Συγγραφέας:Κόκκωνας, Γιάννης
 
Τίτλος:Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:31
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:809
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Δευτεροβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1834
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται οι διαθέσιμες αρχειακές μαρτυρίες για 700 εφήβους και νέους που φοίτησαν στο πρώτο ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ελληνικού κράτους, το Κεντρικόν Σχολείον, που λειτούργησε στην Αίγινα από το 1830 ως το 1834. Τα στοιχεία που παρέχει το βιβλίο δίνουν τη δυνατότητα να εξετασθεί ένας-ένας και όλοι μαζί αυτοί οι έφηβοι και νέοι των αρχών της δεκαετίας του 1830, ως μαθητές ενός σχολείου, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω της μοναδικότητας του και της θέσης του στο εκπαιδευτικό σύστημα όσο και λόγω του τρόπου με τον όποιο το αντιμετώπισαν η το χρησιμοποίησαν όσοι σχετίσθηκαν με αυτό καθ’ οιονδήποτε τρόπο: κυβέρνηση, αντιπολίτευση, διδάσκαλοι, μαθητές, γονείς, τύπος, τοπικές κοινωνίες. Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: αρχίζει με μία ιστορική εισαγωγή, συνεχίζεται με τα βιογραφικά σημειώματα των μαθητών, όπως αυτά βρέθηκαν στα μαθητολόγια, ακολουθούν πανομοιότυπα δείγμάτων γραφής των περισσοτέρων από τους μαθητές αυτούς, και, τέλος, παρατίθενται περί τα 400 ανέκδοτα έγγραφα που τους αφορούν με τον ένα ή τον άλλον τρόπο.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 43.66 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 9-28 από: 816
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/9.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

Α Αυτόγραφο (Παραπομπή στο 2ο μέρος αυτού του βιβλίου).

Αρχείο Μουστοξύδη στή Μητρόπολη Κέρκυρας. Μικροταινιοθηκη Κέντρου Νεοελληνικών

Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Μουστοξύδης 1965,1-8.

ΒΠ 7 Βοηθητικός πίνακας αρ. 7 (Παραπομπή στο 4ο μέρος αυτού του βιβλίου).

Γ Ξενοφών Αναστασιάδης [= Ιωάννης Γεννάδιος], Γεωργίου Γενναδίου βίος, έργα, επιστολαί Παρίσι 1926.

ΓΑΚ AM Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Μαυροκορδάτου.

ΓΑΚ ΓΓ Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γενική Γραμματεία.

ΓΑΚ Δ Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γραμματεία του Δικαίου.

ΓΑΚ ΔΑ΄ 1 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Βιβλίο εξερχόμενων της Γραμματείας

Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (27.9.1829-24.5.1830).

ΓΑΚ ΔΑ΄ 3 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Βιβλίο εξερχόμενων της Γραμματείας

Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (13.10.1832-19.3.1833).

ΓΑΚ ΔΑ΄ 4 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Πρωτόκολλο εξερχόμενων της Γραμματείας Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (28.9.1829-17.1.1832).

ΓΑΚ ΔΑ΄ 5 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Πρωτόκολλο εισερχομένων της Γραμματείας Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (29.9.1829-21.12.1831).

ΓΑΚ Π Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως. Οι αριθμοί παραπέμπουν σε φακέλους.

ΓΒ Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σ,πουδών.

Δ και Δασκαλάκης Απ. Β. Δασκαλάκη, Κειμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη: Τα περί Παιδείας, Αθήνα 1968, τρεις τόμοι με ενιαία σελιδαρίθμηση (Α΄: 1-736, Β΄: 737-1504, Γ: 1505-2191). Οι αριθμοί παραπέμπουν σε σελίδες.

διδ. διδάσκαλος

E Έγγραφο (-α). (Παραπομπή στο 3ο μέρος αυτού του βιβλίου).

ΕΒΕ ΧΦ Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Τμήμα χειρογράφων.

ΕΔΠ Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως.

θ. θυρίδα.

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/10.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ΚΑ΄ Κ Κατάλογος της Α΄ Κεντρικού (Έγγραφο αρ. (378α).

ΚΑ΄ Π Κατάλογος της Α΄ Προκαταρκτικού (Έγγραφο άρ. (378γ).

KB' Κ Κατάλογος της Β΄ Κεντρικού (Έγγραφο αρ. (378β).

KB' Π Κατάλογος της Β΄ Προκαταρκτικού (Έγγραφο αρ. (378δ).

ΚΜΛ Μαθητολόγιο του Κεντρικού Σχολείου (5.8.1830-9.10.1831) με τίτλο "Κατάλογος των μαθητών του Λυκείου", Αρχείο 1ου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών.

ΚΥΟ Κατάλογος των υποτρόφων του Ορφανοτροφείου (Αίγινα, 19.1.1833), ΓΑΚ Π 56.

ΚΥΥ 5.1830 Κατάλογοι υποψηφίων υποτρόφων, Μάιος 1830. Οι κατάλογοι έχουν δημοσιευθεί από τον Δασκαλάκη, 956-975. Στά αποσπάσματα που αναδημοσιεύονται εδώ τά εκδοτικά σφάλματα του Δασκαλάκη έχουν διορθωθεί, ύστερα από παραβολή μέ τά πρωτότυπα, ΓΑΚ Π 27.

ΜΓΑ Μαθητολόγιο Γυμνασίου Αθηνών (19.9.1834-14.2.1840), Αρχείο 1ου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών.

Σχετ. Σχετικά έγγραφα.

ΥΕΤ Υπότροφοι Εκκλησιαστικού Ταμείου. Τα βιογραφικά σημειώματα και τά αύτόγραφά τους στα τελευταία φύλλα βιβλίου εξερχόμενων εγγράφων (1832-1842), του Κεντρικού Σχολείου και του Γυμνασίου Αθηνών, Αρχείο 1ου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών.

φ. φάκελος.

χ.ά. χωρίς αρίθμηση.

χ. Γ. χέρι Γεωργίου Γενναδίου.

χ. Δ. χέρι Ιωσήφ Διστομίτη.

χ. Ο. χέρι Κωνσταντίνου Οικονομίδη.

χφ. χειρόγραφο.

(...) παράλειψη τμήματος του κειμένου.

< > προσθήκη του εκδότη.

|| || οβελισμός γραμμάτων ή λέξεων.

* * εκ παραδρομής σφάλμα του συντάκτη.

+... + δυσανάγνωστη λέξη.

[ ] χάσμα από φθορά του χαρτιού.

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/11.gif&w=600&h=915 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/12.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

1-2. Το κτήριο δίπλα στη μητρόπολη της Αίγινας, που στεγάζει σήμερα το Δημοτικό θέατρο, είναι πιθανότατα το κτήριο του Πανελληνίου, στο οποίο φιλοξενήθηκε το Κεντρικό Σχολείο κατά το πρώτο εξάμηνο της λειτουργίας του (βλ. παρακάτω, σ. 22, 36)· από το δεύτερο εξάμηνο και ως την μεταφορά του Σχολείου στην Αθήνα στις δύο αίθουσες του στεγάσθηκαν οι προκαταρκτικές τάξεις, ενώ οι κανονικές χρησιμοποιούσαν το νέο κτήριο, που διακρίνεται ακριβώς πίσω, σαν προέκταση του· το νέο κτήριο βλ. στις είκ. 17-18 (σ. 80).

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/13.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Περί τίνος πρόκειται

Παραμονές Χριστουγέννων του 1829 δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος μια κυβερνητική ανακοίνωση σημαντική για τα εκπαιδευτικά πράγματα του νέου ελληνικού κράτους, το όποιο χρειαζόταν επειγόντως σωστά καταρτισμένους διδασκάλους και μορφωμένους υπάλληλους. ο επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Παιδεύσεως γραμματεύς Ν. Χρυσόγελος πληροφορούσε "ευχαρίστως" το κοινό ότι τον Ιανουάριο του νέου έτους 1830 θα άρχιζε να λειτουργεί ένα νέο κατάστημα, ανώτερο από τα ήδη λειτουργούντα, "το της Αιγίνης Κεντρικόν Σχολείον". Η αρχη θα γινόταν με δύο διδασκάλους, τον Γεώργιο Γεννάδιο και τον Ιωάννη Βενθύλο, που θα παρέδιδαν Αρχαια Ελληνικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Φιλοσοφία και Γαλλικά· θα προσλαμβάνονταν αργότερα κι άλλοι διδάσκαλοι, αφού το πρόγραμμα θα έπρεπε να συμπληρωθεί και με άλλα μαθήματα, απαραίτητα για όσους επρόκειτο να "αναδεχθώσιν εις την Ελλάδα το διδασκαλικόν επάγγελμα, διά τους οποίους κυρίως εσυστήθη το σχολείον τούτο".

Η ανακοίνωση, γραμμένη και δημοσιευμένη για να προσελκύσει μαθητές από όλη την επικράτεια, κατέληγε: " Προσκαλούνται διά ταύτα οι μαθητιώντες νέοι και όσοι έχουν έφεσιν να αναδεχθώσιν το διδασκαλικόν επάγγελμα εις τα συστηθησόμενα τυπικά Σχολεία να ευρεθώσιν εις Αίγιναν εντός του εγγίζοντος Ιανουαρίου, ότε οι διδάσκαλοι θέλουν κάμει αρχήν των μαθημάτων. Απ' αυτούς όμως ελπίζει η Κυβέρνησις διαγωγήν και επιμέλειαν εις τας σπουδας των, αξίαν της ευεργεσίας ητις γίνεται εις αυτούς διά της αμισθί προσφερόμενης διδασκαλίας " 1. Επτακόσιοι, περίπου, έφηβοι και νέοι έσπευσαν να εγγραφούν και να φοιτήσουν, οι περισσότεροι πολύ λίγο, σ' αυτό το πρώτο ανώτερο κρατικό σχολειό, μοναδικό ως το 1834, όποτε άρχισαν να ιδρύονται κι άλλα παρόμοια, τα γυμνάσια του Ναυπλίου, της Ερμούπολης, της Πάτρας. Τότε, το 1834, το Κεντρικό Σχολείο μεταφέρθηκε από την Αίγινα στην Αθήνα και λειτούργησε ως το πρώτο γυμνάσιο της νέας πρωτεύουσας.

