Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 83-102 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/83.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

αυτής της δραστηριότητας και θα τεθούν επικεφαλής μιας επιχείρησης "εκπολιτισμού" του φτωχού πληθυσμού.

Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί, στα πλαίσια της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, λειτουργούσαν οι θεσμοί εκείνο·,, όπως ο τύπος, το βιβλίο, το πανεπιστήμιο, η λογοτεχνία, οι πολιτικοί σχηματισμοί, που επέτρεπαν τη συγκρότηση των διανοουμένων σε ιδιαίτερη κοινωνική κατηγόρια.52 Η φιλανθρωπική δραστηριότητα φαίνεται ότι συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός νέου πεδίου κοινωνικής δράσης, που λειτούργησε συμπληρωματικά και ενίσχυσε τη διαδικασία κοινωνικής συγκρότησης, την επιβολή και την απόκτηση μιας επιπρόσθετης κοινωνικής εξουσίας από μέρους των διανοουμένων.

Η "αρρώστια" της φτώχειας

Η ανάδυση νέων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας για τους φτωχούς συνοδεύεται με τη διατύπωση νέων ιδεών γύρω από τη φτώχεια.

Στη σκέψη των φιλάνθρωπων, όπως και στην πλειοψηφία του κόσμου των διανοουμένων της εποχής, η ιδέα ότι "η διαφορά των κοινωνικών καταστάσεων είναι εκ των μεγαλυτέρων νόμων, δι' ων η θεια Πρόνοια επροίκισε την ανθρωπότητα επί της γης",53 είναι πλατιά διαδομένη και αποτελεί τη θεμελιώδη αρχή κάθε "φιλελεύθερης" προβληματικής σχετικά με το ζήτημα των φτωχών.

Με αφετηρία λοιπόν παρόμοιες υπερβατικές αντιλήψεις, οι όποιες νομιμοποιούν τις κοινωνικές διαφορές ως έκφραση της θειας θέλησης, οι "φιλελεύθεροι" διανοούμενοι του περασμένου αιώνα αντιτάσσονται στις εξισωτικές θεωρίες που ανθούν στη δυτική Ευρώπη και των οποίων ο απόηχος φθάνει στην Ελλάδα, όπου όμως δεν θα μπορέσει να διαμορφώσει μια συνεκτική απάντηση γύρω από το ζήτημα της φτώχειας.

52. Π. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974..., ό.π., σ. 33-34.

53. Ν. Βαλσαμάκης, "Πλούσιοι και πένητες", Οικονομική Επιθεώρησις 30 (Αύγουστος 1875), σ. 254.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/84.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Οι εξισωτικές ιδέες κρίνονται αντίθετες προς τη θέληση του "Μεγάλου Δημιουργού", ο οποίος, όπως υποστηρίζεται,, "υπέβαλεν άπασαν την ζώσαν φύσιν εις τον νόμον της ανισότητος". Επομένως, μάταιη κρίνεται οποιαδήποτε "απόπειρα της εισαγωγής της ισότητος εν τη ανέσει και τη ευζωία διά της ισοκτημοσύνης, διότι, και επί τη υποθέσει καθ' ην το τοιούτον ήθελεν επιτευχθή, η επάνοδος εις την φυσικην κατάστασιν ουδόλως θέλει βραδύνει, διότι εν ουδεμία περιπτώσει και επ' ουδενί λόγω ο έχων έξοχα πλεονεκτήματα, φυσικά ή επίκτητα, θέλει συγκατατεθή να θέση εαυτόν εν ίση μοίρα μετά του οκνηρού, του ανικάνου και του μηδέν, είτε φυσικόν, είτε διανοητικόν, κεκτημένου πλεονέκτημα. Τοιαύτη η φύσις των πραγμάτων. Και αν υπετίθετο ότι η πολιτεία εναντίον των νόμων της φύσεως ηδύνατο να παρεμβάλη το κράτος των εαυτής νόμων, ίνα κατασκευάση οικονομικήν ισότητα εκεί ένθα τα προτερήματα και τα ελαττώματα, αι καλαί και κακαί περιστάσεις δημιουργούσιν αδιαλείπτως την ανισότητα, τοιαύτη απαίτησις της πολιτείας θα ωμοίαζεν οικοδόμημα επί άμμου, το οποίον εντός ολιγίστου χρόνου θα κατέπιπτεν εις συντρίμματα".54

Αν όμως η ανισότητα αποτελεί έναν από τους βασικούς, ιερούς και απαραβίαστους φυσικούς κανόνες, τότε η ανθρώπινη ύπαρξη είναι εντελώς άοπλη μπροστά στη φύση και τους νόμους που απορρέουν από αύτη. Κατά συνέπεια, μόνο η υποταγή στη "φυσική" πραγματικότητα μπορεί να αποδώσει το μέτρο της ανθρώπινης ύπαρξης. Μέσα σ' αύτη την οπτική, κάθε απόπειρα που τείνει στην αναζήτηση της ισότητας, γίνεται, αντιληπτή ως ανατρεπτική των βάσεων εφ' ων θεμελιούται, το κοινωνικόν οικοδόμημα",55 ως αντίθετη "εις τας υπαγορεύσεις του ορθού λόγου",56 ως παραβίαση "των αιωνίων της φύσεως νόμων [...], των αγιωτέρων νόμων της ανθρωπότητος, μεταξύ των οποίων η προσωπική ελευθερία κα·. η ιδιοκτησία".57

54. Στο ίδιο, σ. 256-257.

55. Στο ίδιο, σ. 256.

56. Στο ίδιο, σ. 255.

