Συγγραφέας:Κορασίδου, Μαρία
 
Τίτλος:Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
 
Υπότιτλος:Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα το 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:29
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1995
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδ, Αθήνα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Αντικείμενο της εργασίας αυτής είναι η εξέταση των διαφόρων προσπαθειών μιας κατηγορίας μορφωμένων ανθρώπων, προερχόμενων από τα μεσαία στρώματα της Αθήνας, που σκοπό είχαν τη διαχείριση της ζωής του φτωχού πληθυσμού της πρωτεύουσας τον 19ο αιώνα. Η φιλανθρωπική δραστηριότητα, που αναπτύσσεται στην Αθήνα, κυρίως κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, που οργανώνεται, μέσω συλλόγων και, εταιρειών και που ιδρύει, νέους θεσμούς περίθαλψης για τα φτωχά παιδιά και τις γυναίκες, αποτελεί προνομιακό πεδίο για τη μελέτη της πρακτικής εφαρμογής αυτών των προσπαθειών. Οι απόπειρες αυτές γνωρίζουν μια διαδικασία εξέλιξης, της οποίας τα αρχικά στάδια ανάγονται, στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Την εξέλιξη αυτή παρακολουθεί το βιβλίο, προσπαθώντας να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Ποιοι ήταν αυτοί οι ζητιάνοι και φτωχοί; Ποια ήταν η καταγωγή τους; Πώς ξαφνικά εισέβαλαν στο αθηναϊκό τοπίο; Ποιος ήταν ο τρόπος ζωής τους; Τι έλεγαν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πως τους έβλεπαν οι άλλοι;
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 6.34 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 90-109 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/90.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την αγαθοποιΐαν" και "εν τω πτωχώ εκλείπει, η ευγνωμοσύνη και η συστολή καθόσον παρέχεται αυτώ ουχί ευεργέτημα αλλά δίκαιον".78 Αν όμως η πρόνοια προς τους φτωχούς θεωρείται ότι δεν πρέπει να αποτελεί μέριμνα των δημοσίων αρχών, ούτε και ζήτημα ενασχόλησης του δικαίου και του νόμου, αλλά πρακτική της ατομικής αγαθοεργίας και ευεργεσίας, εύκολα καταλήγει, κανείς στο συμπέρασμα, ότι αυτή η μορφή κοινωνικής πρόνοιας επιτρέπει τη δημιουργία σχέσεων προσωπικής εξάρτησης, μέσω των οποίων ο ευεργέτης μπορεί να επιδιώκει την επιβολή της εξουσίας του στον αποδέκτη της ευεργεσίας του.

Η πρόνοια στη θέση της καταστολής των φτωχών: Η ίδρυση του Πτωχοκομείου και η κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων

Οι απόπειρες για την αντιμετώπιση του προβλήματος της επαιτείας στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, διαφοροποιούνται από τις αντίστοιχες των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών και χαρακτηρίζονται, περισσότερο από τη μέριμνα για πρόνοια προς τους ζητιάνους παρά από την εκδήλωση κατασταλτικής διάθεσης εναντίον τους. Η φτώχεια αναγνωρίζεται στο εξής ως κοινωνικό πρόβλημα που απαιτεί τη λύση του.

Έτσι, το 1864, ιδρύεται στην Αθήνα η "Ελεήμων Εταιρεία", με πρωταρχικό στόχο τον περιορισμό της επαιτείας, μέσω της περίθαλψης που η Εταιρεία αναλάμβανε να προσφέρει στους φτωχούς ηλικιωμένους και των δύο φύλων της Αθήνας και του Πειραιά.79

Σύμφωνα με τον κανονισμό της "Ελεήμονος Εταιρείας", τα μέλη του διοικητικού της συμβουλίου 80 όφειλαν είτε από μόνα τους είτε σε

78. Στο ίδιο, σ. 307.

79. Βλ. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, Αθήνα 1864, σ. 2.

80. Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου ήταν ο Δ. Μαυροκορδάτος, αντιπρόεδροι οι Α. Σούτσος και Κωνσταντίνος Νέγρης, ελεγκτής ο Ιω. Παπαδάκης, ταμίας ο Παύλος Σκουλούδης και σύμβουλοι οι Αντων. Παππαδάκης, Αλέξ. Θεοδωρίδης, Γ. Αφεντάκης, Δημ. Θωμαΐδης, Θωμάς Καβάκος, Ιωάννης Τσάτσος

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/91.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

συνεργασία με την αστυνομία να επιδίδονται στο έργο της επιτήρησης των ζητιάνων. Όφειλαν να εντοπίζουν μαζί με την αστυνομία η ακόμη να καταγγέλουν σ' αυτήν όλους εκείνους που, παραβιάζοντας τις αστυνομικές διατάξεις, συνέχιζαν να ζητιανεύουν στους δρόμους της Αθηνας.81

Σε αντίθεση με τις πρώτες μετεπαναστατικές δεκαετίες, όπου η κεντρική εξουσία επιζητούσε αδιακρίτως και με κάθε τρόπο να εξαφανίσει το στίγμα της επαιτείας, η "Ελεήμων Εταιρεία" επιδίδεται τώρα στη διάκριση ανάμεσα στον "αληθώς ανάπηρον, τον στερούμενον του άρτου" από τον "φαυλόβιον οκνηρόν τον αποζώντα εις βάρος της κοινωνίας",82 και δραστηριοποιείται προκειμένου να συνδράμει τα "πραγματικά θύματα" της ένδειας.

Στην έκθεση του για τη δράση της "Εταιρείας" κατά το έτος 1864-1865, ο αντιπρόεδρος της Κωνσταντίνος Νέγρης μιλά για τα ικανοποιητικά αποτελέσματα μιας επιχείρησης ανακάλυψης των "αληθώς ενδεών" και καταστολής της δράσης των "εργολάβων της ένδειας", επιχείρηση στην όποια τα μέλη της "Εταιρείας" επέδειξαν ιδιαίτερο ζήλο. Σχετικά με αυτούς τους "εργολάβους της ένδειας", ο Κ. Νέγρης αναφέρει ότι "συνεκρότουν τακτικήν εταιρίαν, έχουσαν και προέδρους και αντιπροέδρους και γραμματείς και όργανα, όργανα επαιτείας, άτινα στρεβλούμενα απανθρώπως εξ απαλών ονύχων υπ' αυτών των ιδίων γονέων, εκίνουν εις έλεος τους φιλάνθρωπους".83 Παρομοίως, ο Σπυρίδων Παγανέλης αναφέρει ότι "το θέαμα [της επαιτείας], ειδεχθές αυτό καθ' εαυτό, προσελαμβανε τύπον φοβερώτερον εκ της κακοήθους αγριότητος ανθρώπων ασυνείδητων οίτινες μισθούντες παίδας εστρέβλουν αυτούς φρικωδώς, και εμπορευόμενοι την εκ της στρεβλώσεως των αθλίων πλασμάτων εντύπωσιν των

Μιχ. Καραμάνος, Παν. Ρομπότης, Τρύφων Μουτσόπουλος, Χρ. Φιλαδελφεύς.

81. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, ό.π., σ. 3.

82. Σπυρίδων Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

83. "Ελεήμων Εταιρία, Αθήναιον, Εταιρία των φίλων του λαού", Πανδώρα 13, τχ. 383 (1 Μαρτίου 1866), σ. 527.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/92.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

διαβατών, εθησαύριζον ακόπως αυτοί, συντηρούντες δι' άρτου ξηρού το μέσον, δι' ου επλούτιζον οι άθλιοι ούτοι, σωματέμποροι".84

Το θέαμα των παραμορφωμένων παιδιών, που ζητιάνευαν στους δρόμους της Αθήνας είτε για να προσθέσουν μερικές δραχμές στο οικογενειακό εισόδημα, είτε για λογαριασμό ενός από τους "εργολάβους της ένδειας", στον οποίο "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους, προκαλεί αντιδράσεις και ενισχύει τις απόπειρες των φιλάνθρωπων για την καταπολέμηση του φαινομένου της επαιτείας.

Η ενεργή δραστηριοποίηση των μελών της "Ελεήμονος Εταιρείας" που δεν επιθυμούν πλέον να αφήσουν στην κεντρική εξουσία την ολοκληρωτική ευθύνη για την υπεράσπιση της δημόσιας τάξης, αλλά συμβάλλουν και αυτοί από τη δίκη τους πλευρά στη διασφάλιση της, αποτελεί πράγματι ένα νέο κοινωνικό δεδομένο. Νέα όμως είναι και η αντίληψη για τη φτώχεια που συνοδεύει αύτη τη δραστηριότητα και βρίσκει πλατιά απήχηση, τουλάχιστον στους κύκλους των διανοουμένων της εποχής. Η φτώχεια γίνεται αντιληπτή ως "νόσημα"; "Είνε χρόνιον το νόσημα και [...] ανίατον, αφού ο θάνατος το θεραπεύη μόνος".85 Ωστόσο, η "Ελεήμων Εταιρεία" θεωρεί ότι "όταν εν μέλος του σώματος κατ' εξοχήν πάσχη, μετ' αυτού ολόκληρον συμπάσχει το σώμα".86 Για το λόγο αυτό, πιστεύει ότι είναι χρέος της να προσφέρει "πάσαν την μέριμναν και θεραπείαν μόνον εις το νοσούν μέρος".87 "θεραπεία", η οποία επιβάλλεται, και νομιμοποιείται, αφού η "Εταιρεία" φοβάται τη "διαφθορά" και το "χάος της κακοηθείας",88 όπου κινδυνεύουν να καταποντιστούν τα θύματα της φτώχιας

84. Σπ. Παγανέλης, ό.π., σ. 74

85. Στο ίδιο, σ 73.

86. Έκθεσις των παρά. της Ελεήμονος Εταιρείας αατά το τρίτον έτος της συστάσεως της πεπραγμένων, Αθήνα 1868, σ. 5.

87. Στο ίδιο, σ. 5.

88. "Ελεήμων Εταιρία, Αθήναιον, Εταιρία των φίλων του λαού", ό.π., σ, 527.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/93.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τα οποία μ' αυτόν τον τρόπο γίνονται εξαιρετικά επικίνδυνα για το κοινωνικό σύνολο.

Έτσι, η "Εταιρεία" θα προωθήσει ως "θεραπευτικό" μέσο τον εγκλεισμό των ζητιάνων. Στην εφημερίδα Αυγή της εποχής διαβάζουμε την ακόλουθη είδηση: "Χθες εγένετο η εγκαθίδρυσις της φιλοπτώχου εταιρείας εν τω μεγάρω, το οποίον επί τούτω ενοικίασεν, απέναντι του κήπου του θησείου. Μέχρι τούδε ενεγράφησαν έως 30 πτωχοί, οίτινες θα διαμένωσιν εντός και δεν θα ενοχλώσι πλέον τους πολίτας. Από τούδε λοιπόν η πρωτεύουσα θα παριστά το μοναδικόν θέαμα πόλεως άνευ επαιτών [...]. Όλοι οι επαίται όσοι εισηλθον εις το πτωχοκομείον συνωδεύθησαν εις το λουτρόν, όπου λουσθέντες και καθαρισθέντες καλώς επανήλθαν εις το κατάστημα των".89 Την ιδέα για την ίδρυση του Πτωχοκομείου είχε ο καθηγητής Κ. Βακαλόπουλος, μέλος της "Ελεήμονος Εταιρείας".90 Το 1872, χάρη στη χρηματική συνδρομή του Ανδρέα Συγγρού, το Πτωχοκομείο μετακόμισε σε ιδιόκτητο κτίριο στη λεωφόρο Κηφισίας.91

Παράλληλα με την προσφερόμενη στο εσωτερικό του Πτωχοκομείου περίθαλψη, η "Ελεήμων Εταιρεία" είχε αναλάβει και τη διανομή ενός ορισμένου αριθμού βοηθημάτων στους φτωχούς της πρωτεύουσας. Τα βοηθήματα διανέμονταν μετά από επίσκεψη στα σπίτια των φτωχών, επιτόπια έρευνα, εξέταση και εξακρίβωση της πραγματικής κατάστασης της φτώχειας τους, την οποία διενεργούσαν τα μέλη μιας επιτροπής της "Εταιρείας".92

Όλο το έργο της παροχής περίθαλψης εξασφαλίζεται από τις δωρεές και τα κληροδοτήματα των ευεργετών και ακόμη από τις ετήσιες συνδρομές των τακτικών μελών της "Εταιρείας".

89. Αυγή (2 Ιανουαρίου 1865).

90. Ελληνική Επιθεωρείς (15 Μαρτίου 1875).