Οι επτακόσιοι μαθητές που πέρασαν από το Κεντρικό Σχολείο, είχαν μάθει γράμματα λίγο πριν, κατά και μετά την Επανάσταση και ήθελαν τώρα, δηλαδή μεταξύ 1830 και 1834, να γίνουν διδάσκαλοι η διοικητικοί υπάλληλοι η, τέλος, να ετοιμασθούν για να μπορέσουν αργότερα να κάνουν πανεπιστημιακές σπουδές. η συγκέντρωση των πληροφοριών, που τους αφορούν, και η παρουσίαση τους στο

1. Το έγγραφο συντάχθηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1829 και δημοσιεύθηκε στο φύλλο 87 (22.12.1829) της Γενικής Εφημερίδος. Βλ. και Δασκαλάκης 572-573.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/14.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ανά χείρας βιβλίο επιχειρήθηκε με την ελπίδα να προστεθούν κι άλλα χρώματα, ίσως και περισσότερο βάθος, στην εικόνα της αναστατωμένης και από πολλές απόψεις νέας ελληνικής κοινωνίας, την εποχή που σχηματιζόταν, όπως σχηματιζόταν, το μικρό ελληνικό κράτος. Νομίζω ότι είναι πολλά και ενδιαφέροντα όσα μπορεί να μάθει κανείς, εξετάζοντας έναν-έναν και όλους μαζί αυτούς τους εφήβους και νέους των αρχών της δεκαετίας του 1830, ως μαθητές ενός σχολείου, που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω της μοναδικότητας του και της θέσης του στο εκπαιδευτικό σύστημα, που προσπάθησαν να οργανώσουν οι πρώτες ελληνικές κυβερνήσεις, όσο και λόγω του τρόπου με τον όποιο το αντιμετώπισαν η το χρησιμοποίησαν όσοι σχετίσθηκαν με αυτό καθ' οιονδήποτε τρόπο: κυβέρνηση, αντιπολίτευση, διδάσκαλοι, μαθητές, γονείς, τύπος, τοπικές κοινωνίες.

Η μικρή προϊστορία του Κεντρικού Σχολείου *

Η ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου ήταν ένα ζήτημα που εκκρεμούσε από τα χρόνια της Επανάστασης. Λόγος για ένα, μοναδικό, δημόσιο εκπαιδευτικό κατάστημα, που θα παρείχε μόρφωση ανώτερη από αύτη των αλληλοδιδακτικών και των λεγομένων "ελληνικών" σχολείων, γινόταν επίσημα από το 1824, όταν το Βουλευτικό, υιοθετώντας πρόταση της υπό τον Άνθιμο Γαζή πενταμελούς επιτροπής, σύμφωνα με την όποια στη θέση των Λυκείων και του Πανεπιστημίου, που η ίδρυση τους δεν ήταν "του παρόντος καιρού", θα έπρεπε να ιδρυθεί στο Άργος ένα πρότυπο διδασκαλείο "εν ω να εκπαιδεύονται νέοι άξιοι και χρηστοήθεις, οίτινες τελειοποιούμενοι να διδάξωσιν εις τα χωρία"2, αποφάσισε με ψήφισμα

__________

* Βιβλιογραφική σημείωση. Ειδική μελέτη για το Κεντρικό Σχολείο δεν υπάρχει· η σχετική βιβλιογραφία είναι περιορισμένη και καλύπτει, όχι με ιδιαίτερα ικανοποιητικό τρόπο, μόνο τα δύο πρώτα χρόνια της λειτουργίας του σχολείου. ο αναγνώστης ας έχει υπόψη ότι η σπανιότητα των παραπομπών στα εν λόγω δημοσιεύματα οφείλεται στο ότι για τη συγγραφή του εισαγωγικού αυτού κειμένου πραγματοποιήθηκε πρωτογενής έρευνα. το πολύ χρήσιμο βιβλίο του Δημήτρη Μαυροσκούφη, .Εκπαίδευση και εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα, 1821-1832 (διδακτορική διατριβή), Θεσσαλονίκη 1996, εκδόθηκε όταν η έρευνα αυτή είχε ολοκληρωθεί, ενώ η διδακτορική διατριβή του Χαράλαμπου Ν. Μπαμπούνη, Η Γραμματεία των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως και η εκπαιδευτική πραγματικότητα κατά την καποδιστριακή περίοδο, Αθήνα 1998, έφτασε στα χέρια του γράφοντος τον καιρό που γινόταν η τελευταία τυπογραφική διόρθωση· ό,τι καλύτερο έχει γραφτεί ως σήμερα για το Κεντρικό Σχολείο είναι τα σχετικά κεφάλαια των δύο αυτών διατριβών.

2. Νικόλαος Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, Α΄, Αθήνα -1973, 162-163. η περίληψη των προτάσεων της Πενταμελούς Επιτροπής που παραδίδει ο Δραγούμης αναδημοσιεύεται από τον Δασκαλάκη, 53-54. Απ' όσα γνωρίζω το πλήρες κείμενο λανθάνει. το ταξινομημένο ανάμεσα στα έγγραφα του καποδιστριακού αρχείου αχρονολόγητο σχέδιο, που ο Δασκαλάκης, 47-53, προσέγραψε με βεβαιότητα στην υπό τον Γαζή επιτροπή, είχε τοποθετήσει στην καποδιστριακή περίοδο, σωστά, αν και χωρίς αιτιολόγηση, η Ελένη Μπαλιά, "Ανέκδοτος Πίναξ "Διοργανισμού" της Εκπαιδεύσεως κατά την καποδιστριακήν περίοδον", Παρνασσός 9 (1967) 303-311. Βλ. Δημήτρης Μαυροσκούφης

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/15.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

του "εις την πόλιν του Άργους να συστηθή σχολείον κεντρικόν της Ελληνικής επικρατείας εις το οποίον να παρεισαχθώσι διάφορα είδη μαθήσεως"3. Το εκπαιδευτικό αυτό κατάστημα θα ιδρυόταν και θα λειτουργούσε με έξοδα του Ιωάννη Βαρβάκη και θα ονομαζόταν "Κεντρικόν Σχολείον της Ελλάδος"4. Κατά τον Γρηγόριο Κωνσταντά, κατ' εξοχήν αρμόδιο για το ζήτημα, αφού είχε διορισθεί " Έφορος της Εκπαιδεύσεως της Νεολαίας" τον Αύγουστο του 1824, επρόκειτο περί "μιας Ακαδημίας συμφώνου προς την σημερινήν κατάστασιν της Ελλάδος, εις την οποίαν θα προσκληθούν όλοι οι Έλληνες σοφοί, τους οποίους αϊ περιστάσεις κρατούν μακράν της Ελλάδος, ίνα έκαστος εξ αυτών δυνηθή να μεταδώση εις το έθνος του τας γνώσεις τας οποίας απέκτησε μακράν του τόπου του. θα προσκληθούν επίσης να έλθουν εις την Ελλάδα σοφοί όλων των φωτισμένων εθνών της Ευρώπης, επίσης εις μεγάλην κλίμακα, όσον θα κριθή αναγκαίον διά την τελείαν εγκαταστασιν της Ακαδημίας"5. Στην Ακαδημία αύτη θα φοιτούσαν νέοι κατάλληλα προετοιμασμένοι σε σχολές "Γραμματικης", που θα ιδρύονταν στις πρωτεύουσες των επαρχιών.

Τον Σεπτέμβριο του 1824, ύστερα από πρόταση του εφόρου και άλλων περί τα εκπαιδευτικά ασχολουμένων, είχε ηδη ορισθεί "αρχιδιδάσκαλος" ένας πεπειραμένος και από τα προεπαναστατικά χρόνια γνωστός για την επιτυχημένη εκπαιδευτική του δραστηριότητα λόγιος, ο Γεώργιος Γεννάδιος6, που είχε πρόσφατα εγκαταλείψει τις σπουδές του στη Γερμανία για να λάβει μέρος στην Επανάσταση, και τον Ιανουάριο του 1825 η κυβέρνηση ανέθεσε στο Υπουργείο των Εσωτερικών να "παρατήρηση ποίον εκ των εθνικών οικημάτων" ήταν κατάλληλο, αφού μετασκευασθεί, να στεγάσει το "Κεντρικόν Σχολείον της Ελλάδος"7. Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, Μαθηματικά, Φιλοσοφία, Φυσική, Γεωγραφία, Ιστορία και Άρχαί της Νομικης θα έπρεπε να παραδίδονται σ' αυτό το ξεχωριστό εκπαιδευτήριο, από πέντε διδασκάλους προσεκτικά επιλεγμένους "επειδή αυτό το σχολείον είναι η πηγη της Ελληνικής παιδείας, διότι αυτό μέλλει να μορφόση

__________

 "Τα σχέδια της Επιτροπής του 1824 για την οργάνωση της ελληνικής εκπαίδευσης και ο ανώνυμος "Πίναξ παραστήνων τον διοργανισμόν της κοινής εκπαιδεύσεως κατά τους τρεις βαθμούς της παιδείας": Μια ιστορική αποκατάσταση". Παιδαγωγική Επιθεώρηση 22 (1995) 43-57 και Εκπαίδευση ..., ό.π., 222-223. Στά πολλά και πειστικά επιχειρήματα του Μαυροσκουφη, ο οποίος θεωρεί, νομίζω βάσιμα, συντάκτη του σχεδίου τον Κοκκώνη, ας προσθέσω και ότι το σχέδιο αυτό, που φαίνεται πως είχε συνταχθεί από ένα πρόσωπο και όχι από επιτροπή, έχει σημαντικές διαφορές με τή μνημονευθείσα σύνοψη του Δραγούμη, και μία από αυτές είναι ότι δεν κάνει λόγο για το Κεντρικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο του Άργους.

