Συγγραφέας:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Τίτλος:Παιδαγωγός
 
Υπότιτλος:Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:24
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1994
 
Σελίδες:183
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Late Antiquity
 
Χρονική κάλυψη:Ύστερη αρχαιότητα
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου δεν είναι η Ηθική αλλά η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, δηλαδή αναφέρεται όχι τόσο στις ηθικές αρχές αλλά στις πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και στις αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Ο συγγραφέας έχει βασισθεί στο έργο εθνικών φιλοσόφων, ρητόρων, αλλά και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας, προκειμένου να οδηγηθεί, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής, διασταυρώνοντας συνεχώς τα διαθέσιμα στοιχεία. Αναζητήθηκαν τα κοινά σημεία των στοχαστών της εποχής, καθώς οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής, και η κατανόηση των νοοτροπιών αυτών μας φέρνει πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.26 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 125-144 από: 186
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/125.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/126.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/127.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Εκ παίδων σμικρών

Στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα, ο σοφιστής συζητά με τον Σωκράτη περί αρετής. Στην ερώτηση για τη δυνατότητα διδασκαλίας της αρετής, ο Πρωταγόρας απαντά:

Εκ παίδων σμικρών αρξάμενοι [οι γονείς], μέχρι ούπερ αν ζώσι, και διδάσκουσι και νουθετούσιν. Επειδάν θάττον συνιή τις τα λεγόμενα, και τροφός και μήτηρ και παιδαγωγός και αυτός ο πατήρ περί τούτου διαμάχονται, όπως βέλτιστος έσται ο παις...

και καταλήγει με μια ρητορική ερώτηση:

τοσαύτης ουν της επιμελείας ούσης περί αρετής ιδία και δημοσία, θαυμάζεις, ω Σώκρατες, και απορείς ει διδακτον εστίν αρετή; (325c-326e)

Το ενδιαφέρον στην απάντηση αυτή δεν βρίσκεται στον ισχυρισμό ότι η ηθική διδάσκεται - η πεποίθηση αυτή, με ορισμένες προϋποθέσεις, ήταν κυρίαρχη στην αρχαιότητα, την κλασική και την ύστερη.1 Ο Πρωταγόρας δεν αναπτύσσει στο σημείο αυτό προσωπικές του απόψεις, αλλά παρουσιάζει τη γενικά αποδεκτή πρακτική. Από τα λεγόμενά του προκύπτει -και εδώ ίσως βρίσκεται το ενδιαφέρον της απάντησης- ότι η διδασκαλία της αρετής αποτελούσε (ή θα έπρεπε να αποτελεί) κεντρικό μέλημα των γονέων. Η σωστή ηθική διαπαιδαγώγηση άρχιζε από πολύ πρώιμη ηλικία: "επειδάν

—————————————

1. Βλ. Koyré, Φιλοσοφία και πολιτεία, σ. 34-54. Για τη δυνατότητα μετάδοσης της αρετής στους δούλους βλ. κεφ. 3.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/128.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

θάττον συνιή τις τα λεγόμενα", από τη στιγμή, δηλαδή, που θα μάθει το παιδί να μιλάει.2

Παρόμοιες διακηρύξεις απαντούν σε συγγράμματα διαφόρων εποχών. Τα ήθη πρέπει να ρυθμίζονται "εξ αρχής", ισχυριζόταν ο Πλούταρχος· "παιδαγωγίαν δε ομολογούμεν είναι αγωγήν αγαθήν εκ παίδων προς αρετήν", εξηγούσε ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς· η ευλάβεια πρέπει να διδάσκεται "εκ πρώτης ηλικίας", επαναλάμβανε ο Ιωάννης Χρυσόστομος.3 Η μέριμνα για ηθική τελείωση άρχιζε νωρίς και δεν θα έπρεπε να σταματά ποτέ. Σύμφωνα με τις δυνατότητές τους, οι άνθρωποι όφειλαν να ασχολούνται με ζητήματα ηθικής "έως γήρως". Ωστόσο για κάθε ηλικία προβλεπόταν διαφορετική μέθοδος διδασκαλίας· αλλιώς βελτιωνόταν το μικρό παιδί, αλλιώς ο έφηβος και αλλιώς ο ενήλικας.

Τα παιδιά διδάσκονταν βασικά να ξεχωρίζουν το καλό από το αισχρό, το δίκαιο από το άδικο, το όσιο από το ανόσιο· τι όφειλαν να πράξουν και τι να μην πράξουν. Διακρίσεις αυτού του είδους αποτελούν, βέβαια, το θεμέλιο κάθε ηθικής διδασκαλίας. Στην περίπτωση των μικρών παιδιών ωστόσο, το βάρος έπεφτε στη διάκριση καθεαυτήν, όχι στο περιεχόμενο των διακριτών εννοιών. Ως ένα βαθμό, αυτό ήταν αναμενόμενο: με τα παιδιά δεν μπορούσε να γίνει συζήτηση γύρω από τις έννοιες του καλού και του κακού. Υπήρχε όμως και άλλη αιτία που η ανάλυση των εννοιών δεν περιλαμβανόταν στο πρόγραμμα διδασκαλίας. Οι ίδιοι οι φιλόσοφοι και οι δάσκαλοι της ηθικής θεωρούσαν το περιεχόμενο των βασικών ηθικών αξιών που διδάσκονταν στα παιδιά δεδομένο. Σχεδόν κανένας δεν έδειχνε να προβληματίζεται για το νόημα της αρετής - με κύρια ίσως εξαίρεση τον Σωκράτη. Όλοι λοιπόν επέμεναν ότι τα παιδιά όφειλαν να ξεχωρίσουν το καλό από το κακό με τα "ναι" και τα "όχι" των γονέων τους. Ως άνθρωποι του κόσμου, οι γονείς γνώριζαν τι είναι (το) καλό και τι (το) κακό.

—————————————

2. "Επειδάν τάχιστα αυτοίς οι παίδες τα λεγόμενα ξυνιώσιν", λέει ο Ξενοφών στη Λακεδαιμονίων Πολιτεία 2.1.

3. Περί παίδων αγωγής 3Ε· Παιδαγωγός 1.5· Περί κενοδοξίας 19 (287).

