Συγγραφέας:Κόκκωνας, Γιάννης
 
Τίτλος:Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:31
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:809
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1834
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται οι διαθέσιμες αρχειακές μαρτυρίες για 700 εφήβους και νέους που φοίτησαν στο πρώτο ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ελληνικού κράτους, το Κεντρικόν Σχολείον, που λειτούργησε στην Αίγινα από το 1830 ως το 1834. Τα στοιχεία που παρέχει το βιβλίο δίνουν τη δυνατότητα να εξετασθεί ένας-ένας και όλοι μαζί αυτοί οι έφηβοι και νέοι των αρχών της δεκαετίας του 1830, ως μαθητές ενός σχολείου, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω της μοναδικότητας του και της θέσης του στο εκπαιδευτικό σύστημα όσο και λόγω του τρόπου με τον όποιο το αντιμετώπισαν η το χρησιμοποίησαν όσοι σχετίσθηκαν με αυτό καθ’ οιονδήποτε τρόπο: κυβέρνηση, αντιπολίτευση, διδάσκαλοι, μαθητές, γονείς, τύπος, τοπικές κοινωνίες. Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: αρχίζει με μία ιστορική εισαγωγή, συνεχίζεται με τα βιογραφικά σημειώματα των μαθητών, όπως αυτά βρέθηκαν στα μαθητολόγια, ακολουθούν πανομοιότυπα δείγμάτων γραφής των περισσοτέρων από τους μαθητές αυτούς, και, τέλος, παρατίθενται περί τα 400 ανέκδοτα έγγραφα που τους αφορούν με τον ένα ή τον άλλον τρόπο.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 24-43 από: 816
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/24.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

"ενοθεύθησαν τον νουν και την καρδίαν ... Άλλα πριν ακούσωμεν τοιαύτην καταδίκην, φευ !" αναφώνησε ο νεαρός, πρόσφατα σπουδαγμένος στη Γερμανία διδάσκαλος Βενθύλος "ας μας καταπίη όλους η μαύρη γη ...". Όλα αυτά θα πρέπει να τα φαντασθούμε να επαναλαμβάνονται με διάφορους τρόπους και σε διάφορους τόνους μέσα στις τάξεις, όσο λειτούργησε το Κεντρικό Σχολείο.

Παρένθεση: ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα, την άνοιξη του 1840, ένας από τους μαθητές που συμμετείχαν στην τελετή αυτή, o Κρητικός Εμμανουήλ Βιβιλάκης, προλαβαίνοντας τον παλιό συμμαθητή του στο Κεντρικό Σχολείο Κωνσταντίνο Παπαρρηγοπουλο, έγραφε στο Βερολίνο, όπου τότε σπούδαζε Νομικά, την πρώτη αδέξια ελληνική απάντηση στον Jacob Philipp Fallmerayer: "Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Erläuterung beider" 21 (μεταφράζω: Νεοελληνικός βίος εν συγκρίσει προς τον άρχαιοελληνικον, προς ερμηνείαν αμφοτέρων).

Μιάμιση σελίδα κάλυψαν η περιγραφή της τελετής και οι δύο ομιλίες στο αμέσως επόμενο φύλλο της Γενικής Εφημερίδος 22. "Ζήτω ο Κυβερνήτης ημών !" ήταν η τελευταία φραση του Βενθύλου. Αν όχι ενωρίτερα, από την ημέρα αυτή το νέο σχολείο, ως ίδρυμα στρατηγικής σημασίας για όσα μπορούσε να επιδιώξει η κυβέρνηση μέσω του υπό συγκρότηση εκπαιδευτικού συστήματος, υποθέτω πως άρχισε να απασχολεί σοβαρά και την αντιπολίτευση.

Λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου και προσέλευση μαθητών (8.1.1830-15.9.1834)

Η "έναρξις του Κεντρικού Σχολείου" στις 8 Ιανουαρίου δεν σημαίνει και έναρξη των μαθημάτων. Φαίνεται ότι από την ημέρα εκείνη άρχισαν οι εγγραφές των

21. Γιώργος Βελουδής, ο Jacob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού Ιστορισμού, Αθήνα 1982, 46-50, όπου μια κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Βιβιλάκη. Βλ. επίσης Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München under König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844), Μόναχο 1995, 175, απλή αναφορά. Τόσο ο Βιβιλάκης, όσο και ο Παπαρρηγόπουλος, που δημοσίευσε το 1843 το πρώτο αξιόλογο αναιρετικό των απόψεων του Fallmerayer βιβλίο, τή μελέτη Περί εποικίσεως σλαβικών τίνων φυλών εις την Πελοπόννησον, είχαν ακούσει στο Κεντρικό Σχολείο μαθήματα Ιστορίας από τον Γεννάδιο, ο οποίος δίδαξε, σύμφωνα μέ τα προγράμματα που γνωρίζουμε, Αρχαία, Μέση και Νεότερη Ιστορία. Ένας άνθρωπος όπως ο Γεννάδιος, που ήξερε και Γερμανικά, μου φαίνεται δύσκολο να μην απάντησε από την έδρα του ανώτερου τότε έλληνικού εκπαιδευτικού ιδρύματος, στις διατυπωμένες από το 1830 θέσεις του Fallmerayer δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω χειρόγραφα των παραδόσεων του Γεννάδιου, για να δούμε αν και πως το σχήμα του Παπαρρηγόπουλου σχετίζεται μέ τις παραδόσεις αυτές. για τη διδασκαλία της Αρχαίας, Μέσης και Νεότερης Ιστορίας στο Κεντρικό Σχολείο, βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 113, Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 183-184, και το πρόγραμμα του Β΄ εξαμήνου 1833-34, συνημμένο σε έγγραφο της 10.3.1834, ΓΑΚ Π θ. 115, φ. 10.

22. Φύλλο 4 (11.1.1830) 14-15. Βλ. εδώ Ε 3.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/25.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

προσερχόμενων μαθητών και η κατάταξη τους σε τάξεις, με κριτήριο το επίπεδο των γνώσεων τους στα Αρχαία Ελληνικά, το σπουδαιότερο μάθημα τοσο στα σχολεία από τα οποία προέρχονταν όσο και σε αυτό που θα φοιτούσαν. Στίς 22 Ιανουαρίου δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα το ωρολόγιο πρόγραμμα: Οι δύο διδάσκαλοι, και ένας υποδιδάσκαλος τον οποίο επρόκειτο να επιλέξουν οι ίδιοι, θα παρέδιδαν τα γνωστά μας πέντε μαθήματα από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8-12 το πρωί και 2-5 το απόγευμα, ενώ Μουσική και "Σκιαγραφίαν" θα μπορούσαν να διδαχθούν, όσοι ήθελαν και είχαν κλίση, από τους ειδικούς διδασκάλους του Ορφανοτροφείου23' το Σάββατο προβλέπονταν επαναλήψεις των μαθημάτων "παρόντων των διδασκάλων"24.

Σε άλλο έγγραφο, που δημοσιευόταν μαζί με το πρόγραμμα, η κυβέρνηση, αναφερόμενη στα μαθήματα και τους διδασκάλους, επανελάμβανε την υπόσχεση που είχε δώσει τον Δεκέμβριο, δήλωνε δηλαδή ότι "θέλουν εισαχθή βαθμηδόν και άλλα μαθήματα και διδάσκαλοι", καί, σε ό,τι αφορούσε τις επαγγελματικές προοπτικές, ενώ στην ανακοίνωση του Δεκεμβρίου ηθελε όσους φοιτήσουν στο Κεντρικό διδασκάλους των "τυπικών σχολείων", των γυμνασίων δηλαδή που επρόκειτο να ιδρύσει, τώρα έκανε λόγο και για διδασκάλους των αλληλοδιδακτικών αλλά και για όσους ήθελαν να "προπαρασκευασθώσιν εις υψηλοτέρας πολιτικάς υπηρεσίας". Αυτά δεν έσήμαιναν ότι απέκλειε όσους δεν είχαν σκοπό να γίνουν εκπαιδευτικοί η ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι: η φράση "Συσταίνεται Σχολείον Κεντρικόν εις Αίγιναν διά τους μαθητιώντας νέους, και κυριώτερον διά τους έχοντας έφεσιν να αναδεχθώσι το διδασκαλικόν επάγγελμα" άνοιγε τις πύλες σε όλους, όσους, για οποιονδήποτε λόγο, ήθελαν ν' αποκτήσουν ανώτερη μόρφωση 25.

23. Μετά από μια δοκιμαστική περίοδο διδασκαλίας στο Ορφανοτροφείο, στις 13.1.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Μουσικής για το Ορφανοτροφείο και το Κεντρικό Σχολείο ο Αθανάσιος Αβραμιάδης. Βλ. Δασκαλάκης 701-702. Με το διάταγμα 508/2.3.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Ιχνογραφίας ο Πέτρος Χαλικιόπουλος, ο οποίος παραιτήθηκε στο τέλος του εξαμήνου, στα μέσα Ιουλίου 1830. ο Μουστοξύδης (αναφορά άρ. 366/17.7.1830) δεν στενοχωρήθηκε, διότι, αν και δεν είχε να του καταμαρτυρήσει τίποτε σε ό,τι άφορούσε τή διαγωγή, τον εύρισκε πολύ νέο για ένα "κατάστημα, το οποίον απαιτεί αυστηρά και χρηστά ήθη". Άλλωστε "Αυτός είναι παντάπασιν ανίκανος να διδάσκη την Γραμμικήν Ιχνογραφίαν, εις την οποίαν πρέπει προ πάντων οι νέοι να προγυμνασθωσιν, αντί να περιπλανάται η φαντασία των σπουδάζουσα ματαίως περί την Ζωγραφικήν και Γλυπτικήν, αι οποίαι άπαιτουσι καιρούς ευτυχέστερους, και αφθονώτερα τα βοηθήματα". ΓΑΚ Π 24, 29.

24. Γενική Εφημερίς 7 (22.1.1830) και Δασκαλάκης 404-407, μέ λανθασμένη παραπομπή στη Γενική Εφημερίδα. Σημειωτέον επίσης ότι η ημερομηνία σύνταξης του, βασιζόμενου στις προτάσεις των διδασκάλων, κυβερνητικού εγγράφου δεν είναι βεβαίως η 1η Νοεμβρίου 1829, σύμφωνα μέ την οποία το κατέταξε ο Δασκαλάκης. η Κυβέρνηση το δημοσίευσε μ' αυτήν επειδή θεωρούσε ότι το Κεντρικό Σχολείο ιδρύθηκε την ημέρα που υπεγράφη η ανάθεση της οργάνωσης του στους Γεννάδιο και Βενθύλο. Οι προτάσεις των διδασκάλων κατατέθηκαν στις 20 Νοεμβρίου 1829.

