Συγγραφέας:Κόκκωνας, Γιάννης
 
Τίτλος:Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:31
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:809
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1834
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται οι διαθέσιμες αρχειακές μαρτυρίες για 700 εφήβους και νέους που φοίτησαν στο πρώτο ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ελληνικού κράτους, το Κεντρικόν Σχολείον, που λειτούργησε στην Αίγινα από το 1830 ως το 1834. Τα στοιχεία που παρέχει το βιβλίο δίνουν τη δυνατότητα να εξετασθεί ένας-ένας και όλοι μαζί αυτοί οι έφηβοι και νέοι των αρχών της δεκαετίας του 1830, ως μαθητές ενός σχολείου, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω της μοναδικότητας του και της θέσης του στο εκπαιδευτικό σύστημα όσο και λόγω του τρόπου με τον όποιο το αντιμετώπισαν η το χρησιμοποίησαν όσοι σχετίσθηκαν με αυτό καθ’ οιονδήποτε τρόπο: κυβέρνηση, αντιπολίτευση, διδάσκαλοι, μαθητές, γονείς, τύπος, τοπικές κοινωνίες. Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: αρχίζει με μία ιστορική εισαγωγή, συνεχίζεται με τα βιογραφικά σημειώματα των μαθητών, όπως αυτά βρέθηκαν στα μαθητολόγια, ακολουθούν πανομοιότυπα δείγμάτων γραφής των περισσοτέρων από τους μαθητές αυτούς, και, τέλος, παρατίθενται περί τα 400 ανέκδοτα έγγραφα που τους αφορούν με τον ένα ή τον άλλον τρόπο.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 18-37 από: 816
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/18.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ανάγκας της Ελλάδος", ανώτερα σχολεία για την εκπαίδευση των κληρικών, των αξιωματικών του Στρατού και του Ναυτικού, των νομικών και των ανώτερων κρατικών υπάλληλων, δεν έκανε λόγο για κατάρτιση εκπαιδευτικών, σαν να μην αποτελούσε αύτη κατεπείγουσα ανάγκη η σαν να επαρκούσαν οι υπάρχοντες διδάσκαλοι. Πάντως ο Καποδίστριας, ιδρύοντας το από το 1824 σχεδιαζόμενο Κεντρικό Σχολείο με κύριο σκοπό την κατάρτιση διδασκάλων, δεν παρεξέκλινε ουσιαστικά από το πλαίσιο του σχεδίου Στούρτζα και στο βαθμό που υπήρξε παρέκκλιση δεν διευρυνόταν με αυτήν αλλά μάλλον στενότερος γινόταν ο κύκλος της ανώτερης εκπαίδευσης.

Ο Στούρτζας είχε προτείνει, εκτός από το " Εκκλησιαστικόν " και το " Πολεμικόν ", ένα " Πολιτικόν Ανώτατον της Ελλάδος Σχολείον " για τους μέλλοντες νομικούς και ανώτερους κρατικούς υπαλλήλους, στο όποιο θα διδάσκονταν Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, Πολιτική και Διπλωματική Ιστορία, Πολιτική Οικονομία, Στατιστική, Δίκαιο και Ρητορική14, ενώ ο Καποδίστριας και οι συνεργάτες του έκριναν ότι κατ' αρχήν ηταν αναγκαία και δυνατή η ίδρυση μόνο ενός σχολείου γενικής παιδείας με ένα πρόγραμμα φτωχότερο λόγω των περιορισμένων διαθεσιμότητων σε εκπαιδευτικό προσωπικό, στο όποιο θα μορφώνονταν και οι διδάσκαλοι και οι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι. Φαίνεται πάντως ότι o Κυβερνήτης είχε πάντοτε στο μυαλό του τις προτάσεις του Στούρτζα και θεωρούσε προσωρινή τη μορφή που έπαιρνε το Κεντρικό Σχολείο κατά την ίδρυση του· αν κάνουμε ένα άλμα στο χρόνο, θα τον δούμε αργότερα, αρχές Σεπτεμβρίου του 1830, μετά από μία επιθεώρηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Αίγινας, να παραγγέλνει στον Μουστοξύδη και τα εξής: " θέλουν εξακολουθεί αι κλάσεις των μαθημάτων του Κ. Σχολείου της έλληνικης γλώσσης και φιλολογίας· θέλετε δε μας προβάλει, συμβουλευόμενοι μετά της επιτροπής, την προσθηκην δύο άλλων κλάσεων, της μεν διά τας μαθηματικάς έπιστήμας, της δε διά τας ξένας γλώσσας "15.

Τρεις εβδομάδες περίπου χρειάστηκαν οι δύο, ασχολούμενοι και με τη μελέτη σύνταξης σχολικών εγχειριδίων λόγιοι, για να ετοιμάσουν τις προτάσεις τους· στις 20 Νοεμβρίου 1829 το Υπουργείο μάθαινε σε τι είδους σχολείο και με ποιους όρους ήθελαν να διδάξουν: επειδή επρόκειτο να έχουν μαθητές "την ηλικίαν και τας γνώσεις προβεβηκοτας" ζητούσαν να παραδίδουν λίγες ώρες και να

14. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: Το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα 1992, 192-193.

15. Σχέδιο εγγράφου συνταγμένο και υπογραμμένο στην Αίγινα, στις 3.9.1830. ΓΑΚ Π 31 Β. Βλ. και Αικατερίνη Κορδούλη, "Το αρχείο του Ορφανοτροφείου Αιγίνης της ΕΒΕ: Πρόδρομη ανακοίνωση". Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδων, τ. Γ΄, Αθήνα 1981-1982, 410, όπου το παραπάνω απόσπασμα έχει δημοσιευθεί από το πρωτότυπο, με ημερομηνία 3.8.1830· προφανώς ο γραμματικός του Κυβερνήτη έκανε λάθος, επειδή ήταν αρχές του μηνός. Διασταύρωσα την ημερομηνία του σχεδίου και με αυτήν του πρωτοκόλλου εξερχόμενων.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/19.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

μην αναλάβουν πολλά διδακτικά αντικείμενα. Τόνιζαν ότι θα χρειασθούν οπωσδήποτε και άλλοι διδάσκαλοι με αυξημένα προσόντα, οι οποίοι δεν θα έπρεπε να προσληφθούν χωρίς τη δική τους συγκατάθεση· για συγκεκριμένους λόγους -χρησιμοποίηση ξένης βιβλιογραφίας, ανάγκη άπαλλαγης της νεοελληνικής γλώσσας από το "τερατώδες βάρος των ξενολογιών"- θεωρούσαν ότι οι μέλλοντες συνάδελφοι τους θα έπρεπε να "κατέχωσιν ακριβώς" τα Νέα Ελληνικά, "καλώς" τα Αρχαία καί, αν δεν ξέρουν Λατινικά, να μιλούν τουλάχιστον μία "των σοφωτατων της Ευρώπης εθνών γλώσσης". Πρότειναν τριετή φοίτηση, κατά τη διάρκεια της οποίας οι μαθητές θα είχαν τη δυνατότητα να διδαχθούν δεκαοκτώ, συνολικά, μαθήματα, δηλαδή Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιχνογραφία, Μουσική, Γυμναστική, Μυθολογία, Παλαιογραφία, Ρητορική, Ποιητική, Φιλοσοφία, ξένες γλώσσες (Γερμανικά και Γαλλικά), Παιδαγωγικά και Διαιτητική. Πέντε από τα δεκαοκτώ αυτά μαθήματα, Αρχαία Ελληνικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Φιλοσοφία και ξένες γλώσσες εν μέρει, δηλαδή μόνο τα Γαλλικά, θα εδίδασκαν οι ίδιοι, σύμφωνα με ένα ωρολόγιο πρόγραμμα, πάνω στο οποίο ο Βενθύλος προσδιόρισε και τον μορφωτικό στόχο, με μία φράση που μας παραπέμπει στη γερμανική πανεπιστημιακή του μόρφωση: "Το τέλος της Παιδείας είναι αρμονία του αυτεξουσίου με τον λογον, όθεν διαλαμπει o ηθικός χαρακτηρ του θαυμαστού τούτου δντος, του άνθρωπου"16.

Ο Ανδρέας Μουστοξύδης, έφορος όπως σημειώσαμε και αυτού του σχολείου, θεώρησε το σχέδιο των δύο διδασκάλων πολύ πιο φιλόδοξο απ' όσο επέτρεπαν οι περιστάσεις: " Ίσως το πλήθος των προβληθέντων μαθημάτων υπερβαίνει τας ενεστώσας χρείας μας η τας εις παράδοσιν αυτών απαιτουμένας δυνάμεις, ίσως δε τίνα εξ αυτών ανήκουσι μάλλον εις σχολεία ανωτέρας κλάσεως, παρά εις το Κεντρικόν ". Κατά τη γνώμη του ήσαν αρκετά τα μισά μαθήματα, δηλαδή τα πέντε που είχαν αναλάβει να διδάξουν οι δύο διδάσκαλοι συν τα θρησκευτικά, που οι Γεννάδιος και Βενθύλος δεν είχαν περιλάβει στην πρόταση τους, υποθέτω ως μάθημα του οποίου η διδασκαλία θα έπρεπε να ολοκληρώνεται στα κατώτερα του Κεντρικού σχολεία, τα Μαθηματικά, την Ιχνογραφία και άλλο ένα μάθημα, ενδιαφέρον αλλά και απρόσμενο, μιάς και η υποστήριξη της διδασκαλίας του καθίστα την όλη πρόταση του Επτανήσιου λογίου τρόπον τινά αντιφατική17: " Να διορισθή εν τοσούτω διδάσκαλος τις άλλης τινός ειδικωτέρας ποιητικής διδασκαλίας, όστις, δηλαδη, να παραδίδη εις τους μαθητάς τα διάφορα συλλαβικά μέτρα της σημερινής ημών ποιησεως, να σπουδάση διά να έφαρμοση εις αυτήν τα των έτερογλώσσων ποιήσεων πολλά και ποικιλώτερα συλλαβικά μέτρα, των

16. Για τη διάρκεια της φοίτησης, τα προσόντα των διδασκάλων και τα προτεινόμενα μαθήματα βλ. Δασκαλάκης 505-507. το ωρολόγιο πρόγραμμα στο ίδιο 347-348, ως άχρονολόγητο· νομίζω ότι είχε σταλεί και αυτό μαζί με την αναφορά της 20.11.1829. Φωτοτυπία του εδώ, σ. 20.