3. Δημήτρης Μαυροσκούφης, Εκπαίδευση..., ό.π., 38.

4. Δασκαλάκης 65, Δραγούμης, ό.π., 163.

5. Απόσπασμα έκθεσης του Κωνσταντά, που συντάχθηκε, κατά τον Δασκαλάκη, 71, "προς διαφώτισιν των φιλελληνικών κομιτάτων της Ευρώπης".

6. Δημήτρης Μαυροσκούφης, Εκπαίδευση ..., ό.π., 29.

7. Δασκαλάκης 76.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/16.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

τους διδασκάλους", κατά τη γνώμη μιάς επιτροπής για τη σύσταση σχολείων συγκροτημένης από τη Βουλή στα τέλη Ιανουαρίου 1825· το σχέδιο της επιτροπής αύτης, που υπεβλήθη προς έγκριση στις 16 Μαρτίου του ίδιου έτους, υπογράφεται και από τον κατοπινό υπουργό Παιδείας του Καποδίστρια, τον Νικόλαο Χρυσόγελο 8.

Όσο διαρκούσε η Επανάσταση οι περιστάσεις δεν επέτρεψαν την ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου της Ελλάδος, το ζήτημα όμως δεν ξεχάστηκε· αυτό φαίνεται πως είχε στο νου του ο Θεόκλητος Φαρμακίδης στις αρχές του 1827, όταν έγραφε στον Κωνσταντίνο Ασώπιο ότι ελπίζει " το πρώτον συστηθησόμενον εις την Ελλάδα Λύκειον, όχι Ακαδημία, θέλει προκόψει άσυγκρίτως περισσότερον παρά την Ιόνιον Ακαδημίαν · εν τοσούτω υπομονή και ευχή "9. Στά τέλη του ίδιου έτους η Φιλανθρωπική Εταιρεία, μέλος της οποίας ήταν ο Γεννάδιος, αναφερόταν στην "καθίδρυσιν μιάς κεντρικής σχόλης, όπου θέλουν παραδίδεσθαι τ' αθάνατα συγγράμματα των ενδόξων προπατόρων μας και όπου η νεολαία θέλει πορίζεσθαι τας αρχάς των κοινωνικών αρετών "10.

Μετά την άφιξη του Καποδίστρια ο Κωνσταντάς και ο Γεννάδιος επανέφεραν το ζήτημα· στο σχέδιο τους "Περί συστάσεως και διατηρήσεως των αναγκαίων εις εκπαίδευσιν της Νεολαίας Σχολείων, αναλόγων με την νυν του έθνους περίστασιν" την πρώτη θέση έχει το ανώτερο σχολείο, με το σχεδιασμό του οποίου είχε από χρονιά συνδεθεί το όνομά τους: " Η Κυβέρνησις πρέπει να συστήσει, όπου έχει την καθέδραν της, σχολείον, η Λύκειον, η Ακαδημίαν ανάλογον με τας περιστάσεις του έθνους, εις την οποίαν να μεταβαίνωσιν από τα επαρχιακά και ιδιαίτερα παιδευτήρια οι νέοι, όσοι έχουν τον τρόπον, διά να τελειοποιωνται εις το είδος της μαθήσεως, όπου εκλέγει έκαστος και θέλει να έπιδοθη". Στην πρόταση των Κωνσταντά και Γεννάδιου αυτό το "γενικόν σχολείον" η "Ακαδημία, το κέντρον τρόπον τινά της δημοσίου εκπαιδεύσεως" συνδεόταν και με την κατάρτιση των μελλόντων διδασκάλων: "τους εκλέγει η επαρχία γ) η πόλις και κοινότης και τους επικυροί η Κυβέρνησις διά της Ακαδημίας από την οποίαν λαμβάνει έκαστος και το δίπλωμα του διδασκαλικού επαγγέλματος"11.

8. Δημήτρης Μαυροσκούφης, Εκπαίδευση ..., ό.π., 39-40.

9. Αικατερίνη Κουμαριανου, "θ. Φαρμακίδης - Κ. Άσώπιος: Αλληλογραφία 1819-1832", Πρακτικά Δ 'Πανιονίου Συνεδρίου, Α΄, Κέρκυρα 1980,134.

10. Σταύρος Χ. Σκοπετέας, "Μυστικές Εταιρείες κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν", Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά 2 (1958) 291.

11. Δημήτρης Λουλές, "Σχέδιο για την αναμόρφωση της Εκπαίδευσης στη μετεπαναστατική Ελλάδα (τρία ανέκδοτα σχετικά έγγραφα)", Δωδώνη 14 (1985) 100-101. ο Γεννάδιος έγραψε αργότερα σε αυτοβιογραφικό σημείωμα ότι η ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου οφειλόταν σε δική του πρωτοβουλία: "Μετά την έλευσιν του Κυβερνήτου ενήργησε διά του τότε γραμματέως της Παιδείας Νικολάου Χρυσογέλου να συστηθή το εν Αιγίνη Κεντρικόν Σχολείον, το οποίον κατ' ολίγον ετελειοποίησε και κατεστησεν αυτό εις το και σήμερον εν Αθήναις Γυμνάσιον". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης (= Ιωάννης Γεννάδιος ), Γεωργίου Γενναδίου βίος, έργα, έπιστολαί, Παρίσι 1926, 99, σημ. 66.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/17.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Ίδρυση και σχεδιασμός του Κεντρικού Σχολείου (1.11.1829 - 8.1.1830)

Το σχέδιο των δύο λογίων κατατέθηκε στα τέλη Δεκεμβρίου του 1828 και σε λιγότερο από ένα χρόνο η κυβέρνηση προχώρησε στην ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου, όχι στο Άργος, όπως είχε το 1824 αποφασισθεί, ούτε στην πρωτεύουσα, όπως πρότειναν οι Κωνσταντάς και Γεννάδιος, άλλα στην Αίγινα. Την 1η Νοεμβρίου 1829 o Καποδίστριας υπέγραψε διάταγμα, με το όποιο ανέθετε στους "ελλογιμωτάτους κ. Γ. Γεννάδιον και Ι. Βενθύλον" την οργάνωση του νέου ιδρύματος. Οι δύο αυτοί, μέλλοντες διδάσκαλοι και συνδιευθυντές, θα έπρεπε, συνεννοούμενοι με τον Ανδρέα Μουστοξύδη, μέλλοντα έφορο και αυτού του σχολείου, να προσδιορίσουν τα μαθήματα, να καταστρώσουν προσωρινό πρόγραμμα, να βρουν κι άλλους διδασκάλους ανάμεσα στα μέλη των εκπαιδευτικών επιτροπών που είχαν ηδη συγκροτηθεί και εργάζονταν στην Αιγινα.

Η κυβέρνηση προσδιόριζε κατ' αρχήν με το διάταγμα τον κύριο σκοπό της ίδρυσης του σχολείου και εξηγούσε την επιλογή του τόπου: στο Κεντρικό "θέλουν προπαρασκευασθη εγκαίρως οι μέλλοντες να διευθύνωσι τα τυπικά σχολειά διδάσκαλοι, τα όποια θέλουν συστηθή ακολούθως εις διάφορα μέρη της επικρατείας. η θέσις της Αιγίνης, η διατρφη των επιτροπών εις αυτόν τον τόπον, των οποίων τα μέλη δύνανται να συντελέσωσιν εις τούτον τον σκοπόν, πείθουσι την Κυβέρνησιν να εκλέξη το μέρος τούτο εις σύστασιν του Κεντρικού Σχολείου..."12. Σ' αυτούς τους λόγους για την επιλογή της Αίγινας ας προσθέσουμε άλλον ένα, δηλαδή την παρουσία στο νησί ενός υπολογίσιμου μαθητικού πληθυσμού, με τον οποίο θα μπορούσαν να αρχίσουν οι διδάσκαλοι: Στίς αρχές του 1828 ο Χαραλάμπης Παμπούκης είχε συμφωνήσει με τη Δημογεροντία της Αίγινας να παραδίδει - για 3000 γρόσια, 12 κοιλά σιτάρι και 12 μπότσες λάδι το χρόνο - Αρχαία Ελληνικά, Ιταλικά και Στοιχεία Επιστημών13· όταν υπογραφόταν το διάταγμα για την ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου ο Παμπούκης είχε 152 μαθητές χωρισμένους σε τέσσερις τάξεις. Απ' αυτούς μόνον 27 ήσαν Αιγινήτες· οι υπόλοιποι ήσαν πάροικοι, οι περισσότεροι από τη Στερεά και την Εοβοια, και αρκετοί πρόσφυγες από τις εκτός επικρατείας περιοχές.

Η ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου δεν προβλεπόταν από το "Σχέδιον περί εθνικής ανατροφής" του Αλέξανδρου Στούρτζα, το όποιο φαίνεται ότι είχε λάβει σοβαρά ύποψη και σε γενικές γραμμές εφάρμοζε ο Κυβερνήτης. το σχέδιο όμως αυτό, σύμφωνα με το οποίο "τα Γυμνάσια και Πανεπιστήμια των ξένων εθνών άποβλέπουσιν εις μάθησιν πολυειδη, της οποίας η μόλις προκύπτουσα Ελλάς εισέτι χρείαν δεν έχει", ενώ προέβλεπε, με κριτήριο "μόνας τας κατεπειγούσας

12. Δασκαλάκης 403-404.