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/129.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Στην ιουδαϊκή παράδοση τα "ναι" και τα "όχι" στα οποία βασιζόταν η ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών (όπως άλλωστε και η ηθική των ενηλίκων) είχαν τη μορφή κώδικα εντολών. Από το σύνολο των διατάξεων που περιλαμβάνονται στην Πεντάτευχο και τα άλλα κείμενα της ιουδαϊκής Βίβλου, ξεχώριζαν πάντα οι δέκα εντολές, Στο ίδιο ακριβώς πνεύμα αναπτύχθηκε και η χριστιανική ηθική διδασκαλία. "Τας εντολάς οίδας", λέει ο Ιησούς στον πλούσιο που τον ρωτά τι να κάνει για να αποκτήσει αιώνια ζωή: "Μη φονεύσης· μη μοιχεύσης· μη κλέψης· μη ψευδομαρτυρήσης· μη αποστερήσης· τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα". Και ο πλούσιος απαντά: "Διδάσκαλε, ταύτα πάντα εφυλαξάμην εκ νεότητός μου" (Μάρ. 10:17-20). 4 Από τη χριστιανική εκδοχή απουσιάζουν οι εντολές που σχετίζονται με τον Θεό και την αργία του Σαββάτου. Η διδαχή του Ιησού και των μαθητών του απέδιδε μεγαλύτερη σημασία στις ανθρώπινες σχέσεις από ό,τι στις σχέσεις ανθρώπων και Θεού.5 Στην τροποποιημένη τους μορφή πάντως, οι εντολές ήταν απόλυτα αποδεκτές και από τους εθνικούς, μολονότι οι ίδιοι δεν τις διατύπωναν συνήθως σε μορφή κλειστού κώδικα.6

Εθνικοί, Ιουδαίοι και χριστιανοί έδιναν απαρέγκλιτα εντολή στα παιδιά για υπακοή στους γονείς τους. Οι γονείς ήταν αρμόδιοι να τους διδάξουν το διαχωρισμό του καλού από το αισχρό. Στην αποστολή τους αυτή, ανάλογα με την κοινωνική τους τάξη, είχαν βοηθούς μέσα από τον οίκο τους. Διάφορες κατηγορίες υπηρετών, από την τροφό έως τον παιδαγωγό, επικουρούσαν το έργο της ηθικής διαπαιδαγώγησης.7 Όλοι μαζί πάντως προσπαθούσαν να καταστήσουν το παιδί υπάκουο. Καμιά άλλη αρετή δεν θεωρήθηκε ανώτερη από αυτήν. Ο σεβασμός προς τους γονείς και τη θέλησή τους αποτελούσε βέβαια και ανεξάρτητη ηθική αξία με πολύ μεγάλο βάρος σε όλους τους αρχαίους λαούς. Η υπακοή στους γονείς υπήρξε όμως ταυτόχρονα η θεμελιώδης μέθοδος ηθικής διδασκαλίας, ανεξάρτητα

—————————————

4. Πβ. Ματ. 19:16-20, Λουκ. 18:18-20.

5. Ρωμ. 13:9, πβ. Ιακ. 2:11.

6. Πβ. Ιουλιανός, Κατά Γαλιλαίων 152d.

7. Βλ. Bradley, Discovering the Roman Family, σ. 37-75.

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/130.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

από θρησκευτικές πεποιθήσεις. Το ιδανικό ήταν βέβαια να δεχτούν τα παιδιά το καθήκον της υπακοής χωρίς διαμαρτυρία. Αλλιώς γονείς και παιδαγωγοί ήξεραν να τα συνετίσουν με σωματικές και άλλες τιμωρίες.8

Ο χριστιανισμός κληρονόμησε από τον ιουδαϊσμό και μιαν ακόμα βασική αρχή. Η ηθική διαπαιδαγώγηση, από το πρώτο της κιόλας στάδιο, έπρεπε να οδηγεί και στο φόβο του Θεού. "Ουκ άρεις την χείρα σου από του υιού σου ή από της θυγατρός σου", επιτασσόταν ο πιστός, "αλλά από νεότητος διδάξεις τον φόβον του Θεού" (Διδ. 4.9). "Τους νέους παιδεύσωμεν την παιδείαν του φόβου του Θεού", συμβούλευε ο Κλήμης Ρώμης (1 Κλήμ. 21.6). "Από νεότητος Θεώ δουλεύω", ομολογούσε ένας μάρτυρας του χριστιανισμού (Μαρ. Κάρπου 33). "Βούλει είναι τον υιόν πειθήνιον;" ρωτούσε τους πιστούς ο Ιωάννης Χρυσόστομος, "εξ αρχής αυτόν έκτρεφε εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου". Ο Ιωάννης σχολίαζε τα λόγια της Προς Εφεσίους επιστολής που χαρακτήριζαν την υπακοή στους γονείς, εντολή πρώτη. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν συμβάδιζε με τη σειρά εμφάνισης των εντολών στον μωσαϊκό νόμο αλλά, κατά τη γνώμη του, είχε αξιολογική βαρύτητα. Η υπακοή στους γονείς αποτελούσε την ασφαλέστερη εγγύηση για τη διαπαιδαγώγηση των τέκνων. Ακόμα και ο άτοπος πατέρας δεν δίνει ποτέ άτοπες επιταγές, Για να είναι όμως σίγουρος κανείς ότι οι επιταγές του γονέα δεν έρχονταν σε σύγκρουση με τη θεϊκή βούληση, όπως ενδεχομένως θα συνέβαινε με εθνικούς και αιρετικούς γονείς, ο απόστολος (σύμφωνα με τον Ιωάννη) διευκρίνιζε: Τα τέκνα όφειλαν να υπακούουν στους γονείς τους εν Κυρίω (Εφ. 6:1-2).9 Σε τελευταία ανάλυση, η ορθότητα των ηθικών παραινέσεων και επιταγών κρινόταν από τη θέση τους στο θρησκευτικό σύστημα αξιών. Η θρησκευτική αυτή διάσταση δεν ήταν ολότελα άγνωστη στους εθνικούς, αλλά, αναμφίβολα, βρισκόταν αρκετά υποβαθμισμένη.10

—————————————

8. Για τις τιμωρίες βλ. κεφ. 2· επίσης Rouselle, Porneia, σ. 47-62.

9. Υπόμνημα εις Εφεσίους, ομιλία ΚΑ' 1 (MPG 62, 149-50).

10. Η σχετική περιγραφή του Πρωταγόρα κάνει αόριστα λόγο για 

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/131.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Μύθοι ληρώδεις και γραώδεις

Ο ηθικός χαρακτήρας των μικρών παιδιών δεν διαμορφωνόταν αποκλειστικά με επιταγές και απαγορεύσεις. Ακόμα και οι συγγραφείς που διατυπώνουν παρόμοιους ισχυρισμούς γνώριζαν ότι τα παιδιά γίνονταν δέκτες και άλλων μηνυμάτων. Οι μύθοι, οι διηγήσεις και άλλα αφηγήματα κατονομάζονται συχνά ως παράγοντες που επηρεάζουν έντονα την ψυχή τους. "Ου μανθάνεις", ρωτά ο Σωκράτης στην Πολιτεία, "ότι πρώτον τοις παιδίοις μύθους λέγομεν;". Εκείνο που απασχολούσε τον Σωκράτη ήταν η ορθή επιλογή των μύθων. Οι μύθοι, υποστήριζε, όφειλαν να οδηγούν στην αρετή και, κατά συνέπεια, δεν ήταν όλοι κατάλληλοι για τα παιδιά - ούτε άλλωστε και για τους μεγάλους (377a κ.ε.).