57. Στο ίδιο, σ. 257.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/85.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Πάνω σ' αυτή την κυρίαρχη στους κόλπους των αστικών κοινωνιών του 19ου αιώνα φιλελεύθερη ιδεολογία, η οποία έχει ως βασικά και διακριτικά γνωρίσματα την πίστη και υπεράσπιση της ατομικής ιδιοκτησίας και ελευθέριας,58 ευθυγραμμίζεται και η πλειοψηφία των Ελλήνων διανοουμένων της εποχής. ι

Κατά την άποψη τους, κάθε κοινωνική πρόοδος και κάθε σημαντική δημιουργία σε οποιαδήποτε σφαίρα της κοινωνικής ζωής προϋποθέτει την ύπαρξη του "εμφύτου πνεύματος της ατομικότητος [το όποιο] δεν δύναται να λειτουργήση εκτός της ελευθέριας του ενεργείν και διαθέτειν κατά το αυτώ δοκούν τα προϊόντα των εαυτού δυνάμεων".59 Η ισότητα εμφανίζεται λοιπόν στα μάτια τους όχι μόνο ως "κατάργησις της ελευθερίας, αλλά και εις θάνατον καταδίκη "πασών των ευγενών του ατόμου δυνάμεων, των συντελουσών εις την υλικήν και διανοητικήν πρόοδον των εθνών".60

Σύμφωνα με τον παραπάνω επομένως λόγο, οποιαδήποτε σκέψη η απόπειρα δράσης αποβλέπει στην κατάργηση της φτώχειας, κρίνεται ουτοπική, στο μέτρο που η φτώχεια θεωρείτο.·, ως "κοινωνική νόσος", ήτις θα παρακολουθή πάντοτε την ανθρωπότητα, όπως και αι φυσικαί νόσοι το σώμα".61

Χαρακτηριστική είναι η σκιαγραφία, με όρους καθαρά φυσιοκρατικούς και μοιρολατρικούς, του κεντρικού πυρήνα των αντιλήψεων της εποχής για τη φτώχεια. Στην προσπάθεια της να εξηγήσει το κοινωνικό φαινόμενο της φτώχειας, η "φιλελεύθερη" κοινωνική σκέψη δανείζεται την ιατρική ορολογία και με βάση αύτη επιχειρεί να διατυπώσει τις δικές της αντιλήψεις.

Έτσι, η φτώχεια ταυτίζεται με την αρρώστια, θεωρείται ως μια παθολογική κατάσταση που χρειάζεται θεραπεία: "Ως επί πάσης θεραπείας ούτως και ενταύθα η όλη τέχνη συνίσταται εις την διατήρησιν

58. Βλ. Colette Capitan, Société liberale et ideologie dominante, (Σημειώσεις), Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών της Γκρενόμπλ 1981, σ. 10

59. Ν. Βαλσαμάκης, ό.π., σ. 257.

60. Στο ίδιο, σ. 258.

61. Στο ίδιο, σ. 258.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/86.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των υγιών μερών, εις ενδυνάμωσιν των νοσούντων και αποκατάστασιν της υγείας εφόσον είνε αύτη εφικτή".62 Αλλά πριν από την εφαρμογή της θεραπείας, όπως άλλωστε συμβαίνει, με κάθε αρρώστια, είναι ανάγκη να γίνει η ακριβής "διάγνωση" των συνθηκών ύπαρξης του φτωχού. Η διάγνωση αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση, το "πρώτον αξίωμα υγιούς θεραπείας"63 και συνίσταται στην προσεκτική διερεύνηση της πραγματικής κατάστασης του φτωχού καθώς και των αιτιών της φτώχειας του. Πριν απ' όλα, λοιπόν, απαιτείται η διάκριση ανάμεσα σ' εκείνους που ενώ μπορούν να εργαστούν, δεν το επιθυμούν, και τους άλλους, που βρίσκονται σε πραγματική αδυναμία προς εργασία, είτε περιστασιακά, είτε διαρκώς.64 Στο σημείο αυτό χρειάζεται ίσως να σημειώσουμε την επίδραση που η γαλλική κοινωνική σκέψη ασκεί στους Έλληνες διανοούμενους. Κάτι τέτοιο μαρτυρούν οι συχνές αναφορές των τελευταίων στις ιδέες του de Cerando, ο οποίος υπήρξε ο εισηγητής της έρευνας στο σπίτι του φτωχού ως τεχνικής κατάλληλης για τη διάκριση ανάμεσα στην "πλασματική και πραγματική φτώχεια".65

Στη συνέχεια, η περιγραφή της ιδεώδους θεραπείας ενάντια στη φτώχεια, όπως αύτη παρουσιάζεται στα κείμενα, περιλαμβάνει τη

62. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, "Πτωχολογία", Οικονομική Επιθεώρησις 19 (Σεπτέμβριος 1874), σ. 301-302.

63. Στο ίδιο, σ. 302.

64. Πάνω σ' αυτή τη διάκριση, ανάμεσα σε φτωχούς που είναι άξιοι περίθαλψης και πρόνοιας και σε όσους δεν είναι, στηρίχτηκε η κοινωνική φιλοσοφία των μεσαίων στρωμάτων στο Λονδίνο του 19ου αιώνα· βλ. Gareth Stedman Jones, "Le Londres des réprouvés: de la "démoralisation" à la "dégénérescence"", L'haleine des faubourgs (Ville, habitat et santé au XIXe siècle), Παρίσι 1978, σ. 48. Αντίστοιχα, στη Γαλλία, η διάκριση ανάμεσα στον πραγματικό ενδεή και τους πλασματικούς φτωχούς υπήρξε θεμελιακό στοιχείο της νέας πολιτικής πρόνοιας, που εγκαινιάσθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα· βλ. Isaac Joseph - Philippe Fritch, Disciplines à domicile..., ό.π., σ. 88.

