Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 72-91 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/72.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

νόμου, που μέσω της κοινωνικής τους παρέμβασης, γίνεται προσπάθεια να μετατραπεί σε γενικό νόμο όλης της κοινωνίας.

Η φτωχή οικογένεια εμφανίζεται κατά συνέπεια ως μια διαφορετική οντότητα που προσφέρεται σε μεταβολές, ως ένας στόχος προς τον όποιο συγκεντρώνονται όλες οι απόπειρες που αποβλέπουν στην προσάρτηση της στο κυρίαρχο σύστημα των συνηθειών, νοοτροπιών, ηθών, αξιών και κανόνων μιας νέας κοινωνίας που αναδύεται στην Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα.

Μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την επιταχυνόμενη αστικοποίηση της πρωτεύουσας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και την αναζήτηση νέων λύσεων στο εθνικό ζήτημα, η παρέμβαση των μεσαίων στρωμάτων, με στόχο τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, εκδηλώνεται μέσα από τη δημιουργία φιλανθρωπικών συλλόγων και εταιρειών και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την ίδρυση πολυάριθμων ιδρυμάτων, με στόχο την εξασφάλιση της φυσικής και ηθικής προστασίας των φτωχών.

Ανάδυση της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα

Με το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου και την εκθρόνιση του Όθωνα, το 1862, αρχίζει για το νεοελληνικό κράτος μια νέα περίοδος, που σημαδεύεται από τη μέριμνα για οικονομική ανόρθωση στο εσωτερικό της χώρας αλλά και από την παράλληλη αναζήτηση νέων προσανατολισμών για την επίλυση του εθνικού ζητήματος.

Η "Μεγάλη Ιδέα", εθνικό σύνθημα του ελληνικού κράτους καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, "αποβαλούσα τον επί Όθωνος επιθετικόν χαρακτήρα της, είναι σήμερον όλως αμυντική", έγραφε η Κλειώ της Τεργέστης το 1863.22

Πράγματι, στα χρόνια που ακολουθούν τον Κριμαϊκό πόλεμο, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, που έως τότε απέβλεπε στην πραγματοποίηση

22. Αναφέρεται στο Κ.Θ.Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1985, σ. 399.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/73.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

της "εθνικής ενότητας" του ελληνισμού μέσω της αποσύνθεσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, μεταβάλλει την προηγούμενη πολιτική του και προσανατολίζεται πλέον προς την αναζήτηση σχέσεων συνεργασίας ανάμεσα στον ελληνικό και οθωμανικό πληθυσμο.23

Αύτη η νέα ειρηνική πολιτική, γνωστή ως "ελληνοθωμανισμός",24 προέκρινε την αξιοποίηση της προοπτικής κάθε μεταρρύθμισης, που θα μπορούσε να συμβάλει, στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών ύπαρξης για τους Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Παράλληλα, τονίζοντας τη σημασία της οικονομικής και πολιτισμικής ανασυγκρότησης του ίδιου του ελληνικού κράτους, έθετε ως στόχο τη μετατροπή του σε πρότυπο Βασίλειο στην Ανατολή.25

Φαίνεται,, ωστόσο, ότι για τη νομιμοποίηση αυτής της αντίληψης, σύμφωνα με την οποία το ελληνικό έθνος όφειλε να αναγορευθεί σε "απόστολο" πολιτισμού στην Ανατολή, δεν αρκούσε πλέον η επίκληση του ένδοξου και ακτινοβόλου αρχαίου ελληνικού παρελθόντος. Η "ιδιαίτερη αποστολή", που το ελληνικό έθνος είχε να εκπληρώσει, δεν μπορούσε να αποτελεί, παρά την έκφραση της ιδιαιτερότητας της ταυτότητας του, ιδιαιτερότητα που έπρεπε να αναζητηθεί σε όλες τις περιόδους της ιστορίας του. Έτσι, η αναζήτηση της ελληνικής πολιτιστικής ταυτότητας θα οδηγήσει σε μια στροφή προς τη λαϊκή γλώσσα και θα ευνοήσει κάθε μελέτη γύρω από τη σύγχρονη ζωή του ελληνικού λαού, τις παραδόσεις, τα έθιμα, τη λογοτεχνία του κ.ά. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Νίκος Σβορώνος "στην ιδέα της επιστροφής στο παρελθόν αντιτίθεται στο εξής η ανακάλυψη του παρελθόντος μέσα στο παρόν".26

Μέσα σ' αυτό το κλίμα αναζωπύρωσης του εθνικού ζητήματος, ανακάλυψης και επαναξιολόγησης του ελληνικού "εθνικού χαρακτήρα"

23. Βλ. Ευάγγελος Κωφός, "Νέοι προσανατολισμοί του Ελληνισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 13, Αθήνα 1977, σ. 316.

24. Έλλη Σκοπετέα, Το "πρότυπο Βασίλειο",.., ό.π., σ. 311.

25. Στο ίδιο, σ. 291.

26. Νίκος Σβορώνος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, μτφρ. Αικατερίνη Ασδραχά, Αθήνα 1983, σ. 94.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/74.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

οι διανοούμενο·, θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο. Η παρουσία τους θα γίνει κυρίως αισθητή με τη δημιουργία πολυάριθμων συλλόγων, οι οποίοι θα λειτουργήσουν ως "εκτελεστικά όργανα του μεγαλεπήβολου εθνικού σχεδίου".27 "Διότι γενική επικρατεί δόξα ότι διά των συλλόγων θέλει συμπληρωθή το έργον της μεγάλης εθνικής επαναστάσεως και ό,τι κατέλιπον ατελές η σπάθη και το πυροβόλον, τούτο θέλει αποτελειώσει η νέα γενεά διά των συλλογών".28

Το ελληνικό πανεπιστήμιο, που λειτουργούσε ήδη από το 1837 στην Αθήνα, πρόσφερε ένα δυναμικό μορφωμένων ανθρώπων. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία όντας περισσότερο "φιλελεύθεροι" από τις προηγούμενες γενιές, βρέθηκαν επικεφαλής του αντιμοναρχικού κινήματος, που, το 1862, οδήγησε στην έξωση του Όθωνα.29

Από αυτή την περίφημη "χρυσή νεολαία"30 θα προέλθουν οι ένθερμοι πρωταγωνιστές μιας πλούσιας εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και φιλανθρωπικής δραστηριότητας, που, μετά το I860, θα εξαπλωθεί όχι μόνο στην Αθήνα αλλά και σε άλλες πόλεις του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, καθώς επίσης και σε αλύτρωτες ελληνικές επαρχίες

Αν το σημείο εκκίνησης όλης αυτής της δραστηριότητας υπήρξε αναμφίβολα η ίδρυση στην Κωνσταντινούπολη, το 1861, του "Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως", αυτής της "φωτεινής εστίας",31 που εργάσθηκε για την εξάπλωση της ελληνικής παιδείας μέσω της δημιουργίας ενός εκτεταμένου σχολικού δικτύου στις ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας,0- το σημείο κορύφωσης

27. Κ.Θ. Δημαράς, ό.π., σ. 399.

28. Οποίος εστίν ο Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων, Αθήνα 1875, σ. 3.

29. Βλ. Αντώνης Λιάκος, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα (18591862), Αθήνα 1985, σ. 100.