17. Βλ. και Μαυροσκούφης, Εκπαίδευση ..., ό.π., 150-151.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/20.gif&w=600&h=393 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

3. Το πρώτο σχέδιο ωρολογίου προγράμματος για το Κεντρικό Σχολείο. Χέρι Ιωάννη Βενθύλου.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/21.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Σχόλια στην εικ. 3

Μαθήματα της Ελληνικής Γλώσσης σημαίνει ερμηνεία αρχαίων ελληνικών κειμένων. η Ανάγνωσις με την οποία ήθελε ο Βενθύλος να συνεχίζει το απόγευμα τή διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών παραπέμπει σε παλαιά πρακτική οργάνωσης του μαθήματος, που εθεωρείτο ξεπερασμένη στο Βουκουρέστι το 1811: "θέλει παύσει η παλαιά συνήθεια, να εξηγώνται εν ταύτω δύο πάντη διάφοροι Συγγραφείς, ο εις μάθημα λεγόμενον, και ο άλλος άνάγνωσις*. ("Διάταξις του εν Βουκουρεστίοις Λυκείου", Ερμής ο Λόγιος 1 (1811) 68). Η Τεχνολογία, που θα δίδασκε ο τότε ακόμα άγνωστος τρίτος διδάσκαλος προφανώς στους αρχάριους μαθητές, είναι "τό πιο χειρότερο χάσομεριο και τυράννιο" κατά τον Καταρτζή (Ευρισκόμενα, Αθήνα 1970, 31), δηλαδή η εφαρμογή στα αρχαιοελληνικά κείμενα του "Τεχνολογικού" της Γραμματικής, του μέρους εκείνου το οποίο πραγματεύεται τον σχηματισμό των λέξεων και των τύπων τους. για τον Περίπατο, που συμπεριλαμβάνεται στα μαθήματα με τα οποία θα εμπλουτιζόταν βαθμιαία το πρόγραμμα, οι διδάσκαλοι πρότειναν, μεταφέροντας προφανώς γερμανικές παιδαγωγικές αντιλήψεις επηρεασμένες από τον Rousseau: "Οι μαθηταί πρέπει να έξερχωνται τρις της εβδομάδος, πάντως ομού, εις περίπατον συνωδευμενοι μέ ένα των διδασκάλων, η υπό την οδηγίαν των πρεσβυτέρων και φρονιμωτέρων μαθητών οίτινες πρέπει να είναι υπεύθυνοι και διά την παραμικραν εις τον περίπατον συμβάσαν άταξίαν" (Δασκαλάκης 349)· απ' ό,τι δείχνει η κατοπινή σιωπή των πηγών κάτι τέτοιο δεν εφαρμόσθηκε.

Ο αναγνώστης, που θα απορήσει ίσως όταν διαπιστώσει ότι οι διδάσκαλοι πρότειναν να διδάσκουν μόνο δυόμισυ ώρες την ημέρα, ενώ ήξεραν ότι θα παίρνουν έναν από τους μεγαλύτερους μισθους της εποχής (500 γρόσια η 200 φοίνικες), ας θυμηθεί τον Καταρτζή που ήθελε "Κανένας δάσκαλος να μή διδάσκη παραπάν' από δυο ώραις την ήμερα, και τον επίλοιπον καιρό να τον δοθή ένα έργο, που έχει να κάμη το σκολειό, δηλαδή άλλος να συγγράφ', άλλος να μεταφράζ', άλλος ν' αντίγράφη στη δουλειά του, η στη δουλειά που τον διορίσουν. Αυτοί να 'χουν πλερωμή καλή, και να την περνούν χωρίς να την προσδοκούν πολλά" (ό.π., 37), και ας έχει υπόψη του τα εξής: Πρώτον, όταν ανατέθηκε στους Γεννάδιο και Βενθύλο η διδασκαλία στο Κεντρικό Σχολείο είχαν ήδη αναλάβει να εκπονήσουν ένα πρόγραμμα συγγραφής σχολικών βιβλίων για την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και η ίδια η Κυβέρνηση θεωρούσε στην αρχή ότι στο νέο σχολείο θα παρέδιδαν από λίγες ώρες όλοι οι λόγιοι που συμμετείχαν στις εκπαιδευτικές επιτροπές που εργάζονταν τότε στην Αίγινα, όπως φαίνεται από άνεκδοτο έγγραφο της 111.1829 προς τον Μουστοξύδη (ΓΑΚ Π 21): "Οι ειρημένοι διδάσκαλοι < Γεννάδιος και Βενθύλος > δύνανται να άφιερόνωσιν εις την παράδοσιν φιλολογικών μαθημάτων μίαν ώραν της ημέρας έκάτερος, και τα μέλη των άλλων επιτροπών, όσοι εκ τούτων κριθώσιν ικανοί δύνανται να αναδεχθώσιν έκαστος την διδασκαλίαν ενός μαθήματος, και της Γαλλικής γλώσσης". Δεύτερον, οι δύο διδάσκαλοι γνώριζαν ότι, τουλάχιστον στην αρχή, το Κεντρικό Σχολείο θα στεγαζόταν στο κτήριο που παλαιότερα συνεδρίαζε το Πανελλήνιον, (βλ. επόμενη σελίδα)· το κτήριο αυτό, όπως συμπεραίνω από επιστολή των διδασκάλων στον Μουστοξύδη (Γ 304305), διέθετε δύο αίθουσες, μία μεγάλη και μία μικρή· υποθέτω ότι ο Γεννάδιος και ο Βενθύλος σκόπευαν να μοιράζονται την μεγάλη αίθουσα, και να παραχωρήσουν στον τρίτο διδάσκαλο, που επρόκειτο να αναλάβει τους λιγότερο προχωρημένους μαθητές, την μικρή, θα παρέδιδε λοιπόν ο Γεννάδιος πρώτος από τις 8 ως τις 9.30 Αρχαία Ελληνικά, θα αποχωρούσε μαζί μέ τους μαθητές του, στις 10 θα άρχιζε ο Βενθύλος μέ τους δικούς του και θα εδίδασκε ώς τις 11.30, θα ακολουθούσε η μεσημβρινή παύση, θα ξανάρχιζε πρώτος ο Γεννάδιος το απόγευμα παραδίδοντας από τις 3 ώς τις 4 Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή Γεωγραφία και Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο θρησκευτικά, και ο Βενθύλος θα είχε στη διάθεση του την αίθουσα από τις 4 ώς τις 5.

Το πρόγραμμα αυτό, μέ μικρές άλλαγες, δημοσιεύθηκε στην Γενική Εφημερίδα (Δασκαλάκης 405)· για τον τρόπο μέ τον οποίο εφαρμόσθηκε κατά το πρώτο εξάμηνο της λειτουργίας του σχολείου βλ. εδώ, έγγραφο αρ. (24α), όπου φαίνεται ποια μαθήματα προστέθηκαν, ποια ήσαν υποχρεωτικά και ποια προαιρετικά, και σε τί ποσοστό οι μαθητές παρακολουθούσαν τα προαιρετικά μαθήματα. Βλ. επίσης τα έγγραφα άρ. 35 και 51 για επιμέρους προβλήματα στην εφαρμογή.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/22.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

όποιων είναι αύτη διαφερόντως επιδεκτική, να πραγματεύεται περί της άρχης και της φύσεως της νέας έλληνικης ποιήσεως και να αναλύη εις το σχολείον τα σημειωδέστερα χωριά, όχι μόνον των αρχαίων ποιητών, άλλα και των ετερογενών, από του Βιργιλίου έως του Μόντη και του Βαϋρώνος". το δύσκολο αυτό μάθημα θα μπορούσε να αναλάβει, κατά τη γνώμη του, o Κωνσταντίνος Κοκκινάκης. Έξι διδασκάλους (Γεννάδιο, Βενθύλο, Κοκκινάκη, ένα μαθηματικό, ένα θεολόγο και ένα ζωγράφο), που θα παρέδιδαν τα προαναφερθέντα εννέα μαθήματα ήθελε ο Μουστοξύδης18.

Οι αντιρρήσεις του όμως δεν περιορίζονταν μόνο στον αριθμό και το είδος των μαθημάτων, θεώρησε υπερβολική και περιττή τη δαπάνη των 600 διστήλων (9000 γροσίων), που ενέκρινε η κυβέρνηση για την αγορά βιβλίων, τα οποία ο Βενθύλος πρότεινε ως απολύτως αναγκαία για τους διδασκάλους του Κεντρικού Σχολείου και μέλλοντες συγγραφείς των απαραίτητων για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σχολικών εγχειριδίων. Κατά τον έφορο, τα προτεινόμενα βιβλία ήσαν μεν αξιόλογα, όχι όμως απαραίτητα: "Είναι καταλληλότερα να στολίσωσι μέγα τι κατάστημα φιλολογικον, παρά να χρησιμεύσωσιν εις την φιλομάθειαν μειρακίων τα οποία μόλις έγεύθησαν τα πρώτα νάματα της παιδείας". ο Μουστοξύδης, μετά από δύο μηνών συνεργασία, έδειχνε να εκτιμά τον Γεννάδιο και τον Βενθύλο, έβλεπε όμως πίσω από τις προτάσεις τους όχι σωστή εκτίμηση των δυνατοτήτων και των αναγκών αλλά προσωπικές φιλοδοξίες ασυμβίβαστες με την "πτωχείαν του ταμείου" και με το επίπεδο των υποψηφίων μαθητών τους: "Οι κ. Γεννάδιος και Βενθύλος εδιωρίσθησαν κατά το παρόν καθηγηταί κεντρικού σχολείου, όχι πανεπιστημίου. Και τούτου είναι άξιοι να γένωσιν, όταν άνεγερθη· αλλά κατά το παρόν είναι ανάγκη εξ αιτίας της ενεστώσης αμάθειας του έθνους, να περιορίσωσι τας διδασκαλίας και τα προτερήματα των εις στενωτέραν σφαίραν εωσού προϊόντος του χρόνου, και όταν οι μαθηταί δυνηθώσι να τους ακολουθήσουν, να αναπτερωθώσιν εις υψηλοτέραν σφαίραν"19.

Παρά τις διαφωνίες και την ένταση στις σχέσεις διδασκάλων και εφόρου, η όποια διαφαίνεται από διαφορές αιχμές στα έγγραφα των δύο πλευρών, η συνεργασία προχωρούσε και στις 8 Ιανουαρίου 1830 ανοιξε πανηγυρικά το Κεντρικό Σχολειο, το όποιο θα στεγαζόταν προσωρινά στο κτήριο που παλαιότερα συνεδρίαζε το "Πανελλήνιον"20. Δοξολογία με τέσσερις μητροπολίτες, στην οποία

18. Έγγραφο της 28.12.1829. Δασκαλάκης 659-661.

19. Αναφορά άρ. 53/23.12.1829 του Μουστοξύδη προς τή Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, ΓΑΚ Π 22.

