Συγγραφέας:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Τίτλος:Παιδαγωγός
 
Υπότιτλος:Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:24
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1994
 
Σελίδες:183
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Late Antiquity
 
Χρονική κάλυψη:Ύστερη αρχαιότητα
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου δεν είναι η Ηθική αλλά η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, δηλαδή αναφέρεται όχι τόσο στις ηθικές αρχές αλλά στις πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και στις αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Ο συγγραφέας έχει βασισθεί στο έργο εθνικών φιλοσόφων, ρητόρων, αλλά και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας, προκειμένου να οδηγηθεί, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής, διασταυρώνοντας συνεχώς τα διαθέσιμα στοιχεία. Αναζητήθηκαν τα κοινά σημεία των στοχαστών της εποχής, καθώς οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής, και η κατανόηση των νοοτροπιών αυτών μας φέρνει πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.26 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 27-46 από: 186
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/27.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Τι γαρ αδικεί τις, ει προσέχων την γνώμην και φειδόμενος προ της πίστεως βίον ικανόν συνελέξατο; ή και τούτου μάλλον ανέγκλητον, ει ευθύς υπό του Θεού του την τύχην νέμοντος εις οίκον τοιούτων ανθρώπων εισωκίσθη και γένος αμφιλαφές τοις χρήμασιν και τω πλούτω κρατούν;14

Πολλοί αναχωρητές, ασκητές και μοναχοί, που άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους από τον τρίτο αιώνα, αμφισβήτησαν έμπρακτα τη δυνατότητα συνύπαρξης του πλούτου με την προσήλωση στα θρησκευτικά καθήκοντα. Έζησαν όμως στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, αφήνοντας τους λοιπούς χριστιανούς να επινοήσουν τους κατάλληλους συμβιβασμούς.15 Στο εξής, οι περισσότεροι χριστιανοί δάσκαλοι δεν στρέφονταν κατά του πλούτου αλλά κατά της πολυτελούς διαβίωσης, "Την πολυτέλειαν των εθνών μή πράσσετε", εντελλόταν ο Ποιμήν (Παρ. 1.10). Το ζήτημα ανέλαβε να εξηγήσει αναλυτικά ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στο έργο του Παιδαγωγός.

Αντί αγρών αγοράζετε ψυχάς θλιβομένας

Στο τέλος του δεύτερου αιώνα, ο Κλήμης έγραψε εκτενή συγγράμματα όπου υπεραμύνθηκε με πάθος των δικαιωμάτων των πλουσίων στις χριστιανικές κοινότητες.16 Στην Αλεξάνδρεια, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, αλλά και στις άλλες μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, πολλοί πλούσιοι πιστοί δεν αισθάνονταν άνετα με ορισμένες ευαγγελικές διατυπώσεις. Ο Κλήμης προσπάθησε να τους δείξει ότι οι διατυπώσεις αυτές είχαν ένα βαθύτερο και μεταφορικό νόημα. Αναφερόμενος ωστόσο σε αυτούς που ευπορούσαν, είχε κατά νου δύο συγκεκριμένες κατηγορίες: τους εκ γενετής πλουσίους και όσους είχαν πλουτίσει πριν από τη μεταστροφή

—————————————

14. Κλήμης, Τις ο σωζόμενος πλούσιος 11-2,26.

15. Για το μοναχισμό και τα ιδανικά του βλ. Harnack, Monasticism.

16. Βλ. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 179 κ.ε.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/28.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

τους στο χριστιανισμό. Υπονοούσε έτσι, διά της αποσιωπήσεως, ότι όσοι αγωνίζονταν να πλουτίσουν μετά τη μεταστροφή τους, δεν περιλαμβάνονταν στους συλλογισμούς του. Ο αποκλεισμός αυτός δεν ερχόταν σε αντίθεση με τα δόγματά του. Όπως ο φτωχός είχε το νου του στις καθημερινές ανάγκες, έτσι και αυτός που συσσώρευε αγαθά είχε το νου του στη συσσώρευση. Ο έρως χρημάτων ήταν το ίδιο καταστρεπτικός με τη φτώχεια.17

Η αλληγορική ερμηνεία των ευαγγελικών ρήσεων για τον πλούτο δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση. Οι ρήσεις αυτές δεν ασχολούνται τόσο πολύ με τον πλούτο όσο με τα προβλήματα που προκαλούσε. Πρότειναν τη ριζική του απάρνηση, αλλά δεν τον καταδίκαζαν ως αμαρτία. Διάφορες χριστιανικές εκκλησίες προσπάθησαν από πολύ νωρίς να βρουν άλλη, λιγότερο ριζοσπαστική διέξοδο. Ο Ερμάς, για παράδειγμα, δεχόταν ότι πλούτος και φτώχεια ήταν από Θεού δεδομένα· εκείνο που είχε σημασία ήταν να μη στέκονται εμπόδιο στη θρησκευτική πίστη. Σε αντίθεση μάλιστα με τον Κλήμη, ο προφήτης της Ρώμης δεν είχε τίποτα εναντίον όσων αγωνίζονταν να αυξήσουν τον πλούτο τους.18

Στην εκκλησία της Ρώμης είχαν ήδη κάνει τις σχετικές επεξεργασίες από τον πρώτο κιόλας αιώνα: "ο πλούσιος επιχορηγείτω τω πτωχώ, ο δε πτωχός ευχαριστείτω τω Θεώ, ότι έδωκεν αυτώ, δι' ου αναπληρωθή αυτού το υστέρημα" (1 Κλήμ. 38.2). Οι επεξεργασίες αυτές επέτρεπαν στον πλούσιο να αξιοποιήσει το περίσσευμά του σε όφελος, όχι μόνο των φτωχών, αλλά και του ιδίου. Συνεπώς, το χριστιανικό δίδαγμα δεν ήταν πια ότι "ευκοπώτερόν εστι κάμηλον διά τρυμαλιάς ραφίδος διελθείν", αλλά ότι "oι πλουτούντες εν τούτω τω αιώνι, εάν μη περικοπή αυτών ο πλούτος, ου δύνανται τω

—————————————

17. Κλήμης, Τις ο σωζόμενος πλούσιος 8.3.

18. Ο Ερμάς πρέπει να ήταν απελεύθερος που είχε επιτύχει στις επιχειρηματικές του δραστηριότητες· ο Κλήμης προερχόταν μάλλον από εύπορη οικογένεια, γεγονός που του είχε επιτρέψει να κινηθεί, με σχετική άνεση, σε διάφορα κέντρα της αυτοκρατορίας, πριν καταλήξει στην Αλεξάνδρεια. Βλ. Osiek, Rich and Poor in the Shepherd of Hermas· Jeffers, Conflict at Rome, σ. 90-120.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/29.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Κυρίω εύχρηστοι γενέσθαι" (Ποιμήν, Όρ, 3.6.6). Φτωχοί και πλούσιοι αλληλοσυμπληρώνονται στις θρησκευτικές κοινότητες: "Αμφότεροι ... το έργον τελούσιν" (Παρ. 2.7). Ακόμα και αυτός που φρόντιζε να αυξήσει τα αγαθά του είχε τρόπο, αν ήθελε, να φανεί χρήσιμος: όφειλε να προσφέρει στους φτωχούς. Περικόπτοντας με τον τρόπο αυτό τον πλούτο του, αναπλήρωνε όσα είχε χάσει καθώς τον αποκτούσε. Οι φτωχοί με τις προσευχές τους και οι πλούσιοι με τις προσφορές τους αποτελούσαν ένα οργανικό σύνολο στο δρόμο προς την κοινή σωτηρία (Παρ. 2.7).

