Συγγραφέας:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Τίτλος:Παιδαγωγός
 
Υπότιτλος:Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:24
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1994
 
Σελίδες:183
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Late Antiquity
 
Χρονική κάλυψη:Ύστερη αρχαιότητα
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου δεν είναι η Ηθική αλλά η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, δηλαδή αναφέρεται όχι τόσο στις ηθικές αρχές αλλά στις πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και στις αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Ο συγγραφέας έχει βασισθεί στο έργο εθνικών φιλοσόφων, ρητόρων, αλλά και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας, προκειμένου να οδηγηθεί, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής, διασταυρώνοντας συνεχώς τα διαθέσιμα στοιχεία. Αναζητήθηκαν τα κοινά σημεία των στοχαστών της εποχής, καθώς οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής, και η κατανόηση των νοοτροπιών αυτών μας φέρνει πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.26 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 57-76 από: 186
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/57.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΕΚΝΑ

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/58.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/59.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Σύνδουλος εν Κυρίω

Στην Προς Κολοσσαείς επιστολή, ο Παύλος αποκαλεί το συνεργάτη του Επαφρά "σύνδουλο αγαπητό". Το όνομα Επαφράς -συντομευμένη μορφή του Επαφρόδιτος- ήταν συνηθισμένο όνομα δούλων.1 Καθώς όμως ο Παύλος ήταν προφανώς ελεύθερος, το σύνδουλος, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν μπορεί παρά να είχε μεταφορική σημασία.2 Εκτός από σύνδουλος του Παύλου, ο Επαφράς χαρακτηρίζεται και "πιστός διάκονος του Χριστού" (1:7).3 Στην ίδια επιστολή, ο "αγαπητός αδελφός" του Παύλου, ο Τυχικός, αποκαλείται κι αυτός "πιστός διάκονος και σύνδουλος εν Κυρίω" (4:7). Με τις εκφράσεις αυτές, ο Παύλος και οι συνεργάτες του καθιστούσαν σαφές ότι αναγνώριζαν τον Ιησού ως δεσπότη τους, και ότι το ευαγγελικό τους έργο είχε την έννοια υπηρεσίας προς αυτόν.4

Στα ιουδαϊκά κείμενα, όπου η υποταγή στον Θεό ανάγεται συχνά σε ύψιστο θρησκευτικό καθήκον, δούλοι του Θεού αποκαλούνται ιδιαίτερα οι προφήτες: "Ου μη ποιήση κύριος ο Θεός πράγμα, εάν μη αποκαλύψη παιδείαν αυτού προς τους δούλους αυτού τους

—————————————

1. Ονόματα δούλων είχαν βέβαια και οι απελεύθεροι, που αντιπροσώπευαν σημαντικό ποσοστό των πρώτων χριστιανών.

2. Ακόμα και στην περίπτωση που η επιστολή δεν είναι του Παύλου, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, ο συγγραφέας της θα ήταν ασφαλώς ένα ελεύθερο πρόσωπο (βλ. κεφ. 1, σημ. 61).

3. Παρόμοιες εκφράσεις απαντούν και μεταξύ των εθνικών· πβ. Σοφοκλή, Οιδίπους τύραννος 410, όπου ο Τειρεσίας δηλώνει ότι δεν είναι δούλος του βασιλιά αλλά του Λοξία, και το χαρακτηρισμό διάκονος τον Διός που χρησιμοποιεί ο Επίκτητος για τον Διογένη (Διατριβαί 3.24.65).

4. Βλ. Martin, Slavery as Salvation.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/60.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

προφήτας", βεβαιώνει ο Αμώς (3:7).5 Στην ιουδαϊκή κοινότητα του Κουμράν, οι προφήτες μνημονεύονται συχνά ως δούλοι· το ίδιο και στην Αποκάλυψη του Ιωάννη.6 Στον ιουδαϊκό κόσμο και τον κόσμο των πρώτων χριστιανών, οι προφήτες -που κατείχαν, αρχικά, την υψηλότερη θέση μεταξύ των εκλεκτών του Θεού- λάμβαναν τον ταπεινότερο δυνατό τίτλο.7 Η λογική αυτή διατυπώνεται ρητά, και έτσι γίνεται καλύτερα κατανοητή, στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιο: "Υμείς δε μη κληθήτε ραββί... και πατέρα μη καλέσητε υμών επί της γης ... μηδέ κληθήτε καθηγηταί... Ο δε μείζων υμών έσται υμών διάκονος" (23:8-11).8

Δούλος και διάκονος ήταν έννοιες με συναφές περιεχόμενο. Οι δούλοι απασχολούνταν σε όλες σχεδόν τις εργασίες. Οι διάκονοι ήταν, κατά κανόνα, μια ιδιαίτερη κατηγορία δούλων, που αξιοποιούνταν ως προσωπικοί υπηρέτες ενός δεσπότη, Σε κάποιες σπάνιες περιπτώσεις ωστόσο, ως διάκονος ήταν δυνατόν να εργαστεί και κάποιος ελεύθερος με μισθό. Ο διπλός χαρακτηρισμός διάκονος και δούλος, που απαντά συχνά στις χριστιανικές πηγές, απέκλειε το ενδεχόμενο της έμμισθης σχέσης. Ο δούλος του Θεού δεν ανέμενε την αμοιβή του στη γη αλλά με την τελική κρίση.9

Ο Παύλος κρατούσε το χαρακτηρισμό του δούλου για τον εαυτό του και ορισμένους στενούς του συνεργάτες: τον Τιμόθεο, τον Επαφρά και τον Τυχικό.10 Στην Προς Κορινθίους A' επιστολή εξηγεί το χαρακτήρα της αποστολής του: "Ελεύθερος γαρ ων εκ πάντων

—————————————

5. Πβ 4 Βασιλειών 14:25, όπου δούλος του Θεού αποκαλείται ο Ιωνάς, που ήταν γιος προφήτη· 2 Έσδρας 20:30, όπου ο χαρακτηρισμός αφορά τον Μωυσή και Δανιήλ 6:21, όπου αφορά τον ίδιο τον προφήτη Δανιήλ.