91. Βλ. Ιωάννης Μαστρογιάννης, Ιστορία της κοινωνικής πρόνοιας της νεωτέρας Ελλάδος· (1821-1960), Αθήνα 1960, σ. 247. Το βιβλίο αυτό αποτελεί τη μοναδική περιγραφική επισκόπηση που διαθέτουμε για τη δράση των φιλανθρωπικών συλλόγων τον περασμένο αιώνα.

92. Έκθεσις των παρά της Ελεήμονος Εταιρίας κατά το τρίτον έτος της συστάσεως της πεπραγμένων, ό.π., σ. 6.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/94.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Η εικόνα της προσφερόμενης από την «Ελεήμονα Εταιρεία» περίθαλψης στους ενδεείς της Αθήνας και του Πειραιά, κατά τη διάρκεια των χρόνων 1865-1868, παρουσιάζεται σε αριθμούς ως έξης:93

Στο Πτωχοκομείο

Κατ' οίκον βοηθήματα

1 Ιανουαρίου 1865

30 άτομα

79 άτομα

1 Ιουλίου 1865

32 »

170 »

1 Ιανουαρίου 1866

23 »

187 »

1 Ιουλίου 1866

34 »

247 »

1 Ιανουαρίου 1867

38 »

297 »

1 Ιουλίου 1867

40 - »

329 »

1 Ιανουαρίου 1868

42 »

344 »

Για το 1876, διαθέτουμε την πληροφορία ότι βοηθήματα διανεμήθηκαν σε 270 ενδεείς οικογένειες της Αθήνας και 105 του Πειραιά,94 και ότι στο Πτωχοκομείο, την ίδια χρονιά, εισήλθαν 170 άτομα (120 άνδρες και 50 γυναίκες).95

Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες στις οποίες προσέκρουσε η «Ελεήμων Εταιρεία», ήταν να πείσει τους γέρους και ανάπηρους ζητιάνους να ζήσουν στο νέο ίδρυμα.

Ίσως γιατί, όπως αναφέρει ο Σπ. Παγανέλης, «οι πλείστοι [των ενδεών] προυτίμησαν την γλίσχρον χρηματικήν αρωγήν αντί της σχετικής του καταστήματος ανέσεως, και τούτο διότι υπελάμβανον το Πτωχοκομείον ειρκτήν απαισίαν, αφ' ης μόνον νεκροί θα εξήρχοντο».96

θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον, αν διαθέταμε περισσότερα στοιχεία

93. Στο ίδιο, σ. 23.

94. Το μηνιαίο βοήθημα ανερχόταν το Δεκέμβριο του 1865 σε 11,85 δρχ., τ Δεκέμβριο του 1866 σε 10,41 δρχ. και το Δεκέμβριο του 1867 σε 10.06 δρχ· β. Έκθεσις..., ό.π., σ. 23.

95. Σπ. Παγανέλης, ό.π., α. 75.

96. Στο ίδιο, σ. 75.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/95.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

σχετικά με αυτή την αίσθηση των φτωχών ότι η διαμονή τους στο Πτωχοκομείο μοιάζει με τη ζωή της φυλακής, θα μπορούσαμε τότε, μέσα από το δικό τους βλέμμα και τη δίκη τους φωνή, να προσεγγίσουμε καλύτερα την άλλη όψη της ιστορίας του εγκλεισμού, που μέχρι στιγμής παράμενε·, βουβή.

Αυτό όμως που για την ώρα μπορούμε να γνωρίσουμε, είναι οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν από την «Ελεήμονα Εταιρεία», με στόχο την επιβολή της πειθαρχίας στο εσωτερικό του Πτωχοκομείου.

Το ίδρυμα αυτό, προορισμένο να υποδέχεται και να προσφέρει καταφύγιο στους ανήμπορους ανάπηρους, τους γέρους και τις γριές που αδυνατούσαν να εργαστούν, δεν μπορούσε βέβαια να επιδιώκει τους ίδιους ακριβώς στόχους με τα ιδρύματα που αναλάμβαναν την περίθαλψη των φτωχών παιδιών, θα ήταν δύσκολο πράγματι το εγχείρημα της μετατροπής του Πτωχοκομείου σε χώρο επαγγελματικής κατάρτισης και ηθικής επανεκπαίδευσης, αντίστοιχο με τα ιδρύματα της φτωχής παιδικής ηλικίας. Ωστόσο, διαβάζοντας τους κανόνες λειτουργίας του Πτωχοκομείου, διαπιστώνουμε την κεντρική σημασία που αποδίδεται στο ζήτημα της πειθαρχίας. Φαίνεται πως, σχετικά με το ζήτημα της επιβολής της πειθαρχίας, οι ίδιες μέθοδοι και οι ίδιες αρχές κυριάρχησαν σε όλα τα φιλανθρωπικά ιδρύματα της εποχής.

Έτσι, οι «ναυαγοί» που εισέρχονταν στο Πτωχοκομείο υποβάλλονταν σε γενικό καθαρισμό: τους οδηγούσαν στο λουτρό, ο κουρέας του ιδρύματος έκοβε τα μαλλιά και τα γένια τους και στη συνέχεια τους έδιναν καινούρια ρούχα. Το ημερήσιο πρόγραμμα τους ήταν το εξής: Πρωινό ξύπνημα στις 6 η 7 π.μ., παρακολούθηση της πρωινής λειτουργίας στην εκκλησία του ιδρύματος και στη συνέχεια παράθεση πρωινού στις 7 π.μ. το καλοκαίρι, η στις 8 π.μ. το χειμώνα. Ως την ώρα του μεσημεριανού φαγητού (στις 11 το καλοκαίρι η στις 12 το χειμώνα), είτε απασχολούνταν στον κήπο η την κουζίνα του ιδρύματος, είτε έκαναν περίπατο, η συζητούσαν μεταξύ τους. Στις 7 η 8 το βράδυ, μετά το δείπνο, πήγαιναν στους κοιτώνες τους, τους όποιους αποτελούσαν μεγάλες αίθουσες με δώδεκα κρεβάτια ή δωμάτια με τέσσερα κρεβάτια χωριστά για το κάθε φύλο. Το κάπνισμα απαγορευόταν αυστηρά μέσα στους κοιτώνες.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/96.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Κανένας δεν μπορούσε να βγει από το Πτωχοκομείο, χωρίς την άδεια του επιστάτη. Η έξοδος επιτρεπόταν δύο φορές την εβδομάδα, την Πέμπτη και την Κυριακή, μετά το πρόγευμα και για δύο ή τρεις το πολύ ώρες.