Η μέριμνα για τους αδελφούς που βρίσκονταν σε ανέχεια απέκτησε από νωρίς μια καθαρά θρησκευτική διάσταση. Οργανώθηκε με τρόπο συστηματικό και, με τη σειρά της, οργάνωσε τις χριστιανικές εκκλησίες. Η επιστολή Ιακώβου της Καινής Διαθήκης προέτρεπε τους πιστούς να επισκέπτονται τα ορφανά και τις χήρες στη θλίψη τους (1:27).19 Ο Ερμάς έδινε αντίστοιχες συμβουλές στους πλούσιους χριστιανούς της Ρώμης: "χήραις υπηρετείν, ορφανούς και υστερουμένους επισκέπτεσθαι, εξ αναγκών λυτρούσθαι τους δούλους του Θεού" (Εντ. 8.10), "Αντί αγρών αγοράζετε ψυχάς θλιβομένας", συνιστούσε ο Ερμάς, και εννοούσε ότι οι χριστιανοί μπορούσαν να αγοράζουν (με κάποιες προϋποθέσεις) και αγρούς και θλιβόμενες ψυχές (Παρ. 1.8). Ο κατάλογος με τα καθήκοντα των πλουσίων επανεμφανίζεται, με παραλλαγές, σε πολλά χριστιανικά κείμενα.20

Η αχειροποίητος οικία

Στην Προς Κορινθίους Β' επιστολή, ο Παύλος γράφει: "Οίδαμεν γαρ ότι εάν η επίγειος ημών οικία του σκήνους καταλυθή, οικοδομήν εκ Θεού έχομεν, οικίαν αχειροποίητον, αιώνιον εν τοις ουρανοίς" (5:1). Η ιδέα της ουράνιας οικοδομής κάνει συχνά την 

—————————————

19. Πρόκειται για ιουδαϊκή εντολή που υιοθέτησαν πρόθυμα οι χριστιανοί· πβ. Έξοδος 22:22.

20. Πβ. Διδαχή 4.8· Αριστείδης, Απολογία 15.7-8.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/30.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

εμφάνισή της στα χριστιανικά κείμενα των πρώτων αιώνων. Όπως υπάρχουν δύο πολιτείες, η επίγεια και η ουράνια, έτσι υπάρχουν και δύο οικοδομές για να κατοικήσουν οι άνθρωποι του Θεού: η μία στον φθαρτό κόσμο και η άλλη στον πνευματικό. Η μεταφορά αυτή πήρε διάφορες μορφές, και η οικοδομή διάφορες σημασίες. Η οικία του σκήνους, στην επιστολή του Παύλου, είναι το φθαρτό σώμα των ανθρώπων που θα αντικατασταθεί με το αιώνιο. Αλλού η οικοδομή είναι ο επουράνιος ναός του Θεού και οι πιστοί είναι οι λίθοι με τους οποίους θα οικοδομηθεί.21 Ο Ερμάς ασχολείται εκτενώς με το όραμα της οικοδομής. Την παρουσιάζει ως "μέγα πύργον οικοδομούμενον επί υδάτων" με λίθους ολόγυρα, που αντιπροσωπεύουν διάφορες κατηγορίες ανθρώπων. Άλλοι λίθοι θα σταθούν χρήσιμοι, άλλοι άχρηστοι. Ο πύργος είναι η εκκλησία, ο ναός του Θεού· όταν οικοδομηθεί, θα έρθει και το τέλος του κόσμου (Όρ. 3.2-3).

Μεταφορική γλώσσα χρησιμοποιεί και ένα από τα δημοφιλέστερα απόκρυφα της Καινής Διαθήκης, οι Πράξεις Θωμά.22 Σύμφωνα με το κείμενο αυτό, ο Θωμάς ανέλαβε τον εκχριστιανισμό των Ινδιών.23 Στην αρχή της αφήγησης παρουσιάζονται τρεις απόστολοι, ο Πέτρος, ο Ματθαίος και ο Θωμάς, που αυτοσυστήνονται ως δούλοι του Ιησού. Η έκφραση δούλος Κυρίου ήταν συνήθης στα χριστιανικά κείμενα της εποχής,24 αλλά εδώ η μεταφορά στηρίζει ένα λογοπαίγνιο που καθορίζει την αφηγηματική πλοκή του έργου: οι απόστολοι εμφανίζονται ως πραγματικοί δούλοι "ενός δεσπότου

—————————————

21. Ιγνάτιος, Εφεσ. 9.1.

22. Στη σημερινή τους μορφή, οι Πράξεις Θωμά γράφηκαν στη Συρία στις αρχές του τρίτου αιώνα. Για το κείμενο βλ. Hennecke / Schneemelcher (επιμ.). Νew Testament Apocrypha, τ. 2, σ. 425 κ.ε. Υπάρχουν πολλές παραλλαγές και πολλές εκδόσεις του κειμένου. Εδώ βασίζομαι στην έκδοση του James, Text and Studies 5.1, 1897.

23. Η αναφορά στην Ινδία είναι σχετικά αόριστη στις πηγές· αλλού γίνεται λόγος για αποστολή στην Παρθία (Ευσέβιος, Εκκλ. ιστ. 3.1). Για τον εκχριστιανισμό της Ινδίας και την παράδοση σχετικά με το ρόλο του Θωμά βλ. Neill, Α History of Christianity in India.

24. Βλ. Martin, Slavery as Salvation.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/31.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

λεγομένου Ιησού" (7). Έναντι τριών λίτρων χρυσού, ο Ιησούς πωλεί τον Θωμά σε έναν πραγματευτή του βασιλιά των Ινδιών. Ο απόστολος δηλώνει τεχνίτης: "οικοδόμος ειμί τέκτων και ιατρός ευτυχής· η δε οικοδομή μου εστίν αύτη· εγώ οίδα οικοδομήσαι ιερά και παλάτια βασιλικά" (14). Ο βασιλιάς ενθουσιάζεται με τον νέο του δούλο και του δίνει "χρυσίον και αργύριον αναρίθμητον", με την εντολή να του κτίσει ένα παλάτι. Αυτή η διπλή γλώσσα συνεχίζεται σε όλο το αφήγημα, με τον Θωμά να δαπανά τα πλούτη του βασιλιά όχι για επίγειο κτίσμα, αλλά για τη φροντίδα των φτωχών και των ασθενών. Το παλάτι που είχε υποσχεθεί ο απόστολος ήταν η ουράνια ανταμοιβή για τον εκχριστιανισμό της επικράτειας: "ουκ οίδας", λέει ο απόστολος, "ότι τα ιερά και παλάτια αι ψυχαί εισιν ας έκτισα τω αγίω βαπτίσματι και προσέφερον αυτάς τω Χριστώ;" (37).

Το ουράνιον πολίτευμα

Αξιοποιώντας μέρος των αγαθών τους σε χρηστά έργα, πολλοί χριστιανοί πέτυχαν να συμβιβάσουν τις ευαγγελικές επιταγές με τον επίγειο προσπορισμό. Κάθε καλή πράξη στη γη αποτελούσε επένδυση για τη μέλλουσα ζωή. "Ημών γαρ το πολίτευμα εν ουρανοίς υπάρχει", έλεγε ο Παύλος (Φιλιπ. 3:20). Η διπλή πολιτεία στην οποία απέβλεπαν, προσέλαβε έτσι ιδιότυπη διάσταση. Οι Ιουδαίοι ήταν ταυτόχρονα πολίτες της αυτοκρατορίας και του Ισραήλ. Οι χριστιανοί ήταν πολίτες του επίγειου κόσμου και μελλοντικοί πολίτες του ουράνιου κόσμου. Οι δύο κόσμοι όμως δεν ήταν ανεξάρτητοι. Η πολιτεία στον επίγειο καθόριζε τα προνόμια στον ουράνιο.25 Στη γλώσσα της εποχής, οι δύο κόσμοι αποκαλούνταν συχνά αιώνες· δύο αιώνες που συμπλήρωναν ο ένας τον άλλο, αλλά και που βρίσκονταν σε διαρκή αναμέτρηση.26 Η ζωή στον παρόντα 

—————————————

25. Οι ευλαβέστεροι πιστοί, και μάλιστα οι μάρτυρες, έδιναν την εντύπωση ότι "μηκέτι άνθρωποι αλλ' ήδη άγγελοι ήσαν" (Μαρτύριο Πολυκάρπου 2.3.9).

26. Βλ. 2 Κλήμ. 6.3: "έστιν δε ούτος ο αιών και ο μέλλων δύο εχθροί".