Στον πλατωνικό διάλογο μνημονεύονται συγκεκριμένα ορισμένοι μόνο από τους γνωστούς μύθους, αυτοί που αποδίδονταν στον Ησίοδο και τον Όμηρο. Γίνεται ωστόσο αόριστα λόγος και για πολλούς άλλους, ελάσσονες μύθους. Στην τελευταία αυτή κατηγορία περιλαμβάνονται, καθώς φαίνεται, και νεότερες συνθέσεις, που συνέχιζαν να παράγονται από μυθοποιούς. Στα αφτιά των πολύ μικρών παιδιών έφθαναν μάλλον οι ελάσσονες μύθοι, όχι οι σχετικοί με τη θεογονία και τα τρωικά. Ο Πλάτων δεν δίνει πληροφορίες για τις διηγήσεις αυτές, θεωρεί όμως δεδομένο ότι τις αφηγούνταν οι μητέρες, οι τροφοί και γενικότερα οι γέροι. Για το περιεχόμενο των διηγήσεων δεν μπορούν να γίνουν παρά εικασίες. Τα μυθιστορήματα της ελληνιστικής εποχής δείχνουν, ενδεχομένως, την κατεύθυνση προς την οποία εξελίχθηκαν.11

Στην ανάγκη προσεκτικής επιλογής των μύθων που λέγονται στα παιδιά επανέρχεται και ο Πλούταρχος, υπενθυμίζοντας τις 

—————————————

διάκριση μεταξύ όσιου και ανόσιου (325d)· ο Πλούταρχος περιλαμβάνει στα ηθικά καθήκοντα το σεβασμό προς τους θεούς (Περί παίδων αγωγής 7Ε). Βλ. όμως τις παρατηρήσεις του Dover, Greek Popular Morality, σ. 249

11. Για τις πλοκές και την εξέλιξη των μυθιστορημάτων βλ. Perry, The Ancient Romances, και Hägg, Το αρχαίο μυθιστόρημα.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/132.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

συμβουλές του Πλάτωνα. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο τυπικός αφηγητής δεν ήταν μια γριά ή ένας γέρος αλλά η τίτθη.12 Ακούγοντας ακατάλληλους μύθους, τα πολύ μικρά παιδιά κινδύνευαν να αποτυπώσουν στην ψυχή τους ανοησίες.13

Για μύθους με αρνητική παιδευτική αξία γίνεται λόγος και σε ορισμένες επιστολές της Καινής Διαθήκης. Οι μύθοι αυτοί άλλοτε συνδυάζονται με απεράντους γενεαλογίας (1 Τιμ. 1:4), άλλοτε προσδιορίζονται ως ιουδαϊκοί (Τίτ. 1:14), και άλλοτε καταγγέλλονται ως σεσοφισμένοι (2 Πέτ. 1:16). Είναι σχετικά σαφές ότι δεν επρόκειτο για την κλασική μυθολογία των εθνικών· η απόρριψή της δεν χρειαζόταν ειδική εντολή. Οι μύθοι αυτοί στήριζαν αιρετικές διδασκαλίες και, ενδεχομένως, αποτελούσαν προάγγελο της θεολογίας των γνωστικών.14 Ασφαλώς δεν ήταν παιδικά παραμύθια. Σε μία περίπτωση, ωστόσο, χαρακτηρίζονται βέβηλοι και γραώδεις (1 Τιμ. 4:6). Εκτός από τα ασεβή τους διδάγματα, ο συγγραφέας της επιστολής ήθελε να καταγγείλει και τον παιδαριώδη χαρακτήρα τους. Τέτοια μυθεύματα, εμφανίζεται να λέει, μοιάζουν με τις ιστορίες που αφηγούνται οι γέροι στα μικρά παιδιά. Όλοι φαίνεται να γνώριζαν τι είδους ήταν τα παραμύθια αυτά.

Στα χέρια δούλων υπηρετών φαντάζεται την ανατροφή των μικρών παιδιών ο Ιωάννης Χρυσόστομος. Βασική του έγνοια ήταν να μην ακούν τίποτε άπρεπο από τους οικέτας, τον παιδαγωγόν και τους τροφείς. Κυρίως να μην ακούν μύθους ληρώδεις και γραώδεις. Ο Ιωάννης δεν απέρριπτε την παιδευτική αξία των μύθων: ορισμένες ιστορίες της Παλαιάς Διαθήκης έκρυβαν, κατά τη γνώμη του, πολύτιμα διδάγματα. Τα παιδιά της εποχής του όμως άκουγαν άλλου είδους παραμύθια. Από τις νύξεις που κάνει για τις πλοκές τους γίνεται σαφές ότι βρισκόμαστε πια στον κόσμο των 

—————————————

12. Ο Πλάτων, στο χωρίο που παραπέμπει ο Πλούταρχος, κάνει λόγο για τροφό (Πολιτεία 377C).

13. Περί παίδων αγωγής 3F.

14. Βλ. Gunther, St. Paul's Opponents and Their Background, σ. 77· Fallon, The Enthronement of Sabaoth.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/133.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ελληνικών μυθιστορημάτων. "Ο δείνα ... την δείνα εφίλησε· ο του βασιλέως υιός και η μικροτέρα θυγάτηρ τόδε εποίησαν." Από τέτοιες ιστορίες ήθελε να προφυλάξει τα παιδιά ο Ιωάννης.15 Σε άλλη ευκαιρία ζητούσε να μην ακούν από την τίτθη μύθους γραικούς. Εκ πρώτης ηλικίας όφειλαν να πληροφορηθούν ότι υπήρχε κρίσις και κόλασις.16

Επιλεκτικότητα στη χρήση των μύθων συνιστούσε και ο Ιουλιανός, που έζησε την ίδια εποχή με τον Ιωάννη. Ο αυτοκράτορας διατύπωσε με αρκετές επιφυλάξεις τις απόψεις του για τους μύθους, διακρίνοντάς τους από τους αίνους των μεγάλων ποιητών. Οι μύθοι, κατά τη γνώμη του, είχαν πλαστεί για τις ανάγκες των παιδικών ψυχών, που αδυνατούσαν να δεχτούν ακόμα ταληθή, καθώς και των δούλων που στερούνταν παρρησίας.17 Σε οδηγίες του προς τους εθνικούς ιερείς, τους απέτρεπε από την ανάγνωση ιστοριών με ερωτικάς υποθέσεις.18 Τέτοια έργα ήταν ίσως ανεκτά για μικρά παιδιά, όχι για υπηρέτες των θεών.