30. Χρ. Αγγελομάτης, Ελληνικά ρωμαντικά χρόνια ( Άνθρωποι, ιδέες, ζωή), Αθήνα χ.χ., σ. 177.

31. Κ. θ. Δημαράς, ό.π., σ. 400.

32. Βλ. Loukia Droulia, "The cancellation of the international congress of literary societies for the furthering of Hellenic studies. Constantinople, 1886", Actes du Ile congrès international des études du sud-est européen, τ. Δ', Αθήνα 1978, σ. 520. Ε. Κωφός, ό.π., σ. 316.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/75.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

υπήρξε το «Συνέδριο των Συλλόγων», που οργανώθηκε με πρωτοβουλία του «Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός» και πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 23 Μαρτίου έως τις 9 Απριλίου 1879. Στο Συνέδριο συμμετείχαν οι αντιπρόσωποι 22 συλλόγων και εταιρειών από το ελληνικό κράτος και 41 συλλόγων από διάφορες ελληνικές παροικίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και της δυτικής Ευρώπης (16 από τη Θράκη, 1 από τη Βουλγαρία, 12 από τη Μακεδονία, 5 από τη Μικρά Ασία, 3 από τη δυτική Ευρώπη, 3 από τα νησιά του Αιγαίου και 1 από την Αίγυπτο).33

Το «Συνέδριο των Συλλόγων» αποτέλεσε έναν από τους τρόπους για την ειρηνική επίδειξη της συγχρονικής ενότητας του ελληνισμού,34 ενότητα που η νέα πολιτική του ελληνικού κράτους αναζητούσε να εκπληρώσει με τη διείσδυση των «φώτων» του δυτικού πολιτισμού στην «οπισθοδρομική» Ανατολή.

Αν όμως το όνειρο της εθνικής ενότητας ανάμεσα σε Έλληνες του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας παρουσιαζόταν ως μία αναγκαιότητα, η αναγκαιότητα αύτη αποκτούσε ακόμη πιο επιτακτικό χαρακτήρα στο εσωτερικό του ίδιου του ελληνικού κράτους, στο μέτρο που αυτό αποτελούσε τον κυρίαρχο πόλο έκφρασης και οργάνωσης της «Μεγάλης Ιδέας». Άρα, η μη επίτευξη της ενότητας στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους κινδύνευε να αποτελέσει σοβαρό εμπόδιο για την εκπλήρωση των εθνικών του στόχων.

Έτσι, στην Αθήνα, πλάι στους συλλόγους με εκπαιδευτική ή πολιτιστική δραστηριότητα, όπως ο «Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» η ο «Φιλολογικός Σύλλογος Βύρων», θα εμφανισθούν και άλλοι με καθαρά φιλανθρωπικό χαρακτήρα, που θα επωμισθούν το έργο του εκπολιτισμού των «βαρβάρων» του εσωτερικού.

33. Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Έκθεσις περί των έργων του συλλόγου (1875-1888), Αθήνα 1888, σ. 7.

34. Κ.Θ .Δημαράς (επιμ.- εισαγωγή), Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Προλεγόμενα, Αθήνα 1970, σ. 25.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/76.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η φτώχεια, η εξαθλίωση, η ζητιανιά, η αρρώστια, η παιδική θνησιμότητα, η εγκατάλειψη και η περιπλάνηση των παιδιών, οι ανθυγιεινές συνθήκες διαβίωσης, η "άγνοια", οι "προκαταλήψεις", η "ανηθικότητα", αποτελούν ορισμένα από τα πολλαπλά πρόσωπα που συνθέτουν το ζήτημα των φτωχών στην Αθήνα. Τη διαχείριση αυτού του ζητήματος θα αναλάβουν οι φιλανθρωπικοί σύλλογοι και εταιρείες που δημιουργούνται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Σε καμία περίπτωση ωστόσο, δεν θα έπρεπε να αναζητάμε να βρούμε στην Ελλάδα μια ιστορία της κοινωνικής πρόνοιας παρόμοια με εκείνη των ευρωπαϊκών χωρών, όπως για παράδειγμα της Γαλλίας. Γιατί η Γαλλία του 19ου αιώνα δεν είχε να επιλύσει το πρόβλημα της αρχικής εγκαθίδρυσης ενός συστήματος πρόνοιας. Ένα τέτοιο σύστημα λειτουργούσε ήδη πολύ πριν από τη Γαλλική Επανάσταση και αποτελούσε μια κοινωνική πραγματικότητα βαθιά ριζωμένη στη χώρα αύτη. Αυτό που κυρίως πρόβαλε ως ανάγκη τον περασμένο αιώνα, ήταν η περισσότερο ορθολογική και αποτελεσματική αναδιοργάνωση του ήδη υπάρχοντος γαλλικού συστήματος πρόνοιας. Όπως πολύ εύστοχα υπογραμμίζουν ο Isaac Joseph και ο Philippe Fritsch "στα τελευταία χρόνια του Παλιού Καθεστώτος αναπτύσσεται μια καταγγελία του ιδρυματικού και σωφρονιστικού χώρου εγκλεισμού, στο όνομα μιας πολιτικής πρόνοιας που στηριζόταν ταυτόχρονα πάνω στις τεχνικές επιτήρησης μέσω του βλέμματος και στις τεχνικές ανόρθωσης μέσω της εργασίας".35

Ακόμη, δεν θα έπρεπε να αναζητάμε να δούμε στην Ελλάδα το χώρο της κοινωνικής πρόνοιας να μετατρέπεται σε αντικείμενο διένεξης, όπου τα διάφορα ρεύματα συναντιούνται, διεξάγουν έναν αγώνα επιρροής και το καθένα από την πλευρά του προσπαθεί να κερδίσει μεγαλύτερο έδαφος. Αν στη Γάλλια το πεδίο της πρόνοιας διαμοιράστηκε ανάμεσα στη "νόμιμη πρόνοια", την παρέμβαση δηλαδή των δημοσιών αρχών, τον κοινωνικό καθολικισμό, την "αλληλεγγύη"

35. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 83.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/77.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των ριζοσπαστών36 και τις εργατικές πρωτοβουλίες,37 τίποτε παρόμοιο δεν συνέβη στην Ελλάδα.

Στην ελληνική περίπτωση δύο φαίνεται να είναι οι βασικοί λόγοι, που επέτρεψαν την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Καταρχήν, η σχεδόν ολοκληρωτική απουσία μιας συγκροτημένης κοινωνικής πολιτικής για την περίθαλψη του φτωχού πληθυσμού από μέρους του ελληνικού κράτους.

Όπως ήδη έχουμε δει, στη διάρκεια των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών, οι δημόσιες αρχές επιχείρησαν να περιορίσουν το φαινόμενο της επαιτείας χρησιμοποιώντας κατασταλτικές μεθόδους, ενώ η διανομή ισχνών χρηματικών βοηθημάτων κατά διαστήματα στους ενδεείς αγωνιστές και τις οικογένειες τους, σε καμία περίπτωση δεν μπορούσε να αποτελέσει μια πραγματική πολιτική πρόνοιας.

Δεν θα πρέπει ωστόσο να παραλείψουμε να αναφέρουμε ορισμένες απόπειρες που έγιναν από πλευράς δημοσίων αρχών στον τομέα της ιατρικής περίθαλψης των φτωχών της Αθήνας.