Όλο·, οι τρόφιμο·., με εξαίρεση τους αρρώστους, ήταν υποχρεωμένοι να παρευρίσκονται στον καθημερινό εσπερινό καθώς και στη λειτουργία της Κυριακής.

Ποινές προβλέπονταν για όσους παραβίαζαν την τάξη και την καθαριότητα στο Πτωχοκομείο: Η τιμωρία για όποιον πετούσε το τσιγάρο του στο πάτωμα, ήταν η στέρηση του "ποθητού οίνου" για δεκαπέντε ημέρες, για όποιον δεν έβγαζε εγκαίρως το δοχείο νυκτός, η στέρηση της τροφής για μια εβδομάδα, για όποιον, μετά από μια έξοδο, επέστρεφε μεθυσμένος στο ίδρυμα, η στέρηση την επομένη του καφέ και του κρασιού. Παρόμοια τιμωρία προβλεπόταν και για εκείνους που θα έδειχναν απείθαρχη συμπεριφορά η θα ξεστόμιζαν βρισιές.97

Αντίθετα με τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, όπου η κεντρική εξουσία, με πρόσχημα το φόβο της αύξησης του αριθμού των "οκνηρών", εφάρμοσε μια πολιτική πολύ περιορισμένης πρόνοιας για τους φτωχούς, παρατηρούμε τώρα ότι η πρωτοβουλία της "Ελεήμονος Εταιρείας" εκφράζει μια νέα στάση απέναντι τους. Εφόσον η φτώχεια αποτελεί μια κοινωνική πραγματικότητα, αντί να καταστέλλεται και να αγνοείται, είναι προτιμότερο να προστατεύεται και να ενσωματώνεται κοινωνικά, εξορκίζοντας έτσι το "αίσθημα φόβου και αποστροφής που το ζεύγος εξαθλίωση-έγκλημα προκαλούσε"98 στα ανώτερα στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας. Με τη δημιουργία ιδρυμάτων καθώς και με το "ταξίδι του φιλάνθρωπου" στο σπίτι του φτωχού, προκειμένου να επαληθευθεί "η νομιμότητα της αίτησης του

97. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 474 (27 Ιανουαρίου 1885), σ. 84.

98. Bronislaw Geremek, Truands et misérables dans l'Europe moderne (13501600), Παρίσι 1980, σ. 217.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/97.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

για βοήθεια»,99 διαγράφεται η νέα απόπειρα «θεσμοποίησης της φιλανθρωπίας».100 Στόχος της η εξουδετέρωση του επικίνδυνου χαρακτήρα που αποδίδεται στη φτώχεια και η διασφάλιση με τον τρόπο αυτό της κοινωνικής ισορροπίας και γαλήνης.

99. Isaac Joseph - Philippe Fritsch, Disciplines à domicile. L'édification de la famille, Παρίσι 1977, σ. 90.

100. Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 60.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/98.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/99.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

ΠΡΟΝΟΙΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/100.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/101.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ζωής της ελληνικής πρωτεύουσας, στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, υπήρξε αναμφίβολα η παρουσία ενός ρευστού πλήθους απόκληρων παιδιών, με αβέβαιη και πρόσκαιρη τύχη. Η παρουσία τους φαίνεται ότι είναι τόσο πολυπληθής, ώστε οι πηγές της εποχής μιλούν για την ύπαρξη μιας "ιδιαίτερης τάξης", "την οποίαν αποτελούσαν οι κατά το μάλλον και ήττον εγκαταλελειμμένοι υπό της οικογενείας και υπό της κοινωνίας παίδες των δρόμων".1

Ένας ολόκληρος κόσμος λοιπόν απόρων παιδιών, που είτε έχασαν τους γονείς τους κατά τη διάρκεια της καταστροφικής επιδημίας της χολέρας του 1854, η εγκαταλείφθηκαν από την οικογένεια τους, είτε έφθασαν στην Αθήνα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους με την ελπίδα αναζήτησης καλύτερων μέσων επιβίωσης, η δούλευαν για να θρέψουν τους γονείς τους που ζούσαν σε συνθήκες εξαιρετικής εξαθλίωσης, η ακόμη, στη χειρότερη περίπτωση, "πουλήθηκαν" ή "νοικιάστηκαν" από τους γονείς τους στους "εργολάβους της ένδειας" και μετατράπηκαν σε όργανα επαιτείας φρικτά παραμορφωμένα,2 συνωστίζεται στους δρόμους της Αθήνας και αποτελεί μια πραγματικότητα που κάνεις δεν μπορεί να αγνοήσει.

Οι σκληρές συνθήκες διαβίωσης των παιδιών αυτών γίνονται

1. "Περί των παίδων του δρόμου", Οικονομική Επιθεώρησις 5 (Ιούλιος 1873), σ. 200.

2. Σπ. Παγανέλης, "Η φιλανθρωπία εν Αθήναις. Το Πτωχοκομείον", Εστία 473 (20 Ιανουαρίου 1885), σ. 74.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/102.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

έντονα ορατές. Ο Γάλλος ταξιδιώτης Amedée Britsch γράφει στις αναμνήσεις του: "...στην Ελλάδα, η παιδική ηλικία είναι σκληρή για τον φτωχό. Ο λαός αγνοεί, φαίνεται, το σεβασμό και τον οίκτο για τον μικρό. Κάθε φορά που ένα φορτίο πρέπει να μεταφερθεί, δεν φωνάζουν τον άνδρα, αλλά το μικρό παιδί. Πάνω σε αυτό πέφτει τελικά η δουλειά. Σε κάθε αστικό σπίτι, οι διαταγές μεταβιβάζονται, ακολουθώντας μια σταθερή ιεραρχία. Ο οικονόμος δέχεται να εκτελέσει μια εντολή, μια δυσάρεστη ή ενοχλητική παραγγελιά; Βρέχει ή κάνει αποπνικτική ζέστη; - την ξεφορτώνεται στον θαλαμηπόλο, αυτός στον παραμάγειρο που, με τη σειρά του, αγγαρεύει ένα λούστρο. Αυτός υποτακτικός προθυμοποιείται, κοιτάζει όμως να απαλλαγεί ο ίδιος, αν συναντήσει ένα μικρότερο [...]. Λούστροι, υπηρέτες, μαθητευόμενοι τεχνίτες, μικρές υπηρέτριες, όλα αυτά τα παιδικά πρόσωπα αποπνέουν σοβαρότητα. Μόλις αντιμετωπίσουν τη σκληρή πραγματικότητα της δουλειάς, αποκτούν μια σοβαρή έκφραση που έρχεται σε αντίθεση με τα παιδικά χαρακτηριστικά τους".3