20. Αν και ο Χρήστος Γ. Κωνστανταντινόπουλος, η Αίγινα στα χρόνια του Καποδίστρια, Αθήνα 1968, 26, είχε επισημάνει τη σαφέστατη σχετική πληροφορία στη Γενική Εφημερίδα, η Ελένη Ε. Κούκκου, ο Καποδίστριας και η Παιδεία, 1827-1832 : Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αίγίνης, Αθήνα 1972, 129, έγραψε χωρίς να παραπέμψει σε κάποια πηγή ότι "το Κεντρικόν Σχολείον εστεγάσθη αρχικώς εντός του περιβόλου του Ορφανοτροφείου, εις μίαν πτέρυγα του κεντρικού κτηρίου", και

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/23.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

παρέστησαν όσοι επίσημοι και λόγιοι βρίσκονταν στην Αίγινα, κλάδοι δάφνης και ελιάς, σύντομες και περιεκτικές ομιλίες του Μουστοξύδη και του Βενθύλου, εξαιρετικά ενδιαφέρουσες για όποιον θέλει να μελετήσει τους προσανατολισμούς και τις προθέσεις των ομάδων, που οι δύο άνδρες εκπροσωπούσαν. ο έμπιστος του Κυβερνήτη έφορος μίλησε για ευπειθείς και ευαγωγους μαθητές που θα γίνουν αργότερα ευπειθείς και ευαγωγοι πολίτες, ο νεαρός διδάσκαλος με την πρόσφατα αποκτημένη σε γερμανικά πανεπιστήμια κλασική μόρφωση ζήτησε από τους μέλλοντες μαθητές του, αυτούς που επρόκειτο να αποδείξουν διεθνώς ότι είναι γνήσιοι απόγονοι εκείνων που ευεργέτησαν με τη σοφία τους τον κόσμο, να ορκισθούν στους προμάχους του Μεσολογγίου ότι δεν θα ντροπιάσουν το ένδοξο ελληνικό όνομα. Και οι δύο τόνισαν σ' αυτούς τους πρώτους μαθητές ότι η φοίτηση στο νέο, ξεχωριστό σχολείο δεν ηταν προσωπική τους υπόθεση, αλλά εθνική. Τους έθεσαν προ των ευθυνών τους, υποδεικνύοντας τη θέση που είχαν, η που έπρεπε να καταλάβουν, στη μακρά γραμμη του χρόνου της έλληνικης ιστορίας. τα φωτεινά σημεία της γραμμης αύτης σταματούσαν είκοσι αιώνες πριν, και τώρα εμφανίζονταν παλι· γι' αυτό οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου ήσαν τυχεροί, αλλά έπεφτε στους ώμους τους βαριά η ευθύνη για την πραγματικη αναγέννηση της Ελλάδος· αυτοί θα συνέχιζαν την Επανάσταση, πολεμώντας όχι πλέον εναντίον των Τούρκων αλλά κατά της αμάθειας και της εκβαρβαρωσης· ήσαν ευνοημένοι από την Ιστορία, που τους ανέθετε να θερίσουν "τους ειρηνικούς καρπούς απείρων συμφορών, πολυχρονίων πόνων και ποταμών αιμάτων", αλλά το μέλλον θα ηταν λαμπρό μόνο αν αύτοί., ειδικά αύτοί, αξιοποιούσαν ορθά το κρίσιμο παρόν, και ορθη αξιοποίηση του παρόντος, εσήμαινε μελέτη του λαμπρού παρελθόντος· δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι οι έφηβοι και οι νέοι του 1830 ήσαν απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, θα έπρεπε να το αποδείξουν, καλλιεργώντας και χρησιμοποιώντας ορθά τα φυσικά προτερήματα που είχαν κληρονομήσει από τους ένδοξους προγόνους. Και αυτό έπρεπε να γίνει όχι μόνον επειδή ήταν απαραίτητο για την προκοπή του έθνους αλλά και διότι οι ευεργετημένοι από τους αρχαίους Έλληνες ξένοι περίμεναν τις αποδείξεις για τη συνέχεια της έλληνικης φυλης και αλίμονο αν έλεγαν κάποτε ότι οι Έλληνες

__________

Η Αικατερίνη Κορδούλη, ό.π., 409, επίσης χωρίς τεκμηρίωση, επανέλαβε την ίδια άποψη: "Ο μεγάλος ενθουσιασμός του Καποδίστρια για την παιδεία, τον οδήγησε στην ίδρυση μέσα στο Ορφανοτροφείο και του περίφημου Κεντρικού Σχολείου". Ίσως πρόκειται για παρεξήγηση, οφειλόμενη στο ότι, κατά την καποδιστριακή περίοδο μόνο, ο πρόεδρος του Ορφανοτροφείου Ανδρέας Μουστοξύδης συνέβαινε να είναι και έφορος του Κεντρικού Σχολείου· πάντως το Κεντρικό Σχολείο ήταν ανεξάρτητο ίδρυμα και δεν υπαγόταν με κανέναν τρόπο στο Ορφανοτροφείο ούτε στεγάσθηκε ποτέ σε αυτό. Τη στέγαση στο κτήριο του Πανελληνίου είχε αποφασίσει εξ αρχής ο ίδιος ο Καποδίστριας· σε σχετικό με την οργάνωση του Κεντρικού Σχολείου έγγραφό του της 1.11.1829 προς τον Μουστοξύδη διαβάζουμε και τα εξής: "Το Πανελληνείον είνε τόπος πρόσφορος διά την παράδοσιν των μαθημάτων, και θέλει προστεθεί η αναγκαία εις τούτο σκευή διά της επιστασίας σου". ΓΑΚ Π 21.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/24.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

"ενοθεύθησαν τον νουν και την καρδίαν ... Άλλα πριν ακούσωμεν τοιαύτην καταδίκην, φευ !" αναφώνησε ο νεαρός, πρόσφατα σπουδαγμένος στη Γερμανία διδάσκαλος Βενθύλος "ας μας καταπίη όλους η μαύρη γη ...". Όλα αυτά θα πρέπει να τα φαντασθούμε να επαναλαμβάνονται με διάφορους τρόπους και σε διάφορους τόνους μέσα στις τάξεις, όσο λειτούργησε το Κεντρικό Σχολείο.

Παρένθεση: ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα, την άνοιξη του 1840, ένας από τους μαθητές που συμμετείχαν στην τελετή αυτή, o Κρητικός Εμμανουήλ Βιβιλάκης, προλαβαίνοντας τον παλιό συμμαθητή του στο Κεντρικό Σχολείο Κωνσταντίνο Παπαρρηγοπουλο, έγραφε στο Βερολίνο, όπου τότε σπούδαζε Νομικά, την πρώτη αδέξια ελληνική απάντηση στον Jacob Philipp Fallmerayer: "Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Erläuterung beider" 21 (μεταφράζω: Νεοελληνικός βίος εν συγκρίσει προς τον άρχαιοελληνικον, προς ερμηνείαν αμφοτέρων).

Μιάμιση σελίδα κάλυψαν η περιγραφή της τελετής και οι δύο ομιλίες στο αμέσως επόμενο φύλλο της Γενικής Εφημερίδος 22. "Ζήτω ο Κυβερνήτης ημών !" ήταν η τελευταία φραση του Βενθύλου. Αν όχι ενωρίτερα, από την ημέρα αυτή το νέο σχολείο, ως ίδρυμα στρατηγικής σημασίας για όσα μπορούσε να επιδιώξει η κυβέρνηση μέσω του υπό συγκρότηση εκπαιδευτικού συστήματος, υποθέτω πως άρχισε να απασχολεί σοβαρά και την αντιπολίτευση.

Λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου και προσέλευση μαθητών (8.1.1830-15.9.1834)

Η "έναρξις του Κεντρικού Σχολείου" στις 8 Ιανουαρίου δεν σημαίνει και έναρξη των μαθημάτων. Φαίνεται ότι από την ημέρα εκείνη άρχισαν οι εγγραφές των

21. Γιώργος Βελουδής, ο Jacob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού Ιστορισμού, Αθήνα 1982, 46-50, όπου μια κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Βιβιλάκη. Βλ. επίσης Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München under König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844), Μόναχο 1995, 175, απλή αναφορά. Τόσο ο Βιβιλάκης, όσο και ο Παπαρρηγόπουλος, που δημοσίευσε το 1843 το πρώτο αξιόλογο αναιρετικό των απόψεων του Fallmerayer βιβλίο, τή μελέτη Περί εποικίσεως σλαβικών τίνων φυλών εις την Πελοπόννησον, είχαν ακούσει στο Κεντρικό Σχολείο μαθήματα Ιστορίας από τον Γεννάδιο, ο οποίος δίδαξε, σύμφωνα μέ τα προγράμματα που γνωρίζουμε, Αρχαία, Μέση και Νεότερη Ιστορία. Ένας άνθρωπος όπως ο Γεννάδιος, που ήξερε και Γερμανικά, μου φαίνεται δύσκολο να μην απάντησε από την έδρα του ανώτερου τότε έλληνικού εκπαιδευτικού ιδρύματος, στις διατυπωμένες από το 1830 θέσεις του Fallmerayer δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω χειρόγραφα των παραδόσεων του Γεννάδιου, για να δούμε αν και πως το σχήμα του Παπαρρηγόπουλου σχετίζεται μέ τις παραδόσεις αυτές. για τη διδασκαλία της Αρχαίας, Μέσης και Νεότερης Ιστορίας στο Κεντρικό Σχολείο, βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 113, Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 183-184, και το πρόγραμμα του Β΄ εξαμήνου 1833-34, συνημμένο σε έγγραφο της 10.3.1834, ΓΑΚ Π θ. 115, φ. 10.

22. Φύλλο 4 (11.1.1830) 14-15. Βλ. εδώ Ε 3.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/25.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

προσερχόμενων μαθητών και η κατάταξη τους σε τάξεις, με κριτήριο το επίπεδο των γνώσεων τους στα Αρχαία Ελληνικά, το σπουδαιότερο μάθημα τοσο στα σχολεία από τα οποία προέρχονταν όσο και σε αυτό που θα φοιτούσαν. Στίς 22 Ιανουαρίου δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα το ωρολόγιο πρόγραμμα: Οι δύο διδάσκαλοι, και ένας υποδιδάσκαλος τον οποίο επρόκειτο να επιλέξουν οι ίδιοι, θα παρέδιδαν τα γνωστά μας πέντε μαθήματα από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8-12 το πρωί και 2-5 το απόγευμα, ενώ Μουσική και "Σκιαγραφίαν" θα μπορούσαν να διδαχθούν, όσοι ήθελαν και είχαν κλίση, από τους ειδικούς διδασκάλους του Ορφανοτροφείου23' το Σάββατο προβλέπονταν επαναλήψεις των μαθημάτων "παρόντων των διδασκάλων"24.

Σε άλλο έγγραφο, που δημοσιευόταν μαζί με το πρόγραμμα, η κυβέρνηση, αναφερόμενη στα μαθήματα και τους διδασκάλους, επανελάμβανε την υπόσχεση που είχε δώσει τον Δεκέμβριο, δήλωνε δηλαδή ότι "θέλουν εισαχθή βαθμηδόν και άλλα μαθήματα και διδάσκαλοι", καί, σε ό,τι αφορούσε τις επαγγελματικές προοπτικές, ενώ στην ανακοίνωση του Δεκεμβρίου ηθελε όσους φοιτήσουν στο Κεντρικό διδασκάλους των "τυπικών σχολείων", των γυμνασίων δηλαδή που επρόκειτο να ιδρύσει, τώρα έκανε λόγο και για διδασκάλους των αλληλοδιδακτικών αλλά και για όσους ήθελαν να "προπαρασκευασθώσιν εις υψηλοτέρας πολιτικάς υπηρεσίας". Αυτά δεν έσήμαιναν ότι απέκλειε όσους δεν είχαν σκοπό να γίνουν εκπαιδευτικοί η ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι: η φράση "Συσταίνεται Σχολείον Κεντρικόν εις Αίγιναν διά τους μαθητιώντας νέους, και κυριώτερον διά τους έχοντας έφεσιν να αναδεχθώσι το διδασκαλικόν επάγγελμα" άνοιγε τις πύλες σε όλους, όσους, για οποιονδήποτε λόγο, ήθελαν ν' αποκτήσουν ανώτερη μόρφωση 25.