Πράγματι, τα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα κληροδότησαν στο ελληνικό κράτος τη θέσπιση ενός νομοθετικού πλέγματος σχετικά με ζητήματα της δημόσιας υγείας, την οργάνωση ενός αρχικού συστήματος υγειονομικών υπηρεσιών και ακόμη την ίδρυση νοσοκομειακών ιδρυμάτων με στόχο την περίθαλψη του φτωχού πληθυσμού.38

36. Βλ. Yvonne Kniebiehler, Nous les assistantes sociales. Naissance d'une profession. Trente ans de souvenirs d'Assistantes sociales françaises (1930-1960), Παρίσι 1980, σ. 18· της ίδιας, "Vocation sans voile, les métiers sociaux" στο Ariette Farge - Christiane Klapisch-Zuber (συγκεντρωμένα από τις), Madame ou Mademoiselle? Itinéraires delà solitude féminine XVIHe-XXe siècle, Παρίσι 1984, σ. 164.

37. Βλ. Sylvie Fayet-Scribe, Associations féminines et catholicisme. De la charité à l'action sociale (XIXe-XXe siècle), Παρίσι 1990, σ. 14,

38. Βλ. Αριστοτέλης Κούζης. Αι μετά την ίδρυσιν του βασιλείου της Ελλάδος

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/78.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μετά το 1837 άρχισε να λειτουργεί στην Αθήνα το Μαιευτικό Νοσοκομείο για τις «ενδεείς» γυναίκες, το οποίο λειτουργούσε παράλληλα και ως χώρος πρακτικής εκπαίδευσης για τις μαίες.39 Το 1842, ιδρύεται το Δημοτικό Νοσοκομείο, που τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του περιέθαλπε γύρω στους 600 με 700 ασθενείς κάθε χρόνο. Η ίδρυση του έγινε δυνατή χάρη στην υποστήριξη από μέρους του δήμου της Αθήνας και τη συνδρομή των πλουσίων Ελλήνων ομογενών της διασποράς.40 Στο Δημοτικό Νοσοκομείο, οι φοιτητές της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών παρακολουθούσαν μαθήματα κλινικής ιατρικής. Το 1857 ιδρύεται η Αστυκλινική Αθηνών, στην οποία 4000 με 5000 ενδεείς δέχονταν κάθε χρόνο τις πρώτες ιατρικές φροντίδες, ενώ συγχρόνως «το αγαθοεργόν τούτο καθίδρυμα αποβαίνει λυσιτελέστατον και εις τους σπουδαστάς της ιατρικής, καθότι παρέχει αυτοίς άφθονον υλικόν προς εξάσκησιν εις την πρακτικήν ιατρικήν».41

0 δεύτερος βασικός λόγος που ευνόησε την ανάπτυξη της φιλανθρωπικής δραστηριότητας, υπήρξε η απουσία ενός ισχυρού σοσιαλιστικού και εργατικού κινήματος οργανωμένου στη βάση της υπεράσπισης των δικών του συμφερόντων. Γεγονός που οφείλεται αναμφίβολα στην περιορισμένη βιομηχανική ανάπτυξη της χώρας τον περασμένο αιώνα και κατά συνέπεια στην περιορισμένη παρουσία και δυνατότητα κοινωνικής παρέμβασης της εργατικής τάξης.

Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες δεν λείπουν εντελώς σ' αυτόν το χώρο: Το 1868 ιδρύεται η «Εταιρεία των τυπογράφων και βιβλιοδετών Γουτεμβέργιος», με στόχο την «περίθαλψιν των εργατών τυπογράφων

πρώται παρ ' ημίν αρχαί υγειονομικής πολιτικής και οργανώσεως της δημοσίας υγιείας, Αθήνα 1947. Ιωάννης Μαστρογιάννης, Ιστορία της Κοινωνικής Πρόνοιας της Νεωτέρας Ελλάδος (1821-1960), Αθήνα 1960.

39. «Μαιευτικόν Νοσοκομείον εις τας Αθήνας», Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος (23 Φεβρουαρίου 1839).

40. «Πολιτειογραφικά», Αττικόν Ημερολόγιον του 1869, Αθήνα 1868, σ. 351.

41. Στο ίδιο, σ. 352.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/79.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

και των οικογενειών αυτών" και, το 1882, ο "Εργατικός Σύνδεσμος Τυπογράφων", με στόχο την υπεράσπιση των εργατικών συμφερόντων και του δικαιώματος της απεργίας.42 Παράλληλα, ξεσπούν οι πρώτες απεργίες: το 1879 στην Ερμούπολη43 και στη συνέχεια οι απεργίες των μεταλλωρύχων του Λαυρίου το 1883, 1887, 1896 και 1906.44

Από την άλλη, παρατηρούμε μια κίνηση για τη διάδοση σοσιαλιστικών ιδεών στην Αθήνα, την Πελοπόννησο και τα Ιόνια νησιά από μικρές ομάδες διανοουμένων και εργατών. Ως δύο σημαντικές στιγμές αυτής της κίνησης, μπορούν να θεωρηθούν η έκδοση του Άρδην το 1885 από τον Πλάτωνα Δρακούλη, η ίδρυση το 1889 του "Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου" καθώς και η έκδοση το 1890 της εφημερίδας Σοσιαλιστής από τον Σταύρο Καλλέργη.45

Ωστόσο, ο αποσπασματικός και μη συστηματικός χαρακτήρας των σοσιαλιστικών ιδεών, το γεγονός ότι αυτές εμφανίστηκαν ως "μία έκθεση η ανασύνθεση των αντιλήψεων του γαλλικού κυρίως σοσιαλισμού (Saint-Simon, Leroux, Fourier, Proudhon, Blanqui)",46 περιόρισε την εξάπλωση τους και δεν επέτρεψε τη συγκρότηση μιας "αρθρωμένης κριτικής στο κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι της χώρας"47 των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα.

Κατά συνέπεια, το κενό που δημιουργεί η απουσία κρατικής αλλά και εργατικής παρέμβασης στο χώρο της κοινωνικής πρόνοιας, έρχεται

42. Βλ. Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α' Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι και η πολιτική λειτουργία της πρώιμης κοινωνικής κριτικής (1875-1907), Αθήνα 1990, σ. 59.

43. Βλ. στο ίδιο, σ. 44. Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης,.., ό.π., σ. 192.

44. Βλ. Π. Νούτσος, ό.π., σ. 45.

45. Στο ίδιο, σ. 60, 65· βλ. και Μιχάλης Δημητρίου, Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα, τ. Α' Από τους ουτοπιστές στους μαρξιστές, Αθήνα 1985, σ. 118, 125.

46. Π. Νούτσος, ό.π., σ. 45.