65. Για μια πιο αναλυτική παρουσίαση των τεχνικών ερεύνας που προτείνονται από το βαρώνο de Cerando και περιέχονται στο έργο του "Manuel du visiteur du pauvre" (1820) βλ. Isaac Joseph - Philippe Fritch, ό.π., σ. 85-97 και Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 67-68,

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/87.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

λήψη μέτρων τόσο άμεσων όσο και προληπτικών. Τα άμεσα μέτρα διακρίνονται σ' εκείνα που αφορούν τα φτωχά παιδιά και συνίστανται στη δημιουργία Βρεφοκομείων, Ορφανοτροφείων, ιδρυμάτων για τη φύλαξη των παιδιών των εργατικών τάξεων κατά τη διάρκεια της ημέρας και σ' εκείνα που αφορούν τους ενήλικες φτωχούς. Η βοήθεια προς τους τελευταίους κρίνεται σκόπιμο να μην παρέχεται δωρεάν αλλά έναντι εργασίας. Προς το σκοπό αυτό, ο θεσμός των εργαστηρίων για τους φτωχούς θεωρείται ως ο πλέον κατάλληλος για την καλλιέργεια του εργασιακού τους ήθους.66

Σχετικά με τη λήψη προληπτικών μέτρων, αυτά συνίστανται στην ίδρυση πιστωτικών καταστημάτων που θα έχουν τη δυνατότητα να χορηγούν χαμηλότοκα η άτοκα δάνεια, με ασφάλεια ενεχύρου η και δίχως ασφάλεια. Με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στην ενίσχυση των εργασιακών προσπαθειών των φτωχών, προκειμένου να εξοφλήσουν τα χρέη τους. Τα προληπτικά μέτρα συνίστανται ακόμη στη σύσταση ταμιευτηρίων με σκοπό την ενθάρρυνση του πνεύματος της αποταμίευσης, στη δημιουργία ασφαλιστικών εταιρειών, κυρίως ασφαλειών ζωής, συνεταιρισμών κ.α.67

Αν τα άμεσα μέτρα κρίνονται ως αναγκαία "φάρμακα"68 στον αγώνα για τη θεραπεία της "μεγάλης και επικινδύνου της πτώχειας πληγής", τα προληπτικά μέτρα θεωρούνται ακόμη περισσότερο ως τα πλέον ενδεδειγμένα για την καταπολέμηση της "οργανικής νόσου" της φτώχειας:69 "Καθόλου ειπείν φρόντισον να προλαμβάνης

66. Για την καλλιέργεια του εργασιακού ήθους δημιουργούνται σ ολόκληρη την Ευρώπη, ήδη από τον 17ο αιώνα, τα άσυλα εγκλεισμού των φτωχών (workhouses κ.ά.), όπου εφαρμόζονται η καταστολή και η πρόνοια για την αντιμετώπιση των τελευταίων· βλ. σχετικά Μισέλ Φουκώ, Η ιστορία, της τρέλας, μτφρ. Φραγκισκη Αμπατζοπούλου, Αθήνα χ.χ. και François-Xavier Merrien, "Divergences Franco-Britanniques", Face à la pauvreté (υπό τη διεύθυνση του), Παρίσι 1994, σ. 99-135.

67. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ο'.π., σ. 303-309.

68. Στο ίδιο, σ. 302 και Ν. Βαλσαμάκης, απ., σ. 258.

69. "Πτώχεια και Ιονική Πρόνοια", Οικονομική Επιθεώρησις 34 (Δεκέμβριος 1875), σ. 446.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/88.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

μάλλον την πτωχίαν ή να την θεραπεύης, προλάμβανε δε αυτήν διά της συνήθειας εις εξοικονομήσεις και δι' ηθικοποιήσεως των εργατών και εν γένει των εκθέτων εις πτωχίαν".70

Αλλά αυτό που σίγουρα θεωρείται, ως το πλέον αποτελεσματικό "φάρμακο" εναντίον της φτώχειας, είναι η εκπαίδευση και η αγωγή του λαού: "Επειδή η πτωχία ως τα πολλά έχει και ηθικάς αιτίας, η αληθής επιμέλεια των πτωχών πρέπει να ήνε αληθής αυτών παιδαγωγία".71 Έτσι., "το αναμορφώσαι και ηθικοποιήσαι καρδίαν ανθρώπου ενός ή πολλών, εν κακίαις ανατραφέντων και εν αμαρτίαις εγγηρασάντων"72 καθώς και η μεταλαμπάδευση "εις τας εργατικάς του λαού τάξεις του φωτός του καθήκοντος και, της αρετής",73 θα αποτελέσουν τους βασικούς στόχους των φιλάνθρωπων για την καταπολέμηση της φτώχειας.

Αν και αφετηρία του φιλελεύθερου λόγου της εποχής αποτελεί η αρχή, ότι. η φτώχεια είναι η θεϊκή μαρτυρία "προς απόδειξιν του πεπερασμένου της ανθρώπινης φύσεως",74 ο λόγος αυτός δεν αρνείται ωστόσο την αναγκαιότητα δράσης για την αντιμετώπιση του κοινωνικού προβλήματος της φτώχειας. Έτσι, η όλη επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται αφορά κυρίως το περιεχόμενο και τη μορφή που πρέπει να προσλάβει, η κοινωνική παρέμβαση.

Κάτω από αυτό το πρίσμα μπορούμε να καταλάβουμε την αντίθεση στις εξισωτικές θεωρίες και την προώθηση μεταρρυθμιστικών πρακτικών, που δεν θέτουν ως στόχο την κατάργηση της κοινωνικής διαφοράς και της φτώχειας, αλλά αποβλέπουν στη διευθέτηση των συνθηκών ύπαρξης των φτωχών μέσω της ηθικοποίησης τους.

Αυτό που κυρίως επιχειρείται, να εξασφαλιστεί, και μέσα από τις

70. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ό.π., σ. 303

71. Στο ίδιο, σ. 302.

72. Η εικοσιπενταετηρίς της Εταιρίας των Φίλων του Λαού (1865-1891), Αθήνα 1891, σ. 8.

73. Στο ίδιο, σ. 11.