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/32.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κόσμο αποκτούσε πλήρες νόημα χάρη στην προσμονή του μέλλοντος· διατηρούσε όμως ταυτόχρονα και σχετική αυτονομία. Οι χριστιανοί είχαν αποδεχτεί ότι οι καθημερινές τους πράξεις, οικονομικής ή άλλης φύσης, δεν ήταν αδιάφορες από πλευράς ηθικής τελείωσης. Χωρίς αυτό να γίνεται πάντα άμεσα αντιληπτό, οι καθημερινές δραστηριότητες τους απορροφούσαν όλο και περισσότερο. Ανεξάρτητα από προθέσεις, οι χριστιανοί ζούσαν δύο παράλληλες ζωές: μία κοινή με τους υπόλοιπους ανθρώπους, και μία ως μέλη της εσχατολογικής κοινότητας που προσδοκούσε την αθανασία.

Οι χριστιανοί, όπως εξηγεί ένα κείμενο του τρίτου αιώνα, δεν ξεχώριζαν από τους άλλους ανθρώπους κατοικώντας σε δικό τους τόπο, μιλώντας τη δική τους γλώσσα ή έχοντας τα δικά τους έθιμα. Διαμένοντας σε πόλεις ελληνικές και βάρβαρες, όπου κληρώθηκε ο καθένας, και ακολουθώντας τα τοπικά έθιμα στην ένδυση, τη διατροφή και τον υπόλοιπο βίο τους,

θαυμαστήν και ομολογουμένως παράδοξον ενδείκνυνται την κατάστασιν της εαυτών πολιτείας. Πατρίδας οικούσιν ιδίας, αλλ' ως πάροικοι· μετέχουσι πάντων ως πολίται, και πάνθ' υπομένουσιν ως ξένοι· πάσα ξένη πατρίς εστιν αυτών, και πάσα πατρίς ξένη ... επί γης διατρίβουσιν, αλλ' εν ουρανώ πολιτεύονται· πείθονται τοις ωρισμένοις νόμοις, και τοις ιδίοις βίοις νικώσι τους νόμους. (Διογ. 5.4-10)

Σε κάθε πόλη υπάρχει και μια άλλη κοινότητα, ισχυριζόταν ο Ωριγένης: οι αγαθοί πολίτες της κοινότητας αυτής, ακόμα και των πλέον ασήμαντων πόλεων, θα κατοικούσαν μια μέρα στην ουράνια πολιτεία (Κέλσ. 8.74-5). Ο πόθος να υποταχθεί η επίγεια πολιτεία στην ουράνια είναι εμφανής· εξίσου εμφανής είναι και ο διπλός καθορισμός των χριστιανών: ο καλός χριστιανός προσπαθούσε να είναι, συνεπής τόσο στις απαιτήσεις του επίγειου κόσμου, όσο και σε αυτές του ουράνιου.

Ορισμένοι επέλεγαν την ακραία διέξοδο της ολοκληρωτικής 

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/33.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αναμέτρησης - με ενδεχόμενη κατάληξη τον μαρτυρικό θάνατο.27 Οι εκκλησιαστικοί ηγέτες καταδίκαζαν το εθελοντικό μαρτύριο, αλλά η διάκρισή του από το επιβαλλόμενο δεν ήταν πάντα προφανής. Γνωστό από πολύ νωρίς ήταν επίσης ένα είδος μοναχικού βίου. Για να αποφύγει ο πιστός τους πειρασμούς, απέφευγε τον κόσμο.28 Η λύση αυτή αρχικά δεν ήταν συνολικά αποδεκτή: "μη καθ' εαυτούς ενδύνοντες μονάζετε ως ήδη δεδικαιωμένοι", προειδοποιούσε μια χριστιανική επιστολή του δεύτερου αιώνα, "αλλ' επί το αυτό συνερχόμενοι συνζητείτε περί του κοινή συμφέροντος" (Βαρ. 4,10).

Το πλήθος των πιστών που δεν επεδίωκε το μαρτύριο και δεν κατέφευγε στον μοναχικό βίο είχε ανάγκη διαρκούς υπενθύμισης των ηθικών του υποχρεώσεων. Η υπενθύμιση αυτή περιλαμβανόταν στη διδαχή των εκκλησιαστικών ταγών. Κυρίως όμως εξασφαλιζόταν από την ίδια τη διαρκή συμμετοχή σε μια θρησκευτική κοινότητα. Το όνομα που επιλέχτηκε για να δηλωθεί η εσχατολογική κοινότητα δεν ήταν τυχαίο. Οι τοπικές ενώσεις των χριστιανών αποκαλούνταν παροικίες. Στα τέλη του πρώτου αιώνα, οι χριστιανοί της Ρώμης έγραφαν προς τους χριστιανούς της Κορίνθου: "Η εκκλησία του Θεού η παροικούσα Ρώμην τη εκκλησία του Θεού τη παροικούση Κόρινθον" (1 Κλήμ., προοίμ.). Στα μέσα του δεύτερου αιώνα, "η εκκλησία του Θεού η παροικούσα Σμύρνην", έγραφε, "τη εκκλησία του Θεού τη παροικούση εν Φιλομηλίω και πάσαις ταις κατά πάντα τόπον της αγίας και καθολικής εκκλησίας παροικίαις" (Μάρτ. Πολυκ., προοίμ.). Ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος αναφέρεται στις κατά τόπους παροικίες και βεβαιώνει, με τα πολλά του παραδείγματα, ότι η ονομασία αυτή ήταν συνήθης.29 Οι χριστιανοί ήταν πάροικοι και η χριστιανική κοινότητα παροικία.

—————————————

27. Βλ. τη συλλογή του Musurillo (επιμ.). The Acts of the Christian Martyrs.

28. Βλ. O'Neill, "The origins of monasticism", όπου διατυπώνεται η υπόθεση της πρώιμης καταβολής του χριστιανικού μοναχισμού.

29. Βλ. π.χ. Εκκλ. ιστ. 4.23.5.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/34.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Στην Προς Εφεσίους επιστολή, που γράφηκε ίσως από μαθητή του Παύλου, πάροικοι και ξένοι χαρακτηρίζονται οι πιστοί πριν από τη μεταστροφή τους: "απηλλοτριωμένοι της πολιτείας του Ισραήλ και ξένοι των διαθηκών της επαγγελίας" (2:12). Στρεφόμενοι όμως με τη διδασκαλία του Ιησού προς τον αληθινό Θεό, οι "ξένοι και πάροικοι" γίνονταν "συμπολίται των αγίων και οικείοι του Θεού" (2:19). Η χρήση των όρων είναι κάπως διαφορετική στην επιστολή αυτή αλλά το βαθύτερο νόημα παραμένει κοινό: γνωρίζοντας τον αληθινό Θεό, ο πάροικος γίνεται με τη μεταστροφή του συμπολίτης των αγίων· ο συμπολίτης των αγίων, για όσο χρόνο ζει στη γη μακριά τους, παραμένει πάροικος. Στο ίδιο πνεύμα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος επέλεξε έναν άλλο όρο για να περιγράψει την πολιτεία του ίδιου του Παύλου. Ενόσο ζούσε ακόμα στη γη, ο απόστολος ήταν ήδη ουρανοπολίτης, που απλώς περιέφερε το σώμα.30

Κοινή της γης δημοκρατία

Την εποχή που οι χριστιανοί θεωρούσαν τον εαυτό τους ξένο και πάροικο στον κόσμο αυτό, στο άλλο άκρο του θρησκευτικού φάσματος, οι επιφανέστεροι εκπρόσωποι των εθνικών ανέπτυσσαν τους δικούς τους συλλογισμούς. Άξιος ιδιαίτερης μελέτης είναι ο ρήτορας Αίλιος Αριστείδης. Το 155 μ.Χ. ο ρήτορας ανέλαβε να τιμήσει την πρώτη πόλη της αυτοκρατορίας. Στον πανηγυρικό του ακολουθεί, σε γενικές γραμμές, όλους τους ρητορικούς τύπους. Αντλεί ιδέες από διάφορα κείμενα της δικής του εποχής, αλλά και από παλαιότερα, καθιερωμένα στο είδος τους. Από την αρχή σχεδόν αποκαλύπτει ένα από τα πρότυπα του. Χωρίς να τον κατονομάζει, αλλά με τρόπο προφανή για τους μορφωμένους ακροατές του, ο Αριστείδης παραπέμπει στον Θουκυδίδη.31 Αμέσως μετά εκφράζει το 

—————————————

30. Περί μετανοίας, ομιλία Β' 5 (MPG 49, 290)· ο όρος απαντά και σε άλλα έργα του Ιωάννη για τους χριστιανούς αλλά και τον Βαπτιστή, καθώς και σε ορισμένους άλλους χριστιανούς συγγραφείς του τρίτου και του τέταρτου αιώνα.