13. Δασκαλάκης 342, 507,741. ΓΑΚ Π 21.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/18.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ανάγκας της Ελλάδος", ανώτερα σχολεία για την εκπαίδευση των κληρικών, των αξιωματικών του Στρατού και του Ναυτικού, των νομικών και των ανώτερων κρατικών υπάλληλων, δεν έκανε λόγο για κατάρτιση εκπαιδευτικών, σαν να μην αποτελούσε αύτη κατεπείγουσα ανάγκη η σαν να επαρκούσαν οι υπάρχοντες διδάσκαλοι. Πάντως ο Καποδίστριας, ιδρύοντας το από το 1824 σχεδιαζόμενο Κεντρικό Σχολείο με κύριο σκοπό την κατάρτιση διδασκάλων, δεν παρεξέκλινε ουσιαστικά από το πλαίσιο του σχεδίου Στούρτζα και στο βαθμό που υπήρξε παρέκκλιση δεν διευρυνόταν με αυτήν αλλά μάλλον στενότερος γινόταν ο κύκλος της ανώτερης εκπαίδευσης.

Ο Στούρτζας είχε προτείνει, εκτός από το " Εκκλησιαστικόν " και το " Πολεμικόν ", ένα " Πολιτικόν Ανώτατον της Ελλάδος Σχολείον " για τους μέλλοντες νομικούς και ανώτερους κρατικούς υπαλλήλους, στο όποιο θα διδάσκονταν Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, Πολιτική και Διπλωματική Ιστορία, Πολιτική Οικονομία, Στατιστική, Δίκαιο και Ρητορική14, ενώ ο Καποδίστριας και οι συνεργάτες του έκριναν ότι κατ' αρχήν ηταν αναγκαία και δυνατή η ίδρυση μόνο ενός σχολείου γενικής παιδείας με ένα πρόγραμμα φτωχότερο λόγω των περιορισμένων διαθεσιμότητων σε εκπαιδευτικό προσωπικό, στο όποιο θα μορφώνονταν και οι διδάσκαλοι και οι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι. Φαίνεται πάντως ότι o Κυβερνήτης είχε πάντοτε στο μυαλό του τις προτάσεις του Στούρτζα και θεωρούσε προσωρινή τη μορφή που έπαιρνε το Κεντρικό Σχολείο κατά την ίδρυση του· αν κάνουμε ένα άλμα στο χρόνο, θα τον δούμε αργότερα, αρχές Σεπτεμβρίου του 1830, μετά από μία επιθεώρηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Αίγινας, να παραγγέλνει στον Μουστοξύδη και τα εξής: " θέλουν εξακολουθεί αι κλάσεις των μαθημάτων του Κ. Σχολείου της έλληνικης γλώσσης και φιλολογίας· θέλετε δε μας προβάλει, συμβουλευόμενοι μετά της επιτροπής, την προσθηκην δύο άλλων κλάσεων, της μεν διά τας μαθηματικάς έπιστήμας, της δε διά τας ξένας γλώσσας "15.

Τρεις εβδομάδες περίπου χρειάστηκαν οι δύο, ασχολούμενοι και με τη μελέτη σύνταξης σχολικών εγχειριδίων λόγιοι, για να ετοιμάσουν τις προτάσεις τους· στις 20 Νοεμβρίου 1829 το Υπουργείο μάθαινε σε τι είδους σχολείο και με ποιους όρους ήθελαν να διδάξουν: επειδή επρόκειτο να έχουν μαθητές "την ηλικίαν και τας γνώσεις προβεβηκοτας" ζητούσαν να παραδίδουν λίγες ώρες και να

14. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές του εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος: Το σχέδιο της Επιτροπής του 1833, Αθήνα 1992, 192-193.

15. Σχέδιο εγγράφου συνταγμένο και υπογραμμένο στην Αίγινα, στις 3.9.1830. ΓΑΚ Π 31 Β. Βλ. και Αικατερίνη Κορδούλη, "Το αρχείο του Ορφανοτροφείου Αιγίνης της ΕΒΕ: Πρόδρομη ανακοίνωση". Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδων, τ. Γ΄, Αθήνα 1981-1982, 410, όπου το παραπάνω απόσπασμα έχει δημοσιευθεί από το πρωτότυπο, με ημερομηνία 3.8.1830· προφανώς ο γραμματικός του Κυβερνήτη έκανε λάθος, επειδή ήταν αρχές του μηνός. Διασταύρωσα την ημερομηνία του σχεδίου και με αυτήν του πρωτοκόλλου εξερχόμενων.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/19.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

μην αναλάβουν πολλά διδακτικά αντικείμενα. Τόνιζαν ότι θα χρειασθούν οπωσδήποτε και άλλοι διδάσκαλοι με αυξημένα προσόντα, οι οποίοι δεν θα έπρεπε να προσληφθούν χωρίς τη δική τους συγκατάθεση· για συγκεκριμένους λόγους -χρησιμοποίηση ξένης βιβλιογραφίας, ανάγκη άπαλλαγης της νεοελληνικής γλώσσας από το "τερατώδες βάρος των ξενολογιών"- θεωρούσαν ότι οι μέλλοντες συνάδελφοι τους θα έπρεπε να "κατέχωσιν ακριβώς" τα Νέα Ελληνικά, "καλώς" τα Αρχαία καί, αν δεν ξέρουν Λατινικά, να μιλούν τουλάχιστον μία "των σοφωτατων της Ευρώπης εθνών γλώσσης". Πρότειναν τριετή φοίτηση, κατά τη διάρκεια της οποίας οι μαθητές θα είχαν τη δυνατότητα να διδαχθούν δεκαοκτώ, συνολικά, μαθήματα, δηλαδή Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιχνογραφία, Μουσική, Γυμναστική, Μυθολογία, Παλαιογραφία, Ρητορική, Ποιητική, Φιλοσοφία, ξένες γλώσσες (Γερμανικά και Γαλλικά), Παιδαγωγικά και Διαιτητική. Πέντε από τα δεκαοκτώ αυτά μαθήματα, Αρχαία Ελληνικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Φιλοσοφία και ξένες γλώσσες εν μέρει, δηλαδή μόνο τα Γαλλικά, θα εδίδασκαν οι ίδιοι, σύμφωνα με ένα ωρολόγιο πρόγραμμα, πάνω στο οποίο ο Βενθύλος προσδιόρισε και τον μορφωτικό στόχο, με μία φράση που μας παραπέμπει στη γερμανική πανεπιστημιακή του μόρφωση: "Το τέλος της Παιδείας είναι αρμονία του αυτεξουσίου με τον λογον, όθεν διαλαμπει o ηθικός χαρακτηρ του θαυμαστού τούτου δντος, του άνθρωπου"16.

Ο Ανδρέας Μουστοξύδης, έφορος όπως σημειώσαμε και αυτού του σχολείου, θεώρησε το σχέδιο των δύο διδασκάλων πολύ πιο φιλόδοξο απ' όσο επέτρεπαν οι περιστάσεις: " Ίσως το πλήθος των προβληθέντων μαθημάτων υπερβαίνει τας ενεστώσας χρείας μας η τας εις παράδοσιν αυτών απαιτουμένας δυνάμεις, ίσως δε τίνα εξ αυτών ανήκουσι μάλλον εις σχολεία ανωτέρας κλάσεως, παρά εις το Κεντρικόν ". Κατά τη γνώμη του ήσαν αρκετά τα μισά μαθήματα, δηλαδή τα πέντε που είχαν αναλάβει να διδάξουν οι δύο διδάσκαλοι συν τα θρησκευτικά, που οι Γεννάδιος και Βενθύλος δεν είχαν περιλάβει στην πρόταση τους, υποθέτω ως μάθημα του οποίου η διδασκαλία θα έπρεπε να ολοκληρώνεται στα κατώτερα του Κεντρικού σχολεία, τα Μαθηματικά, την Ιχνογραφία και άλλο ένα μάθημα, ενδιαφέρον αλλά και απρόσμενο, μιάς και η υποστήριξη της διδασκαλίας του καθίστα την όλη πρόταση του Επτανήσιου λογίου τρόπον τινά αντιφατική17: " Να διορισθή εν τοσούτω διδάσκαλος τις άλλης τινός ειδικωτέρας ποιητικής διδασκαλίας, όστις, δηλαδη, να παραδίδη εις τους μαθητάς τα διάφορα συλλαβικά μέτρα της σημερινής ημών ποιησεως, να σπουδάση διά να έφαρμοση εις αυτήν τα των έτερογλώσσων ποιήσεων πολλά και ποικιλώτερα συλλαβικά μέτρα, των

16. Για τη διάρκεια της φοίτησης, τα προσόντα των διδασκάλων και τα προτεινόμενα μαθήματα βλ. Δασκαλάκης 505-507. το ωρολόγιο πρόγραμμα στο ίδιο 347-348, ως άχρονολόγητο· νομίζω ότι είχε σταλεί και αυτό μαζί με την αναφορά της 20.11.1829. Φωτοτυπία του εδώ, σ. 20.