74 "Πτωχεία και Ιονική Πρόνοια", ό.π., σ. 446.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/89.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πρακτικές αυτές, είναι το δικαίωμα της ατομικής ελευθερίας και ελεύθερης δράσης, που οι φιλάνθρωπο·, φοβόντουσαν ότι θα εξαφανιζόταν, στην περίπτωση μιας γενικευμένης κοινωνικής ισότητας. Σίγουρα, όμως, πρόκειται για μια μονομερή και πολύ περιορισμένη διεκδίκηση ελευθερίας, στο μέτρο που δεν αναγνωρίζεται στους φτωχούς το δικαίωμα να διεκδικήσουν οι ίδιοι τη βελτίωση της θέσης τους μέσα από την ανάπτυξη δικών τους πρωτοβουλιών, αλλά παραχωρείται το δικαίωμα αυτό μόνο στουζ κατόχους ατομικής ιδιοκτησίας. "...Ο πένης ουδέν δικαίωμα κέκτηται, ίνα επί τη πενιά του η ως αίτιον της πενίας του αιτιάται τον πλούσιον, ούτε [...] δικαιούται ν' απαιτή την βελτίωσιν της καταστάσεως του διά θυσιών αναγκαστικώς επιβαλλομένων τοις πλουσίοις".75

Αυτό που στην πραγματικότητα επιζητούν οι φιλάνθρωποι, είναι η δυνατότητα να δρουν οι ίδιοι ελεύθερα και να προσφέρουν τη βοήθεια τους στους φτωχούς με τη δίκη τους θέληση, παρακινούμενοι από το αίσθημα του "ηθικού καθήκοντος" και όχι κάτω από την πίεση του εξαναγκασμού που ασκεί ο νόμος: "Ο πλούσιος να έρχηται εξ ιδίας προαιρέσεως εις βοήθειαν του πένητος. Τα δικαιώματα και αι υποχρεώσεις πρέπει, εν τη περιπτώσει περί ης πρόκειται, να πηγάζωσιν εκ της συναισθήσεως των ηθικών καθηκόντων, κ-χι ουχί εκ της επιγνώσεως των επιβαλλομένων υπό του νόμου".76

Με αύτη την έννοια, η πρόνοια προς τους φτωχούς που προσλαμβάνει τη μορφή της αγαθοεργίας θεωρείται ότι παρουσιάζει "μεγάλες αρετές", στο μέτρο που συμβάλλει στην άμβλυνση των κοινωνικών διαφορών, αλλά και ευνοεί τη δημιουργία μιας άμεσης σχέσης ανάμεσα στον ευεργετούμενο και τον ευεργέτη του. Μέσα σε μια τέτοια σχέση, "ο μεν πλούσιος έχει άμεσον την εκ της αγαθοεργίας ευχαρίστησιν, ο δε πτωχός συνδέεται προς αυτόν διά του ιερού αισθήματος της ευγνωμοσύνης".77 Αντίθετα, "η αναγκαστική συνδρομή", που μπορεί να επιβληθεί από το νόμο, "καταστρέφει εν τω πλουσίω

75. Ν. Βαλσαμάκης, "Πλούσιοι και πένητες", ό.π., σ. 260

76. Στο ίδιο, α. 260.

77. Ιωάν. Παππαλουκά Ευταξίας, ό.π., σ. 305.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/90.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την αγαθοποιΐαν" και "εν τω πτωχώ εκλείπει, η ευγνωμοσύνη και η συστολή καθόσον παρέχεται αυτώ ουχί ευεργέτημα αλλά δίκαιον".78 Αν όμως η πρόνοια προς τους φτωχούς θεωρείται ότι δεν πρέπει να αποτελεί μέριμνα των δημοσίων αρχών, ούτε και ζήτημα ενασχόλησης του δικαίου και του νόμου, αλλά πρακτική της ατομικής αγαθοεργίας και ευεργεσίας, εύκολα καταλήγει, κανείς στο συμπέρασμα, ότι αυτή η μορφή κοινωνικής πρόνοιας επιτρέπει τη δημιουργία σχέσεων προσωπικής εξάρτησης, μέσω των οποίων ο ευεργέτης μπορεί να επιδιώκει την επιβολή της εξουσίας του στον αποδέκτη της ευεργεσίας του.

Η πρόνοια στη θέση της καταστολής των φτωχών: Η ίδρυση του Πτωχοκομείου και η κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων

Οι απόπειρες για την αντιμετώπιση του προβλήματος της επαιτείας στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, διαφοροποιούνται από τις αντίστοιχες των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών και χαρακτηρίζονται, περισσότερο από τη μέριμνα για πρόνοια προς τους ζητιάνους παρά από την εκδήλωση κατασταλτικής διάθεσης εναντίον τους. Η φτώχεια αναγνωρίζεται στο εξής ως κοινωνικό πρόβλημα που απαιτεί τη λύση του.

Έτσι, το 1864, ιδρύεται στην Αθήνα η "Ελεήμων Εταιρεία", με πρωταρχικό στόχο τον περιορισμό της επαιτείας, μέσω της περίθαλψης που η Εταιρεία αναλάμβανε να προσφέρει στους φτωχούς ηλικιωμένους και των δύο φύλων της Αθήνας και του Πειραιά.79

Σύμφωνα με τον κανονισμό της "Ελεήμονος Εταιρείας", τα μέλη του διοικητικού της συμβουλίου 80 όφειλαν είτε από μόνα τους είτε σε

78. Στο ίδιο, σ. 307.

79. Βλ. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, Αθήνα 1864, σ. 2.

80. Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου ήταν ο Δ. Μαυροκορδάτος, αντιπρόεδροι οι Α. Σούτσος και Κωνσταντίνος Νέγρης, ελεγκτής ο Ιω. Παπαδάκης, ταμίας ο Παύλος Σκουλούδης και σύμβουλοι οι Αντων. Παππαδάκης, Αλέξ. Θεοδωρίδης, Γ. Αφεντάκης, Δημ. Θωμαΐδης, Θωμάς Καβάκος, Ιωάννης Τσάτσος

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/91.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συνεργασία με την αστυνομία να επιδίδονται στο έργο της επιτήρησης των ζητιάνων. Όφειλαν να εντοπίζουν μαζί με την αστυνομία η ακόμη να καταγγέλουν σ' αυτήν όλους εκείνους που, παραβιάζοντας τις αστυνομικές διατάξεις, συνέχιζαν να ζητιανεύουν στους δρόμους της Αθηνας.81

Σε αντίθεση με τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες, όπου η κεντρική εξουσία επιζητούσε αδιακρίτως και με κάθε τρόπο να εξαφανίσει το στίγμα της επαιτείας, η "Ελεήμων Εταιρεία" επιδίδεται τώρα στη διάκριση ανάμεσα στον "αληθώς ανάπηρον, τον στερούμενον του άρτου" από τον "φαυλόβιον οκνηρόν τον αποζώντα εις βάρος της κοινωνίας",82 και δραστηριοποιείται προκειμένου να συνδράμει τα "πραγματικά θύματα" της ένδειας.