47. Στο ίδιο, σ. 46.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/80.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να το καλύψει, η ιδιωτική φιλανθρωπική δραστηριότητα, που εκδηλώνεται στην Αθήνα το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και οργανώνεται μέσω συλλόγων και εταιρειών. Οι πιο σημαντικοί από αυτούς τους φορείς, εκείνο·, που διακρίθηκαν για την έκταση και τη διάρκεια της δραστηριότητας τους, και ακόμη τα νέα ιδρύματα που αρχίζουν να λειτουργούν την περίοδο αύτη, με στόχο την υποδοχή, τη διατροφή, την περίθαλψη, την ανατροφή και εκπαίδευση συγκεκριμένων ομάδων του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, ήταν οι εξής:

Το Οφθαλμιατρείο (1854), το Αμαλίειο Ορφανοτροφείο κοριτσιών που ιδρύθηκε το 1855 από τη "Φιλανθρωπική Εταιρεία Κυριών", το Ορφανοτροφείο αγοριών Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα (1856), το Δημοτικό Βρεφοκομείο Αθηνών (1859), το Πτωχοκομείο που ιδρύθηκε το 1864 από την "Ελεήμονα Εταιρεία", η Σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" (1872), το Εργαστήριο απόρων γυναικών που ιδρύθηκε το 1872 από το "Σύλλογο κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως", η "Φιλόπτωχος Εταιρία Κυριών" (1874), ο Ευαγγελισμός (1884), το Δρομοκαΐτειο (1887), το Άσυλο Ανιάτων που ιδρύθηκε το 1893, το Κυριάκο Σχολείο των απόρων γυναικών και κοριτσιών του λαού που ιδρύθηκε το 1889 από την Καλλιρρόη Παρρέν, το Άσυλο των εργατριών και υπηρετριών της Αγίας Αικατερίνης (1892), η Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή που ιδρύθηκε το 1897 από την " Ένωση Ελληνίδων".

Παράλληλα αναπτύσσεται και μια άλλη ιδιαίτερη μορφή φιλανθρωπικής δραστηριότητας από την "εν Χριστώ Αδελφότητα των Κυριών" (1891), την "Επιτροπή των Κυριών η Ευποιΐα" (1899), την "Εταιρεία των Φυλακών" καθώς και την "Επιτροπή των Φυλακών" που συγκροτήθηκε στα πλαίσια του νομικού τμήματος του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός". Η παραπάνω δραστηριότητα αποβλέπει στην προσφορά κάθε είδους υλικής ή ηθικής υποστήριξης στους άνδρες, γυναίκες, εφήβους και παιδιά που κρατούνται στις φυλακές του κράτους.

Αλλά η σύσταση φιλανθρωπικών συλλόγων και ιδρυμάτων δεν αποτελεί μια αποκλειστικά αθηναϊκή πραγματικότητα. Σε πολλές άλλες πόλεις του ελληνικού κράτους, κατά την ίδια περίοδο, αναπτύσσεται

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/81.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πτύσσεται μια παρόμοια δραστηριότητα, η οποία οδηγεί στη δημιουργία αντίστοιχων ιδρυμάτων.

Έτσι, στην Ερμούπολη, το 1854, έχουμε την ίδρυση του Ορφανοτροφείου κοριτσιών από τις "αδελφές του St. Vincent de Paul", το 1855, του Δημοτικού Ορφανοτροφείου των αγοριών (Ισιδώρειο) και το 1874, του Ορφανοτροφείου κοριτσιών των αδελφών Μπαμπαγιώτου. Στον Πειραιά, σημειώνουμε την ίδρυση του Γηροκομείου το 1874 και την ίδια χρονιά του Παιδαγωγείου ορφανών και απόρων παίδων (Ζάννειο Ορφανοτροφείο).48 Ακόμη, στον Πειραιά, σ' αυτές τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, έχουμε την ίδρυση πολυάριθμων σχολών για την επαγγελματική εκπαίδευση της εργατικής τάξης49 και στην Πάτρα, το 1873, την ίδρυση του Δημοτικού Βρεφοκομείου.

Μέσα από τις πολυάριθμες αυτές πρωτοβουλίες, η φιλανθρωπική δραστηριότητα επιχειρεί να κάλυψε, ολόκληρο σχεδόν το φάσμα της κοινωνικής πρόνοιας και να αναλάβει τη διευθέτηση των συνθηκών ύπαρξης των απόκληρων. Έχοντας ως βασικό στόχο την ηθικοποίηση των φτωχών, θα επιδοθεί στο έργο της μετάδοσης των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών και συμπεριφορών, προκειμένου να εμποδίσει την εξαθλίωση να μετατραπεί σε απειλή για την κοινωνική τάξη πραγμάτων και να επιτύχει με αυτό τον τρόπο την κοινωνική ισορροπία και ειρήνη.

Η φιλανθρωπική δραστηριότητα εμφανίζεται έτσι, μέσα στην επιχείρηση ενσωμάτωσης και κοινωνικού ελέγχου του φτωχού πληθυσμού, ως ένας προνομιακός και απαραίτητος συνεργάτης των δημοσίων αρχών, οι οποίες όχι μόνο δεν θα αντιταχτούν στην ανάπτυξη

48. Σχετικά με την ίδρυση του Ζάννειου Ορφανοτροφείου βλ. Βάσω Θεοδώρου, "Φιλανθρωπία και πόλη: Ορφανοί και άστεγοι παίδες στον Πειραιά γύρω στο 1875", Μνήμων 14 (1992), σ. 71-90.

49. Για μια αναλυτική παρουσίαση των σχολών αυτών βλ. Λυδία Σαπουνάκη-Δρακάκη, "Η εκπαίδευση της εργατικής τάξης στον Πειραιά τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά 6 (1986), σ. 387-415.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/82.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αυτής της δραστηριότητας, αλλά βρισκόμενες οι ίδιες σε αδυναμία να δημιουργήσουν θεσμούς πρόνοιας, θα της προσφέρουν κάθε δυνατή βοήθεια προκειμένου να διευκολυνθεί η εξάπλωση της.

Αλλά η φιλανθρωπική δραστηριότητα δεν θα μπορούσε να γνωρίσει το εύρος που γνώρισε δίχως την οικονομική συνεισφορά των αστών ομογενών της διασποράς. Αυτοί αποτέλεσαν τη σημαντικότερη πηγή χρηματοδότησης των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων στην Αθήνα. Χάρη στις δωρεές και τα κληροδοτήματα τους έγινε δυνατή η ίδρυση και η λειτουργία των περισσοτέρων από αυτά τα ιδρύματα.

Οι αδελφοί Ζωσιμάδες, ο Ζώης Καπλάνης, ο Ιωάννης Βαρβάκης, οι Ριζάρηδες, ο Ιωάννης Δόμπολης, οι Σίνες, οι Ζάππες, ο Μιχαήλ Τοσίτσας, ο Νικόλαος Στουρνάρης, ο Γεώργιος Χατζηκώνστας, ο Δημήτριος Βερναρδάκης, ο Απόστολος Αρσάκης, ο Ζωρζης Δρομοκαΐτης, ο Γεώργιος Ζαρίφης, ο Ανδρέας Συγγρός, ο Γεώργιος Αβέρωφ και άλλοι ακόμη50 αποτελούν τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της ιστορίας του ευεργετισμού του 19ου αιώνα.51 Τα ονόματα τους συνθέτουν το πάνθεον των "μεγάλων εθνικών ευεργετών".

Σε κάθε περίπτωση πάντως, αν οι ευεργέτες συμβάλλουν αποφασιστικά στη χρηματοδότηση των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, όλο το έργο της οργάνωσης της φιλανθρωπικής δραστηριότητας ανήκει σε μια κατηγόρια πολιτών που προέρχονται από τα αστικά στρώματα της Αθήνας. Τα πρόσωπα που οργάνωσαν, εμψύχωσαν και διαχειρίστηκαν όλη τη φιλανθρωπική δραστηριότητα, αποτελούσαν τμήμα μιας κατηγόριας μορφωμένων ανθρώπων, οι οποίοι είτε κυριαρχούσαν ηδη στο κοινωνικό και πολιτιστικό στερέωμα της εποχής, είτε επρόκειτο ν" κυριαρχήσουν σ' αυτό τα επόμενα χρόνια.