31. Στην § 9 η αναφορά στον Θουκυδίδη (1.10) είναι σαφής. Για τον 

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/35.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

θαυμασμό του για τη Ρώμη. Στην πόλη αυτή καταφθάνουν τα προϊόντα όλης της γης· έτσι, αν κάποιος ήθελε να τα δει, αντί να γυρίσει την οικουμένη, μπορούσε απλά να επισκεφθεί τη Ρώμη (11). Και πάλι ο ενημερωμένος ακροατής του δεν θα δυσκολευόταν να αναγνωρίσει τα λόγια που ο Θουκυδίδης αποδίδει στον Περικλή: "επεσέρχεται δε διά μέγεθος της πόλεως εκ πάσης γης τα πάντα, και ξυμβαίνει ημίν μηδέν οικειοτέρα τη απολαύσει τα αυτού αγαθά γιγνόμενα καρπούσθαι ή και τα των άλλων ανθρώπων" (2,38).32 Όπως είχε κατορθώσει κάποτε η Αθήνα να γίνει (για κάποιο διάστημα) κέντρο του ελληνικού κόσμου, έτσι και η Ρώμη είχε καταστεί κέντρο της Μεσογείου.

Η σύγκριση Ρώμης και Αθήνας δεν ήταν απλό σχήμα λόγου. Στο ίδιο ταξίδι κατά το οποίο επισκέφθηκε τη Ρώμη, ο ρήτορας είχε επισκεφθεί και την Ελλάδα, όπου εκφώνησε λόγο για την Αθήνα. Στον Παναθηναϊκό επιμένει στα στρατιωτικά και τα πνευματικά επιτεύγματα της πόλης. Τα στρατιωτικά κατορθώματα ήταν βέβαια όλα μακρινό παρελθόν. Στα μέσα του δεύτερου μ.Χ. αιώνα, μόνο η Ρώμη μπορούσε να υπερηφανεύεται για τις σχετικά πρόσφατες ακόμα νίκες της. Όπως ήταν αναμενόμενο, ιδιαίτερη αναφορά έπρεπε να γίνει στο πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας και να εξαρθεί η αξία της δημοκρατίας (384). Η σκιά των Μακεδόνων, και αργότερα της Ρώμης, έπεφτε ωστόσο βαριά πάνω στην πρόσφατη ιστορία των ελληνικών πόλεων. Ο Αριστείδης δεν λέει ευθέως ότι το αθηναϊκό πολίτευμα ήταν μία από τις βασικές αιτίες που η λαμπρή ηγεμονία απέτυχε να εξελιχθεί σε αυτοκρατορία - η τοποθέτηση αυτή διαφαίνεται στους επαίνους που επεφύλασσε για τη Ρώμη. Προσπαθώντας να απαλύνει τη δυσάρεστη εντύπωση που θα δημιουργούσε οποιαδήποτε αναφορά στην κρατούσα πολιτική

—————————————

Αριστείδη και τη ζωή του βλ. Behr, "Studies on the biography of Aelius Aristides" επίσης την εισαγωγή του ιδίου στον Α' τόμο των έργων του Αριστείδη στις εκδόσεις Loeb. Οι παραπομπές μου βασίζονται στην αρίθμηση των Keil και Behr. Για αναλυτικά σχόλια στο Εις Ρώμην βλ. Oliver, The Ruling Power.

32. Πβ. και Ισοκράτης, Πανηγυρικός 42.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/36.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κατάσταση, διατυπώνει μιαν αναντίρρητη αλήθεια: η Αθήνα χαίρει ακόμα των ίδιων τιμών, όπως στο παρελθόν, στο βαθμό που δεν ασχολείται πια με τίποτα σοβαρό: "όσον ου πραγματεύεται" (332). Η αξιολόγηση του πολιτεύματος ήταν βασικό συστατικό κάθε πανηγυρικού. Στα μέσα του τέταρτου αιώνα π.Χ., όταν η μεγάλη δόξα ήταν ακόμα πρόσφατη, ο Ισοκράτης, που δεν ήταν υπέρμαχος της δημοκρατίας, παραδεχόταν ότι οι επιτυχίες της αθηναϊκής ηγεμονίας οφείλονταν στο πολίτευμά της. Η Αθήνα, τόνιζε, διακρίθηκε γιατί, σε αντίθεση με τη Σπάρτη, ενθάρρυνε ακόμα και τις σύμμαχες πόλεις να εγκαθιδρύσουν όμοια πολιτεύματα.33 Στα μέσα του δεύτερου μ.Χ. αιώνα, ο συντηρητικός ρήτορας Αριστείδης είχε άλλη γνώμη. Εκθειάζοντας τις αρετές της Ρώμης, έκανε μιαν αναδρομή στα κατορθώματα των αρχαίων Ελλήνων. Πάνω από όλους έβαζε τους Αθηναίους. Ωστόσο, ακόμα και οι Αθηναίοι, κατά τον Αριστείδη, "άρχειν έτι απαίδευτοι ήσαν" (26.51). Τέτοια αμηχανία υπήρχε ως προς τη διοίκηση των πόλεων που ήλεγχαν οι Αθηναίοι, οι Λακεδαιμόνιοι και οι Θηβαίοι, ώστε, κατά τον Αριστείδη, οι ενέργειές τους αντέβαιναν στις ανάγκες τους: "τούμπαλιν έσπευδον ων εδέοντο" (53). Στις παρατηρήσεις αυτές δεν υπήρχε μομφή σε βάρος των Ελλήνων, καθώς η τέχνη της διοίκησης δεν μπορούσε να προϋπάρξει της αυτοκρατορικής εξουσίας:

ώσπερ γαρ των άλλων πραγμάτων επί ταις ύλαις απαντώσιν αι τέχναι, ούτως ότε αρχή μεγίστη και δύναμις διαφέρουσα συνέστη, τότ' επ' αυτή και η τέχνη συνετέθη τε και συνεισήλθεν, και άμφω δη δι' αλλήλων εκρατύνθη. (58)

Περιγράφοντας την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους, ο Πολύβιος δεν είχε την αβρότητα του Αριστείδη. Σύμφωνα με τη γνώμη του ιστορικού, η μεγάλη αρετή των Ρωμαίων ήταν το πολίτευμά τους. Όσο για το πολίτευμα των Αθηναίων, αυτό δεν άξιζε να συζητηθεί σοβαρά. Η στρατιωτική ακμή της πόλης τους ήταν εξαιρετικά βραχύβια, και αυτό οφειλόταν στη 

—————————————

33. Παναθηναϊκός 54· Πανηγυρικός 104.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/37.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

δημοκρατία της. Ιδιαίτερα σε καιρό ειρήνης, η δημοκρατία έδινε σε καθένα τη δυνατότητα να ακολουθεί το δικό του δρόμο, με συνέπεια την πλήρη σύγχυση.34