Στην έκθεση του για τη δράση της "Εταιρείας" κατά το έτος 1864-1865, ο αντιπρόεδρος της Κωνσταντίνος Νέγρης μιλά για τα ικανοποιητικά αποτελέσματα μιας επιχείρησης ανακάλυψης των "αληθώς ενδεών" και καταστολής της δράσης των "εργολάβων της ένδειας", επιχείρηση στην όποια τα μέλη της "Εταιρείας" επέδειξαν ιδιαίτερο ζήλο. Σχετικά με αυτούς τους "εργολάβους της ένδειας", ο Κ. Νέγρης αναφέρει ότι "συνεκρότουν τακτικήν εταιρίαν, έχουσαν και προέδρους και αντιπροέδρους και γραμματείς και όργανα, όργανα επαιτείας, άτινα στρεβλούμενα απανθρώπως εξ απαλών ονύχων υπ' αυτών των ιδίων γονέων, εκίνουν εις έλεος τους φιλάνθρωπους".83 Παρομοίως, ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι "το θέαμα [της επαιτείας], ειδεχθές αυτό καθ' εαυτό, προσελαμβανε τύπον φοβερώτερον εκ της κακοήθους αγριότητος ανθρώπων ασυνείδητων οίτινες μισθούντες παίδας εστρέβλουν αυτούς φρικωδώς, και εμπορευόμενοι την εκ της στρεβλώσεως των αθλίων πλασμάτων εντύπωσιν των

Μιχ. Καραμάνος, Παν. Ρομπότης, Τρύφων Μουτσόπουλος, Χρ. Φιλαδελφεύς.

81. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, ό.π., σ. 3.

82. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

83. "Ελεήμων Εταιρία, Αθήναιον, Εταιρία των φίλων του λαού", Πανδώρα 13, τχ. 383 (1 Μαρτίου 1866), σ. 527.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/92.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

διαβατών, εθησαύριζον ακόπως αυτοί, συντηρούντες δι' άρτου ξηρού το μέσον, δι' ου επλούτιζον οι άθλιοι ούτοι, σωματέμποροι".84

Το θέαμα των παραμορφωμένων παιδιών, που ζητιάνευαν στους δρόμους της Αθήνας είτε για να προσθέσουν μερικές δραχμές στο οικογενειακό εισόδημα, είτε για λογαριασμό ενός από τους "εργολάβους της ένδειας", στον οποίο "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους, προκαλεί αντιδράσεις και ενισχύει τις απόπειρες των φιλάνθρωπων για την καταπολέμηση του φαινομένου της επαιτείας.

Η ενεργή δραστηριοποίηση των μελών της "Ελεήμονος Εταιρείας" που δεν επιθυμούν πλέον να αφήσουν στην κεντρική εξουσία την ολοκληρωτική ευθύνη για την υπεράσπιση της δημόσιας τάξης, αλλά συμβάλλουν και αυτοί από τη δίκη τους πλευρά στη διασφάλιση της, αποτελεί πράγματι ένα νέο κοινωνικό δεδομένο. Νέα όμως είναι και η αντίληψη για τη φτώχεια που συνοδεύει αύτη τη δραστηριότητα και βρίσκει πλατιά απήχηση, τουλάχιστον στους κύκλους των διανοουμένων της εποχής. Η φτώχεια γίνεται αντιληπτή ως "νόσημα"; "Είνε χρόνιον το νόσημα και [...] ανίατον, αφού ο θάνατος το θεραπεύη μόνος".85 Ωστόσο, η "Ελεήμων Εταιρεία" θεωρεί ότι "όταν εν μέλος του σώματος κατ' εξοχήν πάσχη, μετ' αυτού ολόκληρον συμπάσχει το σώμα".86 Για το λόγο αυτό, πιστεύει ότι είναι χρέος της να προσφέρει "πάσαν την μέριμναν και θεραπείαν μόνον εις το νοσούν μέρος".87 "θεραπεία", η οποία επιβάλλεται, και νομιμοποιείται, αφού η "Εταιρεία" φοβάται τη "διαφθορά" και το "χάος της κακοηθείας",88 όπου κινδυνεύουν να καταποντιστούν τα θύματα της φτώχιας

84. Σπ. Παγανέλης, ό.π., σ. 74

85. Στο ίδιο, σ 73.

86. Έκθεσις των παρά. της Ελεήμονος Εταιρείας αατά το τρίτον έτος της συστάσεως της πεπραγμένων, Αθήνα 1868, σ. 5.

87. Στο ίδιο, σ. 5.

88. "Ελεήμων Εταιρία, Αθήναιον, Εταιρία των φίλων του λαού", ό.π., σ, 527.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/93.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα οποία μ' αυτόν τον τρόπο γίνονται εξαιρετικά επικίνδυνα για το κοινωνικό σύνολο.

Έτσι, η "Εταιρεία" θα προωθήσει ως "θεραπευτικό" μέσο τον εγκλεισμό των ζητιάνων. Στην εφημερίδα Αυγή της εποχής διαβάζουμε την ακόλουθη είδηση: "Χθες εγένετο η εγκαθίδρυσις της φιλοπτώχου εταιρείας εν τω μεγάρω, το οποίον επί τούτω ενοικίασεν, απέναντι του κήπου του θησείου. Μέχρι τούδε ενεγράφησαν έως 30 πτωχοί, οίτινες θα διαμένωσιν εντός και δεν θα ενοχλώσι πλέον τους πολίτας. Από τούδε λοιπόν η πρωτεύουσα θα παριστά το μοναδικόν θέαμα πόλεως άνευ επαιτών [...]. Όλοι οι επαίται όσοι εισηλθον εις το πτωχοκομείον συνωδεύθησαν εις το λουτρόν, όπου λουσθέντες και καθαρισθέντες καλώς επανήλθαν εις το κατάστημα των".89 Την ιδέα για την ίδρυση του Πτωχοκομείου είχε ο καθηγητής Κ. Βακαλόπουλος, μέλος της "Ελεήμονος Εταιρείας".90 Το 1872, χάρη στη χρηματική συνδρομή του Ανδρέα Συγγρού, το Πτωχοκομείο μετακόμισε σε ιδιόκτητο κτίριο στη λεωφόρο Κηφισίας.91