6. Αποκ. 10:7, 11:18· πβ. 22:9.

7. Για τους χριστιανούς προφήτες βλ. Κυρτάτας, "Ιερείς και προφήτες στον πρώιμο χριστιανισμό".

8. Ο όρος δούλος Κυρίου φαίνεται ότι αποτελούσε αρχικά τον τίτλο ειδικής κατηγορίας χριστιανών ταγών βλ. Ellis, Prophecy and Hermeneutic in Early Christianity, σ. 11, σημ. 38.

9. Πβ. Αποκ. 11:18.

10. Φιλιπ. 1:1, Κολ. 1:7, 4:7.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/61.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

πάσιν εμαυτόν εδούλωσα, ίνα τους πλείονας κερδήσω". Έχοντας μάλιστα αποποιηθεί το δικαίωμά του να τρέφεται από τις χριστιανικές κοινότητες, κατονομάζει το μισθό του: "ίνα ευαγγελιζόμενος αδάπανον θήσω το ευαγγέλιον" (9:18-9). Με την ιδιότητα του δούλου, ο Παύλος και οι συνεργάτες του εμφανίζονταν ως οι καταλληλότεροι δάσκαλοι του ευαγγελίου. Το έργο τους δεν αποτελούσε προσωπική τους υπόθεση αλλά εντεταλμένη υπηρεσία. Τα περιθώρια που είχαν να κινηθούν με ιδιοτέλεια και υπολογισμό ήταν πρακτικά ανύπαρκτα. Ο δεσπότης τους μπορούσε κάθε στιγμή να τους ελέγξει.

Δούλοι αυτοαποκαλούνται και άλλοι χριστιανοί συγγραφείς της Καινής Διαθήκης.11 Ειδικά ο όρος σύνδουλος παρουσιάζει ενδιαφέρον επειδή προκαλούσε και έναν δεύτερο συνειρμό: πέρα από την υποταγή στον Ιησού, υποδήλωνε και μια ειδική σχέση μεταξύ των πιστών.12 Ο κοινός δεσπότης κρατούσε τους δούλους του ενωμένους και τους καθιστούσε αλληλέγγυους. Η αλληλεγγύη τούς διέκρινε από τον υπόλοιπο κόσμο. Η ειδική αυτή χρήση του όρου είναι εμφανής σε ένα χωρίο της Αποκάλυψης: "Οι εσφαγμένοι διά τον λόγον του Θεού ... έκραξαν φωνή μεγάλη λέγοντες, Έως πότε, ο δεσπότης ο άγιος και αληθινός, ου κρίνεις και εκδικείς το αίμα ημών εκ των κατοικούντων επί της γης;". Στην έκρηξη οργής και στο αίτημα για εκδίκηση, τους δόθηκε η εντολή να αναπαυθούν ακόμα "χρόνον μικρόν, έως πληρωθώσι και οι σύνδουλοι αυτών και οι αδελφοί αυτών οι μέλλοντες αποκτείνεσθαι ως και αυτοί" (6:10-11). Η δικαίωση θα ερχόταν μόνο όταν ο αριθμός τους συμπληρωνόταν με τους υπολοίπους συνδούλους και αδελφούς τους. Την κοινότητα

—————————————

11. Ιακ. 1:1, 2 Πέτ. 1:1, Ιούδα 1.

12. Κατά τον λεξικογράφο Πολυδεύκη (Ονομαστικόν 3.82), σύνδουλοι αποκαλούνταν οι δούλοι του ίδιου δεσπότη, σε διάκριση προς τους ομοδούλους, που ήταν δούλοι διαφορετικών δεσποτών· πάντως οι δύο όροι εμφανίζονται, κατά κανόνα, ως συνώνυμοι· πβ. Σούδα 267.1. Σχολιάζοντας την ευαγγελική περικοπή που κάνει λόγο για συνδούλους (βλ. παρακάτω), ο Ωριγένης χρησιμοποιεί τον όρο ομόδουλος ως συνώνυμο (Περί ευχής 28.7.2, 6· ΜΡG 11, 525-8).

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/62.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

των πιστών, και ιδιαίτερα την κοινότητα των συνδούλων, την ξεχώριζε από τον υπόλοιπο κόσμο ο κοινός της προορισμός: να κληρονομήσει, ως ομάδα, τη βασιλεία των ουρανών.13

Πάντες αδελφοί εστε

"Οι νέες έννοιες χρειάζονται νέους όρους", έγραφε ο Κικέρων στην πραγματεία του για τη φύση των θεών.14 Η χριστιανική ιδεολογία και ψυχολογία δανείστηκαν από το καθημερινή λεξιλόγιο κοινές λέξεις, που τις ανέδειξαν σε ειδικούς όρους. Διάκονος, πρεσβύτερος και επίσκοπος ήταν, για παράδειγμα, τρεις συνηθισμένες λέξεις, που κάλυψαν τις ανάγκες της νέας, εκκλησιαστικής ιεραρχίας.15 Ο όρος σύνδουλος είχε όλες τις προϋποθέσεις να κερδίσει κεντρική θέση στο χριστιανικό λεξιλόγιο· συνδύαζε την ταπεινότητα με την αλληλεγγύη ή τη συντροφικότητα, ιδιότητες που κατεξοχήν διεκδικούσε ο καλός χριστιανός. Η έκφραση δούλος του Κυρίου παρέμεινε προσφιλής στο χριστιανικό λεξιλόγιο, ενώ η πρόθεση "συν" αξιοποιήθηκε συστηματικά, τους πρώτους αιώνες, για να δηλωθεί η συντροφικότητα. Σε διάφορα κείμενα απαντούν συχνά λέξεις όπως: συναγωνίζομαι, συναθλέω, συνακολουθώ, συναναπαύομαι, συναντιλαμβάνομαι, συναποθνήσκω, συναποστέλλω, και ακόμα: συναιχμάλωτος, συνδιδασκαλίτης, συνέκδημος, συνεκλεκτός, συνεπίσκοπος, συστρατιώτης... Αυτός ο τελευταίος όρος είχε ιδιαίτερο βάρος. Ο πιστός βρισκόταν διαρκώς σε θέση μάχης. Η μάχη αυτή ήταν βέβαια εσχατολογική, ήταν μια μάχη με τα δαιμόνια, αλλά πάντως ήταν μάχη και απαιτούσε στράτευση, πειθαρχία και κοινή δράση.16