Εθνικοί και χριστιανοί δάσκαλοι της ηθικής γνώριζαν ότι τα παιδιά μεγάλωναν ακούγοντας παραμύθια. Τα διηγούνταν συνήθως γέροι του σπιτιού και δούλοι υπηρέτες. Οι δάσκαλοι της ηθικής είχαν την πεποίθηση ότι τα παραμύθια ασκούσαν μεγάλη επίδραση στις παιδικές ψυχές. Για το λόγο αυτό, χωρίς να επιδιώκουν την κατάργησή τους, συνιστούσαν μεγάλη προσοχή στην επιλογή τους. Απευθύνονταν στους γονείς και τους ζητούσαν να επιτηρούν τους γέρους του σπιτιού, τις τροφούς και τους παιδαγωγούς. Έτσι ολόκληρο το νοικοκυριό ενεχόταν στην υπόθεση της ηθικής διαπαιδαγώγησης διά των μύθων.

—————————————

15. Περί κενοδοξίας 37-8 (469-79).

16. Υπόμνημα εις Θεσσαλονικείς Β', ομιλία Β' 4 (MPG 62, 478). Αλλού όμως υποστηρίζει ότι οι πληροφορίες αυτές έπρεπε να καθυστερήσουν λίγο· βλ. σημ. 29 παρακάτω.

17. Προς Ηράκλειον 206c-207c.

18. Απόσπασμα επιστολής προς ιερέα 301b.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/134.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Καθάπερ σφραγίδες

Στο πρώτο στάδιο ηθικής διαπαιδαγώγησης, η έμφαση βρισκόταν στην επανάληψη και την επιμονή. Γονείς και παιδαγωγοί επανέρχονταν διαρκώς στη διάκριση αγαθών και κακών, επιτρεπτών ή επιβαλλόμενων και απαγορευμένων. "Και γαρ το ήθος έθος εστί πολυχρόνιον", έγραφε ο Πλούταρχος, "και τας ηθικάς αρετάς εθικάς αν τις λέγη, ουκ αν τι πλημμελείν δόξειεν".19 Άλλωστε και οι μύθοι επαναλαμβάνονταν, ασφαλώς, πολλές φορές. Εδώ βρισκόταν και ο κίνδυνος των ακατάλληλων παραμυθιών. Η εξοικείωση μαζί τους μπορούσε να δημιουργήσει στα παιδιά εσφαλμένες εντυπώσεις.

Η παιδική ψυχή, όπως είχε ήδη ισχυριστεί ο Πλάτων,20 ήταν μαλακή και εύπλαστη. Τα ερεθίσματα που έπαιρνε, αποτυπώνονταν επάνω της με ευκολία και παρέμεναν αποτυπωμένα. Για αυτό και ήταν επιτακτική ανάγκη να δοθεί στο παιδί, από την αρχή, μεγάλη προσοχή. Με την ίδια ευκολία που χαράσσονταν στην τρυφερή ψυχή τα καλά διδάγματα, χαράσσονταν και τα κακά. "Εύπλαστον γαρ και υγρόν η νεότης", επαναλάμβανε ο Πλούταρχος. "Καθάπερ γαρ σφραγίδες τοις απαλοίς εναπομάττονται κηροίς, ούτως αι μαθήσεις ταις των έτι παιδίων ψυχαίς εναποτυπούνται".21

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος συμφωνούσε με την παρομοίωση της σφραγίδας. "Αν εις απαλήν έτι ούσαν την ψυχήν εντυπωθή τα καλά διδάγματα, ουδείς αυτά εξελείν δυνήσεται, όταν σκληρά γένηται ως τύπος· ώσπερ και ο κηρός". Δύο μήνες μάλιστα, όπως εκτιμούσε, ήταν αρκετοί για να αποτυπωθεί μια διδαχή και να γίνει φύση του παιδιού.22 Ο Ιωάννης επανήλθε αρκετές φορές σε παρόμοιες

—————————————

19. Περί παίδων αγωγής 2F-3A.

20. Πολιτεία 377b.

21. Περί παίδων αγωγής 3E-F. Η παρομοίωση αυτή ήταν γνωστός τόπος στους φιλοσόφους και ρήτορες της εποχής.

22. Περί κενοδοξίας 20, 33 (288-90, 438-41).

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/135.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

διατυπώσεις.23 Σε σχέση με τη διαπαιδαγώγηση των πολύ μικρών παιδιών, οι χριστιανοί Πατέρες στηρίχτηκαν στα διδάγματα και τις θεωρίες των μεγάλων εθνικών φιλοσόφων. Όλοι συμφωνούσαν ότι η επιλογή των μύθων ήταν ζήτημα βασικότατο. Η μόνη διαφορά των χριστιανών βρισκόταν στην προτίμηση που έδειχναν για μια ειδική κατηγορία μύθων, εκείνων που απαντούσαν στην Παλαιά Διαθήκη.

Μίμησις πράξεως σπουδαίας

Ακολουθούσε ένα δεύτερο στάδιο ηθικής διαπαιδαγώγησης. Το κύριο βάρος έπεφτε τώρα στους δασκάλους. Οι δάσκαλοι δίδασκαν γράμματα, αλλά, όπως υποστήριζε ο Πρωταγόρας, λάμβαναν την εντολή από τους γονείς να επιμεληθούν περισσότερο την ευκοσμία των παιδιών. Έτσι, όταν τα παιδιά μάθαιναν πια να διαβάζουν και καταλάβαιναν αυτά που διάβαζαν, οι δάσκαλοι τους έστρεφαν την προσοχή σε ποιήματα αγαθών ποιητών. Στα ποιήματα αυτά έβρισκαν πολλές συμβουλές, διηγήσεις, επαίνους και εγκώμια "παλαιών ανδρών αγαθών, ίνα ο παις ζηλών μιμήται και ορέγηται τοιούτος γενέσθαι" (Πρωτ. 325d-326a). Στο εξής, η ηθική διαπαιδαγώγηση βασιζόταν κυρίως στη μίμηση. Ο Πρωταγόρας ξεχωρίζει ως πηγή γνώσης των έργων αγαθών ανδρών την ποίηση. Από τον επόμενο αιώνα, χωρίς να χάσει την κεντρική της θέση στην ηθική διδασκαλία, η ποίηση συμπληρώθηκε από την ιστορία και, αργότερα, από τους βίους φιλοσόφων και αγίων.24 Τον ίδιο σκοπό με τη μίμηση υπηρετούσε και η αποφυγή των κακών παραδειγμάτων. Θετικά και αρνητικά παραδείγματα παρείχε πολλά η Νέα Κωμωδία.

—————————————

23. Πβ. Υπόμνημα εις Θεσσαλονικείς Β', ομιλία Β' 4 (ΜΡΟ 62, 478). Βλ. Brown, The Body and Society, σ. 312.