Παράλληλα με την προσφερόμενη στο εσωτερικό του Πτωχοκομείου περίθαλψη, η "Ελεήμων Εταιρεία" είχε αναλάβει και τη διανομή ενός ορισμένου αριθμού βοηθημάτων στους φτωχούς της πρωτεύουσας. Τα βοηθήματα διανέμονταν μετά από επίσκεψη στα σπίτια των φτωχών, επιτόπια έρευνα, εξέταση και εξακρίβωση της πραγματικής κατάστασης της φτώχειας τους, την οποία διενεργούσαν τα μέλη μιας επιτροπής της "Εταιρείας".92

Όλο το έργο της παροχής περίθαλψης εξασφαλίζεται από τις δωρεές και τα κληροδοτήματα των ευεργετών και ακόμη από τις ετήσιες συνδρομές των τακτικών μελών της "Εταιρείας".

89. Αυγή (2 Ιανουαρίου 1865).

90. Ελληνική Επιθεωρείς (15 Μαρτίου 1875).

91. Βλ. Ιωάννης Μαστρογιάννης, Ιστορία της κοινωνικής πρόνοιας της νεωτέρας Ελλάδος· (1821-1960), Αθήνα 1960, σ. 247. Το βιβλίο αυτό αποτελεί τη μοναδική περιγραφική επισκόπηση που διαθέτουμε για τη δράση των φιλανθρωπικών συλλόγων τον περασμένο αιώνα.

92. Έκθεσις των παρά της Ελεήμονος Εταιρίας κατά το τρίτον έτος της συστάσεως της πεπραγμένων, ό.π., σ. 6.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/94.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η εικόνα της προσφερόμενης από την «Ελεήμονα Εταιρεία» περίθαλψης στους ενδεείς της Αθήνας και του Πειραιά, κατά τη διάρκεια των χρόνων 1865-1868, παρουσιάζεται σε αριθμούς ως έξης:93

Στο Πτωχοκομείο

Κατ' οίκον βοηθήματα

1 Ιανουαρίου 1865

30 άτομα

79 άτομα

1 Ιουλίου 1865

32 »

170 »

1 Ιανουαρίου 1866

23 »

187 »

1 Ιουλίου 1866

34 »

247 »

1 Ιανουαρίου 1867

38 »

297 »

1 Ιουλίου 1867

40 - »

329 »

1 Ιανουαρίου 1868

42 »

344 »

Για το 1876, διαθέτουμε την πληροφορία ότι βοηθήματα διανεμήθηκαν σε 270 ενδεείς οικογένειες της Αθήνας και 105 του Πειραιά,94 και ότι στο Πτωχοκομείο, την ίδια χρονιά, εισήλθαν 170 άτομα (120 άνδρες και 50 γυναίκες).95

Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες στις οποίες προσέκρουσε η «Ελεήμων Εταιρεία», ήταν να πείσει τους γέρους και ανάπηρους ζητιάνους να ζήσουν στο νέο ίδρυμα.

Ίσως γιατί, όπως αναφέρει ο Σπ. Παγανέλης, «οι πλείστοι [των ενδεών] προυτίμησαν την γλίσχρον χρηματικήν αρωγήν αντί της σχετικής του καταστήματος ανέσεως, και τούτο διότι υπελάμβανον το Πτωχοκομείον ειρκτήν απαισίαν, αφ' ης μόνον νεκροί θα εξήρχοντο».96

θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, αν διαθέταμε περισσότερα στοιχεία

93. Στο ίδιο, σ. 23.

94. Το μηνιαίο βοήθημα ανερχόταν το Δεκέμβριο του 1865 σε 11,85 δρχ., τ Δεκέμβριο του 1866 σε 10,41 δρχ. και το Δεκέμβριο του 1867 σε 10.06 δρχ· β. Έκθεσις..., ό.π., σ. 23.

95. Σπ. Παγανέλης, ό.π., α. 75.

96. Στο ίδιο, σ. 75.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/95.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά με αυτή την αίσθηση των φτωχών ότι η διαμονή τους στο Πτωχοκομείο μοιάζει με τη ζωή της φυλακής, θα μπορούσαμε τότε, μέσα από το δικό τους βλέμμα και τη δίκη τους φωνή, να προσεγγίσουμε καλύτερα την άλλη όψη της ιστορίας του εγκλεισμού, που μέχρι στιγμής παράμενε·, βουβή.

Αυτό όμως που για την ώρα μπορούμε να γνωρίσουμε, είναι οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν από την «Ελεήμονα Εταιρεία», με στόχο την επιβολή της πειθαρχίας στο εσωτερικό του Πτωχοκομείου.

Το ίδρυμα αυτό, προορισμένο να υποδέχεται και να προσφέρει καταφύγιο στους ανήμπορους ανάπηρους, τους γέρους και τις γριές που αδυνατούσαν να εργαστούν, δεν μπορούσε βέβαια να επιδιώκει τους ίδιους ακριβώς στόχους με τα ιδρύματα που αναλάμβαναν την περίθαλψη των φτωχών παιδιών, θα ήταν δύσκολο πράγματι το εγχείρημα της μετατροπής του Πτωχοκομείου σε χώρο επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής επανεκπαίδευσης, αντίστοιχο με τα ιδρύματα της φτωχής παιδικής ηλικίας. Ωστόσο, διαβάζοντας τους κανόνες λειτουργίας του Πτωχοκομείου, διαπιστώνουμε την κεντρική σημασία που αποδίδεται στο ζήτημα της πειθαρχίας. Φαίνεται πως, σχετικά με το ζήτημα της επιβολής της πειθαρχίας, οι ίδιες μέθοδοι και οι ίδιες αρχές κυριάρχησαν σε όλα τα φιλανθρωπικά ιδρύματα της εποχής.