Σύνδουλοι και συστρατιώτες συνέχισαν να κάνουν σποραδικά

—————————————

13. Για το χωρίο βλ. Κυρτάτας, Η Αποκάλυψη τον Ιωάννη και οι επτά εκκλησίες της Ασίας, σ. 97-103.

14. De natura deorum 1.44.

15. Είναι χαρακτηριστικό ότι, συχνά, στα πρώτα χριστιανικά κείμενα δεν προκύπτει με σαφήνεια αν οι πρεσβύτεροι ήταν ιερείς ή ηλικιωμένοι.

16. Για το χριστιανό ως στρατιώτη βλ. Harnack, Militia Christi, σ. 27-64.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/63.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

την εμφάνισή τους μετά τους αποστολικούς χρόνους. Στην Καινή Διαθήκη, συστρατιώτες απαντούν μόνο σε επιστολές του Παύλου17 και σύνδουλοι μόνο στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, σε μία από τις επιστολές του Παύλου και στην Αποκάλυψη. Οι υστερότεροι χριστιανοί συγγραφείς, με λιγοστές εξαιρέσεις, επανέρχονται στους όρους αυτούς αποκλειστικά όταν σχολιάζουν τις σχετικές περικοπές της Καινής Διαθήκης.18 Έτσι κανένας από τους δύο δεν απέκτησε γενικευμένη χρήση. Από όλες τις μεταφορές, αυτή που κέρδισε τις ψυχές όλων των χριστιανών και επεσκίασε τις υπόλοιπες ήταν η μεταφορά της οικογένειας: "Πάντες αδελφοί εστε", τους είχε διδάξει ο Ιησούς (Ματ. 23:8). Πριν από όλα και πάνω από όλα, οι χριστιανοί ήταν αδελφοί, με κοινό πατέρα τον Θεό - και τους επίγειους εκπροσώπους του. Αρχικά έλειπε η "μητέρα", αλλά και αυτή, από τον πέμπτο και τον έκτο αιώνα, καθιερώθηκε στο πρόσωπο της Μαρίας.19 Δηλώνοντας τέκνα της αγίας οικογένειας, οι πιστοί εξέφραζαν την ψυχική ενότητα και υποταγή, που ορισμένοι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης είχαν επιχειρήσει να περιγράψουν με τον όρο σύνδουλος.

Οι ανεπάρκειες του όρου σύνδουλος για την αποτελεσματική έκφραση της χριστιανικής ταυτότητας διαφαίνονται σε μια ευαγγελική παραβολή.

—————————————

17. Φιλιπ. 2:25 και Φιλήμ. 2.

18. Οι δύο σημαντικότερες εξαιρέσεις είναι τα έργα που αποδίδονται (εσφαλμένα) στον Κλήμη Ρώμης και οι επιστολές του Ιγνάτιου Αντιοχείας. Όπως και ο Παύλος, ο Ιγνάτιος αποκαλούσε συνδούλους του μόνον ορισμένους διακόνους της εκκλησίας (Εφεσ. 2.1, Μαγ. 2, Φιλ. 4, Σμυρ. 12.2). Πβ. Ιγνάτιος (αμφιβαλλόμενη), Προς Αντιοχείς 11: "Ουχ ως απόστολος παρακελεύομαι, αλλ' ως σύνδουλος". Βλ. παρακάτω και την περίπτωση του Ερμά.

19. Για τη λατρεία της Μαρίας βλ. Cameron, "The Theotokos in sixth-century Constantinople". Ας σημειωθεί ωστόσο ότι άλλες "μητέρες", όπως η Σοφία, η Χάρις, αλλά και το Άγιο Πνεύμα, έκαναν την εμφάνισή τους πολύ νωρίτερα, ιδιαίτερα στον κόσμο των γνωστικών· βλ. σχετικά Pagels, The Gnostic Gospels, σ. 48-69. Πβ. τις ανθρωπολογικές παρατηρήσεις του Leach στο άρθρο του "Why did Moses have a sister?".

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/64.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Ωμοιώθη η βασιλεία των ουρανών ανθρώπω βασιλεί, ος ηθέλησε συνάραι λόγον μετά των δούλων αυτού. Αρξαμένου δε αυτού συναίρειν προσηνέχθη αυτώ είς οφειλέτης μυρίων ταλάντων. Μη έχοντος δε αυτού αποδούναι, εκέλευσεν αυτόν ο κύριος αυτού πραθήναι, και την γυναίκα αυτού και τα τέκνα, και πάντα όσα είχε, και αποδοθήναι. Πεσών ουν ο δούλος προσεκύνει αυτώ λέγων: Κύριε, μακροθύμησον επ' εμοί, και πάντα σοι αποδώσω. Σπλαγχνισθείς δε ο κύριος του δούλου εκείνου απέλυσεν αυτόν, και το δάνειον αφήκεν αυτώ.