24. Τον παιδευτικό ρόλο της ιστορίας είχε ήδη επισημάνει ο Θουκυδίδης και τον τόνισε ιδιαίτερα ο Πολύβιος στο προοίμιο των ιστοριών του. Για τη βιογραφία γενικά βλ. Momigliano, The Development of Greek Biography, και για ειδικά ζητήματα της βιογραφίας στην ύστερη αρχαιότητα βλ. Cox, Biography in Late Antiquity.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/136.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Στο ίδιο πνεύμα, αλλά πιο επεξεργασμένοι, ήταν οι Χαρακτήρες του Θεόφραστου. Στον πρόλογο των Χαρακτήρων (που δεν γράφηκε από το φιλόσοφο) δηλώνεται ρητά η παιδευτική αξία του έργου: η μελέτη των ανθρώπινων τύπων θα βοηθήσει τα παιδιά να γίνουν καλύτεροι άνθρωποι.

Η μίμηση στην οποία αναφέρεται ο Πρωταγόρας δεν ήταν ιδιαίτερα δημιουργική υπόθεση. Η επιλογή των προτύπων γινόταν από τους δασκάλους, ενώ τα παιδιά υποχρεώνονταν να αποστηθίζουν τα ποιήματα των αγαθών ποιητών. Το στοιχείο της επανάληψης ήταν καθοριστικό και σε αυτό το στάδιο ηθικής διαπαιδαγώγησης. Από ένα σημείο και πέρα, ωστόσο, η μίμηση σταματούσε να είναι πράξη χωρίς πρωτοβουλία και χωρίς φαντασία. Η σωστή επιλογή των προσώπων που ήταν άξια μίμησης (ή αποφυγής μίμησης) γινόταν υπόθεση των ίδιων των νέων - το ίδιο και η εξαγωγή συμπερασμάτων. Ύστερα υπήρχε το ζήτημα της κατανόησης και της ερμηνείας όσων έλεγαν οι ποιητές, οι ιστορικοί, οι βιογράφοι και οι φιλόσοφοι. Τέλος, τα διδάγματα έπρεπε να προσαρμοστούν στις δεδομένες συνθήκες. Με τέτοιους όρους, η μίμηση άρχιζε να γίνεται δημιουργία και προϊόν ελεύθερης βούλησης. Ο νέος όφειλε να προετοιμαστεί για την αυτόνομη συμμετοχή του στα κοινά της πόλης, όπου ηθική και πολιτική συμπεριφορά συμφύρονταν. Οι νέοι έφευγαν πια από τους δασκάλους, και την καθοδήγησή τους αναλάμβανε η ίδια η πόλη (Πρωτ. 326c-e). Όσοι μάλιστα είχαν τα μέσα και τη διάθεση μπορούσαν να συνεχίσουν τη φοίτησή τους και να αναζητήσουν υποδείξεις για την ηθική τους τελείωση στη φιλοσοφία.

Το τρίτο αυτό στάδιο ηθικής διαπαιδαγώγησης προϋπέθετε την ωριμότητα του νέου, "Διό", έγραφε ο Αριστοτέλης, "της πολιτικής [δηλαδή, σύμφωνα με τα συμφραζόμενα, της ηθικής] ούκ εστιν οικείος ακροατής ο νέος· άπειρος γαρ των κατά τον βίον πράξεων".25 Ο Πλούταρχος πάλι υποστήριζε ότι μέχρι την ανδρική ηλικία, οι νέοι όφειλαν να είναι πολύ προσεκτικοί και φειδωλοί στα λόγια. Για να μπορεί να μιλήσει κανείς εκ του προχείρου, έπρεπε πρώτα

—————————————

25. Ηθικά Νικομάχεια 1095a.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/137.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

να έχει ριζώσει μέσα του η δύναμη του λόγου.26 Την εποχή του Πλούταρχου, η συμμετοχή στα κοινά της πόλης, στην οποία οφειλόταν η άνθηση της ρητορικής τέχνης, δεν είχε πια το βάρος και τη σημασία που είχε στα χρόνια του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Η τέχνη του λόγου ωστόσο εξακολουθούσε να παραμένει κεντρική στην ηθική διάπλαση των ανθρώπων. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος, τρεις αιώνες αργότερα, επέμενε ότι ο έλεγχος της γλώσσας ήταν το πρώτο μέλημα στη διαπαιδαγώγηση των νέων. "Μάλιστα εάν παιδεύηται αισχρά μη φθέγγεσθαι, άνωθεν έχει την ευλάβειαν προκαταβεβλημένην".27

Ορισμένοι μύθοι εξακολουθούσαν να επηρεάζουν την ηθική και θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των ανθρώπων, ακόμα και μετά την ενηλικίωσή τους. Πολλοί φιλόσοφοι προσέφευγαν συστηματικά σε μύθους για να αναπτύξουν τις θεωρίες τους για τη φύση του κόσμου και των θεών. Οι μύθοι των ενηλίκων και των φιλοσόφων ωστόσο δεν ήταν απλά παραμύθια - ή, πάντως, δεν αντιμετωπίζονταν ως απλά παραμύθια. Απαιτούσαν σκέψη, ερμηνεία και δημιουργική αλληγορία. Ο Σαλούστιος, ένας εθνικός φιλόσοφος του τέταρτου αιώνα -σύγχρονος, και ενδεχομένως φίλος του αυτοκράτορα Ιουλιανού- εξηγούσε στην πραγματεία του Περί θεών και κόσμου ποια ωφέλεια προέκυπτε από τους μύθους: αναζητώντας την αλήθεια, η διάνοια δεν παρέμενε αργή (3.1).28

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος απέδιδε και αυτός μεγάλη σημασία στους παιδαγωγικούς μύθους. Από μια ηλικία και ύστερα, οι νέοι μπορούσαν να πληροφορηθούν τις βιβλικές ιστορίες που είχαν κριθεί ακατάλληλες για τα μικρά παιδιά. Στα δεκαπέντε του ο νέος ήταν σε θέση να πληροφορηθεί για τη γέεννα. Περί κατακλυσμού, περί Σοδόμων και τα σχετικά με την Αίγυπτο, ο νέος θα έπρεπε να τα διδαχθεί όταν πια γινόταν περίπου δεκαοκτώ ετών: ήταν 

—————————————

26. Περί παίδων αγωγής 6Ε.

27. Περί κενοδοξίας 28 (366-70), 62 (764-6).

28. Για τον Σαλούστιο βλ. Murray, Five Stages of Greek Religion, σ. 217 κ.ε.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/138.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

μεγάλο βάρος να φορτωθεί με τις διδακτικές αυτές διηγήσεις νωρίτερα. Οι ιστορίες της Καινής Διαθήκης πάλι ήταν κατάλληλες για ακόμα μεγαλύτερη ηλικία.29 Από τις ιστορίες που του αποκαλύπτονταν σταδιακά, ο νέος όφειλε να συνάγει τα κατάλληλα ηθικά διδάγματα, και για να το κάνει αυτό σωστά χρειαζόταν ωριμότητα. Κυρίως όφειλε να διδαχτεί από το βίο των ενάρετων ανδρών. Η μίμηση εξακολουθούσε να αποτελεί τη στερεότερη βάση ηθικού προσανατολισμού.