17. Βλ. και Μαυροσκούφης, Εκπαίδευση ..., ό.π., 150-151.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/20.gif&w=600&h=393 31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

3. Το πρώτο σχέδιο ωρολογίου προγράμματος για το Κεντρικό Σχολείο. Χέρι Ιωάννη Βενθύλου.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/21.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Σχόλια στην εικ. 3

Μαθήματα της Ελληνικής Γλώσσης σημαίνει ερμηνεία αρχαίων ελληνικών κειμένων. η Ανάγνωσις με την οποία ήθελε ο Βενθύλος να συνεχίζει το απόγευμα τή διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών παραπέμπει σε παλαιά πρακτική οργάνωσης του μαθήματος, που εθεωρείτο ξεπερασμένη στο Βουκουρέστι το 1811: "θέλει παύσει η παλαιά συνήθεια, να εξηγώνται εν ταύτω δύο πάντη διάφοροι Συγγραφείς, ο εις μάθημα λεγόμενον, και ο άλλος άνάγνωσις*. ("Διάταξις του εν Βουκουρεστίοις Λυκείου", Ερμής ο Λόγιος 1 (1811) 68). Η Τεχνολογία, που θα δίδασκε ο τότε ακόμα άγνωστος τρίτος διδάσκαλος προφανώς στους αρχάριους μαθητές, είναι "τό πιο χειρότερο χάσομεριο και τυράννιο" κατά τον Καταρτζή (Ευρισκόμενα, Αθήνα 1970, 31), δηλαδή η εφαρμογή στα αρχαιοελληνικά κείμενα του "Τεχνολογικού" της Γραμματικής, του μέρους εκείνου το οποίο πραγματεύεται τον σχηματισμό των λέξεων και των τύπων τους. για τον Περίπατο, που συμπεριλαμβάνεται στα μαθήματα με τα οποία θα εμπλουτιζόταν βαθμιαία το πρόγραμμα, οι διδάσκαλοι πρότειναν, μεταφέροντας προφανώς γερμανικές παιδαγωγικές αντιλήψεις επηρεασμένες από τον Rousseau: "Οι μαθηταί πρέπει να έξερχωνται τρις της εβδομάδος, πάντως ομού, εις περίπατον συνωδευμενοι μέ ένα των διδασκάλων, η υπό την οδηγίαν των πρεσβυτέρων και φρονιμωτέρων μαθητών οίτινες πρέπει να είναι υπεύθυνοι και διά την παραμικραν εις τον περίπατον συμβάσαν άταξίαν" (Δασκαλάκης 349)· απ' ό,τι δείχνει η κατοπινή σιωπή των πηγών κάτι τέτοιο δεν εφαρμόσθηκε.

Ο αναγνώστης, που θα απορήσει ίσως όταν διαπιστώσει ότι οι διδάσκαλοι πρότειναν να διδάσκουν μόνο δυόμισυ ώρες την ημέρα, ενώ ήξεραν ότι θα παίρνουν έναν από τους μεγαλύτερους μισθους της εποχής (500 γρόσια η 200 φοίνικες), ας θυμηθεί τον Καταρτζή που ήθελε "Κανένας δάσκαλος να μή διδάσκη παραπάν' από δυο ώραις την ήμερα, και τον επίλοιπον καιρό να τον δοθή ένα έργο, που έχει να κάμη το σκολειό, δηλαδή άλλος να συγγράφ', άλλος να μεταφράζ', άλλος ν' αντίγράφη στη δουλειά του, η στη δουλειά που τον διορίσουν. Αυτοί να 'χουν πλερωμή καλή, και να την περνούν χωρίς να την προσδοκούν πολλά" (ό.π., 37), και ας έχει υπόψη του τα εξής: Πρώτον, όταν ανατέθηκε στους Γεννάδιο και Βενθύλο η διδασκαλία στο Κεντρικό Σχολείο είχαν ήδη αναλάβει να εκπονήσουν ένα πρόγραμμα συγγραφής σχολικών βιβλίων για την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, και η ίδια η Κυβέρνηση θεωρούσε στην αρχή ότι στο νέο σχολείο θα παρέδιδαν από λίγες ώρες όλοι οι λόγιοι που συμμετείχαν στις εκπαιδευτικές επιτροπές που εργάζονταν τότε στην Αίγινα, όπως φαίνεται από άνεκδοτο έγγραφο της 111.1829 προς τον Μουστοξύδη (ΓΑΚ Π 21): "Οι ειρημένοι διδάσκαλοι < Γεννάδιος και Βενθύλος > δύνανται να άφιερόνωσιν εις την παράδοσιν φιλολογικών μαθημάτων μίαν ώραν της ημέρας έκάτερος, και τα μέλη των άλλων επιτροπών, όσοι εκ τούτων κριθώσιν ικανοί δύνανται να αναδεχθώσιν έκαστος την διδασκαλίαν ενός μαθήματος, και της Γαλλικής γλώσσης". Δεύτερον, οι δύο διδάσκαλοι γνώριζαν ότι, τουλάχιστον στην αρχή, το Κεντρικό Σχολείο θα στεγαζόταν στο κτήριο που παλαιότερα συνεδρίαζε το Πανελλήνιον, (βλ. επόμενη σελίδα)· το κτήριο αυτό, όπως συμπεραίνω από επιστολή των διδασκάλων στον Μουστοξύδη (Γ 304305), διέθετε δύο αίθουσες, μία μεγάλη και μία μικρή· υποθέτω ότι ο Γεννάδιος και ο Βενθύλος σκόπευαν να μοιράζονται την μεγάλη αίθουσα, και να παραχωρήσουν στον τρίτο διδάσκαλο, που επρόκειτο να αναλάβει τους λιγότερο προχωρημένους μαθητές, την μικρή, θα παρέδιδε λοιπόν ο Γεννάδιος πρώτος από τις 8 ως τις 9.30 Αρχαία Ελληνικά, θα αποχωρούσε μαζί μέ τους μαθητές του, στις 10 θα άρχιζε ο Βενθύλος μέ τους δικούς του και θα εδίδασκε ώς τις 11.30, θα ακολουθούσε η μεσημβρινή παύση, θα ξανάρχιζε πρώτος ο Γεννάδιος το απόγευμα παραδίδοντας από τις 3 ώς τις 4 Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή Γεωγραφία και Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο θρησκευτικά, και ο Βενθύλος θα είχε στη διάθεση του την αίθουσα από τις 4 ώς τις 5.

Το πρόγραμμα αυτό, μέ μικρές άλλαγες, δημοσιεύθηκε στην Γενική Εφημερίδα (Δασκαλάκης 405)· για τον τρόπο μέ τον οποίο εφαρμόσθηκε κατά το πρώτο εξάμηνο της λειτουργίας του σχολείου βλ. εδώ, έγγραφο αρ. (24α), όπου φαίνεται ποια μαθήματα προστέθηκαν, ποια ήσαν υποχρεωτικά και ποια προαιρετικά, και σε τί ποσοστό οι μαθητές παρακολουθούσαν τα προαιρετικά μαθήματα. Βλ. επίσης τα έγγραφα άρ. 35 και 51 για επιμέρους προβλήματα στην εφαρμογή.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/22.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

όποιων είναι αύτη διαφερόντως επιδεκτική, να πραγματεύεται περί της άρχης και της φύσεως της νέας έλληνικης ποιήσεως και να αναλύη εις το σχολείον τα σημειωδέστερα χωριά, όχι μόνον των αρχαίων ποιητών, άλλα και των ετερογενών, από του Βιργιλίου έως του Μόντη και του Βαϋρώνος". το δύσκολο αυτό μάθημα θα μπορούσε να αναλάβει, κατά τη γνώμη του, o Κωνσταντίνος Κοκκινάκης. Έξι διδασκάλους (Γεννάδιο, Βενθύλο, Κοκκινάκη, ένα μαθηματικό, ένα θεολόγο και ένα ζωγράφο), που θα παρέδιδαν τα προαναφερθέντα εννέα μαθήματα ήθελε ο Μουστοξύδης18.

Οι αντιρρήσεις του όμως δεν περιορίζονταν μόνο στον αριθμό και το είδος των μαθημάτων, θεώρησε υπερβολική και περιττή τη δαπάνη των 600 διστήλων (9000 γροσίων), που ενέκρινε η κυβέρνηση για την αγορά βιβλίων, τα οποία ο Βενθύλος πρότεινε ως απολύτως αναγκαία για τους διδασκάλους του Κεντρικού Σχολείου και μέλλοντες συγγραφείς των απαραίτητων για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σχολικών εγχειριδίων. Κατά τον έφορο, τα προτεινόμενα βιβλία ήσαν μεν αξιόλογα, όχι όμως απαραίτητα: "Είναι καταλληλότερα να στολίσωσι μέγα τι κατάστημα φιλολογικον, παρά να χρησιμεύσωσιν εις την φιλομάθειαν μειρακίων τα οποία μόλις έγεύθησαν τα πρώτα νάματα της παιδείας". ο Μουστοξύδης, μετά από δύο μηνών συνεργασία, έδειχνε να εκτιμά τον Γεννάδιο και τον Βενθύλο, έβλεπε όμως πίσω από τις προτάσεις τους όχι σωστή εκτίμηση των δυνατοτήτων και των αναγκών αλλά προσωπικές φιλοδοξίες ασυμβίβαστες με την "πτωχείαν του ταμείου" και με το επίπεδο των υποψηφίων μαθητών τους: "Οι κ. Γεννάδιος και Βενθύλος εδιωρίσθησαν κατά το παρόν καθηγηταί κεντρικού σχολείου, όχι πανεπιστημίου. Και τούτου είναι άξιοι να γένωσιν, όταν άνεγερθη· αλλά κατά το παρόν είναι ανάγκη εξ αιτίας της ενεστώσης αμάθειας του έθνους, να περιορίσωσι τας διδασκαλίας και τα προτερήματα των εις στενωτέραν σφαίραν εωσού προϊόντος του χρόνου, και όταν οι μαθηταί δυνηθώσι να τους ακολουθήσουν, να αναπτερωθώσιν εις υψηλοτέραν σφαίραν"19.

Παρά τις διαφωνίες και την ένταση στις σχέσεις διδασκάλων και εφόρου, η όποια διαφαίνεται από διαφορές αιχμές στα έγγραφα των δύο πλευρών, η συνεργασία προχωρούσε και στις 8 Ιανουαρίου 1830 ανοιξε πανηγυρικά το Κεντρικό Σχολειο, το όποιο θα στεγαζόταν προσωρινά στο κτήριο που παλαιότερα συνεδρίαζε το "Πανελλήνιον"20. Δοξολογία με τέσσερις μητροπολίτες, στην οποία

18. Έγγραφο της 28.12.1829. Δασκαλάκης 659-661.