Έτσι, οι «ναυαγοί» που εισέρχονταν στο Πτωχοκομείο υποβάλλονταν σε γενικό καθαρισμό: τους οδηγούσαν στο λουτρό, ο κουρέας του ιδρύματος έκοβε τα μαλλιά και τα γένια τους και στη συνέχεια τους έδιναν καινούρια ρούχα. Το ημερήσιο πρόγραμμα τους ήταν το εξής: Πρωινό ξύπνημα στις 6 η 7 π.μ., παρακολούθηση της πρωινής λειτουργίας στην εκκλησία του ιδρύματος και στη συνέχεια παράθεση πρωινού στις 7 π.μ. το καλοκαίρι, η στις 8 π.μ. το χειμώνα. Ως την ώρα του μεσημεριανού φαγητού (στις 11 το καλοκαίρι η στις 12 το χειμώνα), είτε απασχολούνταν στον κήπο η την κουζίνα του ιδρύματος, είτε έκαναν περίπατο, η συζητούσαν μεταξύ τους. Στις 7 η 8 το βράδυ, μετά το δείπνο, πήγαιναν στους κοιτώνες τους, τους όποιους αποτελούσαν μεγάλες αίθουσες με δώδεκα κρεβάτια ή δωμάτια με τέσσερα κρεβάτια χωριστά για το κάθε φύλο. Το κάπνισμα απαγορευόταν αυστηρά μέσα στους κοιτώνες.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/96.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Κανένας δεν μπορούσε να βγει από το Πτωχοκομείο, χωρίς την άδεια του επιστάτη. Η έξοδος επιτρεπόταν δύο φορές την εβδομάδα, την Πέμπτη και την Κυριακή, μετά το πρόγευμα και για δύο ή τρεις το πολύ ώρες.

Όλο·, οι τρόφιμο·., με εξαίρεση τους αρρώστους, ήταν υποχρεωμένοι να παρευρίσκονται στον καθημερινό εσπερινό καθώς και στη λειτουργία της Κυριακής.

Ποινές προβλέπονταν για όσους παραβίαζαν την τάξη και την καθαριότητα στο Πτωχοκομείο: Η τιμωρία για όποιον πετούσε το τσιγάρο του στο πάτωμα, ήταν η στέρηση του "ποθητού οίνου" για δεκαπέντε ημέρες, για όποιον δεν έβγαζε εγκαίρως το δοχείο νυκτός, η στέρηση της τροφής για μια εβδομάδα, για όποιον, μετά από μια έξοδο, επέστρεφε μεθυσμένος στο ίδρυμα, η στέρηση την επομένη του καφέ και του κρασιού. Παρόμοια τιμωρία προβλεπόταν και για εκείνους που θα έδειχναν απείθαρχη συμπεριφορά η θα ξεστόμιζαν βρισιές.97

Αντίθετα με τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, όπου η κεντρική εξουσία, με πρόσχημα το φόβο της αύξησης του αριθμού των "οκνηρών", εφάρμοσε μια πολιτική πολύ περιορισμένης πρόνοιας για τους φτωχούς, παρατηρούμε τώρα ότι η πρωτοβουλία της "Ελεήμονος Εταιρείας" εκφράζει μια νέα στάση απέναντι τους. Εφόσον η φτώχεια αποτελεί μια κοινωνική πραγματικότητα, αντί να καταστέλλεται και να αγνοείται, είναι προτιμότερο να προστατεύεται και να ενσωματώνεται κοινωνικά, εξορκίζοντας έτσι το "αίσθημα φόβου και αποστροφής που το ζεύγος εξαθλίωση-έγκλημα προκαλούσε"98 στα ανώτερα στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας. Με τη δημιουργία ιδρυμάτων καθώς και με το "ταξίδι του φιλάνθρωπου" στο σπίτι του φτωχού, προκειμένου να επαληθευθεί "η νομιμότητα της αίτησης του

97. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 474 (27 Ιανουαρίου 1885), σ. 84.

98. Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (13501600), Παρίσι 1980, σ. 217.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/97.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

για βοήθεια»,99 διαγράφεται η νέα απόπειρα «θεσμοποίησης της φιλανθρωπίας».100 Στόχος της η εξουδετέρωση του επικίνδυνου χαρακτήρα που αποδίδεται στη φτώχεια και η διασφάλιση με τον τρόπο αυτό της κοινωνικής ισορροπίας και γαλήνης.

99. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 90.

100. Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 60.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/98.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/99.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

ΠΡΟΝΟΙΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/100.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/101.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ζωής της ελληνικής πρωτεύουσας, στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, υπήρξε αναμφίβολα η παρουσία ενός ρευστού πλήθους απόκληρων παιδιών, με αβέβαιη και πρόσκαιρη τύχη. Η παρουσία τους φαίνεται ότι είναι τόσο πολυπληθής, ώστε οι πηγές της εποχής μιλούν για την ύπαρξη μιας "ιδιαίτερης τάξης", "την οποίαν αποτελούσαν οι κατά το μάλλον και ήττον εγκαταλελειμμένοι υπό της οικογενείας και υπό της κοινωνίας παίδες των δρόμων".1

Ένας ολόκληρος κόσμος λοιπόν απόρων παιδιών, που είτε έχασαν τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της καταστροφικής επιδημίας της χολέρας του 1854, η εγκαταλείφθηκαν από την οικογένεια τους, είτε έφθασαν στην Αθήνα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους με την ελπίδα αναζήτησης καλύτερων μέσων επιβίωσης, η δούλευαν για να θρέψουν τους γονείς τους που ζούσαν σε συνθήκες εξαιρετικής εξαθλίωσης, η ακόμη, στη χειρότερη περίπτωση, "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους στους "εργολάβους της ένδειας" και μετατράπηκαν σε όργανα επαιτείας φρικτά παραμορφωμένα,2 συνωστίζεται στους δρόμους της Αθήνας και αποτελεί μια πραγματικότητα που κάνεις δεν μπορεί να αγνοήσει.