Με αρκετά διαφορετικά χρώματα, η εφημερίδα Αυγή σκιαγραφεί την παρουσία των περιπλανώμενων παιδιών στην καρδιά της Αθήνας: "Παίδες, ρακένδυτοι, ημίγυμνοι περιφέρονται και εν νυκτί εις τας οδούς των Αθηνών, φωνάζοντες και λιθοβολούμενοι από αντίθετα πεζοδρόμια, διαβαινόντων πολλών. Αυτοί ούτοι ρίπτουσι πέτρας και εις τα παράθυρα και εις την σκεπήν οίκων μεν κεντρικών. Δένουσι εις τον λαιμόν η εις τον πόδα σκύλων φύσκας πλήρεις αέρος, και λίθους και τους κυνηγώσιν, αλαλάζοντες, τραγωδούσι μεθ' ειρμού τα μετά μέλους τουρκικού άσματα άσεμνα. Το δε χείριστον και ασχημονούσιν εν γωνία που, όπου νομίζουσιν ότι ουδείς τους βλέπει. Αλλά τους βλέπουσι και τους ακούωσι και τους βλέπουσι πολλοί μάλιστα ξένοι παρεπίδημοι, οίτινες μήτε εις τας τουρκικάς πόλεις δεν βλέπουσι παρόμοιον τι".4

Η ίδια εικόνα της σκληρής, απείθαρχης και ενοχλητικής περιπλανώμενης παιδικής ηλικίας διαγράφεται στο πεζογράφημα του Μιχαήλ 

3 Amedée Britsch, La jeune Athènes, Παρίσι 1910, σ. 83-84. 4. Αυγή (23 Ιουλίου 1858).

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/103.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

Μητσάκη, με τίτλο "Το γατί". Σ' αυτό, ο συγγραφέας περιγράφει με λεπτομερειακό τρόπο τα απάνθρωπα βασανιστήρια στα οποία υποβάλλουν ένα γατί οι "μάγκες", αυτά τα παιδιά "υποστάσεως άδηλου, εξ εκείνων τα οποία διημερεύουν εις τας οδούς, τριγυρίζουν τον ταβλάν των στραγαλάδων, θορυβούν ανά τας συνοικίας, αδιακόπως και παντοίως".5

Το δυσάρεστο και ενοχλητικό θέαμα που παρουσίαζε αυτή η τάξη "των τέκνων του Ουγκώ", "οι τους λεωφόρους της πρωτευούσης διατρέχοντες μικροί εκείνοι πολίται και αποζώντες εκ του οβολού των αστών",6 καθώς και ο τρόπος ζωής και οι συνήθειες τους δεν άργησαν να προκαλέσουν τη βαθιά ανησυχία των Αθηναίων αστών.

Στα μάτια τους η παρουσία των περιπλανώμενων παιδιών ερχόταν να ανατρέψει την πλατιά διαδομένη στον ιδεολογικό λόγο της εποχής αντίληψη, σύμφωνα με την οποία, το σπίτι αποτελούσε το ιδανικό προστατευτικό καταφύγιο που μπορούσε να προσφέρει στοργή και ασφάλεια στα μέλη του και όπου μπορούσε να πραγματοποιηθεί "η ιερά κατεργασία των ηθικών χαρακτήρων".7

Ο δρόμος, "χώρος σε κίνηση, της ίδιας της κινητικότητας και της αστάθειας των ανθρώπων που τον κατέχουν",8 κατοικημένος από τις μικρές αυτές υπάρξεις που, σπρωγμένες από την ανάγκη, έβρισκαν εκεί καταφύγιο, στοίχειωνε τη συνείδηση των αστών, οι οποίοι ολοένα και περισσότερο ανακάλυπταν τις χαρές της οικογενειακής θαλπωρής.

Γι' αυτούς, ο δρόμος αντιπροσώπευε ένα θορυβώδη, ασταθή και αβέβαιο χώρο, σε αντίθεση με τη γαλήνη και την ηρεμία του σπιτιού. Περισσότερο ακόμη, ο δρόμος αντιπροσώπευε έναν ύποπτο και ανησυχητικό

5. Μιχαήλ Μητσάκης, "To γατί", Ακρόπολις (5 Φεβρουαρίου 1893)' επανέκδοση στο Πεζογραφήματα, επιμ. Μανόλης Αναγνωστάκης, Αθήνα 1988, σ. 207.

6. Ερμής, "Αι Αθήναι του 1881", Αθηναϊκόν Ημερολόγιον του 1881, Αθήνα 1880, σ. 91.

7. Α. Κουρτίδης, "Αναθυμιάσεις του δρόμου", Ημερολόγιον Σκόκου του 1906, Αθήνα 1905, σ. 239.

8. Ariette Farge, Vivre dans la rue à Paris au XVIIIe siècle, Παρίσι 1979, σ. 20.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/104.gif&w=600&h=915 29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

τόπο, όπου «μερικά όντα [—] απλώνουν την θρασύτητα των ως απόλυτοι κύριοι,. Ανακινούν τον ηθικόν βόρβορον όστις όζει δυσωδέστερον από τον άλλον και εκπέμπει αναθυμιάσεις δηλητηριαζούσας την ψυχήν. Δεν σέβονται τας λευκάς τρίχας του διερχομένου γέροντος, ούτε την αιδώ της σεμνής κόρης, ούτε την αθωότητα του μικρού παιδιού».9

Στο μέτρο, λοιπόν, που ο δρόμος και οι κάτοικοι του γίνονταν αντιληπτοί ως κίνδυνος, ως απειλή για το ηθικοποιητικό έργο της οικογένειας, ήταν απαραίτητο να αποτραπεί η πραγματοποίηση των απειλών αυτών και να προστατευθούν οι οικογενειακές αξίες. Προς αυτή την κατεύθυνση θα κινητοποιηθούν οι φιλάνθρωποι.