25. Βλ. Εδώ έγγραφο άρ. 5. Από τις ανάγκες της αντιπολιτευτικής τακτικής και όχι από αντίδραση στον αποκλεισμό κάποιων μαθητών έχει οπωσδήποτε υπαγορευθεί η σχετική επίκριση που διαβάζουμε στα κοραικά Σύμμικτα Ελληνικά. Από της αρχής της Κυβερνήσεως του Καποδίστρια

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/26.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Όσοι ανταποκρίθηκαν στην κυβερνητική πρόσκληση χωρίστηκαν σε τρεις τάξεις· την Πρώτη τάξη, στην όποια κατατάχθηκαν οι λίγοι, δεκαοκτώ τον αριθμό, που θεωρήθηκαν αρκετά προχωρημένοι για να ακούσουν τα μαθήματα που σκόπευε να παραδώσει ο Ιωάννης Βενθύλος, την πολυπληθή Δευτέρα με τους λιγότερο προχωρημένους, που ανέλαβε ο Γεννάδιος, και την Τρίτη με τους αρχάριους, στην οποία θα εδίδασκε ο υποδιδάσκαλος Ιωσήφ Διστομίτης 26. Τουλάχιστον 110 υπολογίζω ότι είχαν προσέλθει όταν άρχισαν τα μαθήματα, στις 3 Φεβρουαρίου 183027. Οι περισσότεροι κατάγονταν από τις εντός των συνόρων περιοχές, κυρίως από τη Στερεά, οι υπόλοιποι ήσαν "ξένοι", Χιώτες και Ψαριανοι πρόσφυγες οι περισσότεροι, από οικογένειες που παροικούσαν στην Αίγινα και σε άλλα νησιά. Μέσα σ' ένα μήνα ο αριθμός των μαθητών διπλασιάσθηκε, χωρίς ν' αλλάξουν πολύ οι σχετικές με την καταγωγή αναλογίες. η αθρόα συρροη μαθητών θα πρέπει να ξεπέρασε τις προβλέψεις της κυβέρνησης και τις προσδοκίες των διδασκάλων. Στις αρχές Μαρτίου πάνω από 250 έφηβοι και νέοι συνωστίζονταν στις αίθουσες του νέου σχολείου και ο έφορος έγραφε στην κυβέρνηση: "Άν έλθουν άλλοθεν άλλοι θέλομεν αναγκασθή να διδάσκωμεν υπ' αίθριον ουρανόν"28. ο μεγάλος αριθμός των μαθητών και η μεγάλη ανομοιογένεια σε ό,τι αφορούσε τις γνώσεις οδήγησαν στη δημιουργία μιάς τέταρτης τάξης, στην όποια κατατάχθηκαν όσοι λόγω ηλικίας η άλλων αιτιών δεν είχαν αρκετές γνώσεις για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα του Γεννάδιου, του Βενθύλου και του Ιωσήφ Διστομίτη. η τέταρτη τάξη, στην οποία κατατάχθηκαν περί τους 80 μικρής ηλικίας μαθητές, που διδάσκονταν κυρίως Νέα Ελληνικά "κατά γραμματικήν", και την οποία ανέλαβε

__________

και εφεξής. Μέρος πρώτον, Παρίσι 1831, 9: " Ώστε ο κύριος σκοπός της συστάσεως του λεγομένου Κεντρικού σχολείου είναι μερικός, δηλαδή η εις αυτό μόρφωσις των διδασκάλων των μελλόντων τυπικών σχολείων, των οποίων αγνοείται και αυτού του ονόματος η σημασία, και των αλληλοδιδακτικών. και ιδού σχολείον δημόσιον ανώτερον δεν υπάρχει εις την Ελλάδα ! Αλλ' όσοι νέοι δεν γίνονται διδάσκαλοι, και θέλουσι να εκλέξωσιν άλλον βίον, που θέλουν διδάσκεσθαι; η περί τούτων δεν κρίνει χρέος της η Κυβέρνησις να φροντίση από του κοινού κατά την έπικρατούσαν μερικήν ένδειαν; Τάχα περί του μέλλοντος κρίνει εύλογον να φροντίζη, και όχι περί του παρόντος; και μόνον περί διδασκάλων;". το κείμενο φέρεται συντεταγμένο "Εν Αιγίνη, Δεκεμβρίου 15, 1830", όπου δηλαδή και όταν ήταν γνωστό ότι στο Κεντρικό Σχολείο γραφόταν όποιος ήθελε και μπορούσε να πάει στην Αίγινα, ανεξαρτήτως επαγγελματικού προσανατολισμού και ηλικίας.

26. Ιεροδιάκονος, μαθητής του θ. Καϊρη στη σχολή των Κυδωνιών - στα χρόνια της Επανάστασης εργάσθηκε ως διδάσκαλος στην Αθήνα και στην Πάρο. Βλ. Δασκαλάκης 97, 99, 104, 112, 789.

27. Την ημερομηνία βρίσκω σε επιστολή που απηύθυναν οι διδάσκαλοι στον έφορο στις 31 Ιανουαρίου 1830: "Απαντώντες εις την από 29ην του παρόντος επιστολήν σας σου λέγομεν ότι τα μαθήματα αρχίζουν την Γ΄ του ερχομένου Φεβρουαρίου, κατά την οποίαν μας έδωσες γνώμην". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης (=Ίωάννης Γεννάδιος), ό.π., 304. Ότι έγινε πράγματι έτσι το μαθαίνουμε από αναφορά του Μουστοξύδη προς την Γραμματεία, συνταγμένη στις 14 Φεβρουαρίου: "Τα μαθήματα του Κεντρικού Σχολείου άρχισαν ήδη από τας αρχάς της παρελθούσης εβδομάδος και προχωρούσι". Δασκαλάκης 788.

28. Βλ. Δασκαλάκης 843-844.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/27.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ο Κωνσταντίνος Οικονομίδης 29, ονομάσθηκε και Προτελεστικόν η Προκαταρκτικόν Σχολείον. Από το επόμενο εξάμηνο και στο εξής Προκαταρκτικόν Σχολείον θα ονομάζονταν οι δύο προπαρασκευαστικές τάξεις που ανέλαβαν οι Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης, δηλαδή οι τάξεις που μέχρι και τον Αύγουστο του 1830 αναφέρονταν ως Γ΄ και Δ΄ Κεντρικού 30.

Υστερα από έναν περίπου μήνα μαθημάτων, στα τέλη Φεβρουαρίου, η τάξη του Γεννάδιου ήταν έτοιμη να δείξει πόσο αποτελεσματικός ήταν o διδάσκαλος και ποσό επιμελείς ήσαν οι μαθητές. ο Μουστοξύδης συγκινήθηκε και ένθουσιάσθηκε παρακολουθώντας τις προφορικές εξετάσεις της Β΄ τάξεως, κατά τις όποιες 80 περίπου μαθητές εξετάσθηκαν στον Πλαταϊκό του Ισοκράτους. " Η έκβασις του πράγματος εκπληροί τας ελπίδας της Κυβερνήσεως και φέρει έπαινον εις τον Κύριον Γεννάδιον", ανέφερε στην αρμόδια Γραμματεία στις 3 Μαρτίου 183031· στο θέμα δόθηκε και η δημοσιότητα που απαιτούσε η ανάγκη προβολης του κυβερνητικού έργου: Τόσο η αναφορά του εφόρου, ελαφρά διασκευασμένη ώστε να πάρει τη μορφή ανταπόκρισης από την Αίγινα, όσο και μια έπιστολη με την οποία ο Κυβερνήτης εξέφραζε την εδνοιά του δημοσιεύθηκαν στην Γενική

29. Καταγόταν από τή Βυτίνα, ήταν μαθητής του Αγαπίου Λεονάρδου και κατά τή διάρκεια της Επανάστασης εργαζόταν ως γραμματικός και διδάσκαλος. Δασκαλάκης 789.

30. Στην περί τα εκπαιδευτικά βιβλιογραφία της περιόδου το Προκαταρκτικόν παρουσιάζεται ως ξεχωριστό σχολείο, ενίοτε δε συγχέεται μέ το Πρότυπον Σχολείον, το διδασκαλείο της εποχής, όπου φοιτούσαν για λίγους μήνες όσοι επρόκειτο να αναλάβουν υπηρεσία σε αλληλοδιδακτικά σχολεία. δεν ήταν όμως τίποτε άλλο από προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού Σχολείου, στις οποίες κατατάσσονταν όσοι κρίνονταν από τους διδασκάλους ανέτοιμοι να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα των δύο κυρίως τάξεων. Όσοι δίδασκαν στις τάξεις του Προκαταρκτικού ονομάζονταν και αυτοί διδάσκαλοι η υποδιδάσκαλοι, του Κεντρικού Σχολείου και οι μαθητές τόσο των κυρίως όσο και των προπαρασκευαστικών τάξεων γράφονταν στο ίδιο μαθητολόγιο· μάλιστα από τις 29.8.1830 ώς τις 9.10.1831, οπότε διακόπηκε η τήρηση του μαθητολογίου, όλες τις εγγραφές, δηλαδή και για τις τάξεις του Κεντρικού και για αυτές του Προκαταρκτικού, τις έκανε ο Γεννάδιος, ο οποίος ουδέποτε δίδαξε στις προκαταρκτικές τάξεις. τον Αύγουστο του 1830 ο έφορος και οι διδάσκαλοι ονόμασαν όλες τις τάξεις "Λύκειον Φιλολογικόν", η ονομασία αυτή όμως δεν επικράτησε και ώς το 1834 γινόταν πάντοτε λόγος για ένα εκπαιδευτικό κατάστημα μέ το όνομα "Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον". σε ορισμένα έγγραφα που δημοσιεύονται εδώ θα συναντήσει ο αναγνώστης φράσεις όπως "τά παιδευτήρια της Αιγίνης" η "τα δύο σχολεία"· οι διατυπώσεις αυτές απλώς δεν είναι ακριβείς· πλήθος άλλων αμάχητων τεκμηρίων μας πείθει ότι ώς το τέλος "Προκαταρκτικόν Σχολείον" ονομάζονταν οι προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού.

31. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 24. ο Μουστοξύδης ζήτησε από τέσσερις μαθητές της τάξης του Γεννάδιου να καθαρογράψουν ένα απόσπασμα από το κείμενο στο οποίο εξετάστηκαν, μαζί μέ τη μετάφραση του, ώστε να έχει η κυβέρνηση απτά δείγματα της προόδου των μαθητών. Ένα από τα χειρόγραφα των μαθητών δημοσιεύεται εδώ, έγγραφο άρ. (24γ). Συνημμένη στην αναφορά αυτή του Μουστοξύδη ήταν και η πλούσια σε πληροφορίες έκθεση για τον αριθμό των μαθητών και τα διδασκόμενα μαθήματα, απόσπασμα της οποίας είχε δημοσιεύσει παλαιότερα η Αικατερίνη Κορδούλη, ό.π., από το σχέδιο που βρίσκεται στο Αρχείο του Ορφανοτροφείου. Η έκθεση δημοσιεύεται ολόκληρη εδώ από το πρωτότυπο· βλ. έγγραφο άρ. (24α).

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/28.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

4. Ο Ψαριανός μαθητής της Β΄ τάξεως Ν. Μετύλιας καθαρογράφει στις αρχές Μαρτίου 1830 τή μετάφραση ενός συγκινητικού αποσπάσματος από τον Πλαταικό του Ισοκράτη. (Βλ. εδώ σημ. 31).

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/29.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Εφημερίδα 32. Μαθητές, έφορος και κυβέρνηση φαίνεται ότι ήσαν πολύ ευχαριστημένοι από το έργο του Γεννάδιου. Με τον Βενθύλο δεν συνέβαινε το ϊδιο' οι λιγοστοί του μαθητές, δεκαοκτώ τον αριθμό, διαμαρτύρονταν γιατί ο νεαρός διδάσκαλος τους δεν πήγαινε πάντοτε η προσερχόταν με καθυστέρηση στις παραδόσεις του, ίσως επειδή τότε " ίπτατο επί των πτερύγων του Έρωτος "33, δεν τους παρέδιδε όσα μαθήματα είχε υποσχεθεί, και όταν δίδασκε Αρχαία Ελληνικά τους κούραζε με πράγματα που θεωρούσαν περιττά, αφήνοντας άλλα, που ήταν κατά τη γνώμη τους χρησιμότερα. Δύο μήνες περίπου μετά την έναρξη των μαθημάτων, τέλη Μαρτίου 1830, οι μαθητές της Πρώτης τάξεως κατάρτισαν και έθεσαν υπόψη του Βενθύλου έναν κατάλογο αιτημάτων και υποδείξεων, που είχαν να κάνουν κυρίως με τη διδακτική των Αρχαίων Ελληνικών. Ένα μήνα αργότερα, στα τέλη Απριλίου, οι μαθητές εξακολουθούσαν να είναι δυσαρεστημένοι 34 και ο έφορος, που συμμεριζόταν τα παράπονα τους, έκανε γραπτές συστάσεις στον υφιστάμενο του 35.