23. Μετά από μια δοκιμαστική περίοδο διδασκαλίας στο Ορφανοτροφείο, στις 13.1.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Μουσικής για το Ορφανοτροφείο και το Κεντρικό Σχολείο ο Αθανάσιος Αβραμιάδης. Βλ. Δασκαλάκης 701-702. Με το διάταγμα 508/2.3.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Ιχνογραφίας ο Πέτρος Χαλικιόπουλος, ο οποίος παραιτήθηκε στο τέλος του εξαμήνου, στα μέσα Ιουλίου 1830. ο Μουστοξύδης (αναφορά άρ. 366/17.7.1830) δεν στενοχωρήθηκε, διότι, αν και δεν είχε να του καταμαρτυρήσει τίποτε σε ό,τι άφορούσε τή διαγωγή, τον εύρισκε πολύ νέο για ένα "κατάστημα, το οποίον απαιτεί αυστηρά και χρηστά ήθη". Άλλωστε "Αυτός είναι παντάπασιν ανίκανος να διδάσκη την Γραμμικήν Ιχνογραφίαν, εις την οποίαν πρέπει προ πάντων οι νέοι να προγυμνασθωσιν, αντί να περιπλανάται η φαντασία των σπουδάζουσα ματαίως περί την Ζωγραφικήν και Γλυπτικήν, αι οποίαι άπαιτουσι καιρούς ευτυχέστερους, και αφθονώτερα τα βοηθήματα". ΓΑΚ Π 24, 29.

24. Γενική Εφημερίς 7 (22.1.1830) και Δασκαλάκης 404-407, μέ λανθασμένη παραπομπή στη Γενική Εφημερίδα. Σημειωτέον επίσης ότι η ημερομηνία σύνταξης του, βασιζόμενου στις προτάσεις των διδασκάλων, κυβερνητικού εγγράφου δεν είναι βεβαίως η 1η Νοεμβρίου 1829, σύμφωνα μέ την οποία το κατέταξε ο Δασκαλάκης. η Κυβέρνηση το δημοσίευσε μ' αυτήν επειδή θεωρούσε ότι το Κεντρικό Σχολείο ιδρύθηκε την ημέρα που υπεγράφη η ανάθεση της οργάνωσης του στους Γεννάδιο και Βενθύλο. Οι προτάσεις των διδασκάλων κατατέθηκαν στις 20 Νοεμβρίου 1829.

25. Βλ. Εδώ έγγραφο άρ. 5. Από τις ανάγκες της αντιπολιτευτικής τακτικής και όχι από αντίδραση στον αποκλεισμό κάποιων μαθητών έχει οπωσδήποτε υπαγορευθεί η σχετική επίκριση που διαβάζουμε στα κοραικά Σύμμικτα Ελληνικά. Από της αρχής της Κυβερνήσεως του Καποδίστρια

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/26.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Όσοι ανταποκρίθηκαν στην κυβερνητική πρόσκληση χωρίστηκαν σε τρεις τάξεις· την Πρώτη τάξη, στην όποια κατατάχθηκαν οι λίγοι, δεκαοκτώ τον αριθμό, που θεωρήθηκαν αρκετά προχωρημένοι για να ακούσουν τα μαθήματα που σκόπευε να παραδώσει ο Ιωάννης Βενθύλος, την πολυπληθή Δευτέρα με τους λιγότερο προχωρημένους, που ανέλαβε ο Γεννάδιος, και την Τρίτη με τους αρχάριους, στην οποία θα εδίδασκε ο υποδιδάσκαλος Ιωσήφ Διστομίτης 26. Τουλάχιστον 110 υπολογίζω ότι είχαν προσέλθει όταν άρχισαν τα μαθήματα, στις 3 Φεβρουαρίου 183027. Οι περισσότεροι κατάγονταν από τις εντός των συνόρων περιοχές, κυρίως από τη Στερεά, οι υπόλοιποι ήσαν "ξένοι", Χιώτες και Ψαριανοι πρόσφυγες οι περισσότεροι, από οικογένειες που παροικούσαν στην Αίγινα και σε άλλα νησιά. Μέσα σ' ένα μήνα ο αριθμός των μαθητών διπλασιάσθηκε, χωρίς ν' αλλάξουν πολύ οι σχετικές με την καταγωγή αναλογίες. η αθρόα συρροη μαθητών θα πρέπει να ξεπέρασε τις προβλέψεις της κυβέρνησης και τις προσδοκίες των διδασκάλων. Στις αρχές Μαρτίου πάνω από 250 έφηβοι και νέοι συνωστίζονταν στις αίθουσες του νέου σχολείου και ο έφορος έγραφε στην κυβέρνηση: "Άν έλθουν άλλοθεν άλλοι θέλομεν αναγκασθή να διδάσκωμεν υπ' αίθριον ουρανόν"28. ο μεγάλος αριθμός των μαθητών και η μεγάλη ανομοιογένεια σε ό,τι αφορούσε τις γνώσεις οδήγησαν στη δημιουργία μιάς τέταρτης τάξης, στην όποια κατατάχθηκαν όσοι λόγω ηλικίας η άλλων αιτιών δεν είχαν αρκετές γνώσεις για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα του Γεννάδιου, του Βενθύλου και του Ιωσήφ Διστομίτη. η τέταρτη τάξη, στην οποία κατατάχθηκαν περί τους 80 μικρής ηλικίας μαθητές, που διδάσκονταν κυρίως Νέα Ελληνικά "κατά γραμματικήν", και την οποία ανέλαβε

__________

και εφεξής. Μέρος πρώτον, Παρίσι 1831, 9: " Ώστε ο κύριος σκοπός της συστάσεως του λεγομένου Κεντρικού σχολείου είναι μερικός, δηλαδή η εις αυτό μόρφωσις των διδασκάλων των μελλόντων τυπικών σχολείων, των οποίων αγνοείται και αυτού του ονόματος η σημασία, και των αλληλοδιδακτικών. και ιδού σχολείον δημόσιον ανώτερον δεν υπάρχει εις την Ελλάδα ! Αλλ' όσοι νέοι δεν γίνονται διδάσκαλοι, και θέλουσι να εκλέξωσιν άλλον βίον, που θέλουν διδάσκεσθαι; η περί τούτων δεν κρίνει χρέος της η Κυβέρνησις να φροντίση από του κοινού κατά την έπικρατούσαν μερικήν ένδειαν; Τάχα περί του μέλλοντος κρίνει εύλογον να φροντίζη, και όχι περί του παρόντος; και μόνον περί διδασκάλων;". το κείμενο φέρεται συντεταγμένο "Εν Αιγίνη, Δεκεμβρίου 15, 1830", όπου δηλαδή και όταν ήταν γνωστό ότι στο Κεντρικό Σχολείο γραφόταν όποιος ήθελε και μπορούσε να πάει στην Αίγινα, ανεξαρτήτως επαγγελματικού προσανατολισμού και ηλικίας.

26. Ιεροδιάκονος, μαθητής του θ. Καϊρη στη σχολή των Κυδωνιών - στα χρόνια της Επανάστασης εργάσθηκε ως διδάσκαλος στην Αθήνα και στην Πάρο. Βλ. Δασκαλάκης 97, 99, 104, 112, 789.

27. Την ημερομηνία βρίσκω σε επιστολή που απηύθυναν οι διδάσκαλοι στον έφορο στις 31 Ιανουαρίου 1830: "Απαντώντες εις την από 29ην του παρόντος επιστολήν σας σου λέγομεν ότι τα μαθήματα αρχίζουν την Γ΄ του ερχομένου Φεβρουαρίου, κατά την οποίαν μας έδωσες γνώμην". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης (=Ίωάννης Γεννάδιος), ό.π., 304. Ότι έγινε πράγματι έτσι το μαθαίνουμε από αναφορά του Μουστοξύδη προς την Γραμματεία, συνταγμένη στις 14 Φεβρουαρίου: "Τα μαθήματα του Κεντρικού Σχολείου άρχισαν ήδη από τας αρχάς της παρελθούσης εβδομάδος και προχωρούσι". Δασκαλάκης 788.

28. Βλ. Δασκαλάκης 843-844.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/27.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ο Κωνσταντίνος Οικονομίδης 29, ονομάσθηκε και Προτελεστικόν η Προκαταρκτικόν Σχολείον. Από το επόμενο εξάμηνο και στο εξής Προκαταρκτικόν Σχολείον θα ονομάζονταν οι δύο προπαρασκευαστικές τάξεις που ανέλαβαν οι Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης, δηλαδή οι τάξεις που μέχρι και τον Αύγουστο του 1830 αναφέρονταν ως Γ΄ και Δ΄ Κεντρικού 30.

Υστερα από έναν περίπου μήνα μαθημάτων, στα τέλη Φεβρουαρίου, η τάξη του Γεννάδιου ήταν έτοιμη να δείξει πόσο αποτελεσματικός ήταν o διδάσκαλος και ποσό επιμελείς ήσαν οι μαθητές. ο Μουστοξύδης συγκινήθηκε και ένθουσιάσθηκε παρακολουθώντας τις προφορικές εξετάσεις της Β΄ τάξεως, κατά τις όποιες 80 περίπου μαθητές εξετάσθηκαν στον Πλαταϊκό του Ισοκράτους. " Η έκβασις του πράγματος εκπληροί τας ελπίδας της Κυβερνήσεως και φέρει έπαινον εις τον Κύριον Γεννάδιον", ανέφερε στην αρμόδια Γραμματεία στις 3 Μαρτίου 183031· στο θέμα δόθηκε και η δημοσιότητα που απαιτούσε η ανάγκη προβολης του κυβερνητικού έργου: Τόσο η αναφορά του εφόρου, ελαφρά διασκευασμένη ώστε να πάρει τη μορφή ανταπόκρισης από την Αίγινα, όσο και μια έπιστολη με την οποία ο Κυβερνήτης εξέφραζε την εδνοιά του δημοσιεύθηκαν στην Γενική

29. Καταγόταν από τή Βυτίνα, ήταν μαθητής του Αγαπίου Λεονάρδου και κατά τή διάρκεια της Επανάστασης εργαζόταν ως γραμματικός και διδάσκαλος. Δασκαλάκης 789.