Μεγάλο θαυμασμό για τη Ρώμη είχε και ο Αριστείδης. Ένα από τα ζητήματα που τον απασχόλησαν ήταν ο προσδιορισμός των αρετών της. Ποιες ήταν αυτές οι αρετές που της επέτρεψαν να δημιουργήσει μιαν αυτοκρατορία; Και κυρίως, ποιες ήταν οι αρετές που της επέτρεψαν να την διατηρήσει για τόσο μεγάλο διάστημα, ώστε να φαντάζει στα μάτια των ανθρώπων της εποχής αιώνια; Οι παρατηρήσεις του ρήτορα στο ζήτημα αυτό είναι οξυδερκείς. Αντίθετα από τους Αθηναίους, τους Λακεδαιμόνιους και τους άλλους Έλληνες, οι Ρωμαίοι, εντάσσοντας μία πόλη -ή, συνηθέστερα, μιαν ολόκληρη επαρχία- στην κυριαρχία τους, δεν εξασφάλιζαν την υποταγή της εγκαθιστώντας φιλικό σε αυτούς πολίτευμα. Στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία υπήρχε μόνο μία κεντρική εξουσία, η οποία αναλάμβανε όλα τα σημαντικά πολιτικά ζητήματα. Η κατάλυση της πολιτικής αυτονομίας των υπήκοων πόλεων παρείχε μεγάλη ευχέρεια χειρισμών στους κυρίαρχους του κόσμου. Το σημαντικό ερώτημα είναι πώς επιτυγχανόταν αυτό. Κατά τη γνώμη του Αριστείδη, η υποταγή των κατακτημένων πόλεων οφειλόταν στην παροχή ρωμαϊκής υπηκοότητας στους χαριεστέρους, γενναιότερους και δυνατωτέρους όλης της αυτοκρατορίας - δηλαδή, στις κατά τόπους κυρίαρχες τάξεις (59). Η θάλασσα και οι μεγάλες αποστάσεις δεν εμπόδιζαν κανέναν να είναι πολίτης της Ρώμης, ενώ η Ασία είχε πια ενωθεί με την Ευρώπη. Κάποιος άξιος να αναλάβει ένα αξίωμα δεν ήταν ποτέ ξένος για τη Ρώμη. Με δύο λόγια, είχε εγκαθιδρυθεί μια "κοινή της γης δημοκρατία", υπό την εξουσία ενός

—————————————

34. Ο Πολύβιος αφιερώνει ολόκληρο το βιβλίο 6 στην ανάλυση των πολιτευμάτων, και ιδιαίτερα της Ρώμης. Η σύντομη αναφορά στο αθηναϊκό πολίτευμα γίνεται στο 6.43-4. Ο Αριστείδης άντλησε πολλές πληροφορίες από τον Πολύβιο, και διδάχτηκε από αυτόν τη θεωρία περί μικτών πολιτευμάτων, παραλλαγές των οποίων αποτελούσαν η ρωμαϊκή και η αθηναϊκή δημοκρατία. Για τον ιστορικό βλ. Momigliano, "The historian's skin", και Walbank, Polybius.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/38.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ανθρώπου (60). Ό,τι ήταν μια πόλη για την ενδοχώρα της ήταν και η Ρώμη για την οικουμένη (61). Καθώς λοιπόν ρωμαίοι πολίτες υπήρχαν σε όλες τις πόλεις, ακόμα κι αν δεν είχαν δει ποτέ τη Ρώμη, δεν απαιτούνταν παντού φρουρές για να ελέγχουν τις κατά τόπους ακροπόλεις: "οι εκασταχόθεν μέγιστοι και δυνατώτατοι", κατά τον Αριστείδη, "τας εαυτών πατρίδας φυλάττουσιν" για λογαριασμό της Ρώμης, Όλες οι πόλεις ελέγχονταν με διπλό τρόπο: από τη Ρώμη που ήταν κέντρο του κόσμου και από το κέντρο κάθε πόλης ξεχωριστά (64).36

Η συμμαχία της Ρώμης με τους κατά τόπους ισχυρούς δεν απέβαινε σε βάρος των μαζών. Τα πλήθη είχαν κι αυτά την αίσθηση κάποιας σιγουριάς. Μπορούσαν, όποτε υπήρχε ανάγκη, να προσφεύγουν στη Ρώμη για αυθαιρεσίες που επιχειρούνταν σε βάρος τους (65). Η κατάσταση ήταν ικανοποιητική και για τους πένητες και για τους πλουσίους. Είχε προκύψει μια ενιαία και αρμονική διοίκηση, που περιλάμβανε όλους τους ανθρώπους (66). Με την επιβολή κοινών νόμων για όλους τους κατοίκους της αυτοκρατορίας (102), η γη είχε γίνει μητέρα όλων και "πατρίς κοινή πάντων" (100). Για τον Αριστείδη, ο στίχος του Ομήρου "γαία δ' έτι ξυνή πάντων" αποτελούσε ήδη πραγματικότητα (101).36

Οι διαπιστώσεις του Αριστείδη δεν είναι ιστορικά ακριβείς. Οι Ρωμαίοι συνάντησαν αρκετές δυσκολίες στην προσπάθειά τους να επιβάλουν και να διατηρήσουν την κυριαρχία τους. Σε πρώτη ευκαιρία, οι Αθηναίοι, για παράδειγμα, με πρωταγωνιστές τα κατώτερα στρώματα, εξεγέρθηκαν και προσπάθησαν να απελευθερωθούν.37 Την εποχή του Αριστείδη ωστόσο είχε επέλθει πια σχετική σταθερότητα, με σπάνια τα φαινόμενα εξέγερσης.38 Ο ρήτορας είχε 

—————————————

35. Για το ιδανικό πολίτευμα του Αριστείδη και την αντίληψή του για τη δημοκρατία βλ. Stertz, "Aelius Aristides' political ideas", σ. 1252-4.

36. Ιλιάς 15.193. Στον Όμηρο όμως το νόημα είναι τελείως διαφορετικό.

37. Βλ. Alföldy, Ιστορία της ρωμαϊκής κοινωνίας, σ. 135.

38. Οι πιο πρόσφατες μεγάλες εξεγέρσεις ήταν των Ιουδαίων. Όταν έγραφε ο Αριστείδης ωστόσο, και αυτές αποτελούσαν οριστικά παρελθόν.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/39.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

επίσης δίκιο όταν ισχυριζόταν ότι στην πολιτική και κοινωνική σταθερότητα συνέβαλε αποφασιστικά η συμμαχία των κυρίαρχων τάξεων της Ρώμης με τις κυρίαρχες τάξεις των επαρχιών. Όπου λειτουργούσαν ακόμα κάποιοι δημοκρατικοί θεσμοί, με την παρέμβαση της Ρώμης είτε συρρικνώθηκαν είτε καταργήθηκαν.39 Όσο εδραιωνόταν η ρωμαϊκή τάξη, τόσο επεκτείνονταν και τα ρωμαϊκά προνόμια. Η παραχώρηση του δικαιώματος του ρωμαίου πολίτη σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας, στις αρχές του τρίτου μ.Χ. αιώνα, ήταν η κατάληξη μιας μακράς διαδικασίας πολιτικών παραχωρήσεων.40

Με τα πολιτικά και οικονομικά προνόμια που τους εκχωρούσε η Ρώμη, οι κατά τόπους κυρίαρχες τάξεις άρχισαν να αποκτούν και στοιχεία κοινής συνείδησης. Χωρίς να χάσουν την ταυτότητα του κατοίκου μιας συγκεκριμένης πόλης -της πόλης στην οποία ζούσαν και στην πολιτική ζωή της οποίας συμμετείχαν άμεσα- οι απανταχού χαριέστεροι, γενναιότεροι και δυνατότεροι μεταβάλλονταν σταδιακά σε πολίτες της αυτοκρατορίας. Αυτό ακριβώς το συναίσθημα εξέφραζε, ως ιδεολογικός εκπρόσωπος των τάξεων αυτών, ο Αριστείδης. Η διακυβέρνηση όλου του κόσμου από έναν ισχυρό άντρα συνιστούσε για αυτόν την πραγματική δημοκρατία. Άρχουσα τάξη στην αυτοκρατορία ήταν το άθροισμα των κατά τόπους αρχουσών τάξεων (59). Χαρακτηριστικό δείγμα ανθρώπων που αισθάνονταν δεμένοι με την πόλη καταγωγής τους και, ταυτόχρονα,

—————————————

39. Για την κατάλυση των ελληνικών δημοκρατιών βλ. Ste. Croix, The Class Struggle, σ. 300-26, και ιδιαίτερα σ. 306-15. Πβ. Oliver, The Ruling Power, σ. 953-8.