Οι χριστιανοί απέρριπταν τα ηθικά πρότυπα των εθνικών αλλά δεν αρνούνταν την παιδαγωγική αξία της μίμησης. Μάλιστα, ενώ για τους εθνικούς φιλοσόφους η μίμηση εξαντλούσε κάπως το ρόλο της με την ενηλικίωση, για τους χριστιανούς η ενηλικίωση έφερνε απλώς στο προσκήνιο άλλα πρόσωπα ως πρότυπα. Με το χριστιανισμό, η παραδοσιακή αξία της μίμησης απέκτησε ιδιαίτερη φόρτιση. "Μιμηταί μου γίνεσθε, καθώς καγώ Χριστού", συμβούλευε τους πιστούς ο Παύλος (1 Κορ. 10:33). "Η κατά τον Θεόν παιδαγωγία", έγραφε ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, είναι "πράξεων αγίων υποτύπωσις" (Παιδ. 1.7). Ο Ιωάννης Χρυσόστομος καλούσε σε κάθε ευκαιρία τους πιστούς να ακολουθήσουν το παράδειγμα των ενάρετων και των αγίων: Μίμησαι τον Αβραάμ, μίμησαι τον Μωσέα, μίμησαι την Άννα, μίμησαι τον μακάριον Ιώβ, μίμησαι τον Σαμαρείτην, μίμησαι τον Στέφανον, μίμησαι τον Πέτρον, μίμησαι τον Παύλον, μίμησαι τον Διδάσκαλον, μίμησαι τον Δεσπότην.

Πλάι στους βιβλικούς ήρωες, σημαντική θέση κατακτούσαν σταδιακά και οι μάρτυρες. Το ότι ο βίος τους ήταν ακόμα σχετικά πρόσφατος δεν έπρεπε να αποτελεί εμπόδιο: μια μέρα θα γινόταν και αυτός αρχαίος.30 Οι εθνικοί θαύμαζαν τους φιλοσόφους, και οι χριστιανοί τους μάρτυρες, τους ασκητές και τους μοναχούς. Ύψιστο υπόδειγμα όλων των χριστιανών ήταν ο ίδιος ο Ιησούς και ο Θεός. Σύμφωνα με τον Κλήμη, οι χριστιανοί έπρεπε με κάθε τρόπο να εξομοιώνουν την ψυχή τους με τον Ιησού (Παιδ. 1.2). Για

—————————————

29. Περί κενοδοξίας 52 (695-703).

30. Passio Perpetuae 1.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/139.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

τον Ιωάννη Χρυσόστομο, ο άνθρωπος, ως εικόνα του Θεού, όφειλε να προσπαθεί να γίνει όμοιος με τον Θεό στις αρετές της ψυχής.31 Όταν επρόκειτο για τέτοια προσπάθεια, σύμφωνος ήταν και ο εθνικός Ιουλιανός: "Χρη μιμείσθαι την ουσίαν [των θεών]" έλεγε στους ιερείς.32

Στην εφηβική ηλικία οι νέοι καθοδηγούνταν συχνά από δασκάλους, αλλά οι γονείς ασκούσαν συνήθως άμεσο και προσωπικό έλεγχο. Οι Έλληνες της κλασικής και της ελληνιστικής εποχής φαίνεται ότι απέδιδαν στους γιους τους αυτονομία κινήσεως και επιλογών με το γάμο ή την ενηλικίωσή τους. Στον ρωμαϊκό κόσμο ωστόσο, ο πατέρας συνέχιζε κάποτε να ελέγχει τα παιδιά του ακόμα και όταν δημιουργούσαν δικές τους οικογένειες. Σύμφωνα με τη ρωμαϊκή νομοθεσία, η πατρική εξουσία και ευθύνη μπορούσε να παραταθεί για όλη τη διάρκεια της ζωής του πατέρα. Η αυστηρότητα με την οποία οι γονείς ασκούσαν τα δικαιώματά τους ήταν βέβαια προσωπική τους υπόθεση, αλλά οι διαθέσιμες μαρτυρίες δείχνουν ότι, στους αυτοκρατορικούς χρόνους, οι σχέσεις στοργής ήταν συνήθεις και αναμενόμενες. Η εποχή που οι ρωμαίοι πατέρες περηφανεύονταν για την υπέρμετρη αυστηρότητά τους ανήκε στο παρελθόν.33 Τώρα όμως είχαν να αντιμετωπίσουν το πρόσθετο πρόβλημα της θρησκευτικής επιλογής των παιδιών τους, που ήταν παλαιότερα σχεδόν άγνωστο.34

Μόνοις τοις πλουσίοις τας υποθήκας διδόναι

Η παιδεία για την οποία έκαναν λόγο οι φιλόσοφοι της κλασικής Αθήνας δεν αφορούσε το σύνολο του πληθυσμού· ούτε καν το σύνολο των ελεύθερων πολιτών. Οι συμβουλές και οι προτροπές τους μπορούσαν να υλοποιηθούν μόνο από μία μικρή ομάδα πολύ

—————————————

31. Υπόμνημα εις Εφεσίους, ομιλία ΚΑ' 4 (MPG 62, 154).

32. Απόσπασμα επιστολής προς ιερέα 302b.

33. Eyben, "Fathers and sons".

34. North, "The development of religious pluralism". Βλ. κεφ. 2.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/140.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

εύπορων οικογενειών. Εξαίρεση αποτελούσαν ορισμένες σκέψεις για την ιδανική πολιτεία, που επιχειρούσαν να καλύψουν τις ανάγκες ενός ευρύτατου κοινωνικού φάσματος.

Περιγράφοντας την ιδανική αγωγή, ο Πλούταρχος κάνει μιαν απρόβλεπτη, αλλά εύλογη παρέκβαση. Με μεγάλη ειλικρίνεια θέτει στον εαυτό του την παρακάτω ερώτηση:

Συ δε δη περί της ελευθέρων αγωγής υποσχόμενος παραγγέλματα δώσειν έπειτα φαίνη της μεν των πενήτων και δημοτικών παραμελών αγωγής, μόνοις δε τοις πλουσίοις ομονοείς τας υποθήκας διδόναι.