19. Αναφορά άρ. 53/23.12.1829 του Μουστοξύδη προς τή Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, ΓΑΚ Π 22.

20. Αν και ο Χρήστος Γ. Κωνστανταντινόπουλος, η Αίγινα στα χρόνια του Καποδίστρια, Αθήνα 1968, 26, είχε επισημάνει τη σαφέστατη σχετική πληροφορία στη Γενική Εφημερίδα, η Ελένη Ε. Κούκκου, ο Καποδίστριας και η Παιδεία, 1827-1832 : Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αίγίνης, Αθήνα 1972, 129, έγραψε χωρίς να παραπέμψει σε κάποια πηγή ότι "το Κεντρικόν Σχολείον εστεγάσθη αρχικώς εντός του περιβόλου του Ορφανοτροφείου, εις μίαν πτέρυγα του κεντρικού κτηρίου", και

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/23.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

παρέστησαν όσοι επίσημοι και λόγιοι βρίσκονταν στην Αίγινα, κλάδοι δάφνης και ελιάς, σύντομες και περιεκτικές ομιλίες του Μουστοξύδη και του Βενθύλου, εξαιρετικά ενδιαφέρουσες για όποιον θέλει να μελετήσει τους προσανατολισμούς και τις προθέσεις των ομάδων, που οι δύο άνδρες εκπροσωπούσαν. ο έμπιστος του Κυβερνήτη έφορος μίλησε για ευπειθείς και ευαγωγους μαθητές που θα γίνουν αργότερα ευπειθείς και ευαγωγοι πολίτες, ο νεαρός διδάσκαλος με την πρόσφατα αποκτημένη σε γερμανικά πανεπιστήμια κλασική μόρφωση ζήτησε από τους μέλλοντες μαθητές του, αυτούς που επρόκειτο να αποδείξουν διεθνώς ότι είναι γνήσιοι απόγονοι εκείνων που ευεργέτησαν με τη σοφία τους τον κόσμο, να ορκισθούν στους προμάχους του Μεσολογγίου ότι δεν θα ντροπιάσουν το ένδοξο ελληνικό όνομα. Και οι δύο τόνισαν σ' αυτούς τους πρώτους μαθητές ότι η φοίτηση στο νέο, ξεχωριστό σχολείο δεν ηταν προσωπική τους υπόθεση, αλλά εθνική. Τους έθεσαν προ των ευθυνών τους, υποδεικνύοντας τη θέση που είχαν, η που έπρεπε να καταλάβουν, στη μακρά γραμμη του χρόνου της έλληνικης ιστορίας. τα φωτεινά σημεία της γραμμης αύτης σταματούσαν είκοσι αιώνες πριν, και τώρα εμφανίζονταν παλι· γι' αυτό οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου ήσαν τυχεροί, αλλά έπεφτε στους ώμους τους βαριά η ευθύνη για την πραγματικη αναγέννηση της Ελλάδος· αυτοί θα συνέχιζαν την Επανάσταση, πολεμώντας όχι πλέον εναντίον των Τούρκων αλλά κατά της αμάθειας και της εκβαρβαρωσης· ήσαν ευνοημένοι από την Ιστορία, που τους ανέθετε να θερίσουν "τους ειρηνικούς καρπούς απείρων συμφορών, πολυχρονίων πόνων και ποταμών αιμάτων", αλλά το μέλλον θα ηταν λαμπρό μόνο αν αύτοί., ειδικά αύτοί, αξιοποιούσαν ορθά το κρίσιμο παρόν, και ορθη αξιοποίηση του παρόντος, εσήμαινε μελέτη του λαμπρού παρελθόντος· δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι οι έφηβοι και οι νέοι του 1830 ήσαν απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, θα έπρεπε να το αποδείξουν, καλλιεργώντας και χρησιμοποιώντας ορθά τα φυσικά προτερήματα που είχαν κληρονομήσει από τους ένδοξους προγόνους. Και αυτό έπρεπε να γίνει όχι μόνον επειδή ήταν απαραίτητο για την προκοπή του έθνους αλλά και διότι οι ευεργετημένοι από τους αρχαίους Έλληνες ξένοι περίμεναν τις αποδείξεις για τη συνέχεια της έλληνικης φυλης και αλίμονο αν έλεγαν κάποτε ότι οι Έλληνες

__________

Η Αικατερίνη Κορδούλη, ό.π., 409, επίσης χωρίς τεκμηρίωση, επανέλαβε την ίδια άποψη: "Ο μεγάλος ενθουσιασμός του Καποδίστρια για την παιδεία, τον οδήγησε στην ίδρυση μέσα στο Ορφανοτροφείο και του περίφημου Κεντρικού Σχολείου". Ίσως πρόκειται για παρεξήγηση, οφειλόμενη στο ότι, κατά την καποδιστριακή περίοδο μόνο, ο πρόεδρος του Ορφανοτροφείου Ανδρέας Μουστοξύδης συνέβαινε να είναι και έφορος του Κεντρικού Σχολείου· πάντως το Κεντρικό Σχολείο ήταν ανεξάρτητο ίδρυμα και δεν υπαγόταν με κανέναν τρόπο στο Ορφανοτροφείο ούτε στεγάσθηκε ποτέ σε αυτό. Τη στέγαση στο κτήριο του Πανελληνίου είχε αποφασίσει εξ αρχής ο ίδιος ο Καποδίστριας· σε σχετικό με την οργάνωση του Κεντρικού Σχολείου έγγραφό του της 1.11.1829 προς τον Μουστοξύδη διαβάζουμε και τα εξής: "Το Πανελληνείον είνε τόπος πρόσφορος διά την παράδοσιν των μαθημάτων, και θέλει προστεθεί η αναγκαία εις τούτο σκευή διά της επιστασίας σου". ΓΑΚ Π 21.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/24.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

"ενοθεύθησαν τον νουν και την καρδίαν ... Άλλα πριν ακούσωμεν τοιαύτην καταδίκην, φευ !" αναφώνησε ο νεαρός, πρόσφατα σπουδαγμένος στη Γερμανία διδάσκαλος Βενθύλος "ας μας καταπίη όλους η μαύρη γη ...". Όλα αυτά θα πρέπει να τα φαντασθούμε να επαναλαμβάνονται με διάφορους τρόπους και σε διάφορους τόνους μέσα στις τάξεις, όσο λειτούργησε το Κεντρικό Σχολείο.

Παρένθεση: ακριβώς δέκα χρόνια αργότερα, την άνοιξη του 1840, ένας από τους μαθητές που συμμετείχαν στην τελετή αυτή, o Κρητικός Εμμανουήλ Βιβιλάκης, προλαβαίνοντας τον παλιό συμμαθητή του στο Κεντρικό Σχολείο Κωνσταντίνο Παπαρρηγοπουλο, έγραφε στο Βερολίνο, όπου τότε σπούδαζε Νομικά, την πρώτη αδέξια ελληνική απάντηση στον Jacob Philipp Fallmerayer: "Neugriechisches Leben, verglichen mit dem Altgriechischen; zur Erläuterung beider" 21 (μεταφράζω: Νεοελληνικός βίος εν συγκρίσει προς τον άρχαιοελληνικον, προς ερμηνείαν αμφοτέρων).

Μιάμιση σελίδα κάλυψαν η περιγραφή της τελετής και οι δύο ομιλίες στο αμέσως επόμενο φύλλο της Γενικής Εφημερίδος 22. "Ζήτω ο Κυβερνήτης ημών !" ήταν η τελευταία φραση του Βενθύλου. Αν όχι ενωρίτερα, από την ημέρα αυτή το νέο σχολείο, ως ίδρυμα στρατηγικής σημασίας για όσα μπορούσε να επιδιώξει η κυβέρνηση μέσω του υπό συγκρότηση εκπαιδευτικού συστήματος, υποθέτω πως άρχισε να απασχολεί σοβαρά και την αντιπολίτευση.

Λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου και προσέλευση μαθητών (8.1.1830-15.9.1834)

Η "έναρξις του Κεντρικού Σχολείου" στις 8 Ιανουαρίου δεν σημαίνει και έναρξη των μαθημάτων. Φαίνεται ότι από την ημέρα εκείνη άρχισαν οι εγγραφές των

21. Γιώργος Βελουδής, ο Jacob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού Ιστορισμού, Αθήνα 1982, 46-50, όπου μια κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Βιβιλάκη. Βλ. επίσης Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München under König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844), Μόναχο 1995, 175, απλή αναφορά. Τόσο ο Βιβιλάκης, όσο και ο Παπαρρηγόπουλος, που δημοσίευσε το 1843 το πρώτο αξιόλογο αναιρετικό των απόψεων του Fallmerayer βιβλίο, τή μελέτη Περί εποικίσεως σλαβικών τίνων φυλών εις την Πελοπόννησον, είχαν ακούσει στο Κεντρικό Σχολείο μαθήματα Ιστορίας από τον Γεννάδιο, ο οποίος δίδαξε, σύμφωνα μέ τα προγράμματα που γνωρίζουμε, Αρχαία, Μέση και Νεότερη Ιστορία. Ένας άνθρωπος όπως ο Γεννάδιος, που ήξερε και Γερμανικά, μου φαίνεται δύσκολο να μην απάντησε από την έδρα του ανώτερου τότε έλληνικού εκπαιδευτικού ιδρύματος, στις διατυπωμένες από το 1830 θέσεις του Fallmerayer δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω χειρόγραφα των παραδόσεων του Γεννάδιου, για να δούμε αν και πως το σχήμα του Παπαρρηγόπουλου σχετίζεται μέ τις παραδόσεις αυτές. για τη διδασκαλία της Αρχαίας, Μέσης και Νεότερης Ιστορίας στο Κεντρικό Σχολείο, βλ. εδώ, έγγραφο άρ. 113, Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές..., ό.π., 183-184, και το πρόγραμμα του Β΄ εξαμήνου 1833-34, συνημμένο σε έγγραφο της 10.3.1834, ΓΑΚ Π θ. 115, φ. 10.