40. Η γενική επέκταση του δικαιώματος του ρωμαίου πολίτη σε όλους σχεδόν τους ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας έγινε μία γενεά περίπου μετά το θάνατο του Αριστείδη· βλ. Alföldy, Ιστορία της ρωμαϊκής κοινωνίας, σ. 186-8· για την αυτοκρατορική ιδεολογία βλ. Μπουραζέλης, Θεία δωρεά. Όταν πάντως παραχωρήθηκε το πολιτικό αυτό δικαίωμα, η αυτοκρατορία ήταν ήδη χωρισμένη σε νέες κοινωνικές βάσεις· βλ. Alföldy, ό.π., σ. 190 κ.ε.· Finley, The Ancient Economy, σ. 87-8· Ste. Croix, The Class Struggle, σ. 454-63.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/40.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αλληλέγγυοι με τη Ρώμη ήταν ο Ηρώδης ο Αττικός και ο συνονόματος γιος του.41

Ο πολίτης του κόσμου

Ο πολίτης της αυτοκρατορίας ήταν ένα νέο κοινωνικό είδος στην αρχαιότητα. Τα πρώτα σπέρματα του είδους αυτού εμφανίζονται στα χρόνια της κυριαρχίας των Μακεδόνων - αν και κάποια στοιχεία ήταν ίσως ορατά λίγο νωρίτερα.42 Στην ελληνιστική εποχή, ορισμένοι από τους κατοίκους των ελληνικών πόλεων άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι η παραδοσιακή έννοια του πολίτη έχανε το νόημά της. Για αρκετούς αιώνες ακόμα, δεν ήταν προφανές ότι ο κόσμος βάδιζε, χωρίς επιστροφή, σε μια νέα τάξη. Ακόμα και μετά τη συνένωση των Ελλήνων και τις νίκες του Αλέξανδρου στην Ασία, ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η πόλις αποτελούσε το τελικό προϊόν της κοινωνικής ζωής. Για αυτόν, ο ηθικός βίος μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα σε μια πόλη. Αντί να αντιληφθεί ότι η παραδοσιακή πόλη, με το ιδανικό της αυτάρκειας, δεν μπορούσε πλέον να επιβιώσει στις νέες συνθήκες, επέμενε στον ορισμό του ανθρώπου ως πολιτικού ζώου (1253a 1-39). Οι στοχασμοί που διατυπώνει στα Πολιτικά του αποσκοπούσαν -όπως, από άλλο δρόμο, και αυτοί του Πλάτωνα στην Πολιτεία και τους Νόμους- στη σωτηρία της πόλης.43

Ο κυνικός Διογένης, που πέθανε έναν μόλις χρόνο πριν από τον Αριστοτέλη, διατύπωνε διαφορετικούς πολιτικούς στοχασμούς. Ο βιογράφος του, ο Διογένης Λαέρτιος, παραδίδει ότι "ερωτηθείς πόθεν είη, κοσμοπολίτης, έφη" (2.63). Δεν είναι προφανές αν ο 

—————————————

41. Βλ. Φιλόστρατος, Βίοι Σοφιστών 2.1. Ορισμένοι πάντως από τους ανθρώπους αυτούς συνδέονταν με περισσότερες πόλεις, συχνά ως πολίτες της μιας και διοικητές κάποιας άλλης.

42. Βλ. Κυρτάτας, "Από την αρχαία ελληνική στη ρωμαϊκή ιστορία".

43. Για την πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη βλ. Barker, The Political Thought of Plato and Aristotle, σ. 264 κ.ε.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/41.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κυνικός φιλόσοφος χρησιμοποίησε πράγματι τον όρο κοσμοπολίτης.44 Η απόσταση των πέντε και περισσότερων αιώνων που χωρίζει το φιλόσοφο από το βιογράφο είναι πολύ μεγάλη για να διασώσει μια παράδοση με απόλυτη αξιοπιστία. Άλλη παράδοση απέδιδε την πατρότητα της ιδέας αυτής στον Σωκράτη. Σύμφωνα με τον Επίκτητο, ο Σωκράτης προέτρεπε τους ανθρώπους να μη θεωρούν τον εαυτό τους Αθηναίο ή Κορίνθιο, αλλά κόσμιο (Διατρ. 1.9.1). Παρομοίως και ο Πλούταρχος απέδιδε στον Σωκράτη μια διδαχή σύμφωνα με την οποία δεν έπρεπε να θεωρεί κανείς τον εαυτό του ούτε καν Έλληνα, απλώς κόσμιο (600F8-9). Ο Λουκιανός πάλι θεωρούσε τον Διογένη τον κατεξοχήν φιλόσοφο που δήλωνε πολίτης του κόσμου.45

Οι συλλογισμοί αυτοί, όποιος κι αν υπήρξε ο εισηγητής τους, χαρακτηρίζουν κυρίως την πολιτική θεωρία των κυνικών και των στωικών. Αν για τον Αριστοτέλη ύψιστη αξία ήταν η αυτάρκεια των πόλεων, για τον Διογένη ύψιστη αξία ήταν η αυτάρκεια των ανθρώπων - ανεξάρτητα από την ένταξή τους σε μια κοινότητα ή πόλη.46 Ήδη ο Πλούταρχος παρατηρούσε ότι ο Αλέξανδρος υλοποίησε το ιδανικό των στωικών, "ίνα μη κατά πόλεις μηδέ δήμους οικώμεν ιδίοις έκαστοι διωρισμένοι δικαίοις, αλλά πάντας ανθρώπους ηγώμεθα δημότας και πολίτας, είς δε βίος η και κόσμος" (329Α10-Β2). Ο βασιλιάς τούς είχε διατάξει όλους να θεωρούν πατρίδα τους την οικουμένη (329B5).47

Η εμφάνιση νέων όρων, στους οποίους επανέρχονται διάφοροι στοχαστές, υποδηλώνει την ύπαρξη μιας νέας πραγματικότητας. Πίσω από τον κόσμιο άνθρωπο βρισκόταν ο νέος κόσμος των ελληνιστικών βασιλείων και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η λέξη κοσμοπολίτης παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, καθώς 

—————————————

44. Βλ. Tarn / Griffith, Hellenistic Civilization, σ. 79 κ.ε.

45. Λουκιανός, Βίων πράσις 8.4: "του κόσμου πολίτην οράς".

46. Βλ. Barker, The Political Thought of Plato and Aristotle, σ. 56-9· πβ. Marrou, Histoire de l'éducation, σ. 151 κ.ε.· Meeks, The Moral World of the First Christians, σ. 26.

47. Βλ. Gomperz, The Greek Thinkers, τ. 2, σ. 161.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/42.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

καταγράφει έναν συγκεκριμένο τύπο συνείδησης με τρόπο εγγενώς αντιφατικό. Πολίτης ήταν ο κάτοικος μιας πόλης με δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά της· κόσμος, που αρχικά σήμαινε τάξη, στη συγκεκριμένη περίπτωση δήλωνε άπασαν την οικουμένην - όπως θα έλεγε ο Αριστείδης (26,59). Πολίτης του κόσμου λοιπόν, ή πολίτης της οικουμένης, ήταν αρχικά μια μεταφορά που δεν μπορούσε να αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Με την επιβολή της ρωμαϊκής κυριαρχίας ωστόσο, η μεταφορά άρχισε να αποκτά υπόσταση. Όλοι όσοι ήταν ρωμαίοι πολίτες, όπου κι αν κατοικούσαν, μπορούσαν να θεωρούν τον εαυτό τους πολίτη της αυτοκρατορίας. Ολόκληρη η αυτοκρατορία ήταν ένα είδος πόλης: ένα άστυ (η Ρώμη) με τη χώρα του (τις επαρχίες) από την οποία τρεφόταν. Είτε στο άστυ κατοικούσε κανείς είτε στη χώρα που το περιέβαλλε, μπορούσε να είναι πολίτης της πόλεως, δηλαδή της Ρώμης.