Εξελθών δε ο δούλος εκείνος εύρεν ένα των συνδούλων αυτού, ος ώφειλεν αυτώ εκατόν δηνάρια, και κρατήσας αυτόν έπνιγε λέγων: Απόδος εί τι οφείλεις. Πεσών ουν ο σύνδουλος αυτού παρεκάλει αυτόν λέγων: Μακροθύμησον επ' εμοί, και αποδώσω σοι. Ο δε ουκ ήθελεν, αλλά απελθών έβαλεν αυτόν εις φυλακήν, έως ου αποδώ το οφειλόμενον. Ιδόντες ουν οι σύνδουλοι αυτού τα γενόμενα ελυπήθησαν σφόδρα· και ελθόντες διεσάφησαν τω κυρίω αυτών πάντα τα γενόμενα. Τότε προσκαλεσάμενος αυτόν ο κύριος αυτού λέγει αυτώ: Δούλε πονηρέ, πάσαν την οφειλήν εκείνην αφήκα σοι, επεί παρεκάλεσάς με· ουκ έδει και σε ελεήσαι τον σύνδουλόν σου, ως και εγώ σε ηλέησα; Και όργισθείς ο κύριος αυτού παρέδωκεν αυτόν τοις βασανισταίς, έως ου αποδώ παν το οφειλόμενον. (Ματ. 18:23-34)

Στην παραβολή αυτή, η σχέση του Θεού με τους ανθρώπους εμφανίζεται ως σχέση βασιλιά προς δούλους. Στον ρωμαϊκό κόσμο δεν υπήρχαν βέβαια βασιλείς, και όσοι ήταν γνωστοί από την ιουδαϊκή παράδοση (ή τα γειτονικά κράτη) είχαν υπηκόους ελεύθερους. Η επιλογή της σχέσης δεσπότη - δούλου έγινε για να υπομνηστεί το καθεστώς υποταγής και εξάρτησης. Δίνοντας στο δεσπότη την ιδιότητα του βασιλιά και στους υπηκόους την ιδιότητα του δούλου, η παραβολή υπογράμμιζε την απόσταση που χωρίζει τον Θεό από τους ανθρώπους, Η απόσταση αυτή είχε ως αποτέλεσμα την εξίσωση των πιστών. Με κοινό δεσπότη τον Θεό, όλοι οι άνθρωποι γίνονταν μεταξύ τους σύνδουλοι, και έτσι υποβαθμίζονταν

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/65.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

οι διακρίσεις οι οποίες τους ξεχώριζαν. Ο Παύλος καλούσε τους δεσπότες να αποδίδουν το δίκαιον και την ισότητα στους δούλους τους, αναλογιζόμενοι ότι είχαν και αυτοί ένα δεσπότη στον ουρανό (Κολ. 4:1).

Οι πρωταγωνιστές της παραβολής, μολονότι δούλοι, διαχειρίζονται τα χρήματα που τους έχουν εκχωρηθεί με μεγάλη ελευθερία. Η εκκαθάριση των λογαριασμών γίνεται τη στιγμή που καλούνται να αποδώσουν τα οφειλόμενα - και όπως διαπιστώνει, χωρίς έκπληξη, ο αναγνώστης της παραβολής, οι οφειλέτες βρίσκονται, όπως πάντα, απροετοίμαστοι κατά την κλήση. Την κρίσιμη στιγμή, κάθε εκχωρηθείσα ελευθερία εκπίπτει, και ο δούλος, για να αποφύγει την αναμενόμενη καταδίκη, δεν διαθέτει παρά την ικεσία.20 Η μακροθυμία του κυρίου αφήνει περιθώρια αναβολής της καταδίκης ή και ολικής παραγραφής της οφειλής,

Το ηθικό δίδαγμα της παραβολής ήταν διττό. Όλοι οι πιστοί ήταν δούλοι του Κυρίου και όφειλαν να τον υπηρετούν. Την ώρα της κλήσης / κρίσης θα λογοδοτούσαν. Ωστόσο, οι διακρίσεις μεταξύ των πιστών παρέμεναν, και η σχέση δεσπότη - δούλου επαναλαμβανόταν. Ενώπιον του Κυρίου, όλοι οι δούλοι ήταν όμοιοι, δηλαδή σύνδουλοι· απόντος όμως του Κυρίου, στην επίγεια ζωή, η ομοιότητα έχανε το νόημά της. Η οφειλή των 10.000 ταλάντων σε σύγκριση με την οφειλή των 100 δηναρίων έδινε το μέτρο της απόστασης που χώριζε τους συνδούλους. Ο πρώτος δούλος, που θα μπορούσε να είναι επιστάτης ή επίτροπος, είχε πάνω στους άλλους εξουσία δεσπότη. Η ισότητα υποχωρούσε μπροστά σε μιαν αυστηρή ιεραρχία.21

—————————————

20. Στην παραβολή, ο Θεός εγκαλεί έναν μόνο από τους δούλους του, αλλά η οικονομία του μύθου δεν αφήνει αμφιβολία ότι πρόκειται για γενική εκκαθάριση λογαριασμών. Οι παρατηρήσεις που γίνονται εδώ βασίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στην ανάλυση του Bultmann, The History of the Synoptic Tradition, σ. 188-92.

21. Σε άλλη παραβολή του ίδιου ευαγγελιστή, ο δεσπότης δίνει, κατά την αναχώρησή του, στον ένα δούλο πέντε τάλαντα, στον δεύτερο δύο, στον τρίτο ένα: "εκάστω κατά την ιδίαν δύναμιν" (Ματ. 25:14-5).