30. Στην περί τα εκπαιδευτικά βιβλιογραφία της περιόδου το Προκαταρκτικόν παρουσιάζεται ως ξεχωριστό σχολείο, ενίοτε δε συγχέεται μέ το Πρότυπον Σχολείον, το διδασκαλείο της εποχής, όπου φοιτούσαν για λίγους μήνες όσοι επρόκειτο να αναλάβουν υπηρεσία σε αλληλοδιδακτικά σχολεία. δεν ήταν όμως τίποτε άλλο από προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού Σχολείου, στις οποίες κατατάσσονταν όσοι κρίνονταν από τους διδασκάλους ανέτοιμοι να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα των δύο κυρίως τάξεων. Όσοι δίδασκαν στις τάξεις του Προκαταρκτικού ονομάζονταν και αυτοί διδάσκαλοι η υποδιδάσκαλοι, του Κεντρικού Σχολείου και οι μαθητές τόσο των κυρίως όσο και των προπαρασκευαστικών τάξεων γράφονταν στο ίδιο μαθητολόγιο· μάλιστα από τις 29.8.1830 ώς τις 9.10.1831, οπότε διακόπηκε η τήρηση του μαθητολογίου, όλες τις εγγραφές, δηλαδή και για τις τάξεις του Κεντρικού και για αυτές του Προκαταρκτικού, τις έκανε ο Γεννάδιος, ο οποίος ουδέποτε δίδαξε στις προκαταρκτικές τάξεις. τον Αύγουστο του 1830 ο έφορος και οι διδάσκαλοι ονόμασαν όλες τις τάξεις "Λύκειον Φιλολογικόν", η ονομασία αυτή όμως δεν επικράτησε και ώς το 1834 γινόταν πάντοτε λόγος για ένα εκπαιδευτικό κατάστημα μέ το όνομα "Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον". σε ορισμένα έγγραφα που δημοσιεύονται εδώ θα συναντήσει ο αναγνώστης φράσεις όπως "τά παιδευτήρια της Αιγίνης" η "τα δύο σχολεία"· οι διατυπώσεις αυτές απλώς δεν είναι ακριβείς· πλήθος άλλων αμάχητων τεκμηρίων μας πείθει ότι ώς το τέλος "Προκαταρκτικόν Σχολείον" ονομάζονταν οι προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού.

31. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 24. ο Μουστοξύδης ζήτησε από τέσσερις μαθητές της τάξης του Γεννάδιου να καθαρογράψουν ένα απόσπασμα από το κείμενο στο οποίο εξετάστηκαν, μαζί μέ τη μετάφραση του, ώστε να έχει η κυβέρνηση απτά δείγματα της προόδου των μαθητών. Ένα από τα χειρόγραφα των μαθητών δημοσιεύεται εδώ, έγγραφο άρ. (24γ). Συνημμένη στην αναφορά αυτή του Μουστοξύδη ήταν και η πλούσια σε πληροφορίες έκθεση για τον αριθμό των μαθητών και τα διδασκόμενα μαθήματα, απόσπασμα της οποίας είχε δημοσιεύσει παλαιότερα η Αικατερίνη Κορδούλη, ό.π., από το σχέδιο που βρίσκεται στο Αρχείο του Ορφανοτροφείου. Η έκθεση δημοσιεύεται ολόκληρη εδώ από το πρωτότυπο· βλ. έγγραφο άρ. (24α).

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/28.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

4. Ο Ψαριανός μαθητής της Β΄ τάξεως Ν. Μετύλιας καθαρογράφει στις αρχές Μαρτίου 1830 τή μετάφραση ενός συγκινητικού αποσπάσματος από τον Πλαταικό του Ισοκράτη. (Βλ. εδώ σημ. 31).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/29.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Εφημερίδα 32. Μαθητές, έφορος και κυβέρνηση φαίνεται ότι ήσαν πολύ ευχαριστημένοι από το έργο του Γεννάδιου. Με τον Βενθύλο δεν συνέβαινε το ϊδιο' οι λιγοστοί του μαθητές, δεκαοκτώ τον αριθμό, διαμαρτύρονταν γιατί ο νεαρός διδάσκαλος τους δεν πήγαινε πάντοτε η προσερχόταν με καθυστέρηση στις παραδόσεις του, ίσως επειδή τότε " ίπτατο επί των πτερύγων του Έρωτος "33, δεν τους παρέδιδε όσα μαθήματα είχε υποσχεθεί, και όταν δίδασκε Αρχαία Ελληνικά τους κούραζε με πράγματα που θεωρούσαν περιττά, αφήνοντας άλλα, που ήταν κατά τη γνώμη τους χρησιμότερα. Δύο μήνες περίπου μετά την έναρξη των μαθημάτων, τέλη Μαρτίου 1830, οι μαθητές της Πρώτης τάξεως κατάρτισαν και έθεσαν υπόψη του Βενθύλου έναν κατάλογο αιτημάτων και υποδείξεων, που είχαν να κάνουν κυρίως με τη διδακτική των Αρχαίων Ελληνικών. Ένα μήνα αργότερα, στα τέλη Απριλίου, οι μαθητές εξακολουθούσαν να είναι δυσαρεστημένοι 34 και ο έφορος, που συμμεριζόταν τα παράπονα τους, έκανε γραπτές συστάσεις στον υφιστάμενο του 35.

Προς το τέλος του πρώτου εξάμηνου ούτε ο Μουστοξύδης ούτε ο Γεννάδιος ήσαν ευχαριστημένοι γενικά από την πορεία του σχολείου: "Το Σχολείον το Κεντρικόν χρειάζεται να λάβη οργανισμόν και να προσδιορισθώσι τα μαθήματα, όσα θα παραδίδωνται, και ο καιρός, όσον εκάστου η μάθησις απαιτεί. Έτι δε να διορισθώσιν και οι αναγκαίοι διδάσκαλοι, επειδή, κατά την παρούσαν του καταστασιν, δεν είναι ελπίς να προαξη τι άξιον της προσδοκίας και επιθυμίας της Κυβερνήσεως" παρατηρούσε με τη συνηθισμένη του ειλικρίνεια ο Γεννάδιος κατά τα μέσα Μαΐου 183036 και ο έφορος, υιοθετώντας τις παρατηρήσεις αυτές, ανέφερε στο τέλος του ίδιου μήνα: "Δεν είναι ώρισμένος ο προς διαπεραιωσιν των μαθημάτων απαιτούμενος χρόνος, ούτε ο της μεταβάσεως η του προβιβασμού από τάξιν εις τάξιν, ούτε είναι προγραμμένα των διδασκάλων τα καθήκοντα, ούτε όλα ταύτα τα καθήκοντα εκπληρούνται (...) Όσα έγιναν έως τώρα δεν αρκούν εις απάντηςτιν της δαπάνης, εις αμοιβήν των φροντίδων και εις αποπληρωσιν των επιθυμιών και των ελπίδων της Κυβερνήσεως"37. Με την ίδια αναφορά ζητούσε από την κυβέρνηση την άδεια να συσχεδιάσει με τον Κωνσταντά, τον Γεννάδιο και τον Κοκκώνη έναν "διοργανισμό". η πρόταση εγκρίθηκε αμέσως, στις 29 Μαΐου 1830, ενώ ταυτόχρονα διοριζόταν ειδικός διδάσκαλος της Γαλλικης, ο Αναστάσιος Ερκουλίδης38. στο μεταξύ η προσέλευση νέων μαθητών συνεχιζόταν, και

32. Αρ. 22,15.3.1830 και άρ. 23,19.3.1830 αντιστοίχως.

33. Φράση από ανέκδοτο έργο του Μουστοξύδη βλ. παρακάτω, σημ. 48.

34. Τουλάχιστον έξι τον εγκατέλειψαν και γράφτηκαν στην τάξη του Γεννάδιου. Βλ. βιογραφικά σημειώματα αρ. 63, 127, 156, 400, 402, 487.

35. Βλ. εδώ, έγγραφα αρ. 35 και 50.

36. Δασκαλάκης 951.

37. Δασκαλάκης 992.

38. Διάταγμα 845/29.5.1830. Δασκαλάκης 2113-2114.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/30.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

κατά τα τέλη Ιουνίου οι μαθητές όλων των τάξεων ήσαν περίπου 350. 01 συσκέψεις της τετραμελούς επιτροπής για την αναδιοργάνωση του ιδρύματος έγιναν κατά τη διάρκεια των διακοπών 39, δηλαδή μέσα στο τελευταίο δεκαήμερο του Ιουλίου 1830, και την 1η Αυγούστου ηταν έτοιμος ο "Διοργανισμός Λυκείου Φιλολογικού, εις το οποίον παραδίδονται τα εγκύκλια μαθήματα εις 6 ετών διάστημα". η φοίτηση στο Φιλολογικόν Λύκειον, που στην πράξη θα ονομαζόταν Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον, θα, ηταν εξαετής· στα δώδεκα εξάμηνα της φοίτησης τους οι μαθητές θα διδάσκονταν συνολικά είκοσι μαθήματα, των οποίων το περιεχόμενο, ο χρονος και εν μέρει ο τρόπος διδασκαλίας προσδιορίσθηκαν με ακρίβεια 40.

Ο ρόλος του σχολείου άλλαζε επίσης, σύμφωνα με το διαβιβαστικό του διοργανισμού έγγραφο, καθώς το Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον εντασσόταν σ' έναν ευρύτερο σχεδιασμό για την Παιδεία· σύμφωνα με το έγγραφο αυτό, το οποίο υπογράφει ο Μουστοξύδης ως πρόεδρος της επιτροπής, τα παιδιά θα γράφονταν στα Αλληλοδιδακτικά Σχολεία στην ηλικία των 7-8 ετών, θα φοιτούσαν εκεί δύο χρόνια, και στη συνέχεια θα περνούσαν στα λεγόμενα Ελληνικά, τα οποία θα έπρεπε να οργανωθούν με πρότυπο τις προκαταρκτικές τάξεις του Κεντρικού Σχολείου και να ονομασθούν και αυτά Προκαταρκτικά. Μετά από φοίτηση τριών ετών στα Προκαταρκτικά, θα μπορούσαν να φοιτήσουν στο Κεντρικό Σχολείο, στα 13 τους χρόνια περίπου: "Το μειράκιον (...) θέλει εξέλθει από το Κεντρικόν Σχολείον προβεβηκός ηδη εις τους δεκαέξι χρόνους (...) αι ηθικαί και νοητικαί δυνάμεις του θέλουν ηδη άναπτυχθη, και τότε αυτό εμπορεί να γένη παραδεκτον εις τα εκκλησιαστικά, ναυτικά, στρατιωτικά σχολεία της έτυικρατειας, τα οποία πρέπει ως κλάδος να έπιστηρίζονται εις τον κορμόν του Κεντρικού Σχολειου. Τότε και εμπορεί να υπάγη εκτός της επικρατείας διά να σπουδάση Νομικήν, Ιατρικήν, και τόσας άλλας έπιστημας, διά τας οποίας το να συστήση κατά το παρόν η Ελλάς καταστήματα ουτ' εμπορεί καν να το φαντασθη χωρίς να φανή κενόδοξος και ματαία (...)"-1.

Στο πλαίσιο της "μεταρρυθμίσεως" του σχολείου ο έφορος πρότεινε επίσης την αντικατάσταση του νεαρού, "φύσει πυρρού", και για τους λόγους αυτούς ανίκανου να εμπνεύσει σέβας στους μαθητές, Επτανήσιου Γεράσιμου Ζωχιού, ο

__________

39. Διακοπών των παραδόσεων μόνο, από τις 21 Ιουλίου, γιατί κατά τα άλλα οι μαθητές, όσοι δεν θα πήγαιναν στην πατρίδα τους για να επισκεφθούν τους οικείους, θα έκαναν επαναλήψεις υπό την επίβλεψη των διδασκάλων και θα ετοιμάζονταν για τις εξετάσεις, που θα άρχιζαν στις 5 Αυγούστου. Δασκαλάκης 1172.