22. Φύλλο 4 (11.1.1830) 14-15. Βλ. εδώ Ε 3.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/25.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

προσερχόμενων μαθητών και η κατάταξη τους σε τάξεις, με κριτήριο το επίπεδο των γνώσεων τους στα Αρχαία Ελληνικά, το σπουδαιότερο μάθημα τοσο στα σχολεία από τα οποία προέρχονταν όσο και σε αυτό που θα φοιτούσαν. Στίς 22 Ιανουαρίου δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα το ωρολόγιο πρόγραμμα: Οι δύο διδάσκαλοι, και ένας υποδιδάσκαλος τον οποίο επρόκειτο να επιλέξουν οι ίδιοι, θα παρέδιδαν τα γνωστά μας πέντε μαθήματα από Δευτέρα έως Παρασκευή, 8-12 το πρωί και 2-5 το απόγευμα, ενώ Μουσική και "Σκιαγραφίαν" θα μπορούσαν να διδαχθούν, όσοι ήθελαν και είχαν κλίση, από τους ειδικούς διδασκάλους του Ορφανοτροφείου23' το Σάββατο προβλέπονταν επαναλήψεις των μαθημάτων "παρόντων των διδασκάλων"24.

Σε άλλο έγγραφο, που δημοσιευόταν μαζί με το πρόγραμμα, η κυβέρνηση, αναφερόμενη στα μαθήματα και τους διδασκάλους, επανελάμβανε την υπόσχεση που είχε δώσει τον Δεκέμβριο, δήλωνε δηλαδή ότι "θέλουν εισαχθή βαθμηδόν και άλλα μαθήματα και διδάσκαλοι", καί, σε ό,τι αφορούσε τις επαγγελματικές προοπτικές, ενώ στην ανακοίνωση του Δεκεμβρίου ηθελε όσους φοιτήσουν στο Κεντρικό διδασκάλους των "τυπικών σχολείων", των γυμνασίων δηλαδή που επρόκειτο να ιδρύσει, τώρα έκανε λόγο και για διδασκάλους των αλληλοδιδακτικών αλλά και για όσους ήθελαν να "προπαρασκευασθώσιν εις υψηλοτέρας πολιτικάς υπηρεσίας". Αυτά δεν έσήμαιναν ότι απέκλειε όσους δεν είχαν σκοπό να γίνουν εκπαιδευτικοί η ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι: η φράση "Συσταίνεται Σχολείον Κεντρικόν εις Αίγιναν διά τους μαθητιώντας νέους, και κυριώτερον διά τους έχοντας έφεσιν να αναδεχθώσι το διδασκαλικόν επάγγελμα" άνοιγε τις πύλες σε όλους, όσους, για οποιονδήποτε λόγο, ήθελαν ν' αποκτήσουν ανώτερη μόρφωση 25.

23. Μετά από μια δοκιμαστική περίοδο διδασκαλίας στο Ορφανοτροφείο, στις 13.1.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Μουσικής για το Ορφανοτροφείο και το Κεντρικό Σχολείο ο Αθανάσιος Αβραμιάδης. Βλ. Δασκαλάκης 701-702. Με το διάταγμα 508/2.3.1830 διορίσθηκε διδάσκαλος της Ιχνογραφίας ο Πέτρος Χαλικιόπουλος, ο οποίος παραιτήθηκε στο τέλος του εξαμήνου, στα μέσα Ιουλίου 1830. ο Μουστοξύδης (αναφορά άρ. 366/17.7.1830) δεν στενοχωρήθηκε, διότι, αν και δεν είχε να του καταμαρτυρήσει τίποτε σε ό,τι άφορούσε τή διαγωγή, τον εύρισκε πολύ νέο για ένα "κατάστημα, το οποίον απαιτεί αυστηρά και χρηστά ήθη". Άλλωστε "Αυτός είναι παντάπασιν ανίκανος να διδάσκη την Γραμμικήν Ιχνογραφίαν, εις την οποίαν πρέπει προ πάντων οι νέοι να προγυμνασθωσιν, αντί να περιπλανάται η φαντασία των σπουδάζουσα ματαίως περί την Ζωγραφικήν και Γλυπτικήν, αι οποίαι άπαιτουσι καιρούς ευτυχέστερους, και αφθονώτερα τα βοηθήματα". ΓΑΚ Π 24, 29.

24. Γενική Εφημερίς 7 (22.1.1830) και Δασκαλάκης 404-407, μέ λανθασμένη παραπομπή στη Γενική Εφημερίδα. Σημειωτέον επίσης ότι η ημερομηνία σύνταξης του, βασιζόμενου στις προτάσεις των διδασκάλων, κυβερνητικού εγγράφου δεν είναι βεβαίως η 1η Νοεμβρίου 1829, σύμφωνα μέ την οποία το κατέταξε ο Δασκαλάκης. η Κυβέρνηση το δημοσίευσε μ' αυτήν επειδή θεωρούσε ότι το Κεντρικό Σχολείο ιδρύθηκε την ημέρα που υπεγράφη η ανάθεση της οργάνωσης του στους Γεννάδιο και Βενθύλο. Οι προτάσεις των διδασκάλων κατατέθηκαν στις 20 Νοεμβρίου 1829.

25. Βλ. Εδώ έγγραφο άρ. 5. Από τις ανάγκες της αντιπολιτευτικής τακτικής και όχι από αντίδραση στον αποκλεισμό κάποιων μαθητών έχει οπωσδήποτε υπαγορευθεί η σχετική επίκριση που διαβάζουμε στα κοραικά Σύμμικτα Ελληνικά. Από της αρχής της Κυβερνήσεως του Καποδίστρια

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/26.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

Όσοι ανταποκρίθηκαν στην κυβερνητική πρόσκληση χωρίστηκαν σε τρεις τάξεις· την Πρώτη τάξη, στην όποια κατατάχθηκαν οι λίγοι, δεκαοκτώ τον αριθμό, που θεωρήθηκαν αρκετά προχωρημένοι για να ακούσουν τα μαθήματα που σκόπευε να παραδώσει ο Ιωάννης Βενθύλος, την πολυπληθή Δευτέρα με τους λιγότερο προχωρημένους, που ανέλαβε ο Γεννάδιος, και την Τρίτη με τους αρχάριους, στην οποία θα εδίδασκε ο υποδιδάσκαλος Ιωσήφ Διστομίτης 26. Τουλάχιστον 110 υπολογίζω ότι είχαν προσέλθει όταν άρχισαν τα μαθήματα, στις 3 Φεβρουαρίου 183027. Οι περισσότεροι κατάγονταν από τις εντός των συνόρων περιοχές, κυρίως από τη Στερεά, οι υπόλοιποι ήσαν "ξένοι", Χιώτες και Ψαριανοι πρόσφυγες οι περισσότεροι, από οικογένειες που παροικούσαν στην Αίγινα και σε άλλα νησιά. Μέσα σ' ένα μήνα ο αριθμός των μαθητών διπλασιάσθηκε, χωρίς ν' αλλάξουν πολύ οι σχετικές με την καταγωγή αναλογίες. η αθρόα συρροη μαθητών θα πρέπει να ξεπέρασε τις προβλέψεις της κυβέρνησης και τις προσδοκίες των διδασκάλων. Στις αρχές Μαρτίου πάνω από 250 έφηβοι και νέοι συνωστίζονταν στις αίθουσες του νέου σχολείου και ο έφορος έγραφε στην κυβέρνηση: "Άν έλθουν άλλοθεν άλλοι θέλομεν αναγκασθή να διδάσκωμεν υπ' αίθριον ουρανόν"28. ο μεγάλος αριθμός των μαθητών και η μεγάλη ανομοιογένεια σε ό,τι αφορούσε τις γνώσεις οδήγησαν στη δημιουργία μιάς τέταρτης τάξης, στην όποια κατατάχθηκαν όσοι λόγω ηλικίας η άλλων αιτιών δεν είχαν αρκετές γνώσεις για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα του Γεννάδιου, του Βενθύλου και του Ιωσήφ Διστομίτη. η τέταρτη τάξη, στην οποία κατατάχθηκαν περί τους 80 μικρής ηλικίας μαθητές, που διδάσκονταν κυρίως Νέα Ελληνικά "κατά γραμματικήν", και την οποία ανέλαβε

__________

και εφεξής. Μέρος πρώτον, Παρίσι 1831, 9: " Ώστε ο κύριος σκοπός της συστάσεως του λεγομένου Κεντρικού σχολείου είναι μερικός, δηλαδή η εις αυτό μόρφωσις των διδασκάλων των μελλόντων τυπικών σχολείων, των οποίων αγνοείται και αυτού του ονόματος η σημασία, και των αλληλοδιδακτικών. και ιδού σχολείον δημόσιον ανώτερον δεν υπάρχει εις την Ελλάδα ! Αλλ' όσοι νέοι δεν γίνονται διδάσκαλοι, και θέλουσι να εκλέξωσιν άλλον βίον, που θέλουν διδάσκεσθαι; η περί τούτων δεν κρίνει χρέος της η Κυβέρνησις να φροντίση από του κοινού κατά την έπικρατούσαν μερικήν ένδειαν; Τάχα περί του μέλλοντος κρίνει εύλογον να φροντίζη, και όχι περί του παρόντος; και μόνον περί διδασκάλων;". το κείμενο φέρεται συντεταγμένο "Εν Αιγίνη, Δεκεμβρίου 15, 1830", όπου δηλαδή και όταν ήταν γνωστό ότι στο Κεντρικό Σχολείο γραφόταν όποιος ήθελε και μπορούσε να πάει στην Αίγινα, ανεξαρτήτως επαγγελματικού προσανατολισμού και ηλικίας.