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/66.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Το μήνυμα ήταν σαφές. Τη στιγμή της κρίσης, ο άνθρωπος θα βρεθεί στη θέση ταπεινού δούλου. Θα κληθεί να λογοδοτήσει και θα του αποδοθούν τα δέοντα - παρόλο που ο Θεός ενδέχεται να μην εξαντλήσει τα δικαιώματά του. Μέχρι την κρίση όμως, κάθε άνθρωπος κατέχει την κοινωνική του θέση: "έκαστος εν τη κλήσει η εκλήθη" (1 Κορ. 7:20). Καμιά θρησκευτική επιταγή δεν καταργούσε τις επίγειες κοινωνικές διακρίσεις. Μάλιστα η εξουσία που ένας άνθρωπος μπορούσε να ασκεί πάνω στους συνανθρώπους του ήταν αντίστοιχη με την εξουσία του Θεού πάνω σε όλους τους ανθρώπους.22

Στο σημείο αυτό, ο όρος σύνδουλος, ως μεταφορά, γινόταν ακατάλληλος. Ενόσο η τελική κρίση αναμενόταν άμεσα, οι κοινωνικές διακρίσεις, μολονότι υφιστάμενες, δεν είχαν μεγάλη σημασία για τους πιστούς - και η μεταφορά του συνδούλου έτεινε να εκφράσει επαρκώς τη θέση τους. Όταν όμως άρχισε να γίνεται σαφές ότι η επίγεια ζωή παρατεινόταν για απροσδιόριστο χρόνο, η κλήσις κάθε ανθρώπου, δηλαδή η κοινωνική του θέση, δεν μπορούσε πια να θεωρείται αμελητέα. Παραμένοντας μέλη της ίδιας θρησκευτικής κοινότητας, οι πιστοί χωρίζονταν σε δούλους και ελεύθερους, φτωχούς και πλούσιους, ισχυρούς και αδυνάτους, άντρες και γυναίκες. Κατά την κρίση, καθένας θα έδινε λόγο σύμφωνα με την κοινωνική θέση που κατείχε: αλλιώς ο δεσπότης, αλλιώς ο επίτροπος και αλλιώς ο ταπεινός δούλος. Ο έλεγχος του επιτρόπου θα αφορούσε, κυρίως, τη σωστή μεταχείριση των συνδούλων του. Όποιος τους έδινε έγκαιρα την τροφή τους, θα ήταν μακάριος. Υπήρχαν όμως και επίτροποι που εφησύχαζαν συλλογιζόμενοι ότι "χρονίζει ο κύριός μου", και κτυπούσαν τους συνδούλους τους, έτρωγαν και μεθούσαν, Ο ευαγγελιστής υπενθύμιζε σε έναν τέτοιο επίτροπο ότι "ήξει ο κύριος ... εν ημέρα η ου προσδοκά, και εν ώρα η ου γινώσκει, και

—————————————

22. Πβ. το Βίος Αισώπου, όπου ο δούλος Αίσωπος αρνείται στον οικονόμο, δηλαδή στον επιστάτη, το χαρακτηρισμό του δεσπότη, υπενθυμίζοντας ότι βρισκόταν και αυτός υπό ζυγόν δουλείας (G) 13.4-7.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/67.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

διχοτομήσει αυτόν ... Εκεί έσται ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων" (Ματ. 24:45-51).

Ο προφήτης Ερμάς επανέρχεται στην ευαγγελική παραβολή με τον δικό του τρόπο. Παρουσιάζει το δεσπότη να αναθέτει στον πιστό του δούλο τη φροντίδα ενός αμπελώνα. Ως αμοιβή για μια καλή υπηρεσία, ο δεσπότης υπόσχεται στο δούλο την ελευθερία του. Ο δούλος δεν αρκείται στην εντολή, αλλά με πρόσθετη εργασία σκάβει και ξεβοτανίζει τον αμπελώνα. Ικανοποιημένος ο δεσπότης κατά την επιθεώρηση, αναγγέλλει ότι θα απελευθερώσει και, επιπλέον, θα κάνει συγκληρονόμο του τον πιστό δούλο. Στο δείπνο που ακολουθεί, ο δεσπότης στέλνει πλούσια εδέσματα στον ευνοούμενό του, κι αυτός, κρατώντας όσα του αρκούν, προσφέρει τα υπόλοιπα στους συνδούλους του (Παρ. 5.2).

Στην αφήγηση αυτή γίνεται αντιστροφή της ευαγγελικής παραβολής. Ο δούλος έκανε καλή χρήση της ελευθερίας του, επιστρέφοντας στο δεσπότη περισσότερα από όσα είχε λάβει αρχικά, και παραχωρώντας δωρεάν στους άλλους. Το ενδιαφέρον όμως δεν βρίσκεται στην αντιστροφή, που έτσι κι αλλιώς διατηρεί το αρχικό δίδαγμα της παραβολής. Στην αφήγηση του Ερμά, εκτός από το δεσπότη και τους δούλους, εμφανίζεται και ο νόμιμος κληρονόμος. Από πλευράς οικονομίας της παραβολής, η παρουσία αυτή δεν προσθέτει πολλά. Ο γιος του δεσπότη συγκατατίθεται στην πατρική επιθυμία. Η εκδοχή του προφήτη όμως είχε το πλεονέκτημα ότι ανταποκρινόταν καλύτερα στις συνθήκες του δεύτερου αιώνα. Το "δράμα" εκτυλισσόταν μέσα σε μια οικογένεια, με πρωταγωνιστές έναν πατέρα, ένα γιο, τους δούλους και τους οικογενειακούς φίλους, που παρευρίσκονταν ως μάρτυρες. Η εποχή της "ισότητας" είχε παρέλθει ανεπιστρεπτί. Οι πιστοί αναγνώριζαν τη θέση τους μέσα στις θρησκευτικές κοινότητες με όρους οικιακής ιεραρχίας.