Τις οδηγίες που έδινε -όλοι το αντιλαμβάνονταν- μόνο οι πλούσιοι μπορούσαν να τις ακολουθήσουν: αυτοί μόνοι διέθεταν τα χρήματα και το χρόνο που χρειαζόταν μια πλήρης και σωστή παιδεία. Εγώ θα επιθυμούσα, απαντά στο ερώτημά του ο ίδιος, να υπήρχε μια αγωγή χρήσιμη κατά τον ίδιο τρόπο για όλους. Αν όμως κάποιοι δεν μπορούν να την αξιωθούν λόγω ένδειας, "την τύχην αιτιάσθωσαν, ου τον ταύτα συμβουλεύοντα". Οι απόψεις του Πλούταρχου για την παιδεία δεν φιλοδοξούσαν να αλλάξουν τον κόσμο. Χωρίς να έχει προκατάληψη κατά των φτωχών, δεν ενδιαφερόταν για το πρόβλημα της φτώχειας. Η σωστή παιδεία ήταν μια έννοια απόλυτη. Όσοι δεν είχαν τις κατάλληλες προϋποθέσεις, ας έκαναν ό,τι μπορούσαν.35

Η θρησκευτική παιδεία απαιτούσε για τους εθνικούς φιλοσόφους ακόμα μεγαλύτερη προσπάθεια. Ζητήματα θεολογίας διδάσκονταν στις φιλοσοφικές σχολές, όπου φοιτούσαν κυρίως εύποροι, με άνεση χρόνου. Ο εθνικός Σαλούστιος άρχιζε την πραγματεία του με την παρακάτω παρατήρηση:

τους περί θεών ακούειν εθέλοντας δει μεν εκ παίδων ήχθαι καλώς και μη ανοήτοις συντρέφεσθαι δόξαις, δει δε και την φύσιν αγαθούς είναι και έμφρονας ίνα όμοιόν τι έχωσι τοις λόγοις. (1,1)

—————————————

35. Περί παίδων αγωγής 8Ε.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/141.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Για να ασχοληθεί κανείς με τους θεούς, έπρεπε να έχει κατάλληλη καταγωγή και ανατροφή. Ο πολύς κόσμος μπορούσε να ασκήσει μια πρακτική ευσέβεια, χωρίς σαφή επίγνωση της φύσης του θεού και του κόσμου.

Ως δάσκαλος του χριστιανισμού, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αντιλαμβανόταν ότι οι πλούσιοι είχαν μεγαλύτερες ευκαιρίες από ό,τι οι φτωχοί για να ασχοληθούν με τα υψηλά, δηλαδή τα θρησκευτικά ζητήματα. "Ο μεν γαρ έχων κτήματα και χρυσόν και άργυρον και οικίας ως Θεού δωρεάς", όταν βέβαια κάνει καλή χρήση όλων αυτών, "ούτος εστιν ο μακαριζόμενος υπό του Κυρίου και πτωχός τω πνεύματι καλούμενος, κληρονόμος έτοιμος ουρανού βασιλείας". Μακάριος δεν ήταν ο "πτωχός" (Λουκ. 6:20), ούτε ο "πτωχός τω πνεύματι" (Ματ. 5:2), όπως τον εννοούσαν οι πολλοί. "Πτωχός τω πνεύματι", και άρα μακάριος, ήταν αυτός που είχε αποβάλει από την ψυχή του "τα δόγματα τα περί χρημάτων", δηλαδή αυτός που είχε τύχει της καλύτερης δυνατής παιδείας και που, κατά τεκμήριο, ήταν πλούσιος.36

Υπάρχει και μία ακόμα διάσταση στο ζήτημα, πέρα από την καθαρά πρακτική. Το ενδιαφέρον για το είδος της παιδείας που καταγράφεται στο Περί παίδων αγωγής δεν μπορεί να το είχαν όλοι οι άνθρωποι. Οι φτωχοί, εκτός από το ότι στερούνταν τα μέσα, δεν είχαν κίνητρο να επιδιώξουν μια τέτοια μόρφωση. Οι βιοτικές ανάγκες και οι καθημερινές τους ασχολίες τούς οδηγούσαν σε άλλου είδους φροντίδες. Για τους εύπορους, τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Η παιδεία που περιγράφει ο Πλούταρχος ήταν απαραίτητη για την κοινωνική τους ζωή. Παρομοίως και στις χριστιανικές κοινότητες της Αλεξάνδρειας. Οι θεολογικοί στοχασμοί που διατυπώνει ο Κλήμης αφορούσαν έναν σχετικά μικρό κύκλο πιστών που είχε αναλάβει, ή επρόκειτο να αναλάβει, την καθοδήγηση της εκκλησίας. Οι περισσότεροι ηγέτες του χριστιανισμού της εποχής προέρχονταν άλλωστε από τις τάξεις των πλουσίων.

—————————————

36. Τις ο σωζόμενος πλούσιος 11-3, 16. Βλ. σχετικά κεφ. 1.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/142.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Μακάριοι οι πτωχοί

Ο χριστιανισμός ωστόσο ήταν υπόθεση όλων των κοινωνικών βαθμίδων και όλων των κοινωνικών τάξεων. Άρχοντες και αρχόμενοι, φτωχοί και πλούσιοι, ελεύθεροι και δούλοι όφειλαν να γνωρίζουν περί του Θεού και της διδασκαλίας του Ιησού. Η χριστιανική ηθική ήταν κοινή για το σύνολο των πιστών. Το πρόβλημα δεν ήταν άγνωστο στον Κλήμη και τους άλλους χριστιανούς δασκάλους του τρίτου αιώνα. Προετοιμάζοντας τους προσήλυτους για βάπτιση, τους μιλούσαν με τρόπο που μπορούσαν όλοι να παρακολουθήσουν. Το μέγιστο μέρος των κατηχουμένων ήταν ενήλικες, και για να οδηγηθούν στο χριστιανισμό είχαν ήδη γνώση ορισμένων βασικών του δογμάτων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι οι κατηχούμενοι ήταν σε θέση να κατανοήσουν και να αφομοιώσουν το σύνολο των χριστιανικών ιδεών. Ο Κλήμης και άλλοι χριστιανοί δάσκαλοι κρατούσαν ένα μέρος της διδασκαλίας κρυφό από τους πολλούς, αποκαλύπτοντάς το σταδιακά και ανάλογα με τις δυνατότητες του καθενός. Ως εθνικοί, οι άνθρωποι χρειάζονταν προτροπές· ως νέοι χριστιανοί, παιδαγωγία - και μόνο ως ώριμοι πιστοί ήταν έτοιμοι για πλήρη διδασκαλία.37

Τα δεδομένα αυτά άλλαξαν ριζικά από τον ύστερο τέταρτο αιώνα. Η νέα αυτοκρατορική πολιτική έναντι του χριστιανισμού άνοιξε τις πόρτες του σε μεγάλες μάζες ανθρώπων.38 Η κατήχηση κατά στάδια, ανάλογα με την πρόοδο του καθενός, έγινε ακατόρθωτη πολυτέλεια. Το χριστιανικό κήρυγμα όφειλε στο εξής να είναι κοινό για όλους, τους μορφωμένους και τους αμόρφωτους, τους κατοίκους των πόλεων και τους αγρότες, τους ελληνόφωνους (ή λατινόφωνους) και τους αλλόγλωσσους πιστούς,

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος αντιμετώπισε το πρόβλημα της 

—————————————

37. Παιδαγωγός 1.1. Βλ. Smith, Clement of Alexandria and the Secret Gospel of Mark.