Αν για τα μεσαία στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας του 19ου αιώνα η οικογένεια αποτελούσε την κατεξοχήν μορφή κοινωνικής οργάνωσης, που όφειλε να επωμίζεται την επιβίωση, τη φυσική προστασία, την ηθική ανατροφή και εκπαίδευση των παιδιών της, ποιος θα ενδιαφερόταν για την τύχη των «χωρίς οικογένεια», των εγκαταλειμμένων παιδιών, των ορφανών, των μικρών εργατών, των «παιδιών του δρόμου», που οι συνθήκες ζωής τους επιδεινώνονταν ολοένα και περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα;

Στο βαθμό που στον ιδεολογικό λόγο της εποχής, τα παιδιά αντιπροσώπευαν την εν δυνάμει πηγή του εθνικού πλούτου, ένα αναντικατάστατο ανθρώπινο δυναμικό, την ενσάρκωση της κοινωνικής προόδου, ένα πολύτιμο αγαθό που με κάθε τρόπο έπρεπε να διαφυλαχτεί, η εικόνα των απόκληρων παιδιών δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική. Τα φτωχά παιδιά αντιπροσώπευαν πολύ περισσότερο ακόμη την εύθραυστη εικόνα της αδυναμίας που είχε ανάγκη υπεράσπισης και προστασίας.

Η νέα μέριμνα που εκδηλώνεται για τη φτωχή παιδική ηλικία, απορρέει αναμφίβολα από τη γενικότερη αναβάθμιση της παιδικής ηλικίας και την ανάπτυξη του οικογενειακού συναισθήματος, που μετατρέπονται σε κυρίαρχες αξίες στο ιδεολογικό στερέωμα της εποχής. Το αυξημένο ενδιαφέρον με το όποιο περιβάλλεται η παρουσία

9. Α. Κουρτίδης, ό.π., σ. 239.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/105.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

των παιδιών από μέρους μιας κοινωνίας που εναποθέτει σε αυτά όλες τις προσδοκίες της για ένα καλύτερο μέλλον, δεν μπορούσε παρά να συμβάλει στη γέννηση μιας νέας στάσης απέναντι και στη φτωχή παιδική ηλικία.

Από την άλλη, στο βαθμό που η φτώχεια γινόταν αντιληπτή ως μια "μεγάλη και επικίνδυνος πληγή", ένα "θηρίον" που απειλούσε να "καταφάγη το δένδρον της κοινωνικής ευδαιμονίας",10 ο αγώνας για τη θεραπεία, πολύ περισσότερο όμως ακόμη, η πρόληψη για τον περιορισμό αυτής της θεομηνίας, από τη στιγμή της εκδήλωσης των πρώτων κιόλας συμπτωμάτων της, μετατρέπονταν σε επιτακτικές ανάγκες.

Για τη διατήρηση, λοιπόν, της "κοινωνικής υγείας", η μέριμνα για τη φυσική και "ηθική" προστασία της φτωχής παιδικής ηλικίας θα αποτελέσει τον προνομιακό στόχο δράσης του σημαντικότερου μέρους της φιλανθρωπικής δραστηριότητας στην Αθήνα κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Η ζωή των φτωχών παιδιών, διαμετρικά αντίθετη από εκείνη των παιδιών των εύπορων οικογενειών των μεσαίων στρωμάτων που ζούσαν σε καθεστώς "επιτηρούμενης ελευθερίας",11 θα γίνει το αντικείμενο συστηματικής ενασχόλησης των πιο ευαίσθητων κοινωνικών εκπροσώπων των παραπάνω στρωμάτων.

Έτσι, θα δούμε τους φιλάνθρωπους να στρατεύονται σε μια επιχείρηση υπεράσπισης, εξάπλωσης και μετατροπής των οικογενειακών αξιών σε οικουμενικές άξιες ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας.

Στην απόπειρα τους αυτή, θα δημιουργήσουν νέους προστατευτικούς θεσμούς που θα υποκαθιστούν την αναποτελεσματικότητα και τις ελλείψεις του οικογενειακού χώρου, θεωρώντας ότι τα φτωχά παιδιά υπόκεινται σε μια ανύπαρκτη η ανεπαρκή επιτήρηση από μέρους της οικογενείας τους και ότι η τελευταία βρίσκεται σε αδυναμία

10. "Πτωχεία και Ιονική πρόνοια", Οικονομική Επιθεώρησις 34 (Δεκέμβριος 1875), σ. 447.

11. Jacques Donzelot, La police des familles, Παρίσι 1977, σ. 48.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/106.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

να αναλάβει τα καθήκοντα φυσικής προστασίας, ηθικής ανατροφής και εκπαίδευσης των παιδιών της, οι φιλάνθρωποι θα υποκαταστήσουν τους "φυσικούς" γονείς και θα προσπαθήσουν να προσφέρουν την ψευδαίσθηση ενός οικογενειακού περιβάλλοντος στο εσωτερικό του θεσμικού χώρου των ιδρυμάτων που δημιουργούν για τη φτωχή παιδική ηλικία.

Έτσι, όπως χαρακτηριστικά γράφει η Michette Perrot, "ανάμεσα στο ζεύγος παιδί-οικογένεια γλιστρά ένα τρίτο πρόσωπο που θέλει να αναλάβει τη διαχείριση της φτωχής παιδικής ηλικίας, η οποία θεωρείται επικίνδυνη, επειδή ακριβώς βρίσκεται σε κίνδυνο. Πρόκειται για το πρόσωπο του Φιλάνθρωπου και των πολυάριθμων ιδιωτικών θεσμών που αυτός διαχειρίζεται".12

Τα νέα, λοιπόν, φιλανθρωπικά ιδρύματα που δημιουργούνται, α αυτοί οι ορατοί χώροι όπου η κοινωνία κρύβει εκείνους που θέλει να ξεχάσει για να κάνει βιώσιμο το περιβάλλον της",13 θα αποτελέσουν κέντρα περίθαλψης, ηθικής ανατροφής, στοιχειώδους και επαγγελματικής εκπαίδευσης, όπου τα εγκαταλειμμένα βρέφη, τα ορφανά, τα περιπλανώμενα παιδιά και τα παιδιά-ζητιάνοι θα βρουν καταφύγιο από την κούνια τους μέχρι την εφηβεία τους.