Οι σχέσεις των πιστών μεταξύ τους, με δεδομένες τις μεγάλες διαφορές που τους χώριζαν, αναδείκνυαν ως καταλληλότερη τη μεταφορά της οικογένειας. Μέσα σε μια οικογένεια οι άνθρωποι 

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/68.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

μπορούσαν να είναι ενωμένοι και, συνάμα, αυστηρά ιεραρχημένοι. Ο πατέρας ήταν πηγή αγάπης, αλλά και φορέας απόλυτης εξουσίας. Τα αδέλφια ζούσαν στους κόλπους της οικογενείας ίσα μεταξύ τους, αλλά και με διαφορετικές μελλοντικές προοπτικές. Στην οικογένεια περιλαμβάνονταν και οι οικιακοί δούλοι, που έτρωγαν από την ίδια τροφή και προστατεύονταν από την ίδια εστία.23

Η οικογένεια δεν ήταν για τους χριστιανούς απλή μεταφορά. Ο προσηλυτισμός, η θρησκευτική κατήχηση, η ηθική διαπαιδαγώγηση συντελούνταν, σε μέγιστο βαθμό, στους κόλπους της, Ο σύζυγος είχε ευθύνη για τη σύζυγο, η σύζυγος για το σύζυγο, οι γονείς για τα παιδιά, οι δεσπότες για τους οικιακούς δούλους. Κάποτε έχει ευθύνη και ο αδελφός για την αδελφή ή η αδελφή για τον αδελφό.24 Στους αιώνες που ακολούθησαν, βασικό καθήκον του αρχηγού της οικογενείας ήταν η ηθική διαπαιδαγώγησή της. Η διδαχή που απηύθυναν οι δάσκαλοι του χριστιανισμού στους νέους περνούσε αποφασιστικά μέσα από τις οικογενειακές σχέσεις.

Επίστευσε συν όλω τω οίκω αυτού

Οι πρώτες επιτυχίες του ευαγγελικού κηρύγματος καταγράφονται στις Πράξεις των αποστόλων και τις επιστολές της Καινής Διαθήκης. Όσα παραδίδονται αντιπροσωπεύουν βέβαια περισσότερο έναν ιδανικό τύπο παρά μιαν ακριβή καταγραφή ιστορικών δεδομένων. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ωστόσο η εμμονή πολλών χριστιανών συγγραφέων στη θρησκευτική ενότητα των οικογενειών. Με το 

—————————————

23. Πβ. τις παρατηρήσεις του Αριστοτέλη στα Πολιτικά 1253b κ.ε. για την οργάνωση της οικογενείας και τη βασιλική εξουσία που ασκεί ο πατέρας.

24. Ο χριστιανισμός διαδόθηκε, κατά κανόνα, από πρεσβύτερους προς νεότερους, όχι μεταξύ συνομηλίκων· βλ. Lane Fox, Pagans and Christians, σ. 312. Υπάρχουν ωστόσο αναφορές, κυρίως σε μαρτυρολόγια και βίους αγίων, για διάδοση της πίστης και μεταξύ αδελφών· βλ., για παράδειγμα, το Passio Perpetuae, όπου μια αδελφή είχε ευθύνη για τη θρησκευτική πίστη του (μικρότερου) αδελφού της, και το Βίος Παχωμίου, όπου ο άγιος καθοδηγούσε στην ασκητική ζωή τον (μεγαλύτερο) αδελφό του.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/69.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κήρυγμα του Παύλου, μια γυναίκα πορφυρόπωλις ανεκάλυψε τον πραγματικό Θεό. Το αποτέλεσμα ήταν ότι "εβαπτίσθη, και ο οίκος αυτής" (Πρ. 16:14-5).25 Ένας δεσμοφύλακας, που βεβαιώθηκε για τη θεϊκή αποστολή του Παύλου και του Σίλα, ρώτησε: "Τι με δει ποιείν ίνα σωθώ", για να πάρει την απάντηση: "Πίστευσον επί τον Κύριον Ιησούν, και σωθήση συ και ο οίκος σου". Ο Παύλος και ο Σίλας "ελάλησαν αυτώ τον λόγον του Κυρίου συν πάσι τοις εν τη οικία αυτού ... και εβαπτίσθη αυτός και οι αυτού πάντες παραχρήμα" (16:27-34). Τα παραδείγματα μπορούν να πολλαπλασιαστούν,26 αλλά η ουσία παραμένει ίδια. Με τη μεταστροφή του αρχηγού της οικογένειας, η προσδοκία ήταν να ακολουθήσει ολόκληρος ο οίκος του, η σύζυγος, τα τέκνα και οι οικιακοί δούλοι. Σε ειδικές περιπτώσεις, αρχηγός οικογενείας μπορούσε να είναι και μια γυναίκα. Λόγω κοινωνικής ή επαγγελματικής θέσης, η σύζυγος είχε κάποτε το προβάδισμα, ακόμα και όταν ο σύζυγος βρισκόταν στη ζωή.27

Οι γνωστές περιπτώσεις μεταστροφής ολόκληρων οικογενειών στο χριστιανισμό δίνουν την εντύπωση ότι αφορούν, κυρίως, τις εύπορες και τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Ως ένα βαθμό, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι χριστιανοί συγγραφείς της εποχής κατέγραφαν με μεγαλύτερη σχολαστικότητα την πρόοδο της θρησκείας τους στις τάξεις αυτές. Θα πρέπει να υπήρχε ειδικός λόγος, όπως στην περίπτωση του δεσμοφύλακα, για να μνημονευθεί η μεταστροφή ενός φτωχού ή άσημου ανθρώπου. Ένας πιο ουσιαστικός λόγος

—————————————

25. Η πορφυρόπωλις αυτή είναι ίσως αντιπροσωπευτική μιας ολόκληρης κατηγορίας αποδεκτών του χριστιανικού κηρύγματος. Εκείνο που την καθιστούσε αρχηγό της οικογενείας ήταν, καθώς φαίνεται, η επαγγελματική της δραστηριότητα. Βλ. Meeks, The First Urban Christians, σ. 62, και γενικότερα Crook, "Women in Roman succession".