40. Ο διοργανισμός αυτός θα πρέπει να είναι το παλαιότερο αναλυτικό πρόγραμμα κρατικού σχολείου Μέσης Εκπαίδευσης. το έγγραφο, ανέκδοτο ώς σήμερα, είχε δωρίσει ο Βλαχογιάννης στον Ιωάννη Γεννάδιο το 1924. Φυλάσσεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, MSS 200. Δημοσιεύεται εδώ, έγγραφο άρ. 113.

41. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 187-188.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/31.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

οποίος παρέδιδε Μαθηματικά από τον Μάρτιο, καθώς επίσης και την "κατά το παρόν" διακοπή των μαθημάτων του Ιωάννη Βενθύλου, χαρακτηρίζοντας τις παραδόσεις του ανωφελείς, επειδή οι μαθητές δεν είχαν ακόμα τις απαραίτητες γνώσεις για να παρακολουθήσουν τη διδασκαλία αρχαίων Ελλήνων ποιητών, και μάλιστα όπως αύτη γινόταν από τον συγκεκριμένο διδάσκαλο 42. Οι παρατηρήσεις του Μουστοξύδη για τους διδασκάλους μοιάζουν δικαιολογημένες, θα πρέπει όμως να σημειώσει κανείς ότι ίσως δεν θα έφτανε να προτείνει την αντικατάσταση του ενός και την προσωρινή απομάκρυνση του άλλου, άν ο αστυνόμος της Αίγινας Γεώργιος Φωτόπουλος, με τον οποίο συνεργαζόταν καλά, δεν του είχε πει ότι o μεν Ζωχιός επέκρινε μαζί με τον Νεόφυτο Νικητόπλο το καθεστώς και αυτόν τον ίδιο43, ο δε Βενθύλος φάνηκε απρόθυμος να τον βοηθήσει στην ανακάλυψη των αντικυβερνητικών σατιρογράφων4-, οι οποίοι στην αρχή του καλοκαιριού στόλισαν με επίθετα κάθε άλλο παρά κολακευτικά όλους σχεδόν τους κυβερνητικούς υπαλλήλους, μηδέ των Γενναδίου και Μουστοξύδη εξαιρουμένων, όπως θα δούμε παρακάτω.

Οι προτάσεις του εφόρου γράφονταν στις 2 Αυγούστου 1830. Στίς 5 του ίδιου μήνα άρχισαν οι εξετάσεις και η καταγραφή των μαθητών· ως την 1η Σεπτεμβρίου είχαν εξετασθεί και γραφτεί στο μαθητολόγιο 330, κατά τι λιγότεροι από όσους φοιτούσαν στο τέλος του Α΄ εξάμηνου. Από αυτούς που έλειπαν άλλοι θα προσέρχονταν καθυστερημένοι και άλλοι είχαν διακόψει για διάφορους λόγους τη φοίτηση, ανάμεσα τους και μερικοί από τους μαθητές της Α΄, δηλαδή της τάξης

__________

42. "Διά να παραδίδωνται τακτικώς τα ποιητικά μαθήματα, απαιτείται γνώσις της Μετρικής, της Ιστορίας, της Μυθολογίας, ανάπτυξις των περί τέχνης πραγματειών, κριτική, παραλληλισμος μέ τους άλλους ποιητάς, και τότε είναι πρώιμα. Αν παραδίδωνται ως τα έπαράδιδεν ο Κύριος Βενθύλος, τότε περιορίζεται η διδασκαλία εις γυμνήν την ερμηνείαν των λέξεων, και τότε είναι ανωφελή". Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 186.

43. Σύμφωνα με τις καταθέσεις των υπαλλήλων του Ορφανοτροφείου Ηλία Χριστοφίδη και Χατζηδημητρίου στην Αστυνομία Αιγίνης τον Ιούλιο του 1830: "Τότε ο Νικητόπουλος, οργισθείς είπεν ότι κανείς δεν δύναται να εύγάλη εμέ από το Ορφανοτροφείον μήτε ο Πρόεδρος μήτε ο Κυβερνήτης, διότι έχω δικαιώματα. Εις την ομηλίαν αυτήν ήτον και ο μαθηματικός ο Ζωχιός σύμφωνος με τον Νικητόπουλον" (Χριστοφίδης). Ήκουσα πολλαίς φοραίς να παραπονήται ο Νικητόπουλος εις την τράπεζαν διά τα φαγιτά, και εναντίον του Προέδρου να ομηλή, διότι του άνοιξεν γράμματά του η Αστυνομία, καθώς να υβρίζη τον Κύριον Κοκκώνην, το αυτό κάμει και ο Ζωχιός" (Χατζηδημήτριος). ΓΑΚ ο 77.

44. "Ο διαλαμβανόμενος όπισθεν κ. Ί. Βενθύλος είπεν εις την Αστυνομίαν παρόντων δύω τιμίων πολιτών ευρεθέντων εις αυτήν ότι και άν ήξευρα τί δεν ημπορούσα να το ειπώ, επειδή άν εκείνος όστις ήθελε με ειπεί περί σάτυρας είναι φίλος μου εγώ ως ελεύθερος άνθρωπος δεν δύναμαι να τον προδώσω ό,τι μέ είπεν· είδε και αυτός δεν είναι φίλος μου δεν ήθελε μέ ειπεί ". ΓΑΚ ο 77. σε αναφορά της 21.7.1830 ο αστυνόμος έγραψε ότι " Ο Νικητόπουλος και ο Βενθύλος διά τα ιδιαίτερα πάθη (...) κατά των εις τα καταστήματα της εκπαιδεύσεως, αμέσως και εμμέσως ενήργησαν εις την σατυροποιΐαν, και αυτοί γνωρίζουν τας πρώτας της πηγάς". Βλ. Χρήστος Γ. Κωνσταντινόπουλος, Αντικαποδιστριακές σάτιρες: ανέκδοτα κείμενα, Αθήνα 1972, 43.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/32.gif&w=600&h=915 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

5. Βιβλία για τους μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (ΓΜ *1955,*1956, *2051, *2232).

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/33.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

του Βενθύλου, ο όποιος υπέβαλε την παραίτηση του στις 30 Αυγούστου 45. η παραίτηση αύτη έδωσε την ευκαιρία στην αντιπολίτευση να επιτεθεί με οξύτητα κατά του Μουστοξύδη και του Καποδίστρια, υποστηρίζοντας ότι ο καλύτερος διδάσκαλος του Κεντρικού Σχολείου εξαναγκάσθηκε σε παραίτηση, επειδή η κυβέρνηση του απαγόρευσε να διδάξει Πλάτωνα και αρχαίους Έλληνες ποιητές, φοβούμενη τα φιλελεύθερα μηνύματα των κειμένων46. η ιστοριογραφία μας, στηριζομένη κυρίως στα σκληρά αυτά αντιπολιτευτικά κείμενα, υιοθέτησε την άποψη ότι o Βενθύλος ουσιαστικά απολύθηκε λογω των αντικαποδιστριακων του αντιλήψεων. Βεβαίως ο Βενθύλος, αν και στην τελετή έναρξης του Κεντρικού Σχολείου είχε ζητωκραυγάσει υπέρ του Κυβερνήτη, φαίνεται ότι πράγματι δεν ηταν ενθουσιασμένος με το καθεστώς στο τέλος του καλοκαιριού του 1830, και αυτό το γνώριζαν πολύ καλά τα όργανα του καθεστώτος. Διαβάζοντας όμως την

__________

45. Η παραίτηση, που γράφτηκε στα Γαλλικά και απευθυνόταν στον Καποδίστρια "με βαθύ σέβας" (profonde révérence), αναφέρεται κυρίως στην απόσταση προσδοκιών και πραγματικότητας, σε ό,τι άφορουσε το επίπεδο σπουδών στο Κεντρικό Σχολείο: "Φάνηκαν πολύ λίγο ευχαριστημένοι [δεν αναφέρει ονόματα αλλά είναι προφανές ότι αναφέρεται στον Μουστοξύδη και τον Γεννάδιο, ίσως και στους μαθητές της τάξης του] από αυτά που τόλμησα να παραδώσω, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Θουκυδίδη. Με έκαναν να αισθανθώ ότι δεν είχαν ανάγκη παρά μόνο αυτά που θα μπορούσαν να μορφώσουν μαθητές σύμφωνα μέ την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Ίσως να έχουν δίκιο, διότι η Φιλολογία και η Φιλοσοφία είναι πράγματα που δεν μπορούν ακόμα να ταιριάξουν στην Ελλάδα (...) Ως εδώ δεν θέλω να παραπονεθώ για τίποτα, κι αν τολμούσα να πω μια λέξη, δεν θα ήταν παρά για τή δυσαρέσκεια που μέ έκαναν συνεχώς να αισθάνομαι, και αυτό μέ έναν τρόπο πολυ λίγο διακριτικό, κατά τή διάρκεια της απουσίας σας από την Αίγινα (...)". Βλ. ΓΑΚ Π 30 Β. ο Χρυσόγελος απάντησε αμέσως (19.1830, άρ. Πρωτοκόλλου 1207): " Η Α. Εξοχότης ο Σ. Κυβερνήτης μέ διέταξε να απαντήσω εις την προς αυτόν επιστολήν σας της 30 Αυγούστου, ότι, επειδή η πείρα απέδειξεν ότι το Κ. Σχολείον εν αρχή της συστάσεως του δεν δύναται να σας προσφέρη θέσιν ανάλογον μέ τα φώτα και τα οποία επιθυμείτε να διδάξητε μαθήματα, η Κυβέρνησις δέχεται την άφεσίν σας". ΓΑΚ Π 31 Β. Τή μετάφραση της παραίτησης του Βενθύλου οφείλω στον φίλο Γιάννη Θηβαίο.