Στα μάτια των φιλάνθρωπων, η περίθαλψη, η φροντίδα και η εκπαίδευση αυτών των παιδιών που δεν διέθεταν σημεία αναφοράς ούτε και μέσα υπεράσπισης, αυτών των παιδιών που πριν από όλα ενσάρκωναν "το φόβο μιας μελλοντικής αναταραχής",14 όλα αυτά ήταν απαραίτητα, προκειμένου να μετατραπούν στους καλύτερους "αποστόλους" μιας επιχείρησης σταθεροποίησης του φτωχού πληθυσμού και "ανόρθωσης" του λαϊκού σπιτιού.

Η σταθεροποίηση της τύχης των απόκληρων παιδιών και η διασφάλιση μέσω αυτής της δημόσιας τάξης, αποτελεί αναμφίβολα τον

12 Michelle Perrot, "Sur la ségrégation de l'enfance au XIXe siècle", La psychiatrie de l'enfant 1 (1982), σ. 179.

13. Ariette Farge, ό.π., σ. 56.

14. Y. Turin, "Enfants trouvés, colonisation et utopie. Étude d'un comportement social au XIXe siècle", Revue Historique 244 (1970), σ. 331.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/107.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

πρωταρχικό στόχο της φιλανθρωπικής επιχείρησης, στόχος που αποδεικνύει το μέγεθος της κοινωνικής σκοπιμότητας μιας τέτοιας επιχείρησης.

Το πρώτο βήμα του φιλανθρωπικού εγχειρήματος, προς την κατεύθυνση αυτή, θα είναι η ίδρυση στην Αθήνα το 1859 του Δημοτικού Βρεφοκομείου, για την καταπολέμηση της εξαιρετικά υψηλής θνησιμότητας που αποδεκάτιζε τις φτωχές υπάρξεις των εγκαταλειμμένων παιδιών. Αν όμως η διατήρηση στη ζωή των "κοινωνικών πλεονασμάτων"15 απαιτούσε μια σημαντική κοινωνική δαπάνη, μελλοντικά επρόκειτο να αποσβεστεί από τη δουλειά που τα εγκαταλειμμένα παιδιά θα πρόσφεραν, είτε ως εργατικό δυναμικό κατάλληλα προσαρμοσμένο στις ανάγκες που δημιουργούσε η άνθιση της ελληνικής βιομηχανίας και βιοτεχνίας στα τέλη του περασμένου αιώνα, είτε ως υπηρετικό προσωπικό προορισμένο να προσφέρει τις υπηρεσίες του στις εύπορες οικογένειες των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας.

Προς τον ίδιο στόχο στράφηκαν και οι απόπειρες τόσο του Ορφανοτροφείου των αγοριών Χατζηκώνστα, που ιδρύθηκε στην Αθηνά το 1856, όσο και του Αμαλιείου Ορφανοτροφείου των κοριτσιών, που ιδρύθηκε και αυτό στην πρωτεύουσα το 1855.

Η λειτουργία των δύο αυτών ιδρυμάτων υπακούει σε πειθαρχικές προδιαγραφές, ενδεικτικές της παιδαγωγικής αντίληψης της εποχής για την εκπαίδευση των παιδιών. Σύμφωνα με την παιδαγωγική αυτή αντίληψη, η κοινωνικοποίηση των παιδιών μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ηθικής ανατροφής τους, η οποία στηρίζεται στο θεμέλιο λίθο της υπακοής και της πειθαρχίας. Αν μια τέτοια αντίληψη αποτελεί πράγματι την κατευθυντήρια αρχή τόσο της οικογενειακής όσο και της σχολικής εκπαίδευσης των παιδιών των μεσαίων στρωμάτων, τα δύο Ορφανοτροφεία θα αποτελέσουν ένα πεδίο πολύ πιο ευνοϊκό ακόμη για την εφαρμογή αυτής της αντίληψης. Με τη διαφορά, ότι στο χώρο των ιδρυμάτων, η εφαρμογή αυτής της παιδαγωγικής αντίληψης αποβλέπει "στο να αντικαταστήσει την πρακτική και

15. Υ. Turin, ο.π., σ. 330.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/108.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

ιδιαίτερη εκπαίδευση του κοινωνικού χώρου προέλευσης [των φτωχών παιδιών] με μια ομοιόμορφη, οικουμενική και ορθολογικά προσαρμοσμένη στην παράγωγη εκπαίδευση".16

Πράγματι, αν η στοιχειώδης εκπαίδευση και η ηθική ανατροφή των φτωχών παιδιών αποτελούν σημαντικές διαστάσεις του φιλανθρωπικού έργου που πραγματοποιείται στα δύο Ορφανοτροφεία, φαίνεται ότι είναι κυρίως μέσω της επαγγελματικής προετοιμασίας που οι φιλάνθρωποι θα επιχειρήσουν να επιτύχουν την κοινωνική ενσωμάτωση των φτωχών παιδιών. Μπορεί τα δύο ιδρύματα να υποκαθιστούν την οικογένεια και το δημοτικό σχολειό, επιχειρούν όμως, πριν απ' όλα, να είναι χώροι πρακτικής άσκησης της παραγωγικής δύναμης των μικρών απόκληρων υπάρξεων.

Έτσι, η απόκτηση στοιχειωδών γνώσεων κατάλληλα προσαρμοσμένων στην κοινωνική θέση των φτωχών παιδιών θεωρείται σίγουρα απαραίτητη, και η υιοθέτηση από μέρους τους των συνηθειών της τάξης, της πειθαρχίας και της επιμέλειας αποτελούν αναμφίβολα ένδειξη της καλής ανατροφής που έλαβαν. Η επαγγελματική όμως εκπαίδευση και κυρίως η πρακτική άσκηση σε μια βιοποριστική τέχνη μπορούν να πιστοποιήσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την επιτυχία του φιλανθρωπικού έργου. Η δουλειά, επιβάλλοντας την πειθαρχία, σταθεροποιεί το φτωχό παιδί και παρεμποδίζει την απείθαρχη δύναμη του να μετατραπεί σε πραγματικό κίνδυνο για το κοινωνικό σύνολο. Αποτελεί κατά συνέπεια το ιδανικότερο μέσο ηθικοποίησης του. Με τη βοήθεια του μέσου αυτού, οι φιλάνθρωποι επιχείρησαν να καταπολεμήσουν την οκνηρία, τη ζητιανιά και την περιπλάνηση, να σταματήσουν τις αποδράσεις και τις παρεκκλίσεις των φτωχών παιδιών, να τα αποδώσουν τελικά στην οικογένεια.