Προς το τέλος του πρώτου εξάμηνου ούτε ο Μουστοξύδης ούτε ο Γεννάδιος ήσαν ευχαριστημένοι γενικά από την πορεία του σχολείου: "Το Σχολείον το Κεντρικόν χρειάζεται να λάβη οργανισμόν και να προσδιορισθώσι τα μαθήματα, όσα θα παραδίδωνται, και ο καιρός, όσον εκάστου η μάθησις απαιτεί. Έτι δε να διορισθώσιν και οι αναγκαίοι διδάσκαλοι, επειδή, κατά την παρούσαν του καταστασιν, δεν είναι ελπίς να προαξη τι άξιον της προσδοκίας και επιθυμίας της Κυβερνήσεως" παρατηρούσε με τη συνηθισμένη του ειλικρίνεια ο Γεννάδιος κατά τα μέσα Μαΐου 183036 και ο έφορος, υιοθετώντας τις παρατηρήσεις αυτές, ανέφερε στο τέλος του ίδιου μήνα: "Δεν είναι ώρισμένος ο προς διαπεραιωσιν των μαθημάτων απαιτούμενος χρόνος, ούτε ο της μεταβάσεως η του προβιβασμού από τάξιν εις τάξιν, ούτε είναι προγραμμένα των διδασκάλων τα καθήκοντα, ούτε όλα ταύτα τα καθήκοντα εκπληρούνται (...) Όσα έγιναν έως τώρα δεν αρκούν εις απάντηςτιν της δαπάνης, εις αμοιβήν των φροντίδων και εις αποπληρωσιν των επιθυμιών και των ελπίδων της Κυβερνήσεως"37. Με την ίδια αναφορά ζητούσε από την κυβέρνηση την άδεια να συσχεδιάσει με τον Κωνσταντά, τον Γεννάδιο και τον Κοκκώνη έναν "διοργανισμό". η πρόταση εγκρίθηκε αμέσως, στις 29 Μαΐου 1830, ενώ ταυτόχρονα διοριζόταν ειδικός διδάσκαλος της Γαλλικης, ο Αναστάσιος Ερκουλίδης38. στο μεταξύ η προσέλευση νέων μαθητών συνεχιζόταν, και

32. Αρ. 22,15.3.1830 και άρ. 23,19.3.1830 αντιστοίχως.

33. Φράση από ανέκδοτο έργο του Μουστοξύδη βλ. παρακάτω, σημ. 48.

34. Τουλάχιστον έξι τον εγκατέλειψαν και γράφτηκαν στην τάξη του Γεννάδιου. Βλ. βιογραφικά σημειώματα αρ. 63, 127, 156, 400, 402, 487.

35. Βλ. εδώ, έγγραφα αρ. 35 και 50.

36. Δασκαλάκης 951.

37. Δασκαλάκης 992.

38. Διάταγμα 845/29.5.1830. Δασκαλάκης 2113-2114.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/30.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

κατά τα τέλη Ιουνίου οι μαθητές όλων των τάξεων ήσαν περίπου 350. 01 συσκέψεις της τετραμελούς επιτροπής για την αναδιοργάνωση του ιδρύματος έγιναν κατά τη διάρκεια των διακοπών 39, δηλαδή μέσα στο τελευταίο δεκαήμερο του Ιουλίου 1830, και την 1η Αυγούστου ηταν έτοιμος ο "Διοργανισμός Λυκείου Φιλολογικού, εις το οποίον παραδίδονται τα εγκύκλια μαθήματα εις 6 ετών διάστημα". η φοίτηση στο Φιλολογικόν Λύκειον, που στην πράξη θα ονομαζόταν Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον, θα, ηταν εξαετής· στα δώδεκα εξάμηνα της φοίτησης τους οι μαθητές θα διδάσκονταν συνολικά είκοσι μαθήματα, των οποίων το περιεχόμενο, ο χρονος και εν μέρει ο τρόπος διδασκαλίας προσδιορίσθηκαν με ακρίβεια 40.

Ο ρόλος του σχολείου άλλαζε επίσης, σύμφωνα με το διαβιβαστικό του διοργανισμού έγγραφο, καθώς το Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον εντασσόταν σ' έναν ευρύτερο σχεδιασμό για την Παιδεία· σύμφωνα με το έγγραφο αυτό, το οποίο υπογράφει ο Μουστοξύδης ως πρόεδρος της επιτροπής, τα παιδιά θα γράφονταν στα Αλληλοδιδακτικά Σχολεία στην ηλικία των 7-8 ετών, θα φοιτούσαν εκεί δύο χρόνια, και στη συνέχεια θα περνούσαν στα λεγόμενα Ελληνικά, τα οποία θα έπρεπε να οργανωθούν με πρότυπο τις προκαταρκτικές τάξεις του Κεντρικού Σχολείου και να ονομασθούν και αυτά Προκαταρκτικά. Μετά από φοίτηση τριών ετών στα Προκαταρκτικά, θα μπορούσαν να φοιτήσουν στο Κεντρικό Σχολείο, στα 13 τους χρόνια περίπου: "Το μειράκιον (...) θέλει εξέλθει από το Κεντρικόν Σχολείον προβεβηκός ηδη εις τους δεκαέξι χρόνους (...) αι ηθικαί και νοητικαί δυνάμεις του θέλουν ηδη άναπτυχθη, και τότε αυτό εμπορεί να γένη παραδεκτον εις τα εκκλησιαστικά, ναυτικά, στρατιωτικά σχολεία της έτυικρατειας, τα οποία πρέπει ως κλάδος να έπιστηρίζονται εις τον κορμόν του Κεντρικού Σχολειου. Τότε και εμπορεί να υπάγη εκτός της επικρατείας διά να σπουδάση Νομικήν, Ιατρικήν, και τόσας άλλας έπιστημας, διά τας οποίας το να συστήση κατά το παρόν η Ελλάς καταστήματα ουτ' εμπορεί καν να το φαντασθη χωρίς να φανή κενόδοξος και ματαία (...)"-1.

Στο πλαίσιο της "μεταρρυθμίσεως" του σχολείου ο έφορος πρότεινε επίσης την αντικατάσταση του νεαρού, "φύσει πυρρού", και για τους λόγους αυτούς ανίκανου να εμπνεύσει σέβας στους μαθητές, Επτανήσιου Γεράσιμου Ζωχιού, ο

__________

39. Διακοπών των παραδόσεων μόνο, από τις 21 Ιουλίου, γιατί κατά τα άλλα οι μαθητές, όσοι δεν θα πήγαιναν στην πατρίδα τους για να επισκεφθούν τους οικείους, θα έκαναν επαναλήψεις υπό την επίβλεψη των διδασκάλων και θα ετοιμάζονταν για τις εξετάσεις, που θα άρχιζαν στις 5 Αυγούστου. Δασκαλάκης 1172.

40. Ο διοργανισμός αυτός θα πρέπει να είναι το παλαιότερο αναλυτικό πρόγραμμα κρατικού σχολείου Μέσης Εκπαίδευσης. το έγγραφο, ανέκδοτο ώς σήμερα, είχε δωρίσει ο Βλαχογιάννης στον Ιωάννη Γεννάδιο το 1924. Φυλάσσεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, MSS 200. Δημοσιεύεται εδώ, έγγραφο άρ. 113.

41. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 187-188.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/31.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

οποίος παρέδιδε Μαθηματικά από τον Μάρτιο, καθώς επίσης και την "κατά το παρόν" διακοπή των μαθημάτων του Ιωάννη Βενθύλου, χαρακτηρίζοντας τις παραδόσεις του ανωφελείς, επειδή οι μαθητές δεν είχαν ακόμα τις απαραίτητες γνώσεις για να παρακολουθήσουν τη διδασκαλία αρχαίων Ελλήνων ποιητών, και μάλιστα όπως αύτη γινόταν από τον συγκεκριμένο διδάσκαλο 42. Οι παρατηρήσεις του Μουστοξύδη για τους διδασκάλους μοιάζουν δικαιολογημένες, θα πρέπει όμως να σημειώσει κανείς ότι ίσως δεν θα έφτανε να προτείνει την αντικατάσταση του ενός και την προσωρινή απομάκρυνση του άλλου, άν ο αστυνόμος της Αίγινας Γεώργιος Φωτόπουλος, με τον οποίο συνεργαζόταν καλά, δεν του είχε πει ότι o μεν Ζωχιός επέκρινε μαζί με τον Νεόφυτο Νικητόπλο το καθεστώς και αυτόν τον ίδιο43, ο δε Βενθύλος φάνηκε απρόθυμος να τον βοηθήσει στην ανακάλυψη των αντικυβερνητικών σατιρογράφων4-, οι οποίοι στην αρχή του καλοκαιριού στόλισαν με επίθετα κάθε άλλο παρά κολακευτικά όλους σχεδόν τους κυβερνητικούς υπαλλήλους, μηδέ των Γενναδίου και Μουστοξύδη εξαιρουμένων, όπως θα δούμε παρακάτω.

Οι προτάσεις του εφόρου γράφονταν στις 2 Αυγούστου 1830. Στίς 5 του ίδιου μήνα άρχισαν οι εξετάσεις και η καταγραφή των μαθητών· ως την 1η Σεπτεμβρίου είχαν εξετασθεί και γραφτεί στο μαθητολόγιο 330, κατά τι λιγότεροι από όσους φοιτούσαν στο τέλος του Α΄ εξάμηνου. Από αυτούς που έλειπαν άλλοι θα προσέρχονταν καθυστερημένοι και άλλοι είχαν διακόψει για διάφορους λόγους τη φοίτηση, ανάμεσα τους και μερικοί από τους μαθητές της Α΄, δηλαδή της τάξης

__________

42. "Διά να παραδίδωνται τακτικώς τα ποιητικά μαθήματα, απαιτείται γνώσις της Μετρικής, της Ιστορίας, της Μυθολογίας, ανάπτυξις των περί τέχνης πραγματειών, κριτική, παραλληλισμος μέ τους άλλους ποιητάς, και τότε είναι πρώιμα. Αν παραδίδωνται ως τα έπαράδιδεν ο Κύριος Βενθύλος, τότε περιορίζεται η διδασκαλία εις γυμνήν την ερμηνείαν των λέξεων, και τότε είναι ανωφελή". Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 186.