Οι φτωχοί της Ρώμης δεν συμμερίζονταν αναγκαστικά τα ίδια αισθήματα. Την εποχή της μεγάλης εξάπλωσης, πολλοί από αυτούς που έδιναν τη ζωή τους για την Ιταλία αντιλαμβάνονταν ότι ο κόσμος τον οποίο κέρδιζαν γινόταν κτήμα των πλουσίων. Ενώ τα θηρία της Ιταλίας "και φωλεόν έχει, και κοιταίον εστιν αυτών εκάστω και κατάδυσις", οι ίδιοι, που θεωρούνταν κύριοι της οικουμένης, δεν κατείχαν (πια) ούτε σπιθαμή γης (βώλον ίδιον).48 Δύο περίπου αιώνες αργότερα, στο άλλο άκρο της αυτοκρατορίας, ο Ιησούς εμφανιζόταν να επαναλαμβάνει τα ίδια περίπου λόγια: "Αι αλώπεκες φωλεούς έχουσι, και τα πετεινά του ουρανού κατασκηνώσεις· ο δε υιός του ανθρώπου ουκ έχει, που την κεφαλήν κλίνη". Σε αντίθεση όμως με το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Τιβέριου Γράκχου, η διδαχή του Ιησού δεν επιχειρούσε να αποδώσει στους φτωχούς τη γη που τους ανήκε. Οι πιστοί όφειλαν να απαρνηθούν ακόμα και αυτά που κατείχαν για να διεκδικήσουν τη βασιλεία του Θεού.49

—————————————

48. Πλούταρχος, Τιβέριος Γράκχος 9.5-6. Βλ. Alföldy, Ιστορία της ρωμαϊκής κοινωνίας, σ. 105.

49. Ματ. 8:20-2· Λουκ. 9:58-62.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/43.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Ο κοσμοπολίτης ανήρ

Ο όρος κοσμοπολίτης απαντά αρκετές φορές στον ιουδαίο φιλόσοφο Φίλωνα.50 Ο Φίλων έζησε τον πρώτο μ.Χ. αιώνα στην Αλεξάνδρεια, όπου συνυπήρχαν αιγυπτιακές, ελληνικές και ιουδαϊκές κοινότητες, υπό τη διοικητική κυριαρχία των Ρωμαίων.51 Στο περιβάλλον αυτό επιχείρησε να ξανασκεφτεί τα βασικά στοιχεία του ιουδαϊσμού σε γλώσσα και πνεύμα ελληνικό. Μεταξύ άλλων, ανέλυσε εκτενώς το νομοθετικό έργο του Μωυσή. Σύμφωνα με τον Φίλωνα, ο Μωυσής παρουσίασε τον κόσμο να συνάδει προς το νόμο και το νόμο προς τον κόσμο. Με το δεδομένο αυτό, ο νομοταγής άνθρωπος προσαρμόζει τις πράξεις του προς το "βούλημα της φύσεως", με βάση το οποίο ο "σύμπας κόσμος διοικείται", και γίνεται έτσι κοσμοπολίτης (Κοσμοπ. 3). Όταν δημιουργήθηκε ο πρώτος άνθρωπος και δεν υπήρχε καμιά χειροποίητη κατασκευή, οίκος και πόλις του ήταν ο κόσμος. Ο σύμπας κόσμος, όπως κάθε πόλις έννομος, είχε το δικό του πολίτευμα, στο οποίο ο κοσμοπολίτης όφειλε να υπακούει (142-3). Τα ίδια περίπου επαναλαμβάνει ο Φίλων και σε άλλο του έργο. Ο σπουδαίος άνθρωπος, ισχυρίζεται ο φιλόσοφος, είναι κοσμοπολίτης, επειδή δεν είναι γραμμένος σε καμιά πόλη της οικουμένης και δεν έχει λάβει ως κλήρο ένα τμήμα κάποιας χώρας, αλλά ολόκληρο τον κόσμο (Βίος Μωυσέως 1.157). Αν λοιπόν ο πρώτος άνθρωπος είχε για πολίτευμα τους νόμους της φύσης, αυτοί ήταν οι νόμοι τους οποίους, τελικά, όλοι θα έπρεπε να δεχτούν. Ο ανθρώπινος νόμος, τον οποίο είχε δώσει ο Μωυσής, δεν ήταν παρά μέρος του φυσικού νόμου.

Ο Φίλων θεμελίωνε τα διδάγματά του στην ιουδαϊκή παράδοση. Στις επεξεργασίες του όμως διαφαίνονται καθαρά οι ελληνικές φιλοσοφικές καταβολές του, που ήταν στωικές και, κυρίως, πλατωνικές.52 Η αντίληψη ότι κάθε αξία απέρρεε από τη φύση 

—————————————

50. Βλ. Meeks, The Moral World of the First Christians, σ. 81-5.

51. Βλ. Lewis, Life in Egypt Under Roman Rule.

52. Για τον Φίλωνα βλ. Williamson, Jews in the Hellenistic World:

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/44.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αποτελούσε τον πυρήνα της ηθικής διδασκαλίας των στωικών.53 Κατά την παράδοση, η διδασκαλία αυτή αναγόταν στον Ζήνωνα, που ξεκίνησε τη φιλοσοφική του δραστηριότητα στην Αθήνα, δέκα περίπου χρόνια μετά το θάνατο του Αριστοτέλη και του Διογένη. "Μέρη γάρ εισιν αι ημέτεραι φύσεις", έλεγε ο Ζήνων, "της του όλου". Σκοπός της ζωής δεν θα μπορούσε λοιπόν να είναι άλλος από την προσπάθεια εναρμόνισης των ανθρώπινων πράξεων με τους νόμους της φύσης: αυτός ήταν ο ορισμός της ενάρετης ζωής. Για τον Ζήνωνα, ο κοινός νόμος είναι το ίδιο πράγμα με τον ορθό λόγο, που ταυτίζεται με τον Δία και διοικεί όλα τα όντα.54 Κατά παρόμοιο τρόπο, ο Φίλων υποστήριζε ότι οι νόμοι της φύσης γνωστοποιήθηκαν στους ανθρώπους από τον Μωυσή· ο άνθρωπος όμως θα μπορούσε να τους συλλάβει και με το λογικό του. Η ανθρώπινη διάνοια ήταν κι αυτή θεϊκό δημιούργημα. Με άλλα λόγια, και στα δύο φιλοσοφικά συστήματα, το στωικό και το ιουδαϊκοπλατωνικό, η ανθρώπινη νομοθεσία, στην καλύτερή της εκδοχή, βρισκόταν σε συμφωνία με τους νόμους της φύσης. Ο ανθρώπινος νους, προικισμένος καθώς ήταν με τον ορθό λόγο, μπορούσε να συλλάβει μόνος του τους φυσικούς νόμους. Το χάρισμα αυτό όμως το είχαν, κυρίως, τα λαμπρότερα πνεύματα, δηλαδή οι μεγάλοι νομοθέτες - και κατά τον Φίλωνα τέτοιο πνεύμα ήταν ο Μωυσής.55 Από την ίδια σκοπιά, ο Παύλος ισχυριζόταν ότι "όταν γαρ έθνη τα μη νόμον έχοντα φύσει τα του νόμου ποιώσιν, ούτοι νόμον μη έχοντες εαυτοίς εισι νόμος· οίτινες ενδείκνυνται το έργον του νόμου γραπτόν εν ταις καρδίαις αυτών" (Ρωμ. 2:14-5). Ακόμα και οι εθνικοί, που δεν είχαν

—————————————

Philo' για την πλατωνική παράδοση του Φίλωνα και την αφομοίωσή της από τους χριστιανούς βλ. Lilla, Clement of Alexandria· van den Hoek, Clement of Alexandria.

53. Για τους στωικούς βλ. Long, Η ελληνιστική φιλοσοφία, σ. 284 κ.ε.· Inwood, Ethics and Human Action, σ. 214-5.

54. Φίλων, Περί της κατά Μωυσέα Κοσμοποιίας 146· Διογένης Λαέρτιος 7.87-8.

55. Βλ. Long, Η ελληνιστική φιλοσοφία, σ. 289· πβ. Jaeger, Paideia, τ. 1, σ. 326· Meeks, The Moral World of the First Christians, σ. 20 κ.ε.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/45.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αξιωθεί τον θεόπνευστο νόμο του Μωυσή, μπορούσαν να εφαρμόζουν τις επιταγές του, φωτισμένοι από τη φύση. Οι επιταγές αυτές είχαν εγγραφεί στις καρδιές των ανθρώπων. Κάτι παρόμοιο πίστευε και ο Ιουλιανός, που προσπαθούσε να διαφυλάξει και να αναζωογονήσει την παράδοση των εθνικών. Οι πάτριοι νόμοι, ισχυριζόταν ο αυτοκράτορας, είναι δοσμένοι από τους θεούς: "ου γαρ αν ήσαν ούτω καλοί παρά ανθρώπων απλώς γενόμενοι".56 Πολλοί χριστιανοί και εθνικοί συμφωνούσαν ότι, δυστυχώς, ο πλούτος και η τρυφή είχαν οδηγήσει στην παραμέληση και την παραφθορά των νόμων. Η περιοδική εμφάνιση μεγάλων νομοθετών αποσκοπούσε στην υπόμνηση των φυσικών νόμων.