26. Πβ. Πρ. 11.14, 18:8, 1 Κορ. 1:16.

27. Χαρακτηριστικά, από τις έξι φορές που κατονομάζονται στην Καινή Διαθήκη οι συνεργάτες του Παύλου Πρίσκιλλα (Πρίσκα) και Ακύλας, τις τέσσερις το όνομα της γυναίκας μνημονεύεται πριν από του άντρα (Πρ. 18:18, 18:26, Ρωμ. 16:3, 2 Τιμ. 4:19).

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/70.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

που οι οικογενειακές μεταστροφές αφορούσαν κυρίως εύπορες ή ανώτερες τάξεις είναι ότι μόνο αυτές διέθεταν μεγάλους οίκους, με πολλούς υπηρέτες, "πελάτες" και συγγενείς σε σχέση εξάρτησης από τον αρχηγό τους. Για το χριστιανισμό, το όφελος της μεταστροφής ενός τέτοιου οίκου ήταν μεγάλο.

Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς έκανε την εκτίμηση, στα τέλη του δεύτερου αιώνα, ότι ο χριστιανισμός είχε διαδοθεί σε όλη την αυτοκρατορία, κερδίζοντας ολοκλήρους οίκους, μεμονωμένα άτομα, καθώς και αρκετούς φιλοσόφους (Στρ. 6.18). Όπως προκύπτει από το έργο του, ο Κλήμης ενδιαφερόταν περισσότερο για τις εύπορες οικογένειες της Αλεξάνδρειας.28 Σχετικά με τη γενική πορεία του χριστιανισμού στην αυτοκρατορική πρωτεύουσα κατά την ίδια περίοδο, παρόμοια άποψη διατυπώνει και ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος:

Ο σωτήριος λόγος εκ παντός γένους ανθρώπων πάσαν υπήγετο ψυχήν επί την ευσεβή του των όλων Θεού θρησκείαν, ως ήδη και των επί Ρώμης ευ μάλα πλούτω και γένει διαφανών πλείους επί την σφων ομόσε χωρείν πανοικεί τε και παγγενεί σωτηρίαν, (Εκκλ. ιστ. 5.21.1)

Με την οικογενειακή μεταστροφή, εκτός από το ευτυχές γεγονός μιας ομαδικής προσχώρησης στο χριστιανισμό, προέκυπτε και πρόσθετο πρακτικό όφελος. Οι πρώτες συναθροίσεις για λειτουργικούς και κατηχητικούς σκοπούς γίνονταν στα σπίτια των πιστών. Το μέγαρο μιας εύπορης χριστιανικής οικογενείας μπορούσε, αρχικά, να δεξιωθεί ολόκληρη τη θρησκευτική κοινότητα μιας πόλης. Στα τέλη του δεύτερου αιώνα, η εξάπλωση του χριστιανισμού οδήγησε στην ανάγκη εξεύρεσης ειδικών οικοδομημάτων για τις συναντήσεις των χριστιανών.29 Οι ισχυρές οικογένειες εξακολουθούσαν

—————————————

28. Βλ. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 179-90

29. Για μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία του εκκλησιαστικού οικοδομήματος, βλ Harnack, Mission and Expansion of Christianity, τ. 2, σ. 85-8.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/71.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

πάντως να επηρεάζουν τις κοινότητες και να διαθέτουν τα σπίτια τους για θρησκευτικούς σκοπούς.

Η οικογενειακή σύμπνοια αποκτούσε κάποτε και ηρωική διάσταση. Στο Μαρτύριον Μαξιμιλιανού, ο πατέρας του κατηγορουμένου αποποιείται την προσφορά του ανθύπατου να μεσολαβήσει στο γιο του. Η κατηγορία δεν σχετιζόταν άμεσα με τις θρησκευτικές αντιλήψεις του Μαξιμιλιανού, αλλά με την άρνησή του να αναλάβει στρατιωτική υπηρεσία. Μετά το θάνατο του μάρτυρα, ο πατέρας του ευχαρίστησε τον Θεό, που κάλεσε το γιο του πριν από τον ίδιο. Ο νεαρός Ωριγένης, πάλι, προέτρεπε τον πατέρα του στον μαρτυρικό θάνατο, "Έπεχε μη δι' ημάς άλλο τι φρονήσης", του έγραφε, από φόβο μήπως η μέριμνα για την οικογένεια του στερήσει τα άθλα.30 Με παρόμοιες ενέργειες, το ένα μέλος μιας χριστιανικής οικογενείας προέτρεπε το άλλο στη θρησκευτική και ηθική αρετή.

Η κύρια ευθύνη της ηθικής διαπαιδαγώγησης των νέων ανήκε, σύμφωνα με τους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης, στους γονείς. Η εντολή που έδιναν στους πατέρες ήταν να εκτρέφουν τα τέκνα τους "εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου" (Εφ. 6:4). Η ειδική αναφορά που γίνεται στον πατέρα είναι ελαφρώς παραπλανητική. Ο πατέρας ήταν βέβαια αρχηγός της οικογενείας και, κατά συνέπεια, υπεύθυνος για την ηθική της διαβίωση αλλά και η μητέρα δεν ήταν αμέτοχη στην καθοδήγηση των παιδιών. Αν ο ρόλος της συζύγου στην κλασική Αθήνα ήταν κατά κανόνα ασφυκτικά περιορισμένος στις οικιακές εργασίες, στην κλασική Ρώμη και, γενικά, στους ρωμαϊκούς χρόνους ήταν σημαντικά αναβαθμισμένος. Ήδη την ελληνιστική εποχή, η μόρφωση των γυναικών δεν ήταν αμελητέα και οι δυνατότητές τους να επηρεάσουν και να καθοδηγήσουν τα παιδιά τους διαρκώς διευρύνονταν. Στην πραγματικότητα, οι συγγραφείς των επιστολών της Καινής Διαθήκης δεν παραγνώριζαν τη συμμετοχή των γυναικών σε ζητήματα ηθικής διαπαιδαγώγησης. Προς