43. Σύμφωνα με τις καταθέσεις των υπαλλήλων του Ορφανοτροφείου Ηλία Χριστοφίδη και Χατζηδημητρίου στην Αστυνομία Αιγίνης τον Ιούλιο του 1830: "Τότε ο Νικητόπουλος, οργισθείς είπεν ότι κανείς δεν δύναται να εύγάλη εμέ από το Ορφανοτροφείον μήτε ο Πρόεδρος μήτε ο Κυβερνήτης, διότι έχω δικαιώματα. Εις την ομηλίαν αυτήν ήτον και ο μαθηματικός ο Ζωχιός σύμφωνος με τον Νικητόπουλον" (Χριστοφίδης). Ήκουσα πολλαίς φοραίς να παραπονήται ο Νικητόπουλος εις την τράπεζαν διά τα φαγιτά, και εναντίον του Προέδρου να ομηλή, διότι του άνοιξεν γράμματά του η Αστυνομία, καθώς να υβρίζη τον Κύριον Κοκκώνην, το αυτό κάμει και ο Ζωχιός" (Χατζηδημήτριος). ΓΑΚ ο 77.

44. "Ο διαλαμβανόμενος όπισθεν κ. Ί. Βενθύλος είπεν εις την Αστυνομίαν παρόντων δύω τιμίων πολιτών ευρεθέντων εις αυτήν ότι και άν ήξευρα τί δεν ημπορούσα να το ειπώ, επειδή άν εκείνος όστις ήθελε με ειπεί περί σάτυρας είναι φίλος μου εγώ ως ελεύθερος άνθρωπος δεν δύναμαι να τον προδώσω ό,τι μέ είπεν· είδε και αυτός δεν είναι φίλος μου δεν ήθελε μέ ειπεί ". ΓΑΚ ο 77. σε αναφορά της 21.7.1830 ο αστυνόμος έγραψε ότι " Ο Νικητόπουλος και ο Βενθύλος διά τα ιδιαίτερα πάθη (...) κατά των εις τα καταστήματα της εκπαιδεύσεως, αμέσως και εμμέσως ενήργησαν εις την σατυροποιΐαν, και αυτοί γνωρίζουν τας πρώτας της πηγάς". Βλ. Χρήστος Γ. Κωνσταντινόπουλος, Αντικαποδιστριακές σάτιρες: ανέκδοτα κείμενα, Αθήνα 1972, 43.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/32.gif&w=600&h=915 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

5. Βιβλία για τους μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (ΓΜ *1955,*1956, *2051, *2232).

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/33.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

του Βενθύλου, ο όποιος υπέβαλε την παραίτηση του στις 30 Αυγούστου 45. η παραίτηση αύτη έδωσε την ευκαιρία στην αντιπολίτευση να επιτεθεί με οξύτητα κατά του Μουστοξύδη και του Καποδίστρια, υποστηρίζοντας ότι ο καλύτερος διδάσκαλος του Κεντρικού Σχολείου εξαναγκάσθηκε σε παραίτηση, επειδή η κυβέρνηση του απαγόρευσε να διδάξει Πλάτωνα και αρχαίους Έλληνες ποιητές, φοβούμενη τα φιλελεύθερα μηνύματα των κειμένων46. η ιστοριογραφία μας, στηριζομένη κυρίως στα σκληρά αυτά αντιπολιτευτικά κείμενα, υιοθέτησε την άποψη ότι o Βενθύλος ουσιαστικά απολύθηκε λογω των αντικαποδιστριακων του αντιλήψεων. Βεβαίως ο Βενθύλος, αν και στην τελετή έναρξης του Κεντρικού Σχολείου είχε ζητωκραυγάσει υπέρ του Κυβερνήτη, φαίνεται ότι πράγματι δεν ηταν ενθουσιασμένος με το καθεστώς στο τέλος του καλοκαιριού του 1830, και αυτό το γνώριζαν πολύ καλά τα όργανα του καθεστώτος. Διαβάζοντας όμως την

__________

45. Η παραίτηση, που γράφτηκε στα Γαλλικά και απευθυνόταν στον Καποδίστρια "με βαθύ σέβας" (profonde révérence), αναφέρεται κυρίως στην απόσταση προσδοκιών και πραγματικότητας, σε ό,τι άφορουσε το επίπεδο σπουδών στο Κεντρικό Σχολείο: "Φάνηκαν πολύ λίγο ευχαριστημένοι [δεν αναφέρει ονόματα αλλά είναι προφανές ότι αναφέρεται στον Μουστοξύδη και τον Γεννάδιο, ίσως και στους μαθητές της τάξης του] από αυτά που τόλμησα να παραδώσω, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Θουκυδίδη. Με έκαναν να αισθανθώ ότι δεν είχαν ανάγκη παρά μόνο αυτά που θα μπορούσαν να μορφώσουν μαθητές σύμφωνα μέ την αλληλοδιδακτική μέθοδο. Ίσως να έχουν δίκιο, διότι η Φιλολογία και η Φιλοσοφία είναι πράγματα που δεν μπορούν ακόμα να ταιριάξουν στην Ελλάδα (...) Ως εδώ δεν θέλω να παραπονεθώ για τίποτα, κι αν τολμούσα να πω μια λέξη, δεν θα ήταν παρά για τή δυσαρέσκεια που μέ έκαναν συνεχώς να αισθάνομαι, και αυτό μέ έναν τρόπο πολυ λίγο διακριτικό, κατά τή διάρκεια της απουσίας σας από την Αίγινα (...)". Βλ. ΓΑΚ Π 30 Β. ο Χρυσόγελος απάντησε αμέσως (19.1830, άρ. Πρωτοκόλλου 1207): " Η Α. Εξοχότης ο Σ. Κυβερνήτης μέ διέταξε να απαντήσω εις την προς αυτόν επιστολήν σας της 30 Αυγούστου, ότι, επειδή η πείρα απέδειξεν ότι το Κ. Σχολείον εν αρχή της συστάσεως του δεν δύναται να σας προσφέρη θέσιν ανάλογον μέ τα φώτα και τα οποία επιθυμείτε να διδάξητε μαθήματα, η Κυβέρνησις δέχεται την άφεσίν σας". ΓΑΚ Π 31 Β. Τή μετάφραση της παραίτησης του Βενθύλου οφείλω στον φίλο Γιάννη Θηβαίο.

46. " Ο καλήτερος διδάσκαλος του Κεντρικού σχολείου ήτον ο Κύριος Ι. Βενθύλος, επτά περίπου έτη διατρίψας εις τας Γερμανικάς Ακαδημίας προς αύξησιν και τελειοποίησιν των γνώσεων του, κύριον σκοπόν έχων την διδασκαλίαν· και αυτός δεν υπάρχει πλέον εις αυτό διδάσκαλος. τα γενναία και ελευθέρα του ανδρός φρονήματα δεν εσυμβιβάζοντο προς τους σκοπούς του κόμητος Καποδίστρια. Κατά δοκιμασίαν και αυτού του επί της δημοσίου παιδεύσεως λεγομένου Γραμματέως ενεκρίθη η παράδοσις του Γοργίου του Πλάτωνος κατά την έκδοσιν του σεβασμίου Γέροντος Κοραή· και το μάθημα τούτο κατεγράφη και εις το πρόγραμμα. Βλέπει τούτο ο φιλελεύθερος Καποδίστριας, και αμέσως διατάττει μετ' οργής την εκ του προγράμματος εξάλειψιν αυτού. Αρχίζει ο Κύριος Βενθύλος την διδασκαλίαν Ελλήνων Ποιητών κατά το διάταγμα (...), και γίνονται μαθηταί αυτού νέοι προβεβηκότες και την ηλικίαν και την γνώσιν της Ελληνικής γλώσσης. Αλλά και η διδασκαλία των ποιητών απεδοκιμάσθη παρά της αυτού έξοχότητος. (...) ο Κύριος Βενθύλος δεν ημπόρει να προκόψη εις το Κεντρικόν σχολείον, διότι ενομίζετο φυτόν πικρόν και ακανθώδες εις τον ωραίον Καποδιστριακόν κήπον, διά τα ελεύθερα φρονήματα του, διά τον άνεπιτήδειον εις το κολακεύειν χαρακτήρα του, διά τον ειλικρινή ζήλον του προς την αληθινήν βελτίωσιν των μαθητών του" Βλ. Σύμμικτα Ελληνικά, ό.π., 10-11. Πρβλ. και [Αδαμάντιος Κοραής], 77 συμφέρει εις την ελευθερωμένων από τους Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, διά να μή δουλωθη εις Χριστιανούς τουρκίζοντας. Διάλογος δύο Γραικών δεύτερος, Παρίσι 1831, 25-26.

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/34.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

παραίτηση του και άλλα σχετικά μ' αυτόν έγγραφα σχημάτισα την εντύπωση ότι παραιτήθηκε για να αποσυρθεί στην τουρκοκρατούμενη Άθηνα, πρώτον διοτι, ενώ είχε αρχίσει ως εκλεκτός του Καποδίστρια για να μοιρασθεί ισότιμα με τον Γεννάδιο τη διεύθυνση ενός ανώτερου σχολείου για νέους, που αν υπήρχε Πανεπιστήμιο θα φοιτούσαν σ' αύτο, έβλεπε το Κεντρικό να μετατρέπεται σε Γυμνάσιο για παιδιά δεκατριών έως δεκαέξι ετών, καί, κυρίως, τη ζυγαριά να γέρνει πολύ προς το μέρος του πρεσβύτερου συναδέλφου του, ο όποιος συνεργαζόταν καλά με τον έφορο και γοητεύε η, τουλάχιστον, κέρδιζε την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό της πλειοψηφίας των μαθητών 47, τη στιγμή που οι λιγοστοί δικοί του μαθητές δεν ήσαν ευχαριστημένοι, και δεύτερον επειδή κυκλοφορούσαν στην Αίγινα, αδιάφορο αν δικαιολογημένες η οχι, φημες που τον παρουσίαζαν ως πρόσωπο με έπίμεμπτη ηθική 48, θα μπορούσε επίσης να υποθέσει κανείς ότι οι αντιπολιτευόμενοι

__________

47. Ας σημειωθεί ότι οι μαθητές γενικά δεν φαίνεται να ενοχλήθηκαν από την παραίτηση του Βενθύλου· στο συμπέρασμα αυτό κατέληξα διαπιστώνοντας ότι στην αποχή που οργάνωσαν λίγους μήνες αργότερα, οι μαθητές δεν εζήτησαν την επιστροφή του Βενθύλου, και όταν μετά την πολιτική αλλαγή του 1832 διδάσκαλοι και μαθητές κατήγγειλαν στην Διοικητική Επιτροπή τον τρόπο με τον οποίο το καποδιστριακό καθεστώς αντιμετώπισε το Κεντρικό Σχολείο συγκεντρώνοντας όλα όσα είχαν να του καταμαρτυρήσουν, δεν ανέφεραν ούτε λέξη για τον εν λόγω διδάσκαλο. Βλ. εδώ, έγγραφα 173, 293, 294. το ίδιο ισχύει και για τους διδασκάλους· μάλιστα ο Γεννάδιος δεν φαίνεται δυσαρεστημένος όταν σημειώνει στα βιογραφικά σημειώματα ορισμένων μαθητών (βλ. παραπάνω, σημ. 34) ότι αυτοβούλως άφησαν την ανώτερη Πρώτη τάξη για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα της δικής του Δευτέρας.