46. " Ο καλήτερος διδάσκαλος του Κεντρικού σχολείου ήτον ο Κύριος Ι. Βενθύλος, επτά περίπου έτη διατρίψας εις τας Γερμανικάς Ακαδημίας προς αύξησιν και τελειοποίησιν των γνώσεων του, κύριον σκοπόν έχων την διδασκαλίαν· και αυτός δεν υπάρχει πλέον εις αυτό διδάσκαλος. τα γενναία και ελευθέρα του ανδρός φρονήματα δεν εσυμβιβάζοντο προς τους σκοπούς του κόμητος Καποδίστρια. Κατά δοκιμασίαν και αυτού του επί της δημοσίου παιδεύσεως λεγομένου Γραμματέως ενεκρίθη η παράδοσις του Γοργίου του Πλάτωνος κατά την έκδοσιν του σεβασμίου Γέροντος Κοραή· και το μάθημα τούτο κατεγράφη και εις το πρόγραμμα. Βλέπει τούτο ο φιλελεύθερος Καποδίστριας, και αμέσως διατάττει μετ' οργής την εκ του προγράμματος εξάλειψιν αυτού. Αρχίζει ο Κύριος Βενθύλος την διδασκαλίαν Ελλήνων Ποιητών κατά το διάταγμα (...), και γίνονται μαθηταί αυτού νέοι προβεβηκότες και την ηλικίαν και την γνώσιν της Ελληνικής γλώσσης. Αλλά και η διδασκαλία των ποιητών απεδοκιμάσθη παρά της αυτού έξοχότητος. (...) ο Κύριος Βενθύλος δεν ημπόρει να προκόψη εις το Κεντρικόν σχολείον, διότι ενομίζετο φυτόν πικρόν και ακανθώδες εις τον ωραίον Καποδιστριακόν κήπον, διά τα ελεύθερα φρονήματα του, διά τον άνεπιτήδειον εις το κολακεύειν χαρακτήρα του, διά τον ειλικρινή ζήλον του προς την αληθινήν βελτίωσιν των μαθητών του" Βλ. Σύμμικτα Ελληνικά, ό.π., 10-11. Πρβλ. και [Αδαμάντιος Κοραής], 77 συμφέρει εις την ελευθερωμένων από τους Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, διά να μή δουλωθη εις Χριστιανούς τουρκίζοντας. Διάλογος δύο Γραικών δεύτερος, Παρίσι 1831, 25-26.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/34.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

παραίτηση του και άλλα σχετικά μ' αυτόν έγγραφα σχημάτισα την εντύπωση ότι παραιτήθηκε για να αποσυρθεί στην τουρκοκρατούμενη Άθηνα, πρώτον διοτι, ενώ είχε αρχίσει ως εκλεκτός του Καποδίστρια για να μοιρασθεί ισότιμα με τον Γεννάδιο τη διεύθυνση ενός ανώτερου σχολείου για νέους, που αν υπήρχε Πανεπιστήμιο θα φοιτούσαν σ' αύτο, έβλεπε το Κεντρικό να μετατρέπεται σε Γυμνάσιο για παιδιά δεκατριών έως δεκαέξι ετών, καί, κυρίως, τη ζυγαριά να γέρνει πολύ προς το μέρος του πρεσβύτερου συναδέλφου του, ο όποιος συνεργαζόταν καλά με τον έφορο και γοητεύε η, τουλάχιστον, κέρδιζε την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό της πλειοψηφίας των μαθητών 47, τη στιγμή που οι λιγοστοί δικοί του μαθητές δεν ήσαν ευχαριστημένοι, και δεύτερον επειδή κυκλοφορούσαν στην Αίγινα, αδιάφορο αν δικαιολογημένες η οχι, φημες που τον παρουσίαζαν ως πρόσωπο με έπίμεμπτη ηθική 48, θα μπορούσε επίσης να υποθέσει κανείς ότι οι αντιπολιτευόμενοι

__________

47. Ας σημειωθεί ότι οι μαθητές γενικά δεν φαίνεται να ενοχλήθηκαν από την παραίτηση του Βενθύλου· στο συμπέρασμα αυτό κατέληξα διαπιστώνοντας ότι στην αποχή που οργάνωσαν λίγους μήνες αργότερα, οι μαθητές δεν εζήτησαν την επιστροφή του Βενθύλου, και όταν μετά την πολιτική αλλαγή του 1832 διδάσκαλοι και μαθητές κατήγγειλαν στην Διοικητική Επιτροπή τον τρόπο με τον οποίο το καποδιστριακό καθεστώς αντιμετώπισε το Κεντρικό Σχολείο συγκεντρώνοντας όλα όσα είχαν να του καταμαρτυρήσουν, δεν ανέφεραν ούτε λέξη για τον εν λόγω διδάσκαλο. Βλ. εδώ, έγγραφα 173, 293, 294. το ίδιο ισχύει και για τους διδασκάλους· μάλιστα ο Γεννάδιος δεν φαίνεται δυσαρεστημένος όταν σημειώνει στα βιογραφικά σημειώματα ορισμένων μαθητών (βλ. παραπάνω, σημ. 34) ότι αυτοβούλως άφησαν την ανώτερη Πρώτη τάξη για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα της δικής του Δευτέρας.

48. "Μα την αλήθειαν εγώ φοβούμαι μή φανώ και κατάλαλος των ανθρώπων· μολοντούτο η αλήθεια έχει να θριάμβευση - (...) έπειτα είναι γνωστά και εις τους Έλληνας τα βδελυρά αϊτια, διά τα οποία ο άσωτος και ήδυπαθής Βενθύλος απεσύρθη εις τας Αθήνας, όπου και διαμένει είσετι έτος ήδη μετά τον θάνατον του Κυβερνήτου· < " όχι λοιπόν δι' ύβριν, ουδέ δι" απαγόρευσιν πλατωνικής παραδόσεως, η αναπτύξεως λογισμών ελεύθερων, αλλά διότι δεν ήρκει εις την ασωτίαν και ήδυπάθειάν του ο πενιχρός ελληνικός μισθός, ο κακοήθης Βενθύλος απεσύρθη εις τας Αθήνας" έγραφε στον Κοραή στις 20.9.1832 ο Νικόλαος Παγκαλάκης. Βλ. Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία, έκδ. ΟΜΕΔ, ΣΤ, Αθήνα 1984, 288. ο Μουστοξύδης, στη μισοτελειωμένη και ανέκδοτη επιστολιμαία διατριβή προς τον Κοραή, μέ την οποία σκόπευε να απαντήσει στον δεύτερο "Διάλογον δύο Γραικών" (Μικροταινιοθήκη Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Μουστοξύδης 1965, 1-8, βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης [επιμελεια], "Κατάλογος Μικροταινιοθήκης", Τετράδια Εργασίας 1, Αθήνα 1982, 40), αναφερόμενος στον επαινούμενο από τον Κοραή Βενθύλο έγραψε μεταξύ άλλων ότι ο νεαρός διδάσκαλος, αφού άρχισε τή διδασκαλία του μέ Σοφοκλή και Ευριπίδη "Μετ' ολίγον άπεχαιρετησε και τους δύο και έλαβεν ανά χείρας τον Ανακρέοντα. τον Ανακρέοντα διά να μόρφωση τα ήθη των νεων. Ελπίζω ότι δεν επρόφθασε να παραδώση και την ωδήν "άγε ζωγράφε άριστε" μολονότι είχε δώσει μίαν αιτίαν περισσότερον διά να γείνη των επαίνων του πωγωνίου του πανηγυριστού άξιος". ο λόγος για μιαν ερωτική ωδή στην οποία κεντρικό πρόσωπο είναι ο ωραίος και τρυφερός παις Βάθυλλος, για τον οποίο κανείς δεν θα μπορούσε να είναι αδιάφορος· όπως συνάγεται από τα συμφραζόμενα μέ τή φράση "πωγωνίου πανηγυριστού" εννοεί ο Μουστοξύδης τον Θεόκλητο Φαρμακίδη, του οποίου στο ίδιο κείμενο εκτός των άλλων καταμαρτυρεί και ασέλγεια· ο Νικόλαος Παγκαλάκης την ίδια εποχή, στο γράμμα προς τον Κοραή για το οποίο γίνεται λόγος παραπάνω, ονομάζει τον Φαρμακίδη "καταχθόνιον Σοδομίτην καλόγηρον". Είναι πιθανό τα όσα λέγονταν για τον Βενθύλο να ήσαν χαλκευμένα από τους καποδιστριακού

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/35.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ο Βενθύλος είχε όπως φαίνεται στενή φιλική σχέση με τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος ηταν και παράνυμφος στο γάμο του τον Απρίλιο του 1830- τον είχαν πείσει να ταχθεί με τους νικητές στη σύγκρουση, η οποία δεν θα αργούσε να κορυφωθεί 49.

Το νέο σχολικό έτος 1830-1831 άρχιζε με λιγότερους διδασκάλους, με περισσότερους μαθητές, οι καινούργιοι συνέρρεαν κατά δεκάδες, και με νέο, λαμπρό κτήριο, που ύστερα από σχετική πρόταση του Μουστοξύδη χτίστηκε τους καλοκαιρινούς μήνες σύμφωνα με σχέδιο των Κλεάνθη και Schaubert, σε οικόπεδο που παραχώρησε η Κοινότητα της Αίγινας και με χρήματα που έδωσε ο Εϋνάρδος

__________

όμως φαίνεται ότι τα συμμεριζόταν αργότερα και ο Ιάκωβος Ρίζος, 6 οποίος σε επίσημη έκθεσή του έγραψε στις αρχές του 1833 ότι ο Βενθύλος αποσύρθηκε "à cause de son peu de capacité et de la moralité douteuse" (εξ αιτίας των περιορισμένων του ικανοτήτων και της αμφιβόλου ήθικής). την επιστολιμαία διατριβή του Μουστοξύδη είχε αρχίσει να ετοιμάζει για έκδοση ο Εμμανουήλ Φραγκίσκος, τον οποίο ευχαριστώ και από τή θέση αυτή για την ευγενική παραχώρηση των φωτογραφιών του χειρογράφου. Ευχαριστώ επίσης τον Δαυίδ Αντωνίου, που ετοιμάζει για έκδοση την έκθεση του Ι. Ρίζου, για την υπόδειξη της αναφοράς στους λόγους παραίτησης του Βενθύλου.

49. Για τον τρόπο μέ τον οποίο ο Βενθύλος συμμετείχε στην αντιπολίτευση αποκαλυπτικό είναι ένα γράμμα του της 27 Ιουλίου 1831 προς τον Μαυροκορδάτο, το οποίο περιέχει και μία χαλκευμένη από τον ίδιο επιστολή· παραθέτω αποσπάσματα: "Νεώτερα ενταύθα είναι η διπλωματική άπόκρισις των άντιπρεσβεων Αγγλίας και Ρωσσίας προς τον Κάπο-δί-ϊστριαν· αύτη μεταφρασθείσα και τυπωθείσα περιφέρεται πανταχόθεν και ταράττει τους απλούστερους, όθεν ανάγκη να γενουν εις τον Απόλλωνα αι πρέπουσαι περί αυτής παρατηρήσεις. (...) Εις ταύτην την στιγμήν μέ μηνύει εκ Σαλαμίνος ο Γριζιώτης μέ άνθρωπον πιστόν ταύτα· γράψε εις τον παράνυμφόν σου Μαυροκορδάτον μυστικως, να εϊπη εις τους Κουντουριώτας, να μη με νομίζουν κρέας πωλημένον εις τον Καπο-δί-ϊστριαν· εγώ είμαι διόλου σύμφωνος μέ τους Υδραίους, διότι βλέπω, δεν είμαι τυφλός, ότι ζητούν το καλόν του τόπου, διά τον όποιον έχυσα κ' εγώ το αίμά μου· ας μέ γράφουν και θέλουν καταλάβει από τας αποκρίσεις μου τί φρονεί ο Γριζιώτης. (...) Ιδού εν σχέδιον γράμματος, το οποίον μέ φαίνεται ήρμοσμένον να κάμη προσβολήν εις τα αισθήματα των εδώ αμερικανών παππάδων, αν το εύρης και συ καλόν, ας πεμφθή εδώ, εκ μέρους του Κοινού της Ύδρας, και τότε θέλω κάμει παντοίους τρόπους διά να το σχολιάσω ούτω, ώστε ελπίζω quil aura l' effet désiré.