38 Βλ. MacMullen, Christianizing the Roman Empire (A.D. 100-400), σ. 43 κ.ε.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/143.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

μαζικής διάδοσης του χριστιανισμού στην πολυπληθή Αντιόχεια.39 Στη μεγάλη της εκκλησία συνέρρεαν πιστοί με πολύ διαφορετικό μορφωτικό επίπεδο. Ανάμεσά τους υπήρχαν αγράμματοι, γυναίκες χωρίς παιδεία και αγρότες που καταλάβαιναν ελληνικά με δυσκολία. Κυρίως όμως το κοινό του Ιωάννη περιλάμβανε πολλούς φτωχούς, που δεν είχαν συνηθίσει να ασχολούνται σε ώριμη ηλικία με ζητήματα ηθικής τελείωσης. Δεν είχαν το χρόνο, αλλά δεν είχαν και το κίνητρο για αυτή την ενασχόληση.40

Ο Ιωάννης αναφέρθηκε πολλές φορές στους πειρασμούς του πλούτου και της τρυφηλής ζωής. Προειδοποιούσε τους πιστούς, για παράδειγμα, ότι οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι βρίσκονται στο αυτοκρατορικό παλάτι. Συνεχώς συμβούλευε τους πλούσιους να ελεούν τους φτωχούς. Αν όμως κάποιος ήταν φτωχός; Προφανώς δεν κινδύνευε από την τρυφηλή ζωή. Το ερώτημα ήταν αν είχε τη δυνατότητα να ασχοληθεί με τα πνευματικά ζητήματα και την ηθική του βελτίωση. Η απάντηση του Ιωάννη στο ερώτημα αυτό διαφέρει από εκείνη του Πλούταρχου ή του Κλήμη: Αν κάποιος είναι φτωχός, όχι μόνο να μην κατηγορεί τη μοίρα του, αλλά ας παραμείνει φτωχός. Παραμένοντας φτωχός, και ακολουθώντας τη χριστιανική διδασκαλία, θα αποκτήσει γρήγορα "την εκούσιον, ου την χειροτονητήν" εξουσία. Υπήρχε άλλωστε το παράδειγμα των ασκητών οι οποίοι περιέφεραν τη φτώχεια τους και αποκτούσαν δόξα. Όπως οι κυνικοί, περιφρονούσαν τα υλικά αγαθά. Αντίθετα από τους κυνικούς όμως, που είχαν αρνηθεί τα πλούτη, πολλοί χριστιανοί ασκητές προέρχονταν από τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού. Ήταν "αγροίκοι και ταπεινοί εκ ταπεινών", και είχαν καταστεί πρότυπα ενάρετης συμπεριφοράς.41 Τους ίδιους συλλογισμούς είχαν ακούσει παλαιότερα οι δούλοι. Για αυτούς, ο δρόμος προς την 

—————————————

39. Για την Αντιόχεια της εποχής βλ. Liebeschuetz, Antioch· Meeks / Wilken, Jews and Christians in Antioch.

40. Βλ. π.χ. τις παρατηρήσεις του για την παρουσία στην εκκλησία του αγροτών που μιλούσαν βάρβαρον γλώτταν στην Κατήχηση Η' 1-6.

41. Υπόμνημα εις Εφεσίους, ομιλία ΚΒ' 1-3 (ΜΡG 62, 150-3).

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/144.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ηθική τελείωση περνούσε μέσα από τη δουλεία. Τώρα για τους φτωχούς ο δρόμος περνούσε μέσα από τη φτώχεια. Η φτώχεια ήταν η καλύτερη άσκηση για την ηθική. Έτσι ο Ιωάννης δεν ήθελε να απελπίζεται κανένας φτωχός, άρρωστος ή πεινασμένος, ούτε να κακοτυχίζει τον εαυτό του, "αλλά μεθ' υπομονής και ευχαριστίας άπαντα φέρων" να τρέφεται από τώρα με τις καλές ελπίδες και να περιμένει τις ανείπωτες αμοιβές και την πληρωμή των κόπων του.42

Οι χριστιανοί Πατέρες του τέταρτου αιώνα επανέρχονται πολλές φορές στο θέμα αυτό. Η οικονομική και κοινωνική θέση δεν θα έπρεπε, κατά τη γνώμη τους, να δημιουργεί εμπόδια στον καλό χριστιανό. Όλοι είχαν τις προϋποθέσεις να ασκηθούν και να φιλοσοφήσουν σύμφωνα με το πνεύμα του χριστιανισμού. Αληθινοί φιλόσοφοι ήταν οι ασκητές και οι μοναχοί, ακόμα και εκείνοι που μετά βίας γνώριζαν γραφή και ανάγνωση. Αν στερούνταν την παιδεία των εθνικών φιλοσόφων, αυτό δεν είχε καμία σημασία. Το χριστιανικό κήρυγμα τους είχε ανοίξει νέους πνευματικούς και ψυχικούς ορίζοντες.

Ημείς δε νήπιοι γεγόναμεν

Η ενασχόληση με την ηθική αφορούσε κυρίως τους ενήλικες. Τα παιδιά, σύμφωνα με τη γνώμη των εθνικών και των χριστιανών, μετείχαν της ηθικής σε στοιχειώδη μόνο βαθμό. Ηθική για τα παιδιά ήταν η υπακοή στους γονείς. Μεσολαβούσε ένα μεταβατικό στάδιο, και με την ενηλικίωση η κατάσταση άλλαζε ριζικά. Όπως οι εθνικοί της ύστερης αρχαιότητας που επέλεγαν ως τρόπο ζωής τη φιλοσοφία, έτσι και οι χριστιανοί άρχιζαν να ενδιαφέρονται συστηματικά για τα ουσιαστικότερα ζητήματα της χριστιανικής ηθικής μετά τα δεκαοκτώ τους χρόνια.

Οι εθνικοί της ύστερης αρχαιότητας, σύμφωνα με παλαιά παράδοση, θεωρούσαν ύψιστο βαθμό ηθικής ενασχόλησης την ένταξη σε μια φιλοσοφική σχολή. Παράλληλα ή ανεξάρτητα από την 

—————————————

42. Εις τον πτωχόν Λάζαρον, λόγος Ζ' 5 (MPG 48.1052-3).

Σελ. 144
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Παιδαγωγός
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 125
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

    ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