48. "Μα την αλήθειαν εγώ φοβούμαι μή φανώ και κατάλαλος των ανθρώπων· μολοντούτο η αλήθεια έχει να θριάμβευση - (...) έπειτα είναι γνωστά και εις τους Έλληνας τα βδελυρά αϊτια, διά τα οποία ο άσωτος και ήδυπαθής Βενθύλος απεσύρθη εις τας Αθήνας, όπου και διαμένει είσετι έτος ήδη μετά τον θάνατον του Κυβερνήτου· < " όχι λοιπόν δι' ύβριν, ουδέ δι" απαγόρευσιν πλατωνικής παραδόσεως, η αναπτύξεως λογισμών ελεύθερων, αλλά διότι δεν ήρκει εις την ασωτίαν και ήδυπάθειάν του ο πενιχρός ελληνικός μισθός, ο κακοήθης Βενθύλος απεσύρθη εις τας Αθήνας" έγραφε στον Κοραή στις 20.9.1832 ο Νικόλαος Παγκαλάκης. Βλ. Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία, έκδ. ΟΜΕΔ, ΣΤ, Αθήνα 1984, 288. ο Μουστοξύδης, στη μισοτελειωμένη και ανέκδοτη επιστολιμαία διατριβή προς τον Κοραή, μέ την οποία σκόπευε να απαντήσει στον δεύτερο "Διάλογον δύο Γραικών" (Μικροταινιοθήκη Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Μουστοξύδης 1965, 1-8, βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης [επιμελεια], "Κατάλογος Μικροταινιοθήκης", Τετράδια Εργασίας 1, Αθήνα 1982, 40), αναφερόμενος στον επαινούμενο από τον Κοραή Βενθύλο έγραψε μεταξύ άλλων ότι ο νεαρός διδάσκαλος, αφού άρχισε τή διδασκαλία του μέ Σοφοκλή και Ευριπίδη "Μετ' ολίγον άπεχαιρετησε και τους δύο και έλαβεν ανά χείρας τον Ανακρέοντα. τον Ανακρέοντα διά να μόρφωση τα ήθη των νεων. Ελπίζω ότι δεν επρόφθασε να παραδώση και την ωδήν "άγε ζωγράφε άριστε" μολονότι είχε δώσει μίαν αιτίαν περισσότερον διά να γείνη των επαίνων του πωγωνίου του πανηγυριστού άξιος". ο λόγος για μιαν ερωτική ωδή στην οποία κεντρικό πρόσωπο είναι ο ωραίος και τρυφερός παις Βάθυλλος, για τον οποίο κανείς δεν θα μπορούσε να είναι αδιάφορος· όπως συνάγεται από τα συμφραζόμενα μέ τή φράση "πωγωνίου πανηγυριστού" εννοεί ο Μουστοξύδης τον Θεόκλητο Φαρμακίδη, του οποίου στο ίδιο κείμενο εκτός των άλλων καταμαρτυρεί και ασέλγεια· ο Νικόλαος Παγκαλάκης την ίδια εποχή, στο γράμμα προς τον Κοραή για το οποίο γίνεται λόγος παραπάνω, ονομάζει τον Φαρμακίδη "καταχθόνιον Σοδομίτην καλόγηρον". Είναι πιθανό τα όσα λέγονταν για τον Βενθύλο να ήσαν χαλκευμένα από τους καποδιστριακού

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/35.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ο Βενθύλος είχε όπως φαίνεται στενή φιλική σχέση με τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος ηταν και παράνυμφος στο γάμο του τον Απρίλιο του 1830- τον είχαν πείσει να ταχθεί με τους νικητές στη σύγκρουση, η οποία δεν θα αργούσε να κορυφωθεί 49.

Το νέο σχολικό έτος 1830-1831 άρχιζε με λιγότερους διδασκάλους, με περισσότερους μαθητές, οι καινούργιοι συνέρρεαν κατά δεκάδες, και με νέο, λαμπρό κτήριο, που ύστερα από σχετική πρόταση του Μουστοξύδη χτίστηκε τους καλοκαιρινούς μήνες σύμφωνα με σχέδιο των Κλεάνθη και Schaubert, σε οικόπεδο που παραχώρησε η Κοινότητα της Αίγινας και με χρήματα που έδωσε ο Εϋνάρδος

__________

όμως φαίνεται ότι τα συμμεριζόταν αργότερα και ο Ιάκωβος Ρίζος, 6 οποίος σε επίσημη έκθεσή του έγραψε στις αρχές του 1833 ότι ο Βενθύλος αποσύρθηκε "à cause de son peu de capacité et de la moralité douteuse" (εξ αιτίας των περιορισμένων του ικανοτήτων και της αμφιβόλου ήθικής). την επιστολιμαία διατριβή του Μουστοξύδη είχε αρχίσει να ετοιμάζει για έκδοση ο Εμμανουήλ Φραγκίσκος, τον οποίο ευχαριστώ και από τή θέση αυτή για την ευγενική παραχώρηση των φωτογραφιών του χειρογράφου. Ευχαριστώ επίσης τον Δαυίδ Αντωνίου, που ετοιμάζει για έκδοση την έκθεση του Ι. Ρίζου, για την υπόδειξη της αναφοράς στους λόγους παραίτησης του Βενθύλου.

49. Για τον τρόπο μέ τον οποίο ο Βενθύλος συμμετείχε στην αντιπολίτευση αποκαλυπτικό είναι ένα γράμμα του της 27 Ιουλίου 1831 προς τον Μαυροκορδάτο, το οποίο περιέχει και μία χαλκευμένη από τον ίδιο επιστολή· παραθέτω αποσπάσματα: "Νεώτερα ενταύθα είναι η διπλωματική άπόκρισις των άντιπρεσβεων Αγγλίας και Ρωσσίας προς τον Κάπο-δί-ϊστριαν· αύτη μεταφρασθείσα και τυπωθείσα περιφέρεται πανταχόθεν και ταράττει τους απλούστερους, όθεν ανάγκη να γενουν εις τον Απόλλωνα αι πρέπουσαι περί αυτής παρατηρήσεις. (...) Εις ταύτην την στιγμήν μέ μηνύει εκ Σαλαμίνος ο Γριζιώτης μέ άνθρωπον πιστόν ταύτα· γράψε εις τον παράνυμφόν σου Μαυροκορδάτον μυστικως, να εϊπη εις τους Κουντουριώτας, να μη με νομίζουν κρέας πωλημένον εις τον Καπο-δί-ϊστριαν· εγώ είμαι διόλου σύμφωνος μέ τους Υδραίους, διότι βλέπω, δεν είμαι τυφλός, ότι ζητούν το καλόν του τόπου, διά τον όποιον έχυσα κ' εγώ το αίμά μου· ας μέ γράφουν και θέλουν καταλάβει από τας αποκρίσεις μου τί φρονεί ο Γριζιώτης. (...) Ιδού εν σχέδιον γράμματος, το οποίον μέ φαίνεται ήρμοσμένον να κάμη προσβολήν εις τα αισθήματα των εδώ αμερικανών παππάδων, αν το εύρης και συ καλόν, ας πεμφθή εδώ, εκ μέρους του Κοινού της Ύδρας, και τότε θέλω κάμει παντοίους τρόπους διά να το σχολιάσω ούτω, ώστε ελπίζω quil aura l' effet désiré.

"Χρηστέ φίλε, προ ημερών σε είχα πέμψει, δι" ενός ανθρώπου τον οποίον μ' επαρουσίασεν ο υιός του Μιαούλη, εν γράμμα, το οποίον, αντί να φθάση εις τας χείρας σου, κατήντησε εις τας του Κυβερνήτου· το πως εσυνέβη τουτο, θέλει σε το διηγηθη ο υιός του Μιαούλη· λοιπόν τώρα εκ μνήμης αντέγραψα περίπου πάλιν τα διαλαμβανόμενα εις εκείνην μου την επιστολήν. Χαίρε και υγίαινε, και μή λησμονης ποτέ, ότι αϊ περιστάσεις της ενεστώσης εποχής είναι η λυδία λίθος των μεγάλων ανδρών"". ΓΑΚ, Αρχείο Μαυροκορδάτου, άρ. 004.917. Προσθέτω και ότι ο Βενθύλος ήταν ο συντάκτης της άντικαποδιστριακής αναφοράς των Αθηναίων, που μέ ημερομηνία 8.7.1831 δημοσιεύθηκε στον Απόλλωνα, άρ. 42, 1.8.1831. Βλ. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, Αθήνα 1974, 195. Ο Ψύλλας, αν και αντικαποδιστριακός, είχε προσπαθήσει να εμποδίσει την αναφορά αύτη, υποστηρίζοντας ότι "δέν είναι εις θέσιν η πατρίς μας, κατεχόμενη τότε ακόμη από οθωμανικάς άρχάς, να πράξη τι τοιούτον, επικρίνουσα και κατακρίνουσα την Κυβερνησιν, της οποίας τας πράξεις, ως κοινότης, δεν εγνώριζεν ουδέ τα αποτελέσματα αυτών εδοκίμασεν, ημπορούσε δέ να πάθη, εάν η Κυβέρνησις απέστρεφε το πρόσωπον της από αυτήν και δεν τη εχορήγει την αναγκαίαν κατά τον Οθωμανών προστασίαν".

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/36.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

δος: "Τό προς χρήσιν του Κεντρικού σχολείου διωρισμένον οικοδόμημα 50, μολονότι εσωτερικώς επεσκευάσθη και έστολίσθη, ήτον πολλά στενόν ως προς το πλήθος των μαθητών· διό μετεβλήθη εις Προκαταρκτικόν σχολείον, και διά συνδρομής του κυρίου Έύναρδου εκτίσθη νέον οικοδόμημα άπλης δωρικης άρχιτεκτονικης, του όποιου το πρόσωπον σχηματίζεται από μίαν στοάν, αι δε πλευραι στολίζονται με αετώματα. το ευρυχωρότερον των δύο ακροατηρίων χωρεί υπέρ τους 200 μαθητάς, και εις τους τοίχους διαπρέπουσιν αϊ προτομαί των αρχαίων ποιητών, ρητόρων, ιστορικών, φιλοσόφων, διά να έχωσιν οι νέοι προ οφθαλμών τας σωματικάς εικόνας των ανδρών εκείνων, των οποίων η ψυχή πνέει "θάνατος εις τα παρ' ημών θαυμαζόμενα πονήματα των" 51. Το νέο κτήριο και το νέο πρόγραμμα δεν ήσαν όμως αρκετά για να ικανοποιήσουν όλους τους μαθητές· υπήρχαν αρκετοί δυσαρεστημένοι από τις ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό και σε εποπτικά μέσα διδασκαλίας. η δυσαρέσκεια αυτή, ένισχυόμενη όπως φαίνεται από κύκλους της αντιπολίτευσης, εκφράσθηκε τον Ιανουάριο του 1831 με μία άποχη από τα μαθήματα, ένα ιδιαιτέρως ενοχλητικό για την κυβέρνηση "άτακτον κίνημα", για το όποιο θα γίνει λόγος σε επόμενο κεφάλαιο. Αμέσως μετά τη λήξη της απόχης o έφορος και η κυβέρνηση, που ομολογούσαν εμμέσως ότι τα αιτήματα για περισσότερους διδασκάλους και μαθήματα ήσαν δίκαια, δημοσίευσαν έναν κανονισμό λειτουργίας, με τον όποιο προσδιορίζονταν τα καθήκοντα του εφόρου, των διδασκάλων, των μαθητών και του επιστάτη, ο τρόπος διεξαγωγής των προαγωγικών και απολυτηρίων εξετάσεων και οι αργίες 52.