Μ' αυτή την έννοια, μπορούμε να σχετικοποιήσουμε την κοινωνική καινοτομία που αποτέλεσε η εισαγωγή και η οργάνωση των πρώτων μορφών επαγγελματικής εκπαίδευσης στο εσωτερικό των Ορφανοτροφείων.

Η απόπειρα των φιλάνθρωπων να εμφυτεύσουν στα φτωχά παιδιά

16. Philippe Meyer, L'enfant et la raison d'état, Παρίσι 1977, σ. 62.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/46/gif/109.gif&w=600&h=91529. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

την ιδέα της εργασίας ως ανώτατης αξίας, επαληθεύεται και από την πρωτοβουλία του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός" που, το 1872, ιδρύει στην Αθήνα τη Σχολή των απόρων παίδων.

Έχοντας να κάνουν με παιδιά και εφήβους που δούλευαν ήδη σαν λούστροι, εφημεριδοπώλες, υπηρέτες στην αγορά, σε καταστήματα και σε σπίτια, πωλητές, σιδηρουργοί, ράφτες, ξυλουργοί κ.ά., οι ιδρυτές της Σχολής δεν αντιτάχτηκαν ούτε στην ίδια την αρχή της παιδικής εργασίας ούτε και πρότειναν μέτρα σχετικά με τον καθορισμό της ηλικίας εισόδου των παιδιών στην αγορά εργασίας. Αντιτάχτηκαν ωστόσο και προσπάθησαν να ελαφρύνουν τις πιο σκανδαλώδεις, σκληρές και απάνθρωπες μορφές της παιδικής εργασίας: Μία από τις σημαντικότερες ενέργειες της Σχολής των απόρων παίδων προς την κατεύθυνση αύτη, μπορεί να θεωρηθεί ο αγώνας για τον περιορισμό της "σωματεμπορίας" των παιδιών, που προερχόμενα από τις πιο φτωχές περιοχές του ελληνικού κράτους, μισθώνονταν στους λεγόμενους "μαστόρους", οι οποίοι αφού προκατέβαλαν ένα ετήσιο χρηματικό ποσό στους γονείς των παιδιών, αποκτούσαν πλέον απόλυτα δικαιώματα πάνω τους και εκμεταλλεύονταν απάνθρωπα την εργασία τους.17

Αυτό όμως που οι ιδρυτές της Σχολής των απόρων παίδων επιχείρησαν κυρίως να επιτύχουν μέσω της ηθικής ανατροφής και της ανάπτυξης του πνεύματος αποταμίευσης στα φτωχά παιδιά, ήταν η μετατροπή των τελευταίων σε εργατικούς, πειθαρχημένους, τακτικούς και προνοητικούς ενήλικες. Μ' αυτό τον τρόπο πίστευαν ότι θα μείωναν τις κοινωνικές διαφορές, θα εξαφάνιζαν το "μίσος" των φτωχών παιδιών για τους πλούσιους και θα τα συμφιλίωναν με το κοινωνικό σύνολο, επιτυγχάνοντας έτσι την κοινωνική ειρήνη.

17. Βλ. Μιχαήλ Λάμπρος, "Απόρων παίδων βίος και έθιμα", Παρνασσός 13 (1890), σ. 202.

Σελ. 109
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 90
    29. Κορασίδου, Άθλιοι των Αθηνών

    την αγαθοποιΐαν" και "εν τω πτωχώ εκλείπει, η ευγνωμοσύνη και η συστολή καθόσον παρέχεται αυτώ ουχί ευεργέτημα αλλά δίκαιον".78 Αν όμως η πρόνοια προς τους φτωχούς θεωρείται ότι δεν πρέπει να αποτελεί μέριμνα των δημοσίων αρχών, ούτε και ζήτημα ενασχόλησης του δικαίου και του νόμου, αλλά πρακτική της ατομικής αγαθοεργίας και ευεργεσίας, εύκολα καταλήγει, κανείς στο συμπέρασμα, ότι αυτή η μορφή κοινωνικής πρόνοιας επιτρέπει τη δημιουργία σχέσεων προσωπικής εξάρτησης, μέσω των οποίων ο ευεργέτης μπορεί να επιδιώκει την επιβολή της εξουσίας του στον αποδέκτη της ευεργεσίας του.

    Η πρόνοια στη θέση της καταστολής των φτωχών: Η ίδρυση του Πτωχοκομείου και η κατ' οίκον διανομή βοηθημάτων

    Οι απόπειρες για την αντιμετώπιση του προβλήματος της επαιτείας στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, διαφοροποιούνται από τις αντίστοιχες των πρώτων μετεπαναστατικών δεκαετιών και χαρακτηρίζονται, περισσότερο από τη μέριμνα για πρόνοια προς τους ζητιάνους παρά από την εκδήλωση κατασταλτικής διάθεσης εναντίον τους. Η φτώχεια αναγνωρίζεται στο εξής ως κοινωνικό πρόβλημα που απαιτεί τη λύση του.

    Έτσι, το 1864, ιδρύεται στην Αθήνα η "Ελεήμων Εταιρεία", με πρωταρχικό στόχο τον περιορισμό της επαιτείας, μέσω της περίθαλψης που η Εταιρεία αναλάμβανε να προσφέρει στους φτωχούς ηλικιωμένους και των δύο φύλων της Αθήνας και του Πειραιά.79

    Σύμφωνα με τον κανονισμό της "Ελεήμονος Εταιρείας", τα μέλη του διοικητικού της συμβουλίου 80 όφειλαν είτε από μόνα τους είτε σε

    78. Στο ίδιο, σ. 307.

    79. Βλ. Κανονισμός της Ελεήμονος Εταιρείας, Αθήνα 1864, σ. 2.

    80. Πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου ήταν ο Δ. Μαυροκορδάτος, αντιπρόεδροι οι Α. Σούτσος και Κωνσταντίνος Νέγρης, ελεγκτής ο Ιω. Παπαδάκης, ταμίας ο Παύλος Σκουλούδης και σύμβουλοι οι Αντων. Παππαδάκης, Αλέξ. Θεοδωρίδης, Γ. Αφεντάκης, Δημ. Θωμαΐδης, Θωμάς Καβάκος, Ιωάννης Τσάτσος