Γιατροί, δικηγόροι, δικαστές, παιδαγωγοί, καθηγητές, δάσκαλοι και δασκάλες, ποιητές και πεζογράφοι θα γίνουν οι πρωταγωνιστές

50. Παντελής Κοντογιάννης, Εθνικοί ευεργέται, Αθήνα 1908, σ. 15.

51. Για την πρακτική του ευεργετισμού από μέρους των Ελλήνων της διασποράς βλ. Βάσω Θεοδώρου, "Ευεργετισμός και όψεις της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις παροικίες (1870-1920)", Τα Ιστορικά 7 (1987), σ. 119-154.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/83.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αυτής της δραστηριότητας και θα τεθούν επικεφαλής μιας επιχείρησης "εκπολιτισμού" του φτωχού πληθυσμού.

Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί, στα πλαίσια της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, λειτουργούσαν οι θεσμοί εκείνο·,, όπως ο τύπος, το βιβλίο, το πανεπιστήμιο, η λογοτεχνία, οι πολιτικοί σχηματισμοί, που επέτρεπαν τη συγκρότηση των διανοουμένων σε ιδιαίτερη κοινωνική κατηγόρια.52 Η φιλανθρωπική δραστηριότητα φαίνεται ότι συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός νέου πεδίου κοινωνικής δράσης, που λειτούργησε συμπληρωματικά και ενίσχυσε τη διαδικασία κοινωνικής συγκρότησης, την επιβολή και την απόκτηση μιας επιπρόσθετης κοινωνικής εξουσίας από μέρους των διανοουμένων.

Η "αρρώστια" της φτώχειας

Η ανάδυση νέων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας για τους φτωχούς συνοδεύεται με τη διατύπωση νέων ιδεών γύρω από τη φτώχεια.

Στη σκέψη των φιλάνθρωπων, όπως και στην πλειοψηφία του κόσμου των διανοουμένων της εποχής, η ιδέα ότι "η διαφορά των κοινωνικών καταστάσεων είναι εκ των μεγαλυτέρων νόμων, δι' ων η θεια Πρόνοια επροίκισε την ανθρωπότητα επί της γης",53 είναι πλατιά διαδομένη και αποτελεί τη θεμελιώδη αρχή κάθε "φιλελεύθερης" προβληματικής σχετικά με το ζήτημα των φτωχών.

Με αφετηρία λοιπόν παρόμοιες υπερβατικές αντιλήψεις, οι όποιες νομιμοποιούν τις κοινωνικές διαφορές ως έκφραση της θειας θέλησης, οι "φιλελεύθεροι" διανοούμενοι του περασμένου αιώνα αντιτάσσονται στις εξισωτικές θεωρίες που ανθούν στη δυτική Ευρώπη και των οποίων ο απόηχος φθάνει στην Ελλάδα, όπου όμως δεν θα μπορέσει να διαμορφώσει μια συνεκτική απάντηση γύρω από το ζήτημα της φτώχειας.

52. Π. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974..., ό.π., σ. 33-34.

53. Ν. Βαλσαμάκης, "Πλούσιοι και πένητες", Οικονομική Επιθεώρησις 30 (Αύγουστος 1875), σ. 254.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/84.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι εξισωτικές ιδέες κρίνονται αντίθετες προς τη θέληση του "Μεγάλου Δημιουργού", ο οποίος, όπως υποστηρίζεται,, "υπέβαλεν άπασαν την ζώσαν φύσιν εις τον νόμον της ανισότητος". Επομένως, μάταιη κρίνεται οποιαδήποτε "απόπειρα της εισαγωγής της ισότητος εν τη ανέσει και τη ευζωία διά της ισοκτημοσύνης, διότι, και επί τη υποθέσει καθ' ην το τοιούτον ήθελεν επιτευχθή, η επάνοδος εις την φυσικην κατάστασιν ουδόλως θέλει βραδύνει, διότι εν ουδεμία περιπτώσει και επ' ουδενί λόγω ο έχων έξοχα πλεονεκτήματα, φυσικά ή επίκτητα, θέλει συγκατατεθή να θέση εαυτόν εν ίση μοίρα μετά του οκνηρού, του ανικάνου και του μηδέν, είτε φυσικόν, είτε διανοητικόν, κεκτημένου πλεονέκτημα. Τοιαύτη η φύσις των πραγμάτων. Και αν υπετίθετο ότι η πολιτεία εναντίον των νόμων της φύσεως ηδύνατο να παρεμβάλη το κράτος των εαυτής νόμων, ίνα κατασκευάση οικονομικήν ισότητα εκεί ένθα τα προτερήματα και τα ελαττώματα, αι καλαί και κακαί περιστάσεις δημιουργούσιν αδιαλείπτως την ανισότητα, τοιαύτη απαίτησις της πολιτείας θα ωμοίαζεν οικοδόμημα επί άμμου, το οποίον εντός ολιγίστου χρόνου θα κατέπιπτεν εις συντρίμματα".54

Αν όμως η ανισότητα αποτελεί έναν από τους βασικούς, ιερούς και απαραβίαστους φυσικούς κανόνες, τότε η ανθρώπινη ύπαρξη είναι εντελώς άοπλη μπροστά στη φύση και τους νόμους που απορρέουν από αύτη. Κατά συνέπεια, μόνο η υποταγή στη "φυσική" πραγματικότητα μπορεί να αποδώσει το μέτρο της ανθρώπινης ύπαρξης. Μέσα σ' αύτη την οπτική, κάθε απόπειρα που τείνει στην αναζήτηση της ισότητας, γίνεται, αντιληπτή ως ανατρεπτική των βάσεων εφ' ων θεμελιούται, το κοινωνικόν οικοδόμημα",55 ως αντίθετη "εις τας υπαγορεύσεις του ορθού λόγου",56 ως παραβίαση "των αιωνίων της φύσεως νόμων [...], των αγιωτέρων νόμων της ανθρωπότητος, μεταξύ των οποίων η προσωπική ελευθερία κα·. η ιδιοκτησία".57

54. Στο ίδιο, σ. 256-257.

55. Στο ίδιο, σ. 256.

56. Στο ίδιο, σ. 255.