"Χρηστέ φίλε, προ ημερών σε είχα πέμψει, δι" ενός ανθρώπου τον οποίον μ' επαρουσίασεν ο υιός του Μιαούλη, εν γράμμα, το οποίον, αντί να φθάση εις τας χείρας σου, κατήντησε εις τας του Κυβερνήτου· το πως εσυνέβη τουτο, θέλει σε το διηγηθη ο υιός του Μιαούλη· λοιπόν τώρα εκ μνήμης αντέγραψα περίπου πάλιν τα διαλαμβανόμενα εις εκείνην μου την επιστολήν. Χαίρε και υγίαινε, και μή λησμονης ποτέ, ότι αϊ περιστάσεις της ενεστώσης εποχής είναι η λυδία λίθος των μεγάλων ανδρών"". ΓΑΚ, Αρχείο Μαυροκορδάτου, άρ. 004.917. Προσθέτω και ότι ο Βενθύλος ήταν ο συντάκτης της άντικαποδιστριακής αναφοράς των Αθηναίων, που μέ ημερομηνία 8.7.1831 δημοσιεύθηκε στον Απόλλωνα, άρ. 42, 1.8.1831. Βλ. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, Αθήνα 1974, 195. Ο Ψύλλας, αν και αντικαποδιστριακός, είχε προσπαθήσει να εμποδίσει την αναφορά αύτη, υποστηρίζοντας ότι "δέν είναι εις θέσιν η πατρίς μας, κατεχόμενη τότε ακόμη από οθωμανικάς άρχάς, να πράξη τι τοιούτον, επικρίνουσα και κατακρίνουσα την Κυβερνησιν, της οποίας τας πράξεις, ως κοινότης, δεν εγνώριζεν ουδέ τα αποτελέσματα αυτών εδοκίμασεν, ημπορούσε δέ να πάθη, εάν η Κυβέρνησις απέστρεφε το πρόσωπον της από αυτήν και δεν τη εχορήγει την αναγκαίαν κατά τον Οθωμανών προστασίαν".

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/36.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

δος: "Τό προς χρήσιν του Κεντρικού σχολείου διωρισμένον οικοδόμημα 50, μολονότι εσωτερικώς επεσκευάσθη και έστολίσθη, ήτον πολλά στενόν ως προς το πλήθος των μαθητών· διό μετεβλήθη εις Προκαταρκτικόν σχολείον, και διά συνδρομής του κυρίου Έύναρδου εκτίσθη νέον οικοδόμημα άπλης δωρικης άρχιτεκτονικης, του όποιου το πρόσωπον σχηματίζεται από μίαν στοάν, αι δε πλευραι στολίζονται με αετώματα. το ευρυχωρότερον των δύο ακροατηρίων χωρεί υπέρ τους 200 μαθητάς, και εις τους τοίχους διαπρέπουσιν αϊ προτομαί των αρχαίων ποιητών, ρητόρων, ιστορικών, φιλοσόφων, διά να έχωσιν οι νέοι προ οφθαλμών τας σωματικάς εικόνας των ανδρών εκείνων, των οποίων η ψυχή πνέει "θάνατος εις τα παρ' ημών θαυμαζόμενα πονήματα των" 51. Το νέο κτήριο και το νέο πρόγραμμα δεν ήσαν όμως αρκετά για να ικανοποιήσουν όλους τους μαθητές· υπήρχαν αρκετοί δυσαρεστημένοι από τις ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό και σε εποπτικά μέσα διδασκαλίας. η δυσαρέσκεια αυτή, ένισχυόμενη όπως φαίνεται από κύκλους της αντιπολίτευσης, εκφράσθηκε τον Ιανουάριο του 1831 με μία άποχη από τα μαθήματα, ένα ιδιαιτέρως ενοχλητικό για την κυβέρνηση "άτακτον κίνημα", για το όποιο θα γίνει λόγος σε επόμενο κεφάλαιο. Αμέσως μετά τη λήξη της απόχης o έφορος και η κυβέρνηση, που ομολογούσαν εμμέσως ότι τα αιτήματα για περισσότερους διδασκάλους και μαθήματα ήσαν δίκαια, δημοσίευσαν έναν κανονισμό λειτουργίας, με τον όποιο προσδιορίζονταν τα καθήκοντα του εφόρου, των διδασκάλων, των μαθητών και του επιστάτη, ο τρόπος διεξαγωγής των προαγωγικών και απολυτηρίων εξετάσεων και οι αργίες 52.

Σύμφωνα με τον συντεταγμένο από τον Μουστοξύδη κανονισμό αυτόν, για να γίνει δεκτός ένας μαθητής στο Κεντρικό Σχολείο θα έπρεπε να είναι εφοδιασμένος με πιστοποιητικό των τοπικών αρχών της ιδιαίτερης πατρίδας του για το ηθος και τις γραμματικές γνώσεις του· θα έπρεπε επίσης να αποδείξει από που προέρχονται τα χρήματα που θα ξόδευε όσο σπούδαζε. ο νέος μαθητής θα δήλωνε στη συνέχεια ποια από τα παραδιδομενα στο σχολείο μαθήματα σκόπευε να παρακολουθήσει· οι διδάσκαλοι θα τον εξέταζαν για να διαπιστώσουν αν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του μαθήματος τους και θα ακολουθούσε η εγγραφή στο μαθητολόγιο. Μετά την εγγραφή ο έφορος θα τον εφοδίαζε με ένα είδος μαθητικης ταυτότητας, που ονομαζόταν "μαθητογραμμάτιον" 53. το "μαθητογραμμάτιον"

50. Βλ. παραπάνω, σ. 22, σημ. 20.

51. Απόσπασμα αναφοράς του Μουστοξύδη για τα ιδρύματα της Αίγινας, γραμμένη στις 31.12.1830. Δασκαλάκης 1589. Για τα καθέκαστα του σχεδιασμού και της εκτέλεσης του έργου βλ. Ελένη Κούκκου, ό.π., 129-131.

52. Βλ. έδω, έγγραφο άρ. 204.

53. Δύο τουλάχιστον "μαθητογραμμάτια" έχουν σωθεί. ένα τυπωμένο το 1830 (του Βασιλείου Οικονομίδη) και άλλο ένα το 1831 (του Δημητρίου Χαντζάρα). Βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, "Αβιβλιογράφητα μονόφυλλα (1825-1863) των Γενικών Αρχείων του Κράτους: Συναγωγή πρώτη", Τετράδια Εργασίας 10, Αθήνα 1988, 25, άρ. 79.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/37.gif&w=600&h=915 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

6. το δίφυλλο «μαθητογραμμάτιον» του πρεσβυτέρου των μαθητών Δ. Χαντζάρα (σ. 1, 3).

Σελ. 37
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 18
    31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

    ανάγκας της Ελλάδος", ανώτερα σχολεία για την εκπαίδευση των κληρικών, των αξιωματικών του Στρατού και του Ναυτικού, των νομικών και των ανώτερων κρατικών υπάλληλων, δεν έκανε λόγο για κατάρτιση εκπαιδευτικών, σαν να μην αποτελούσε αύτη κατεπείγουσα ανάγκη η σαν να επαρκούσαν οι υπάρχοντες διδάσκαλοι. Πάντως ο Καποδίστριας, ιδρύοντας το από το 1824 σχεδιαζόμενο Κεντρικό Σχολείο με κύριο σκοπό την κατάρτιση διδασκάλων, δεν παρεξέκλινε ουσιαστικά από το πλαίσιο του σχεδίου Στούρτζα και στο βαθμό που υπήρξε παρέκκλιση δεν διευρυνόταν με αυτήν αλλά μάλλον στενότερος γινόταν ο κύκλος της ανώτερης εκπαίδευσης.

    Ο Στούρτζας είχε προτείνει, εκτός από το " Εκκλησιαστικόν " και το " Πολεμικόν ", ένα " Πολιτικόν Ανώτατον της Ελλάδος Σχολείον " για τους μέλλοντες νομικούς και ανώτερους κρατικούς υπαλλήλους, στο όποιο θα διδάσκονταν Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, Πολιτική και Διπλωματική Ιστορία, Πολιτική Οικονομία, Στατιστική, Δίκαιο και Ρητορική14, ενώ ο Καποδίστριας και οι συνεργάτες του έκριναν ότι κατ' αρχήν ηταν αναγκαία και δυνατή η ίδρυση μόνο ενός σχολείου γενικής παιδείας με ένα πρόγραμμα φτωχότερο λόγω των περιορισμένων διαθεσιμότητων σε εκπαιδευτικό προσωπικό, στο όποιο θα μορφώνονταν και οι διδάσκαλοι και οι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι. Φαίνεται πάντως ότι o Κυβερνήτης είχε πάντοτε στο μυαλό του τις προτάσεις του Στούρτζα και θεωρούσε προσωρινή τη μορφή που έπαιρνε το Κεντρικό Σχολείο κατά την ίδρυση του· αν κάνουμε ένα άλμα στο χρόνο, θα τον δούμε αργότερα, αρχές Σεπτεμβρίου του 1830, μετά από μία επιθεώρηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Αίγινας, να παραγγέλνει στον Μουστοξύδη και τα εξής: " θέλουν εξακολουθεί αι κλάσεις των μαθημάτων του Κ. Σχολείου της έλληνικης γλώσσης και φιλολογίας· θέλετε δε μας προβάλει, συμβουλευόμενοι μετά της επιτροπής, την προσθηκην δύο άλλων κλάσεων, της μεν διά τας μαθηματικάς έπιστήμας, της δε διά τας ξένας γλώσσας "15.

    Τρεις εβδομάδες περίπου χρειάστηκαν οι δύο, ασχολούμενοι και με τη μελέτη σύνταξης σχολικών εγχειριδίων λόγιοι, για να ετοιμάσουν τις προτάσεις τους· στις 20 Νοεμβρίου 1829 το Υπουργείο μάθαινε σε τι είδους σχολείο και με ποιους όρους ήθελαν να διδάξουν: επειδή επρόκειτο να έχουν μαθητές "την ηλικίαν και τας γνώσεις προβεβηκοτας" ζητούσαν να παραδίδουν λίγες ώρες και να

    14. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: Το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα 1992, 192-193.

    15. Σχέδιο εγγράφου συνταγμένο και υπογραμμένο στην Αίγινα, στις 3.9.1830. ΓΑΚ Π 31 Β. Βλ. και Αικατερίνη Κορδούλη, "Το αρχείο του Ορφανοτροφείου Αιγίνης της ΕΒΕ: Πρόδρομη ανακοίνωση". Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδων, τ. Γ΄, Αθήνα 1981-1982, 410, όπου το παραπάνω απόσπασμα έχει δημοσιευθεί από το πρωτότυπο, με ημερομηνία 3.8.1830· προφανώς ο γραμματικός του Κυβερνήτη έκανε λάθος, επειδή ήταν αρχές του μηνός. Διασταύρωσα την ημερομηνία του σχεδίου και με αυτήν του πρωτοκόλλου εξερχόμενων.