Οι σκληρές συνθήκες διαβίωσης των παιδιών αυτών γίνονται

1. "Περί των παίδων του δρόμου", Οικονομική Επιθεώρησις 5 (Ιούλιος 1873), σ. 200.

2. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/102.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έντονα ορατές. Ο Γάλλος ταξιδιώτης Amedée Britsch γράφει στις αναμνήσεις του: "...στην Ελλάδα, η παιδική ηλικία είναι σκληρή για τον φτωχό. Ο λαός αγνοεί, φαίνεται, το σεβασμό και τον οίκτο για τον μικρό. Κάθε φορά που ένα φορτίο πρέπει να μεταφερθεί, δεν φωνάζουν τον άνδρα, αλλά το μικρό παιδί. Πάνω σε αυτό πέφτει τελικά η δουλειά. Σε κάθε αστικό σπίτι, οι διαταγές μεταβιβάζονται, ακολουθώντας μια σταθερή ιεραρχία. Ο οικονόμος δέχεται να εκτελέσει μια εντολή, μια δυσάρεστη ή ενοχλητική παραγγελιά; Βρέχει ή κάνει αποπνικτική ζέστη; - την ξεφορτώνεται στον θαλαμηπόλο, αυτός στον παραμάγειρο που, με τη σειρά του, αγγαρεύει ένα λούστρο. Αυτός υποτακτικός προθυμοποιείται, κοιτάζει όμως να απαλλαγεί ο ίδιος, αν συναντήσει ένα μικρότερο [...]. Λούστροι, υπηρέτες, μαθητευόμενοι τεχνίτες, μικρές υπηρέτριες, όλα αυτά τα παιδικά πρόσωπα αποπνέουν σοβαρότητα. Μόλις αντιμετωπίσουν τη σκληρή πραγματικότητα της δουλειάς, αποκτούν μια σοβαρή έκφραση που έρχεται σε αντίθεση με τα παιδικά χαρακτηριστικά τους".3

Με αρκετά διαφορετικά χρώματα, η εφημερίδα Αυγή σκιαγραφεί την παρουσία των περιπλανώμενων παιδιών στην καρδιά της Αθήνας: "Παίδες, ρακένδυτοι, ημίγυμνοι περιφέρονται και εν νυκτί εις τας οδούς των Αθηνών, φωνάζοντες και λιθοβολούμενοι από αντίθετα πεζοδρόμια, διαβαινόντων πολλών. Αυτοί ούτοι ρίπτουσι πέτρας και εις τα παράθυρα και εις την σκεπήν οίκων μεν κεντρικών. Δένουσι εις τον λαιμόν η εις τον πόδα σκύλων φύσκας πλήρεις αέρος, και λίθους και τους κυνηγώσιν, αλαλάζοντες, τραγωδούσι μεθ' ειρμού τα μετά μέλους τουρκικού άσματα άσεμνα. Το δε χείριστον και ασχημονούσιν εν γωνία που, όπου νομίζουσιν ότι ουδείς τους βλέπει. Αλλά τους βλέπουσι και τους ακούωσι και τους βλέπουσι πολλοί μάλιστα ξένοι παρεπίδημοι, οίτινες μήτε εις τας τουρκικάς πόλεις δεν βλέπουσι παρόμοιον τι".4

Η ίδια εικόνα της σκληρής, απείθαρχης και ενοχλητικής περιπλανώμενης παιδικής ηλικίας διαγράφεται στο πεζογράφημα του Μιχαήλ 

3 Amedée Britsch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 83-84. 4. Αυγή (23 Ιουλίου 1858).

Σελ. 102
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 83
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    αυτής της δραστηριότητας και θα τεθούν επικεφαλής μιας επιχείρησης "εκπολιτισμού" του φτωχού πληθυσμού.

    Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί, στα πλαίσια της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, λειτουργούσαν οι θεσμοί εκείνο·,, όπως ο τύπος, το βιβλίο, το πανεπιστήμιο, η λογοτεχνία, οι πολιτικοί σχηματισμοί, που επέτρεπαν τη συγκρότηση των διανοουμένων σε ιδιαίτερη κοινωνική κατηγόρια.52 Η φιλανθρωπική δραστηριότητα φαίνεται ότι συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός νέου πεδίου κοινωνικής δράσης, που λειτούργησε συμπληρωματικά και ενίσχυσε τη διαδικασία κοινωνικής συγκρότησης, την επιβολή και την απόκτηση μιας επιπρόσθετης κοινωνικής εξουσίας από μέρους των διανοουμένων.

    Η "αρρώστια" της φτώχειας

    Η ανάδυση νέων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας για τους φτωχούς συνοδεύεται με τη διατύπωση νέων ιδεών γύρω από τη φτώχεια.

    Στη σκέψη των φιλάνθρωπων, όπως και στην πλειοψηφία του κόσμου των διανοουμένων της εποχής, η ιδέα ότι "η διαφορά των κοινωνικών καταστάσεων είναι εκ των μεγαλυτέρων νόμων, δι' ων η θεια Πρόνοια επροίκισε την ανθρωπότητα επί της γης",53 είναι πλατιά διαδομένη και αποτελεί τη θεμελιώδη αρχή κάθε "φιλελεύθερης" προβληματικής σχετικά με το ζήτημα των φτωχών.

    Με αφετηρία λοιπόν παρόμοιες υπερβατικές αντιλήψεις, οι όποιες νομιμοποιούν τις κοινωνικές διαφορές ως έκφραση της θειας θέλησης, οι "φιλελεύθεροι" διανοούμενοι του περασμένου αιώνα αντιτάσσονται στις εξισωτικές θεωρίες που ανθούν στη δυτική Ευρώπη και των οποίων ο απόηχος φθάνει στην Ελλάδα, όπου όμως δεν θα μπορέσει να διαμορφώσει μια συνεκτική απάντηση γύρω από το ζήτημα της φτώχειας.

    52. Π. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974..., ό.π., σ. 33-34.

    53. Ν. Βαλσαμάκης, "Πλούσιοι και πένητες", Οικονομική Επιθεώρησις 30 (Αύγουστος 1875), σ. 254.