26. Ιεροδιάκονος, μαθητής του θ. Καϊρη στη σχολή των Κυδωνιών - στα χρόνια της Επανάστασης εργάσθηκε ως διδάσκαλος στην Αθήνα και στην Πάρο. Βλ. Δασκαλάκης 97, 99, 104, 112, 789.

27. Την ημερομηνία βρίσκω σε επιστολή που απηύθυναν οι διδάσκαλοι στον έφορο στις 31 Ιανουαρίου 1830: "Απαντώντες εις την από 29ην του παρόντος επιστολήν σας σου λέγομεν ότι τα μαθήματα αρχίζουν την Γ΄ του ερχομένου Φεβρουαρίου, κατά την οποίαν μας έδωσες γνώμην". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης (=Ίωάννης Γεννάδιος), ό.π., 304. Ότι έγινε πράγματι έτσι το μαθαίνουμε από αναφορά του Μουστοξύδη προς την Γραμματεία, συνταγμένη στις 14 Φεβρουαρίου: "Τα μαθήματα του Κεντρικού Σχολείου άρχισαν ήδη από τας αρχάς της παρελθούσης εβδομάδος και προχωρούσι". Δασκαλάκης 788.

28. Βλ. Δασκαλάκης 843-844.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/27.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

ο Κωνσταντίνος Οικονομίδης 29, ονομάσθηκε και Προτελεστικόν η Προκαταρκτικόν Σχολείον. Από το επόμενο εξάμηνο και στο εξής Προκαταρκτικόν Σχολείον θα ονομάζονταν οι δύο προπαρασκευαστικές τάξεις που ανέλαβαν οι Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης, δηλαδή οι τάξεις που μέχρι και τον Αύγουστο του 1830 αναφέρονταν ως Γ΄ και Δ΄ Κεντρικού 30.

Υστερα από έναν περίπου μήνα μαθημάτων, στα τέλη Φεβρουαρίου, η τάξη του Γεννάδιου ήταν έτοιμη να δείξει πόσο αποτελεσματικός ήταν o διδάσκαλος και ποσό επιμελείς ήσαν οι μαθητές. ο Μουστοξύδης συγκινήθηκε και ένθουσιάσθηκε παρακολουθώντας τις προφορικές εξετάσεις της Β΄ τάξεως, κατά τις όποιες 80 περίπου μαθητές εξετάσθηκαν στον Πλαταϊκό του Ισοκράτους. " Η έκβασις του πράγματος εκπληροί τας ελπίδας της Κυβερνήσεως και φέρει έπαινον εις τον Κύριον Γεννάδιον", ανέφερε στην αρμόδια Γραμματεία στις 3 Μαρτίου 183031· στο θέμα δόθηκε και η δημοσιότητα που απαιτούσε η ανάγκη προβολης του κυβερνητικού έργου: Τόσο η αναφορά του εφόρου, ελαφρά διασκευασμένη ώστε να πάρει τη μορφή ανταπόκρισης από την Αίγινα, όσο και μια έπιστολη με την οποία ο Κυβερνήτης εξέφραζε την εδνοιά του δημοσιεύθηκαν στην Γενική

29. Καταγόταν από τή Βυτίνα, ήταν μαθητής του Αγαπίου Λεονάρδου και κατά τή διάρκεια της Επανάστασης εργαζόταν ως γραμματικός και διδάσκαλος. Δασκαλάκης 789.

30. Στην περί τα εκπαιδευτικά βιβλιογραφία της περιόδου το Προκαταρκτικόν παρουσιάζεται ως ξεχωριστό σχολείο, ενίοτε δε συγχέεται μέ το Πρότυπον Σχολείον, το διδασκαλείο της εποχής, όπου φοιτούσαν για λίγους μήνες όσοι επρόκειτο να αναλάβουν υπηρεσία σε αλληλοδιδακτικά σχολεία. δεν ήταν όμως τίποτε άλλο από προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού Σχολείου, στις οποίες κατατάσσονταν όσοι κρίνονταν από τους διδασκάλους ανέτοιμοι να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα των δύο κυρίως τάξεων. Όσοι δίδασκαν στις τάξεις του Προκαταρκτικού ονομάζονταν και αυτοί διδάσκαλοι η υποδιδάσκαλοι, του Κεντρικού Σχολείου και οι μαθητές τόσο των κυρίως όσο και των προπαρασκευαστικών τάξεων γράφονταν στο ίδιο μαθητολόγιο· μάλιστα από τις 29.8.1830 ώς τις 9.10.1831, οπότε διακόπηκε η τήρηση του μαθητολογίου, όλες τις εγγραφές, δηλαδή και για τις τάξεις του Κεντρικού και για αυτές του Προκαταρκτικού, τις έκανε ο Γεννάδιος, ο οποίος ουδέποτε δίδαξε στις προκαταρκτικές τάξεις. τον Αύγουστο του 1830 ο έφορος και οι διδάσκαλοι ονόμασαν όλες τις τάξεις "Λύκειον Φιλολογικόν", η ονομασία αυτή όμως δεν επικράτησε και ώς το 1834 γινόταν πάντοτε λόγος για ένα εκπαιδευτικό κατάστημα μέ το όνομα "Κεντρικόν και Προκαταρκτικόν Σχολείον". σε ορισμένα έγγραφα που δημοσιεύονται εδώ θα συναντήσει ο αναγνώστης φράσεις όπως "τά παιδευτήρια της Αιγίνης" η "τα δύο σχολεία"· οι διατυπώσεις αυτές απλώς δεν είναι ακριβείς· πλήθος άλλων αμάχητων τεκμηρίων μας πείθει ότι ώς το τέλος "Προκαταρκτικόν Σχολείον" ονομάζονταν οι προπαρασκευαστικές τάξεις του Κεντρικού.

31. Βλ. εδώ, έγγραφο αρ. 24. ο Μουστοξύδης ζήτησε από τέσσερις μαθητές της τάξης του Γεννάδιου να καθαρογράψουν ένα απόσπασμα από το κείμενο στο οποίο εξετάστηκαν, μαζί μέ τη μετάφραση του, ώστε να έχει η κυβέρνηση απτά δείγματα της προόδου των μαθητών. Ένα από τα χειρόγραφα των μαθητών δημοσιεύεται εδώ, έγγραφο άρ. (24γ). Συνημμένη στην αναφορά αυτή του Μουστοξύδη ήταν και η πλούσια σε πληροφορίες έκθεση για τον αριθμό των μαθητών και τα διδασκόμενα μαθήματα, απόσπασμα της οποίας είχε δημοσιεύσει παλαιότερα η Αικατερίνη Κορδούλη, ό.π., από το σχέδιο που βρίσκεται στο Αρχείο του Ορφανοτροφείου. Η έκθεση δημοσιεύεται ολόκληρη εδώ από το πρωτότυπο· βλ. έγγραφο άρ. (24α).

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/48/gif/28.gif&w=600&h=91531. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

4. Ο Ψαριανός μαθητής της Β΄ τάξεως Ν. Μετύλιας καθαρογράφει στις αρχές Μαρτίου 1830 τή μετάφραση ενός συγκινητικού αποσπάσματος από τον Πλαταικό του Ισοκράτη. (Βλ. εδώ σημ. 31).

Σελ. 28
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 9
    31. Κόκκωνας, Μαθητές Κεντρικού Σχολείου

    ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

    Α Αυτόγραφο (Παραπομπή στο 2ο μέρος αυτού του βιβλίου).

    Αρχείο Μουστοξύδη στή Μητρόπολη Κέρκυρας. Μικροταινιοθηκη Κέντρου Νεοελληνικών

    Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Μουστοξύδης 1965,1-8.

    ΒΠ 7 Βοηθητικός πίνακας αρ. 7 (Παραπομπή στο 4ο μέρος αυτού του βιβλίου).

    Γ Ξενοφών Αναστασιάδης [= Ιωάννης Γεννάδιος], Γεωργίου Γενναδίου βίος, έργα, επιστολαί Παρίσι 1926.

    ΓΑΚ AM Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Μαυροκορδάτου.

    ΓΑΚ ΓΓ Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γενική Γραμματεία.

    ΓΑΚ Δ Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γραμματεία του Δικαίου.

    ΓΑΚ ΔΑ΄ 1 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Βιβλίο εξερχόμενων της Γραμματείας

    Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (27.9.1829-24.5.1830).

    ΓΑΚ ΔΑ΄ 3 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Βιβλίο εξερχόμενων της Γραμματείας

    Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (13.10.1832-19.3.1833).

    ΓΑΚ ΔΑ΄ 4 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Πρωτόκολλο εξερχόμενων της Γραμματείας Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (28.9.1829-17.1.1832).

    ΓΑΚ ΔΑ΄ 5 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Πρωτόκολλο εισερχομένων της Γραμματείας Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως (29.9.1829-21.12.1831).

    ΓΑΚ Π Γενικά Αρχεία του Κράτους, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως. Οι αριθμοί παραπέμπουν σε φακέλους.

    ΓΒ Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σ,πουδών.

    Δ και Δασκαλάκης Απ. Β. Δασκαλάκη, Κειμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη: Τα περί Παιδείας, Αθήνα 1968, τρεις τόμοι με ενιαία σελιδαρίθμηση (Α΄: 1-736, Β΄: 737-1504, Γ: 1505-2191). Οι αριθμοί παραπέμπουν σε σελίδες.

    διδ. διδάσκαλος

    E Έγγραφο (-α). (Παραπομπή στο 3ο μέρος αυτού του βιβλίου).

    ΕΒΕ ΧΦ Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Τμήμα χειρογράφων.

    ΕΔΠ Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως.

    θ. θυρίδα.