Σύμφωνα με τον συντεταγμένο από τον Μουστοξύδη κανονισμό αυτόν, για να γίνει δεκτός ένας μαθητής στο Κεντρικό Σχολείο θα έπρεπε να είναι εφοδιασμένος με πιστοποιητικό των τοπικών αρχών της ιδιαίτερης πατρίδας του για το ηθος και τις γραμματικές γνώσεις του· θα έπρεπε επίσης να αποδείξει από που προέρχονται τα χρήματα που θα ξόδευε όσο σπούδαζε. ο νέος μαθητής θα δήλωνε στη συνέχεια ποια από τα παραδιδομενα στο σχολείο μαθήματα σκόπευε να παρακολουθήσει· οι διδάσκαλοι θα τον εξέταζαν για να διαπιστώσουν αν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του μαθήματος τους και θα ακολουθούσε η εγγραφή στο μαθητολόγιο. Μετά την εγγραφή ο έφορος θα τον εφοδίαζε με ένα είδος μαθητικης ταυτότητας, που ονομαζόταν "μαθητογραμμάτιον" 53. το "μαθητογραμμάτιον"

50. Βλ. παραπάνω, σ. 22, σημ. 20.

51. Απόσπασμα αναφοράς του Μουστοξύδη για τα ιδρύματα της Αίγινας, γραμμένη στις 31.12.1830. Δασκαλάκης 1589. Για τα καθέκαστα του σχεδιασμού και της εκτέλεσης του έργου βλ. Ελένη Κούκκου, ό.π., 129-131.

52. Βλ. έδω, έγγραφο άρ. 204.

53. Δύο τουλάχιστον "μαθητογραμμάτια" έχουν σωθεί. ένα τυπωμένο το 1830 (του Βασιλείου Οικονομίδη) και άλλο ένα το 1831 (του Δημητρίου Χαντζάρα). Βλ. Τριαντάφυλλος Ε. Σκλαβενίτης, "Αβιβλιογράφητα μονόφυλλα (1825-1863) των Γενικών Αρχείων του Κράτους: Συναγωγή πρώτη", Τετράδια Εργασίας 10, Αθήνα 1988, 25, άρ. 79.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/37.gif&w=600&h=915 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

6. το δίφυλλο «μαθητογραμμάτιον» του πρεσβυτέρου των μαθητών Δ. Χαντζάρα (σ. 1, 3).

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/38.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

θα έπρεπε να υπογράφεται κάθε μήνα από τους διδασκάλους, για να πιστοποιείται η επιμέλεια, η διαγωγή και η τακτική φοίτηση. Αν ο μαθητής ήταν άτακτος η απουσίαζε πάνω από δύο φορές το μήνα χωρίς να μπορεί να δικαιολογήσει την απουσία του, ο διδάσκαλος δεν θα έπρεπε να υπογράψει, και αυτό θα είχε ως συνέπεια τον αποκλεισμό από τις δοκιμαστικές εξετάσεις, που γίνονταν στο τέλος της Μεγάλης Τεσσαρακοστης, και βεβαίως από τις ετήσιες εξετάσεις του καλοκαιριού. για να λείψει κανείς από το σχολείο θα έπρεπε να πείσει τον έφορο ότι υπάρχει σοβαρός λόγος και να πάρει τη σχετική άδεια. η διακοπή της φοίτησης και η οριστική εγκατάλειψη του σχολείου επιτρεπόταν μόνο με συγκατάθεση των γονέων η του κηδεμόνα.

Οι μαθητές σύμφωνα με τον κανονισμό ήσαν υποχρεωμένοι να παρακολουθούν τα μαθήματα σιωπηλοί και ήσυχοι· στο τέλος του μαθήματος μπορούσαν να κάνουν ερωτήσεις στον διδάσκαλο. Αν κάποιος δεν συμπεριφερόταν με ευπείθεια και διέκοπτε την παράδοση η ενοχλούσε τους συμμαθητές του και δεν συμμορφωνόταν προς όσα του έλεγε ο διδάσκαλος, θα έπρεπε να αναφερθεί από τον διδάσκαλο στον έφορο. ο έφορος τότε θα συνεδρίαζε με δύο διδασκάλους προκειμένου να επιβληθεί κάποια ποινή. Στη συνεδρίαση αύτη δεν επιτρεπόταν η συμμέτοχη του καταγγέλοντος διδασκάλου. Οι ποινές ήσαν τρεις, ανάλογα με τη σοβαρότητα του παραπτώματος: Επίπληξη, περιορισμός στο σπίτι από μία έως και επτά ημέρες και τέλος οριστικη άποβολη από το σχολείο. για την έπιβολη της τελευταίας ποινής, " Αν τις των μαθητών φαίνεται δυσήνιος η σκανδαλοποιός η ταραξίας η κακοήθης και φαυλόβιος", χρειαζόταν κυβερνητική έγκριση και ακολουθούσε ειδοποίηση της οικογενείας του αποβαλλομένου. Αν οι μαθητές είχαν παράπονα από τους διδασκάλους, θα έπρεπε να αναφερθούν στον έφορο, ο οποίος ήταν υποχρεωμένος να έρευνα την υπόθεση και να "πραττη τα δίκαια". για την εκτός σχολείου συμπεριφορά οι μαθητές υπόκεινταν όπως και οι άλλοι πολίτες στην επιτόπια πολιτική Αρχή, η οποία θα έπρεπε να ειδοποιεί τον έφορο σε περίπτωση που κάποιος μαθητής προέβαινε σε κάποια αξιόποινη πράξη. ο Μουστοξύδης και η κυβέρνηση προσπαθούσαν με τον κανονισμό να αποτρέψουν την επανάληψη της δυσάρεστης περιπέτειας του Ιανουαρίου. στο πλαίσιο της προσπάθειας αυτής επέσπευσαν και τον διορισμό νέου διδασκάλου των Μαθηματικών, του Νικόλαου Κορτάκη η Χορτάκη από τη Σμύρνη 64.

Το υπόλοιπο εξάμηνο φαίνεται πως κύλησε ομαλά, και η προσέλευση νέων μαθητών συνεχιζόταν· έφευγαν επίσης αρκετοί, είτε επειδή δεν κατόρθωναν να εξασφαλίσουν τα έξοδα της σπουδής είτε για άλλους λόγους, αυτοί που έρχονταν όμως ήσαν παντα περισσότεροι· τον καιρό της απόχης φοιτούσαν σε όλες τις τάξεις

54. Δασκαλάκης 1856. ο Χορτάκης είχε σπουδάσει Ιατρική στη Χαϊδελβέργη (1822) και στο Βερολίνο (1826-27), είχε υπηρετήσει ως ιατρός στα από τον Υψηλάντη στρατεύματα, και από το 1828 βρισκόταν στην πατρίδα του Σμύρνη.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/39.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

κανονικές και προπαρασκευαστικές, λίγο περισσότεροι από 350· 70 περίπου γράφτηκαν από τα τέλη Ιανουαρίου ως τα τέλη Ιουνίου 1831 και έτσι, στο τέλος του δεύτερου σχολικού έτους υπολογίζω ότι φοιτούσαν 430. Οι εξετάσεις τελείωσαν στις 20 Ιουλίου καί, παρά τις επιφυλάξεις του εφόρου55, δόθηκαν ενός μηνός διακοπές, ως τις 20 Αυγούστου. Όμως τα δραματικά γεγονότα που προκαλούσε η ολοένα εντεινόμενη αντιπολιτευτική δράση ανάγκασαν την κυβέρνηση, που μάθαινε από την αστυνομία Αιγίνης μεταξύ των άλλων και ότι μερικοί μαθητές συμμετείχαν σε αντικυβερνητικές ενέργειες 56, να διατάξει ύστερα από πρόταση του Μουστοξύδη, ο όποιος είχε εντελώς απογοητευτεί από το κλίμα που επικρατούσε στην Αίγινα και προετοίμαζε την παραίτηση του 57, την αναβολή της έναρξης των μαθημάτων ως τις 20 Σεπτεμβρίου 58.

Το επόμενο εξάμηνο δεν θα μπορούσε, φυσικά, να μοιάζει με τα προηγούμενα. η δολοφονία του Καποδίστρια με όλα όσα έφερε πίσω της, επηρέασε και τη λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου. η προσέλευση νέων μαθητών σταμάτησε και όσοι φοιτούσαν άρχισαν να φεύγουν όταν η Διοικητική Επιτροπή, στο πλαίσιο της περικοπης των δαπανών, ανακοίνωσε ότι καταργεί τις υποτροφίες και απολύει τον διδάσκαλο της Γαλλικής 59. Ωστόσο τα μαθήματα συνεχίσθηκαν μέσα στο βαρύ πολιτικό κλίμα ως τον Ιανουάριο του 1832, οπότε ο Μουστοξύδης, που βρισκόταν από τον 'Οκτώβριο του 1831 στο Ναύπλιο, έδωσε εντολη στους διδασκάλους να κλείσουν το Σχολείο, προφανώς κατ' επιταγήν του Αυγουστίνου Καποδίστρια, ο όποιος είχε πληροφορηθεί ότι οι μαθητές του Κεντρικού συμμετέχουν ενεργά στην αντιπολίτευση60, η διακοπή της λειτουργίας του σχολείου και πιθανότατα ο φόβος του εμφύλιου πολέμου έκαναν τους περισσότερους, από τους μαθητές που εξακολουθούσαν να φοιτούν, να φύγουν για τις πατρίδες τους, από όπου λίγοι θα επέστρεφαν με την επανέναρξη των μαθημάτων, ύστερα από τέσσερις μήνες.

Το σχολείο άνοιξε πάλι στις αρχές Ιουνίου 1832, αφού προηγήθηκαν στις αρχές Μαΐου σχετικές αναφορές όσων μαθητών είχαν απομείνει στην Αίγινα και

55. " Οι μαθηταί του Κεντρικού και Προκαταρκτικού Σχολείου ζητουσι διακοπάς. Ο καιρός είναι πολύτιμος και η ανάγκη της εκπαιδεύσεως μεγίστη. Άλλα πρέπει να ομολογήσω ότι η νεολαία μας κατά δυστυχίαν δεν είναι ακόμη συνηθισμένη εις τους κόπους, εκ των οποίων εμπορεί τις ν' απόκτηση την του νοός και της ψυχής βελτίωσιν. ο κανονισμός δεν προσδιορίζει τον καιρόν και την διάρκειαν των διακοπών. Μ" όλον τουτο, εάν ούτως φανή της Κυβερνήσεως, διά να ευχαριστήσωμεν μαθητάς και διδασκάλους, εμπορουμεν μετά τας εξετάσεις να διορίσωμεν τας διακοπάς από της 20 Ιουλίου έως της 20 Αυγούστου". Απόσπασμα από αναφορά της 26.6.1831, Δασκαλάκης 1973.

56. Βλ. παρακάτω, σημ. 122.

57. Αγάθη Νικοκάβουρα, ο Ανδρέας Μουστοξύδης και η Παιδεία, Κέρκυρα 1965,71-72.

58. Διαταγή αρ. 2611 της 28.8.1831, εγγραφή στο Πρωτόκολλο Εξερχόμενων της Γραμματείας Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, ΓΑΚ Δ Α΄ 4.

59. Βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 283. 60 Βλ. παρακάτω, σ. 62-63.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/40.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

των διδασκάλων, με τις όποιες αναθεματιζόταν το καποδιστριακό καθεστώς 61. Στο μεταξύ o νέος υπουργός Παιδείας Ι. Ρίζος είχε επαναπροσλάβει τον διδάσκαλο της Γαλλικης Αναστάσιο Ερκουλίδη 62, άπολυμένον από την Διοικητική Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 183163. ο Γεννάδιος, που είχε συνεργασθεί καλά με την καποδιστριακή κυβέρνηση και είχε γι' αυτό σφοδρά επικριθεί από κύκλους της αντιπολίτευσης 64, παρουσιαζόταν τώρα ως αντικαποδιστριακός και πρότεινε για διάδοχο του Μουστοξύδη έναν από τους σφοδρότερους αντιπάλους του Καποδίστρια, τον θεόκλητο Φαρμακίδη65, o οποίος όμως δεν ήταν πρόσωπο κοινής αποδοχής από τα μέλη της Διοικητικής Επιτροπής 66, και για τον λόγο αυτόν, ενώ ο Ιάκωβος Ρίζος ετοίμασε το διάταγμα του διορισμού του στις 22 Ιουνίου 1832 67, αυτό υπεγράφη μόλις στα μέσα Οκτωβρίου 68. στο μεταξύ μέσα στο καλοκαίρι του 1832 παραδόθηκαν, στους 100 περίπου μαθητές όλων των τάξεων που βρίσκονταν

61. Βλ. εδώ, έγγραφα άρ. 293, 294.

62. Έγγραφο της 16.5.1832, ΓΑΚ Π 49.

63. Βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 283.

64. Έμεινεν (...) μόνος διδάσκαλος του Κεντρικού ο Κύριος Γεννάδιος. ο άνθρωπος ούτος έχει χαρακτήρα ακατάστατον, και ποτέ μεν φαίνεται εις άκρον φιλελεύθερος, άλλοτε δε δουλικόφρων· και ενώ θέλει να φαίνεται σπουδαίος, γίνεται πολλάκις επί παραδόσεως βωμολόχος προς θήρευσιν της ευνοίας των μαθητών προς τους σκοπούς του. Έχει γνώσεις· αλλά δεν γνωρίζει την μέθοδον της μεταδόσεως· και αγνοών την φύσιν του μαθητού, αποκάμνει αυτόν διά της ματαιολογίας και περιττολογίας. Εις τας χείρας αυτού ευρίσκονται παραδομένοι την σήμερον 200 περίπου νέοι· βασανίζονται εις το πρώτον μέρος της Ελληνικής Γραμματικής ολόκληρον έτος, εν ώ έχουσιν ίκανάς δυνάμεις εις την Ελληνικήν Γλώσσαν, και φθείρουσι τον πολύτιμον καιρόν εις ανοήτους ετυμολογίας λέξεων". Βλ. Σύμμικτα Ελληνικά, ό.π., 13. Πβ. τη μία από τις αντικυβερνητικές σάτιρες του 1830, Χρήστος Κωνσταντινόπουλος, ό.π., 54: "Βίβλος γενέσεως Ιωάννου Ισκαριώτου (...) Καμπάνης δε εγέννησεν τον ( ) έμπειρον της νέας αλληλοδιδογαμίας Κοκκώνην, Κοκκώνης δε εγέννησεν τον θεότρελλον και εφευρέτην του ανενήν εμίν (...) Γεννάδιον (...)". για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποίησαν οι σατιρογράφοι την υβριστική τουρκική φράση "ανενήν εμίν" η "ανανίν άμου", προκειμένου να σατιρίσουν το μάθημα του Γεννάδιου, βλ. και έγγραφο αρ. 98.

65. Αναφορά της 13.6.1832, ΓΑΚ Π 50.

66. Πολύ χαρακτηριστικά τα όσα έγραφε πριν ακόμη από την πρόταση των διδασκάλων, στις 11.5.1832, o ίδιος ο Φαρμακίδης σε επιστολή του προς τον νεαρό ευνοούμενο του Μιχαήλ Καλιφρονά: " Των αρχόντων τινές, φιλικώτερον διατεθειμένοι προς εμέ, μοι υπέσχοντο τον εν Αιγίνη τόπον του Μουστοξύδου· αλλ' επειδή έκαστος των επτά έχει τους εδικούς του, αντί ενός εμου επροβλήθη και διωρίσθη επιτροπή συγκειμένη εκ του Γ. Κωνσταντα, του Α. Σούτσου του σατυρικού, και εμού. Τούτο εγώ δεν δέχομαι, και έπομενως μένω πάλιν αργός, έως ου έλθη δικαιότερος καιρός (...) τα παρόντα δεν είναι καλά διά την πολυμελειαν και ετερογένειαν της Κυβερνήσεως μας· όσα γίνονται, γίνονται κακά και ψυχρά, κατά χάριν και φατρίαν και εγωπάθειαν. τα μέλη της Διοικ. Επιτροπής τρώγονται ως σκύλοι και διά το παραμικρόν· τι καλόν προσμένεται εκ τοιαύτης συνθέσεως;". το απόσπασμα μετά τα άποσιωπητικά βλ. στό, Δ. Σ. Μπαλάνος, "Περικοπαί εξ ανεκδότων επιστολών του θεοκλήτου Φαρμακίδου, αναφερόμεναι εις πολιτικά γεγονότα των ετών 1829-1834", Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 8 (1933) 107. το πρώτο απόσπασμα από αντίγραφο της επιστολής που βρίσκεται στα χέρια μου.

67. ΓΑΚ Π 50.

68. Διάταγμα άρ. 94/14.10.1832, ΓΑΚ Π 53.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/41.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

στην Αίγινα, μαθήματα σύμφωνα με ένα πρόχειρο πρόγραμμα69, ενώ ο έπαναπροσληφθείς Αναστάσιος Έρκουλίδης, ανεπιθύμητος όπως φαίνεται και στον Γεννάδιο, αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα., όπως θα δούμε παρακάτω, καθώς ορισμένοι μαθητές όχι μον-ον απείχαν από τα μαθήματα του αλλά και τον εμπόδιζαν να παραδώσει, ζητώντας παράλληλα από την κυβέρνηση να τον απολύσει.

Οι διδάσκαλοι είχαν ετοιμάσει νέο αναλυτικό πρόγραμμα, το οποίο υπέβαλαν προς έγκριση στα μέσα Αυγούστου70. Αξίζει να σημειώσουμε ότι τόσο οι απόψεις που διατυπώνονταν στο διαβιβαστικό έγγραφο όσο και το ίδιο το πρόγραμμα, ελάχιστα διαφέρουν από τα αντίστοιχα που είχε στείλει δύο χρόνια ενωρίτερα ο Μουστοξύδης. το πρόγραμμα εγκρίθηκε και το Σχολείο λειτούργησε κανονικά ως τον Ιανουάριο του 1833' τότε, ακριβώς δύο χρόνια μετά την πρώτη μαθητική αποχή στην ιστορία του νέου κράτους, έγινε και η πρώτη απεργία διδασκάλων. το σχολείο έκλεισε για τρεις εβδομάδες, επειδή ο έφορος του Νομισματοκοπείου δεν πλήρωνε τακτικά τους διδασκάλους και επειδή αυτοί θεώρησαν γενικά τη συμπεριφορά του προσβλητική71, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα να μετατεθεί το τέλος του πρώτου εξαμήνου για τους 120 περίπου μαθητές και να καθυστερήσουν οι εξετάσεις· 116, για την ακρίβεια, φοιτούσαν στα τέλη Μαρτίου του 1833, μοιρασμένοι σε τέσσερις τάξεις, δύο κανονικές και δύο προπαρασκευαστικές72.

Ο Φαρμακίδης, που φαίνεται ότι συμφωνούσε και συνεργαζόταν καλά με τους διδασκάλους και τους μαθητές, δεν είχε πολλούς λόγους να είναι ευχαριστημένος με την κατάσταση του Σχολείου ένα χρόνο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του ως εφόρου. Στην αρχη της νέας σχολικής χρόνιας, τον Αύγουστο του 1833, διαπίστωνε πώς, σε ό,τι αφορούσε το διδακτικό προσωπικό η κατάσταση ηταν ίδια, αν όχι χειρότερη, απ' αυτήν που τόσο σφοδρά είχε επικρίνει η άντικαποδιστριακη αντιπολίτευση. για τις τάξεις του Κεντρικού υπήρχαν μόνο δύο διδάσκαλοι, ο Γεννάδιος και ο Χορτάκης, εκ των οποίων ο δεύτερος δεν ηταν σε θέση να εργασθεί όπως έπρεπε, για λόγους υγείας. Όσο για τους μαθητές, ήσαν ακόμα λιγότεροι από το προηγούμενο εξάμηνο, το ένα πέμπτο περίπου όσων φοιτούσαν προ της δολοφονίας του Καποδίστρια. Οι περισσότεροι από όσους είχαν εγκαταλείψει το σχολείο από τον Ιανουάριο ως τον Ιούνιο του 1832 δεν έβρισκαν σοβαρούς λόγους να επανέλθουν και οι καινούριοι δεν ήσαν αρκετοί. Πρότεινε λοιπόν την πρόσληψη τριών νέων διδασκάλων73, η πρόταση εγκρίθηκε

69. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 295.

70. Δαυίδ Αντωνίου, ό.π., 178-184.

71. Βλ. ΓΑΚ Π 56, όπου 11 έγγραφα σχετικά μέ την υπόθεση.

72. Βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 378.

73. Βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 379.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/42.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

και το σχολικό έτος 1833-34 άρχιζε με επτά διδασκάλους, τους τέσσερις γνωστούς μας Γεννάδιο, Χορτάκη, Διστομίτη και Οικονομιδη και τρεις νέους 74, τον καταγόμενο από τη Βρέμη Γερμανό Heinrich Ullrich (Ερρίκο Ουλριχ), που θα εδίδασκε Λατινικά και Γερμανικά, τον μαθητή της Ιονίου Ακαδημίας φιλόλογο Ιωάννη Ψαρά από την Κέα και τον μαθηματικό Δημήτριο Δουραμάνη, να διδάσκουν στις τέσσερις τάξεις (δύο κανονικές και δύο προκαταρκτικές), σύμφωνα με νέο, πλουσιότερο πρόγραμμα. η δημοσίευση του προγράμματος αυτού στον Τύπο ύστερα από σχετική εισήγηση των διδασκάλων 75 έφερε αρκετούς μαθητές στην Αίγινα, 60 μέχρι τις αρχές Ιανουαρίου του 1834, οπότε φοιτούσαν 151 μαθητές. Οι διδάσκαλοι όμως ήθελαν περισσότερους και πρότειναν μέτρα για την προσέλκυση τους: να τυπωθούν βιβλία που θα απαλλάξουν τους μαθητές από την αντιγραφή, να συνδεθεί επίσημα η φοίτηση με την επαγγελματική αποκατάσταση και να μεταφερθεί το Σχολείο σε " πόλιν της στερεάς "76. Ήθελαν και αυτοί να βρεθούν στην πόλη που φαινόταν ότι θα είναι η νέα πρωτεύουσα.