57. Στο ίδιο, σ. 257.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/85.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Πάνω σ' αυτή την κυρίαρχη στους κόλπους των αστικών κοινωνιών του 19ου αιώνα φιλελεύθερη ιδεολογία, η οποία έχει ως βασικά και διακριτικά γνωρίσματα την πίστη και υπεράσπιση της ατομικής ιδιοκτησίας και ελευθέριας,58 ευθυγραμμίζεται και η πλειοψηφία των Ελλήνων διανοουμένων της εποχής. ι

Κατά την άποψη τους, κάθε κοινωνική πρόοδος και κάθε σημαντική δημιουργία σε οποιαδήποτε σφαίρα της κοινωνικής ζωής προϋποθέτει την ύπαρξη του "εμφύτου πνεύματος της ατομικότητος [το όποιο] δεν δύναται να λειτουργήση εκτός της ελευθέριας του ενεργείν και διαθέτειν κατά το αυτώ δοκούν τα προϊόντα των εαυτού δυνάμεων".59 Η ισότητα εμφανίζεται λοιπόν στα μάτια τους όχι μόνο ως "κατάργησις της ελευθερίας, αλλά και εις θάνατον καταδίκη "πασών των ευγενών του ατόμου δυνάμεων, των συντελουσών εις την υλικήν και διανοητικήν πρόοδον των εθνών".60

Σύμφωνα με τον παραπάνω επομένως λόγο, οποιαδήποτε σκέψη η απόπειρα δράσης αποβλέπει στην κατάργηση της φτώχειας, κρίνεται ουτοπική, στο μέτρο που η φτώχεια θεωρείτο.·, ως "κοινωνική νόσος", ήτις θα παρακολουθή πάντοτε την ανθρωπότητα, όπως και αι φυσικαί νόσοι το σώμα".61

Χαρακτηριστική είναι η σκιαγραφία, με όρους καθαρά φυσιοκρατικούς και μοιρολατρικούς, του κεντρικού πυρήνα των αντιλήψεων της εποχής για τη φτώχεια. Στην προσπάθεια της να εξηγήσει το κοινωνικό φαινόμενο της φτώχειας, η "φιλελεύθερη" κοινωνική σκέψη δανείζεται την ιατρική ορολογία και με βάση αύτη επιχειρεί να διατυπώσει τις δικές της αντιλήψεις.

Έτσι, η φτώχεια ταυτίζεται με την αρρώστια, θεωρείται ως μια παθολογική κατάσταση που χρειάζεται θεραπεία: "Ως επί πάσης θεραπείας ούτως και ενταύθα η όλη τέχνη συνίσταται εις την διατήρησιν

58. Βλ. Colette Capitan, Société liberale et ideologie dominante, (Σημειώσεις), Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών της Γκρενόμπλ 1981, σ. 10

59. Ν. Βαλσαμάκης, ό.π., σ. 257.

60. Στο ίδιο, σ. 258.

61. Στο ίδιο, σ. 258.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/86.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των υγιών μερών, εις ενδυνάμωσιν των νοσούντων και αποκατάστασιν της υγείας εφόσον είνε αύτη εφικτή".62 Αλλά πριν από την εφαρμογή της θεραπείας, όπως άλλωστε συμβαίνει, με κάθε αρρώστια, είναι ανάγκη να γίνει η ακριβής "διάγνωση" των συνθηκών ύπαρξης του φτωχού. Η διάγνωση αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση, το "πρώτον αξίωμα υγιούς θεραπείας"63 και συνίσταται στην προσεκτική διερεύνηση της πραγματικής κατάστασης του φτωχού καθώς και των αιτιών της φτώχειας του. Πριν απ' όλα, λοιπόν, απαιτείται η διάκριση ανάμεσα σ' εκείνους που ενώ μπορούν να εργαστούν, δεν το επιθυμούν, και τους άλλους, που βρίσκονται σε πραγματική αδυναμία προς εργασία, είτε περιστασιακά, είτε διαρκώς.64 Στο σημείο αυτό χρειάζεται ίσως να σημειώσουμε την επίδραση που η γαλλική κοινωνική σκέψη ασκεί στους Έλληνες διανοούμενους. Κάτι τέτοιο μαρτυρούν οι συχνές αναφορές των τελευταίων στις ιδέες του de Cerando, ο οποίος υπήρξε ο εισηγητής της έρευνας στο σπίτι του φτωχού ως τεχνικής κατάλληλης για τη διάκριση ανάμεσα στην "πλασματική και πραγματική φτώχεια".65

Στη συνέχεια, η περιγραφή της ιδεώδους θεραπείας ενάντια στη φτώχεια, όπως αύτη παρουσιάζεται στα κείμενα, περιλαμβάνει τη

62. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, "Πτωχολογία", Οικονομική Επιθεώρησις 19 (Σεπτέμβριος 1874), σ. 301-302.

63. Στο ίδιο, σ. 302.

64. Πάνω σ' αυτή τη διάκριση, ανάμεσα σε φτωχούς που είναι άξιοι περίθαλψης και πρόνοιας και σε όσους δεν είναι, στηρίχτηκε η κοινωνική φιλοσοφία των μεσαίων στρωμάτων στο Λονδίνο του 19ου αιώνα· βλ. Gareth Stedman Jones, "Le Londres des réprouvés: de la "démoralisation" à la "dégénérescence"", L'haleine des faubourgs (Ville, habitat et santé au XIXe siècle), Παρίσι 1978, σ. 48. Αντίστοιχα, στη Γαλλία, η διάκριση ανάμεσα στον πραγματικό ενδεή και τους πλασματικούς φτωχούς υπήρξε θεμελιακό στοιχείο της νέας πολιτικής πρόνοιας, που εγκαινιάσθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα· βλ. Isaac Joseph - Philippe Fritch, Disciplines à domicile..., ό.π., σ. 88.

65. Για μια πιο αναλυτική παρουσίαση των τεχνικών ερεύνας που προτείνονται από το βαρώνο de Cerando και περιέχονται στο έργο του "Manuel du visiteur du pauvre" (1820) βλ. Isaac Joseph - Philippe Fritch, ό.π., σ. 85-97 και Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 67-68,

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/87.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λήψη μέτρων τόσο άμεσων όσο και προληπτικών. Τα άμεσα μέτρα διακρίνονται σ' εκείνα που αφορούν τα φτωχά παιδιά και συνίστανται στη δημιουργία Βρεφοκομείων, Ορφανοτροφείων, ιδρυμάτων για τη φύλαξη των παιδιών των εργατικών τάξεων κατά τη διάρκεια της ημέρας και σ' εκείνα που αφορούν τους ενήλικες φτωχούς. Η βοήθεια προς τους τελευταίους κρίνεται σκόπιμο να μην παρέχεται δωρεάν αλλά έναντι εργασίας. Προς το σκοπό αυτό, ο θεσμός των εργαστηρίων για τους φτωχούς θεωρείται ως ο πλέον κατάλληλος για την καλλιέργεια του εργασιακού τους ήθους.66

Σχετικά με τη λήψη προληπτικών μέτρων, αυτά συνίστανται στην ίδρυση πιστωτικών καταστημάτων που θα έχουν τη δυνατότητα να χορηγούν χαμηλότοκα η άτοκα δάνεια, με ασφάλεια ενεχύρου η και δίχως ασφάλεια. Με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στην ενίσχυση των εργασιακών προσπαθειών των φτωχών, προκειμένου να εξοφλήσουν τα χρέη τους. Τα προληπτικά μέτρα συνίστανται ακόμη στη σύσταση ταμιευτηρίων με σκοπό την ενθάρρυνση του πνεύματος της αποταμίευσης, στη δημιουργία ασφαλιστικών εταιρειών, κυρίως ασφαλειών ζωής, συνεταιρισμών κ.α.67

Αν τα άμεσα μέτρα κρίνονται ως αναγκαία "φάρμακα"68 στον αγώνα για τη θεραπεία της "μεγάλης και επικινδύνου της πτώχειας πληγής", τα προληπτικά μέτρα θεωρούνται ακόμη περισσότερο ως τα πλέον ενδεδειγμένα για την καταπολέμηση της "οργανικής νόσου" της φτώχειας:69 "Καθόλου ειπείν φρόντισον να προλαμβάνης

66. Για την καλλιέργεια του εργασιακού ήθους δημιουργούνται σ ολόκληρη την Ευρώπη, ήδη από τον 17ο αιώνα, τα άσυλα εγκλεισμού των φτωχών (workhouses κ.ά.), όπου εφαρμόζονται η καταστολή και η πρόνοια για την αντιμετώπιση των τελευταίων· βλ. σχετικά Μισέλ Φουκώ, Η ιστορία, της τρέλας, μτφρ. Φραγκισκη Αμπατζοπούλου, Αθήνα χ.χ. και François-Xavier Merrien, "Divergences Franco-Britanniques", Face à la pauvreté (υπό τη διεύθυνση του), Παρίσι 1994, σ. 99-135.

67. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ο'.π., σ. 303-309.

68. Στο ίδιο, σ. 302 και Ν. Βαλσαμάκης, απ., σ. 258.

69. "Πτώχεια και Ιονική Πρόνοια", Οικονομική Επιθεώρησις 34 (Δεκέμβριος 1875), σ. 446.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/88.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μάλλον την πτωχίαν ή να την θεραπεύης, προλάμβανε δε αυτήν διά της συνήθειας εις εξοικονομήσεις και δι' ηθικοποιήσεως των εργατών και εν γένει των εκθέτων εις πτωχίαν".70

Αλλά αυτό που σίγουρα θεωρείται, ως το πλέον αποτελεσματικό "φάρμακο" εναντίον της φτώχειας, είναι η εκπαίδευση και η αγωγή του λαού: "Επειδή η πτωχία ως τα πολλά έχει και ηθικάς αιτίας, η αληθής επιμέλεια των πτωχών πρέπει να ήνε αληθής αυτών παιδαγωγία".71 Έτσι., "το αναμορφώσαι και ηθικοποιήσαι καρδίαν ανθρώπου ενός ή πολλών, εν κακίαις ανατραφέντων και εν αμαρτίαις εγγηρασάντων"72 καθώς και η μεταλαμπάδευση "εις τας εργατικάς του λαού τάξεις του φωτός του καθήκοντος και, της αρετής",73 θα αποτελέσουν τους βασικούς στόχους των φιλάνθρωπων για την καταπολέμηση της φτώχειας.

Αν και αφετηρία του φιλελεύθερου λόγου της εποχής αποτελεί η αρχή, ότι. η φτώχεια είναι η θεϊκή μαρτυρία "προς απόδειξιν του πεπερασμένου της ανθρώπινης φύσεως",74 ο λόγος αυτός δεν αρνείται ωστόσο την αναγκαιότητα δράσης για την αντιμετώπιση του κοινωνικού προβλήματος της φτώχειας. Έτσι, η όλη επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται αφορά κυρίως το περιεχόμενο και τη μορφή που πρέπει να προσλάβει, η κοινωνική παρέμβαση.

Κάτω από αυτό το πρίσμα μπορούμε να καταλάβουμε την αντίθεση στις εξισωτικές θεωρίες και την προώθηση μεταρρυθμιστικών πρακτικών, που δεν θέτουν ως στόχο την κατάργηση της κοινωνικής διαφοράς και της φτώχειας, αλλά αποβλέπουν στη διευθέτηση των συνθηκών ύπαρξης των φτωχών μέσω της ηθικοποίησης τους.

Αυτό που κυρίως επιχειρείται, να εξασφαλιστεί, και μέσα από τις

70. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ό.π., σ. 303

71. Στο ίδιο, σ. 302.

72. Η εικοσιπενταετηρίς της Εταιρίας των Φίλων του Λαού (1865-1891), Αθήνα 1891, σ. 8.

73. Στο ίδιο, σ. 11.

74 "Πτωχεία και Ιονική Πρόνοια", ό.π., σ. 446.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/89.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πρακτικές αυτές, είναι το δικαίωμα της ατομικής ελευθερίας και ελεύθερης δράσης, που οι φιλάνθρωπο·, φοβόντουσαν ότι θα εξαφανιζόταν, στην περίπτωση μιας γενικευμένης κοινωνικής ισότητας. Σίγουρα, όμως, πρόκειται για μια μονομερή και πολύ περιορισμένη διεκδίκηση ελευθερίας, στο μέτρο που δεν αναγνωρίζεται στους φτωχούς το δικαίωμα να διεκδικήσουν οι ίδιοι τη βελτίωση της θέσης τους μέσα από την ανάπτυξη δικών τους πρωτοβουλιών, αλλά παραχωρείται το δικαίωμα αυτό μόνο στουζ κατόχους ατομικής ιδιοκτησίας. "...Ο πένης ουδέν δικαίωμα κέκτηται, ίνα επί τη πενιά του η ως αίτιον της πενίας του αιτιάται τον πλούσιον, ούτε [...] δικαιούται ν' απαιτή την βελτίωσιν της καταστάσεως του διά θυσιών αναγκαστικώς επιβαλλομένων τοις πλουσίοις".75

Αυτό που στην πραγματικότητα επιζητούν οι φιλάνθρωποι, είναι η δυνατότητα να δρουν οι ίδιοι ελεύθερα και να προσφέρουν τη βοήθεια τους στους φτωχούς με τη δίκη τους θέληση, παρακινούμενοι από το αίσθημα του "ηθικού καθήκοντος" και όχι κάτω από την πίεση του εξαναγκασμού που ασκεί ο νόμος: "Ο πλούσιος να έρχηται εξ ιδίας προαιρέσεως εις βοήθειαν του πένητος. Τα δικαιώματα και αι υποχρεώσεις πρέπει, εν τη περιπτώσει περί ης πρόκειται, να πηγάζωσιν εκ της συναισθήσεως των ηθικών καθηκόντων, κ-χι ουχί εκ της επιγνώσεως των επιβαλλομένων υπό του νόμου".76

Με αύτη την έννοια, η πρόνοια προς τους φτωχούς που προσλαμβάνει τη μορφή της αγαθοεργίας θεωρείται ότι παρουσιάζει "μεγάλες αρετές", στο μέτρο που συμβάλλει στην άμβλυνση των κοινωνικών διαφορών, αλλά και ευνοεί τη δημιουργία μιας άμεσης σχέσης ανάμεσα στον ευεργετούμενο και τον ευεργέτη του. Μέσα σε μια τέτοια σχέση, "ο μεν πλούσιος έχει άμεσον την εκ της αγαθοεργίας ευχαρίστησιν, ο δε πτωχός συνδέεται προς αυτόν διά του ιερού αισθήματος της ευγνωμοσύνης".77 Αντίθετα, "η αναγκαστική συνδρομή", που μπορεί να επιβληθεί από το νόμο, "καταστρέφει εν τω πλουσίω

75. Ν. Βαλσαμάκης, "Πλούσιοι και πένητες", ό.π., σ. 260

76. Στο ίδιο, α. 260.

77. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ό.π., σ. 305.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/90.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την αγαθοποιΐαν" και "εν τω πτωχώ εκλείπει, η ευγνωμοσύνη και η συστολή καθόσον παρέχεται αυτώ ουχί ευεργέτημα αλλά δίκαιον".78 Αν όμως η πρόνοια προς τους φτωχούς θεωρείται ότι δεν πρέπει να αποτελεί μέριμνα των δημοσίων αρχών, ούτε και ζήτημα ενασχόλησης του δικαίου και του νόμου, αλλά πρακτική της ατομικής αγαθοεργίας και ευεργεσίας, εύκολα καταλήγει, κανείς στο συμπέρασμα, ότι αυτή η μορφή κοινωνικής πρόνοιας επιτρέπει τη δημιουργία σχέσεων προσωπικής εξάρτησης, μέσω των οποίων ο ευεργέτης μπορεί να επιδιώκει την επιβολή της εξουσίας του στον αποδέκτη της ευεργεσίας του.