Ο Επίκτητος, που έζησε την ίδια εποχή με τον Φίλωνα, έκανε παρόμοιες σκέψεις.57 Ισχυριζόταν κι αυτός ότι "ο κόσμος ούτος μία πόλις εστί και η ουσία, εξ ης δεδημιούργηται" (3,24,10). Ο κόσμος αυτός λειτουργούσε σαν ένα σύστημα που το αποτελούσαν οι άνθρωποι και ο Θεός. Σπέρματα του Θεού είχαν πέσει σε όλα τα ζωντανά και τα φυτά της γης· κυρίως όμως σε αυτά που διαθέτουν λογική.58 Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος δεν θα έπρεπε να αποκαλεί τον εαυτό του μόνο κόσμιο, πολίτη του κόσμου, αλλά και υιόν του Θεού. Αν η συγγένεια με τον Καίσαρα ή κάποιον άλλο ισχυρό της Ρώμης προστάτευε έναν άνθρωπο, τότε η συγγένεια με τον Θεό θα έπρεπε να τον απαλλάσσει από κάθε φόβο (1.9,4-8). Ως πρώην δούλος, ο Επίκτητος ήξερε καλά ότι οι άνθρωποι δεν ήταν ίσοι μεταξύ τους. Οι ταξικές, οι νομικές, οι φυλετικές και οι κάθε είδους κοινωνικές διακρίσεις είχαν πάντα ένα ιδιαίτερο βάρος στην αυτοκρατορία. Να είναι κανείς κόσμιος είχε όμως για τον Επίκτητο το ίδιο νόημα που είχε για τον Φίλωνα η ιδιότητα του κοσμοπολίτη. Χωρίς να καταργεί τις παλαιές διακρίσεις, τις υπερέβαινε. Στο 

—————————————

56. Επ. 20, 453b-c (Wright). Βλ. Athanassiadi-Fowden, Julian and Hellenism, σ. 92-3.

57. Για ομοιότητες ανάμεσα στον Σωκράτη και τον Επίκτητο βλ. Hershbell, "The Stoicism of Epictetus", σ. 2153-5.

58. Βλ. Dragona-Monachou, "Divine providence in the philosophy of the empire", σ. 4444.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/46.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

χαρακτηρισμό του ανθρώπου ως ζώου πολιτικού, ο Επίκτητος αντέτασσε έναν νέο χαρακτηρισμό: ο άνθρωπος όφειλε να γίνει ζώον σχολαστικόν, ζώο που μελετά τα δόγματα που έχει μέσα του (1.11. 39). Το θεμέλιο της ανθρώπινης ηθικής δεν βρισκόταν πια στους νόμους μιας πόλης, αλλά στους νόμους της οικουμένης. Και οι νόμοι της οικουμένης ήταν χαραγμένοι στην ανθρώπινη ψυχή. Ο άνθρωπος είχε υποχρέωση να αναζητήσει τα θεϊκά σπέρματα του παγκόσμιου νόμου μέσα του.59

Ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πλωτίνος επιχειρούσε λίγο αργότερα να θεμελιώσει μια νέα θεωρία της αρετής, Αν ο άνθρωπος όφειλε να ομοιωθεί με τους θεούς, τότε οι λεγόμενες πολιτικές αρετές δεν μπορούσαν να αποτελούν τις ύψιστες αξίες της ζωής. Οι θεοί δεν διέθεταν αρετές αυτού του είδους. Επιδίωξη των ανθρώπων θα έπρεπε να είναι άλλες, μεγαλύτερες αρχές (1.2). Αν οι χριστιανοί αισθάνονταν πάροικοι και ξένοι στον φθαρτό κόσμο των ανθρώπων, ο Πλωτίνος, σύμφωνα με τον βιογράφο του, "εώκει μεν αισχυνομένω ότι εν σώματι είη": αισθανόταν ντροπή που κατοικούσε σε ανθρώπινο σώμα. Φιλοδοξία του ήταν να φθάσει στον νοητό κόσμο, όπου τον οδηγούσαν οι αρετές της ψυχής.60

Η έννοια του κοσμοπολίτη είχε έτσι δύο διαφορετικά συστήματα αναφοράς: ένα πολιτικό και ένα ηθικό. Οι επεξεργασίες που απαντούν στον Αριστείδη εξέφραζαν μία νέα πολιτική τάξη: ορισμένοι άνθρωποι αισθάνονταν κοσμοπολίτες επειδή είχαν αποκτήσει προνόμια ως πολίτες της αυτοκρατορίας. Παράλληλα, ορισμένοι φιλόσοφοι αναζητούσαν νέες βάσεις για να στηρίξουν ένα πανανθρώπινο ηθικό σύστημα. Όπως θα το διατύπωνε ο Φίλων, ο κάτοικος της αυτοκρατορίας είχε έρθει στη θέση του πρωτόπλαστου. Οι 

—————————————

59. Βλ. Lapidge, "Stoic cosmology and Roman literature, first to third centuries A.D.", σ. 1414· Mitsis, "Natural law and natural right in post-Aristotelian philosophy".

60. Πορφύριος, Πλωτίνου βίος 1.1. Βλ. Dodds, "Tradition and personal achievement in the philosophy of Plotinus"· του ίδιου, Pagan and Christian in an Age of Anxiety, σ. 28-36· Dombrowski, "Asceticism as athletic training in Plotinus".

Σελ. 46
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Παιδαγωγός
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 27
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    Τι γαρ αδικεί τις, ει προσέχων την γνώμην και φειδόμενος προ της πίστεως βίον ικανόν συνελέξατο; ή και τούτου μάλλον ανέγκλητον, ει ευθύς υπό του Θεού του την τύχην νέμοντος εις οίκον τοιούτων ανθρώπων εισωκίσθη και γένος αμφιλαφές τοις χρήμασιν και τω πλούτω κρατούν;14

    Πολλοί αναχωρητές, ασκητές και μοναχοί, που άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους από τον τρίτο αιώνα, αμφισβήτησαν έμπρακτα τη δυνατότητα συνύπαρξης του πλούτου με την προσήλωση στα θρησκευτικά καθήκοντα. Έζησαν όμως στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, αφήνοντας τους λοιπούς χριστιανούς να επινοήσουν τους κατάλληλους συμβιβασμούς.15 Στο εξής, οι περισσότεροι χριστιανοί δάσκαλοι δεν στρέφονταν κατά του πλούτου αλλά κατά της πολυτελούς διαβίωσης, "Την πολυτέλειαν των εθνών μή πράσσετε", εντελλόταν ο Ποιμήν (Παρ. 1.10). Το ζήτημα ανέλαβε να εξηγήσει αναλυτικά ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στο έργο του Παιδαγωγός.

    Αντί αγρών αγοράζετε ψυχάς θλιβομένας

    Στο τέλος του δεύτερου αιώνα, ο Κλήμης έγραψε εκτενή συγγράμματα όπου υπεραμύνθηκε με πάθος των δικαιωμάτων των πλουσίων στις χριστιανικές κοινότητες.16 Στην Αλεξάνδρεια, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, αλλά και στις άλλες μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, πολλοί πλούσιοι πιστοί δεν αισθάνονταν άνετα με ορισμένες ευαγγελικές διατυπώσεις. Ο Κλήμης προσπάθησε να τους δείξει ότι οι διατυπώσεις αυτές είχαν ένα βαθύτερο και μεταφορικό νόημα. Αναφερόμενος ωστόσο σε αυτούς που ευπορούσαν, είχε κατά νου δύο συγκεκριμένες κατηγορίες: τους εκ γενετής πλουσίους και όσους είχαν πλουτίσει πριν από τη μεταστροφή

    —————————————

    14. Κλήμης, Τις ο σωζόμενος πλούσιος 11-2,26.

    15. Για το μοναχισμό και τα ιδανικά του βλ. Harnack, Monasticism.

    16. Βλ. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 179 κ.ε.