Η προσέλευση νέων μαθητών και τα αποτελέσματα των εξετάσεων του πρώτου εξάμηνου, που έγιναν στα τέλη Φεβρουαρίου του 1834, έφεραν άλλες δύο τάξεις, μία κανονικη και μία προκαταρκτική 77, ενώ η κυβέρνηση ετοιμαζόταν να στείλει στο Κεντρικό Σχολείο για σπουδές μια ομάδα νεαρών κληρικών. το ζήτημα της μόρφωσης του Κλήρου, που ως γνωστόν είχε τεθεί με οξύ τρόπο κατά τα προεπαναστατικά χρόνια, επανερχόταν με την ίδια, ορισμένες φορές, οξύτητα και μετά το τέλος της Επανάστασης. τον Ιούνιο του 1832 είχε δημοσιευθεί ανώνυμο άρθρο το όποιο μιλούσε για επισκόπους οι οποίοι δεν ήσαν άξιοι "ουδέ χοίρων βοσκοί (...) να είναι" και που "διά την αμάθειάν των και διά τα φαύλα ήθη των γίνονται σκάνδαλον διά τους χριστιανούς", και υποστήριζε ότι "πολλοί των

74. Στίς 12/24.8.1833 ο νέος υπουργός Παιδείας Σπυρίδων Τρικούπης συνέταξε τή σχετική εισήγηση, στις 15/27 του ίδιου μήνα ήταν έτοιμο το διάταγμα διορισμού και μία εβδομάδα αργότερα, στις 21.8.1833 οι τρεις νέοι διδάσκαλοι έδωσαν ενώπιον του υπουργού και του ιερέα Ανανία Ιωάννου τον ακόλουθο όρκο: "'Ορκίζομαι να φυλάξω πίστιν εις τον Βασιλέα, και να εκπληρώ μέ ζήλον και προθυμίαν όλα τα καθήκοντα του επαγγέλματος μου, αποβλέπων μόνον εις το κοινόν καλόν, χωρίς καμμίαν εκ πλαγίου σκέψιν. Ορκίζομαι δέ περιπλέον, ότι ούτε είμαι ούτε θέλω είσθαι μέλος μυστικής αγνώστου εις την Κυβέρνησιν εταιρείας". ΓΑΚ Π φ. 115 θ. 10.

75. Στίς 12.9.1833 οι Γεννάδιος, Διστομίτης και Οίκονομίδης, στέλνοντας το νέο πρόγραμμα προς τή Γραμματεία τον Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως, έγραφαν μεταξύ άλλων στο διαβιβαστικό έγγραφο: "Μαθηταί καθ' ημέραν έρχονται και νεώτεροι· πλην ακόμη ο αριθμός αυτών δεν είνε ικανός. Οι κακεντρεχείς σπερμολόγοι διεφήμισαν, καθώς και ημείς αυτοί εξω της νήσου ταύτης εγείναμεν αύτήκοοι, ότι η Κυβέρνησις διέλυσε τα σχολεία, και τους διδασκάλους δεν επλήρωσεν, ουδέ έχει σκοπόν να πληρόνη πλέον διά την παιδείαν, την οποίαν πολεμεί. Διό καλόν είναι η Γραμματεία να κοινοποιήση διά των εφημερίδων το πρόγραμμα, διά να διασκεδασθώσιν αι ψευδείς φήμαι, και να συντρεξωσιν οι έτι διστάζοντες η μην έχοντες εϊδησιν". ΓΑΚ Π φ. 115 θ. 10. για το άποτελεσμα της δημοσίευσης του προγράμματος βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 381.

76. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 387.

77. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 391.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/43.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

επισκόπων εμπορευόμενοι και την χειροτονίαν (...) εγέμωσαν (...) την Ελλάδα πρεσβυτέρων και διακόνων αδιακρίτως χειροτονημένων, ανθρώπων αμαθέστατων, και πολλών μάλιστα επισήμων επί κακοηθεία, προς άξιοκατάκριτον αργυρολογίαν "78. Λίγο αργότερα ο υπουργός Παιδείας έκρινε ότι οι κληρικοί " ανάγκη πασά να ήνε προητοιμασμένοι όχι μόνον με την θείαν, αλλά και με την θύραθεν σοφίαν "79 και ένας ανώνυμος επιστολογράφος της Αθηνάς έθετε τον Απρίλιο του 1833 ανάμεσα σε άλλα ερωτήματα και αύτο: "Ή των ιερέων αμάθεια μέχρι τίνος περιορισθησεται, και πως δυνησονται διά της παιδείας να γένωσιν εν ολίγω του επαγγέλματος άξιοι;"80. Βρισκόμαστε στην εποχή κατά την οποία η Αντιβασιλεία ετοίμαζε με τη συνεργασία επιφανών Ελλήνων διανοουμένων και κρατικών λειτουργών μεγάλες αλλαγές στο χώρο της Εκκλησίας 81.

Τον Ιανουάριο του 1834 ο υπουργός Παιδείας Κωνσταντίνος Σχινάς, εισηγήθηκε να σταλούν στο Κεντρικό Σχολείο και στο υπό ίδρυση Γυμνάσιο Ναυπλίου τριάντα ιεροδιάκονοι, " οι απορώτεροι, ευφυέστεροι και χρηστοηθέστεροι ", για να σπουδάσουν με έξοδα του Εκκλησιαστικού Ταμείου. η πρόταση έγινε αποδέκτη, η Σόνοδος κατάρτισε κατάλογο σαρανταέξι υποψηφίων, επελέγησαν τριάντα και αποφασίσθηκε να σταλούν όλοι στο Κεντρικό Σχολείο· όλα αυτά έγιναν ως τα μέσα Μαΐου 1834, και ως το τέλος Αυγούστου είχαν παρουσιασθεί, εξετασθεί και καταταχθεί στις προκαταρκτικές και στις κανονικές τάξεις εικοσιοκτώ ιεροδιάκονοι 82. Αύτοί ήσαν και οι τελευταίοι μαθητές που γράφτηκαν στο Κεντρικό Σχολείο, όσο αυτό λεγόταν έτσι και βρισκόταν στην Αίγινα. στο μεταξύ οι διδάσκαλοι είχαν επαναλάβει την παλαιότερη πρόταση τους, ο υπουργός Παιδείας είχε κάνει τη σχετική εύνοϊκη εισήγηση στον Όθωνα και είχε αποφασισθεί η μεταφορά του Σχολείου στην Άθηνα, όπου αυτό θα συνέχιζε να λειτουργεί από το νέο σχολικό έτος 1834-35 ως Βασιλικόν Γυμνάσιον Αθηνών 83.

78. Εθνική Εφημερίς, άρ. 16, 11.6.1832.

79. Ό.π., άρ. 36, 20.8.1832.

80. Αθήνα, αρ. 103, 22.4.1833

81. John A. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα 1985, 214-227.

82. Βλ. εδώ, έγγραφα αρ. 388, 395, 396.

83. Τα επιχειρήματα των διδασκάλων για τή μεταφορά του Σχολείου βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 396. η εισήγηση του υπουργού, γραμμένη στις 20.7.1834, στα ΓΑΚ Π Θ. 115 φ. 10. ο υπουργός είχε πεισθεί από τα επιχειρήματα των διδασκάλων και είχε να προτείνει λύση για τή στέγαση του σχολείου και της Εθνικής Βιβλιοθήκης, η οποία αναπόφευκτα θα το ακολουθούσε στην πρωτεύουσα: "(...) είνε άφευκτον 'να μετατεθή " συγχρόνως εις Αθήνας και η Βιβλιοθήκη, όχι μόνον διά την άπ' αυτής βοήθειαν προς τους διδάσκοντας και διδασκόμενους, αλλά και διότι ο καθηγητής κύριος Γεννάδιος είνε συγχρόνως επιφορτισμένος και την επιστασίαν της Βιβλιοθήκης, και παρ' αυτόν άλλος άξιώτερος 'δεν υπάρχει διά το χρέος τούτο". για την "εναπόθεσιν" λοιπόν των βιβλίων πρότεινε το μεγαλύτερο από τα δύο εθνικά λουτρά των Αθηνών, το οποίο υπολειτουργούσε, και για τή στέγαση του Γυμνασίου την οικία του αρχιτέκτονα Κλεάνθη, ο οποίος ήταν διατεθειμενος να κάνει και 20 % έκπτωση από το ποσό που θα πρότειναν οι εκτιμητές.

Σελ. 43
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 24
    31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

    "ενοθεύθησαν τον νουν και την καρδίαν ... Άλλα πριν ακούσωμεν τοιαύτην καταδίκην, φευ !" αναφώνησε ο νεαρός, πρόσφατα σπουδαγμένος στη Γερμανία διδάσκαλος Βενθύλος "ας μας καταπίη όλους η μαύρη γη ...". Όλα αυτά θα πρέπει να τα φαντασθούμε να επαναλαμβάνονται με διάφορους τρόπους και σε διάφορους τόνους μέσα στις τάξεις, όσο λειτούργησε το Κεντρικό Σχολείο.

    Παρένθεση: ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα, την άνοιξη του 1840, ένας από τους μαθητές που συμμετείχαν στην τελετή αυτή, o Κρητικός Εμμανουήλ Βιβιλάκης, προλαβαίνοντας τον παλιό συμμαθητή του στο Κεντρικό Σχολείο Κωνσταντίνο Παπαρρηγοπουλο, έγραφε στο Βερολίνο, όπου τότε σπούδαζε Νομικά, την πρώτη αδέξια ελληνική απάντηση στον Jacob Philipp Fallmerayer: "Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Erläuterung beider" 21 (μεταφράζω: Νεοελληνικός βίος εν συγκρίσει προς τον άρχαιοελληνικον, προς ερμηνείαν αμφοτέρων).

    Μιάμιση σελίδα κάλυψαν η περιγραφή της τελετής και οι δύο ομιλίες στο αμέσως επόμενο φύλλο της Γενικής Εφημερίδος 22. "Ζήτω ο Κυβερνήτης ημών !" ήταν η τελευταία φραση του Βενθύλου. Αν όχι ενωρίτερα, από την ημέρα αυτή το νέο σχολείο, ως ίδρυμα στρατηγικής σημασίας για όσα μπορούσε να επιδιώξει η κυβέρνηση μέσω του υπό συγκρότηση εκπαιδευτικού συστήματος, υποθέτω πως άρχισε να απασχολεί σοβαρά και την αντιπολίτευση.

    Λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου και προσέλευση μαθητών (8.1.1830-15.9.1834)

    Η "έναρξις του Κεντρικού Σχολείου" στις 8 Ιανουαρίου δεν σημαίνει και έναρξη των μαθημάτων. Φαίνεται ότι από την ημέρα εκείνη άρχισαν οι εγγραφές των

    21. Γιώργος Βελουδής, ο Jacob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού Ιστορισμού, Αθήνα 1982, 46-50, όπου μια κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Βιβιλάκη. Βλ. επίσης Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München under König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844), Μόναχο 1995, 175, απλή αναφορά. Τόσο ο Βιβιλάκης, όσο και ο Παπαρρηγόπουλος, που δημοσίευσε το 1843 το πρώτο αξιόλογο αναιρετικό των απόψεων του Fallmerayer βιβλίο, τή μελέτη Περί εποικίσεως σλαβικών τίνων φυλών εις την Πελοπόννησον, είχαν ακούσει στο Κεντρικό Σχολείο μαθήματα Ιστορίας από τον Γεννάδιο, ο οποίος δίδαξε, σύμφωνα μέ τα προγράμματα που γνωρίζουμε, Αρχαία, Μέση και Νεότερη Ιστορία. Ένας άνθρωπος όπως ο Γεννάδιος, που ήξερε και Γερμανικά, μου φαίνεται δύσκολο να μην απάντησε από την έδρα του ανώτερου τότε έλληνικού εκπαιδευτικού ιδρύματος, στις διατυπωμένες από το 1830 θέσεις του Fallmerayer δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω χειρόγραφα των παραδόσεων του Γεννάδιου, για να δούμε αν και πως το σχήμα του Παπαρρηγόπουλου σχετίζεται μέ τις παραδόσεις αυτές. για τη διδασκαλία της Αρχαίας, Μέσης και Νεότερης Ιστορίας στο Κεντρικό Σχολείο, βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 113, Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 183-184, και το πρόγραμμα του Β΄ εξαμήνου 1833-34, συνημμένο σε έγγραφο της 10.3.1834, ΓΑΚ Π θ. 115, φ. 10.

    22. Φύλλο 4 (11.1.1830) 14-15. Βλ. εδώ Ε 3.