Η πρόνοια στη θέση της καταστολής των φτωχών: Η ίδρυση του Πτωχοκομείου και η κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων

Οι απόπειρες για την αντιμετώπιση του προβλήματος της επαιτείας στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, διαφοροποιούνται από τις αντίστοιχες των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών και χαρακτηρίζονται, περισσότερο από τη μέριμνα για πρόνοια προς τους ζητιάνους παρά από την εκδήλωση κατασταλτικής διάθεσης εναντίον τους. Η φτώχεια αναγνωρίζεται στο εξής ως κοινωνικό πρόβλημα που απαιτεί τη λύση του.

Έτσι, το 1864, ιδρύεται στην Αθήνα η "Ελεήμων Εταιρεία", με πρωταρχικό στόχο τον περιορισμό της επαιτείας, μέσω της περίθαλψης που η Εταιρεία αναλάμβανε να προσφέρει στους φτωχούς ηλικιωμένους και των δύο φύλων της Αθήνας και του Πειραιά.79

Σύμφωνα με τον κανονισμό της "Ελεήμονος Εταιρείας", τα μέλη του διοικητικού της συμβουλίου 80 όφειλαν είτε από μόνα τους είτε σε

78. Στο ίδιο, σ. 307.

79. Βλ. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, Αθήνα 1864, σ. 2.

80. Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου ήταν ο Δ. Μαυροκορδάτος, αντιπρόεδροι οι Α. Σούτσος και Κωνσταντίνος Νέγρης, ελεγκτής ο Ιω. Παπαδάκης, ταμίας ο Παύλος Σκουλούδης και σύμβουλοι οι Αντων. Παππαδάκης, Αλέξ. Θεοδωρίδης, Γ. Αφεντάκης, Δημ. Θωμαΐδης, Θωμάς Καβάκος, Ιωάννης Τσάτσος

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/91.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συνεργασία με την αστυνομία να επιδίδονται στο έργο της επιτήρησης των ζητιάνων. Όφειλαν να εντοπίζουν μαζί με την αστυνομία η ακόμη να καταγγέλουν σ' αυτήν όλους εκείνους που, παραβιάζοντας τις αστυνομικές διατάξεις, συνέχιζαν να ζητιανεύουν στους δρόμους της Αθηνας.81

Σε αντίθεση με τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες, όπου η κεντρική εξουσία επιζητούσε αδιακρίτως και με κάθε τρόπο να εξαφανίσει το στίγμα της επαιτείας, η "Ελεήμων Εταιρεία" επιδίδεται τώρα στη διάκριση ανάμεσα στον "αληθώς ανάπηρον, τον στερούμενον του άρτου" από τον "φαυλόβιον οκνηρόν τον αποζώντα εις βάρος της κοινωνίας",82 και δραστηριοποιείται προκειμένου να συνδράμει τα "πραγματικά θύματα" της ένδειας.

Στην έκθεση του για τη δράση της "Εταιρείας" κατά το έτος 1864-1865, ο αντιπρόεδρος της Κωνσταντίνος Νέγρης μιλά για τα ικανοποιητικά αποτελέσματα μιας επιχείρησης ανακάλυψης των "αληθώς ενδεών" και καταστολής της δράσης των "εργολάβων της ένδειας", επιχείρηση στην όποια τα μέλη της "Εταιρείας" επέδειξαν ιδιαίτερο ζήλο. Σχετικά με αυτούς τους "εργολάβους της ένδειας", ο Κ. Νέγρης αναφέρει ότι "συνεκρότουν τακτικήν εταιρίαν, έχουσαν και προέδρους και αντιπροέδρους και γραμματείς και όργανα, όργανα επαιτείας, άτινα στρεβλούμενα απανθρώπως εξ απαλών ονύχων υπ' αυτών των ιδίων γονέων, εκίνουν εις έλεος τους φιλάνθρωπους".83 Παρομοίως, ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι "το θέαμα [της επαιτείας], ειδεχθές αυτό καθ' εαυτό, προσελαμβανε τύπον φοβερώτερον εκ της κακοήθους αγριότητος ανθρώπων ασυνείδητων οίτινες μισθούντες παίδας εστρέβλουν αυτούς φρικωδώς, και εμπορευόμενοι την εκ της στρεβλώσεως των αθλίων πλασμάτων εντύπωσιν των

Μιχ. Καραμάνος, Παν. Ρομπότης, Τρύφων Μουτσόπουλος, Χρ. Φιλαδελφεύς.

81. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, ό.π., σ. 3.

82. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

83. "Ελεήμων Εταιρία, Αθήναιον, Εταιρία των φίλων του λαού", Πανδώρα 13, τχ. 383 (1 Μαρτίου 1866), σ. 527.

Σελ. 91
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 72
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    νόμου, που μέσω της κοινωνικής τους παρέμβασης, γίνεται προσπάθεια να μετατραπεί σε γενικό νόμο όλης της κοινωνίας.

    Η φτωχή οικογένεια εμφανίζεται κατά συνέπεια ως μια διαφορετική οντότητα που προσφέρεται σε μεταβολές, ως ένας στόχος προς τον όποιο συγκεντρώνονται όλες οι απόπειρες που αποβλέπουν στην προσάρτηση της στο κυρίαρχο σύστημα των συνηθειών, νοοτροπιών, ηθών, αξιών και κανόνων μιας νέας κοινωνίας που αναδύεται στην Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα.

    Μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την επιταχυνόμενη αστικοποίηση της πρωτεύουσας, τη βιομηχανική ανάπτυξη και την αναζήτηση νέων λύσεων στο εθνικό ζήτημα, η παρέμβαση των μεσαίων στρωμάτων, με στόχο τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της Αθήνας, εκδηλώνεται μέσα από τη δημιουργία φιλανθρωπικών συλλόγων και εταιρειών και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την ίδρυση πολυάριθμων ιδρυμάτων, με στόχο την εξασφάλιση της φυσικής και ηθικής προστασίας των φτωχών.

    Ανάδυση της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα

    Με το τέλος του Κριμαϊκού πολέμου και την εκθρόνιση του Όθωνα, το 1862, αρχίζει για το νεοελληνικό κράτος μια νέα περίοδος, που σημαδεύεται από τη μέριμνα για οικονομική ανόρθωση στο εσωτερικό της χώρας αλλά και από την παράλληλη αναζήτηση νέων προσανατολισμών για την επίλυση του εθνικού ζητήματος.

    Η "Μεγάλη Ιδέα", εθνικό σύνθημα του ελληνικού κράτους καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, "αποβαλούσα τον επί Όθωνος επιθετικόν χαρακτήρα της, είναι σήμερον όλως αμυντική", έγραφε η Κλειώ της Τεργέστης το 1863.22

    Πράγματι, στα χρόνια που ακολουθούν τον Κριμαϊκό πόλεμο, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, που έως τότε απέβλεπε στην πραγματοποίηση

    22. Αναφέρεται στο Κ.Θ.Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1985, σ. 399.