—————————————

30. Ευσέβιος, Εκκλ. ιστ. 6.2.6.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/72.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

τα τέκνα δινόταν συχνά η εντολή να υπακούουν γενικά στους γονείς και όχι ειδικά στον πατέρα τους.31

Η εντολή για υπακοή και σεβασμό στους γονείς δεν είχε τίποτα το ιδιαίτερα χριστιανικό. Κρίνοντας από τη συχνότητα με την οποία διατυπώνονταν σχετικές παραινέσεις, είναι φανερό ότι τόσο ο ελληνορωμαϊκός κόσμος όσο και ο ιουδαϊκός είχαν μια χαρακτηριστική ευαισθησία στο ζήτημα αυτό. Το αυξημένο μάλιστα ενδιαφέρον που παρατηρείται τους πρώτους αυτοκρατορικούς αιώνες για τη σωστή καθοδήγηση των τέκνων συμπίπτει χρονικά με ανησυχίες και καταγγελίες για χαλάρωση των οικογενειακών δεσμών και προϊούσα ανυπακοή των τέκνων. Οι επίμονες παραινέσεις για σεβασμό και υπακοή επιχειρούσαν να επαναφέρουν τα ήθη σε μια προγενέστερη εποχή.32

Η χαλάρωση των οικογενειακών δεσμών θα πρέπει να ήταν εντονότερη στις μεγάλες πόλεις που προσέφεραν πολλαπλές διεξόδους (πραγματικές ή φανταστικές). Στην ύπαιθρο, η αγροτική ζωή δεν επέτρεπε στα παιδιά και τις γυναίκες να ανεξαρτητοποιηθούν, στον ίδιο βαθμό, από τον αρχηγό της οικογενείας - μολονότι υπάρχουν ενδείξεις, τουλάχιστον στην Αίγυπτο, ότι ούτε ο αγροτικός κόσμος παρέμεινε αμετακίνητος στην παλαιά οικογενειακή συνοχή.33 Ο εκχρηματισμός της οικονομίας τον οποίο επέβαλε το αυτοκρατορικό φορολογικό σύστημα ταρακούνησε βαθιά και την ύπαιθρο χώρα, με επιπτώσεις στους μηχανισμούς κοινωνικής συνοχής της.34

Ο χριστιανισμός δεν αρκέστηκε στην επανάληψη των παραινέσεων

—————————————

31. Πβ. Εφ. 6:1.

32. Βλ. Goody, The Development of the Family and Marriage in Europe· Rawson, "Family life among the lower classes at Rome in the first two centuries of the Empire" και Rawson (επιμ.), The Family in Ancient Rome· Shaw, "The family in late antiquity"· Veyne, "La famille et l'amour sous le haut-empire romain".

33 Βλ. Hopkins, "Brother-sister marriage in Roman Egypt".

34. Για το ρόλο του αυτοκρατορικού φορολογικού συστήματος βλ Hopkins, "Taxes and trade in the Roman empire"· πβ. Howgego, "The supply and use of money in the Roman world".

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/73.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

των εθνικών. Συνεπής με τη θρησκευτική του διδασκαλία, προσπαθούσε να αναδείξει το ζήτημα της υπακοής των τέκνων σε θρησκευτικό καθήκον. Η διατύπωση "τα τέκνα, υπακούετε τοις γονεύσι κατά πάντα, τούτο γαρ ευάρεστόν εστιν εν Κυρίω" (Κολ. 3:20) μπορεί να ηχούσε οικεία στον ιουδαϊκό κόσμο, όχι όμως και στον ελληνορωμαϊκό. Ο Ερμάς αισθανόταν υπόλογος στον Θεό για τις αμαρτίες των παιδιών και της γυναίκας του (Όρ, 2.2). Σε περίπτωση πάλι που ως πατέρας αθετούσε τις εντολές, έθετε σε κίνδυνο τη σωτηρία των τέκνων και του οίκου του (Εντ. 12.3). Η θρησκευτική σύμπνοια ενός οίκου δεν ήταν ωστόσο δεδομένη.

Παραδώσει αδελφός αδελφόν εις θάνατον, και πατήρ τέκνον

Οι χριστιανοί σέβονταν και τιμούσαν την ενότητα και τη συνοχή της οικογένειας· αλλά η ενότητα και η συνοχή δεν ήταν αυτοσκοπός - ούτε στην πρώτη γενεά, ούτε στις γενεές που ακολούθησαν. Ήδη τα Ευαγγέλια αποδίδουν στον Ιησού μιαν ιδιαίτερα σκληρή προειδοποίηση:

Μη νομίσητε ότι ήλθον βαλείν ειρήνη επί την γήν· ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν. Ήλθον γαρ διχάσαι άνθρωπον κατά του πατρός αυτού, και θυγατέρα κατά της μητρός αυτής, και νύμφην κατά της πενθεράς αυτής· και εχθροί του ανθρώπου οι οικιακοί αυτού. (Ματ. 10:34-6 και παρ.)

Οι διατυπώσεις αυτές δεν είναι πρωτότυπες.35 Μια βιβλική προφητεία, καταγραμμένη πολλούς αιώνες νωρίτερα, προειδοποιούσε τους Ιουδαίους ότι

υιός ατιμάζει πατέρα, θυγάτηρ επαναστήσεται επί την μητέρα αυτής, νύμφη επί την πενθεράν αυτής, εχθροί ανδρός πάντες οι άνδρες οι εν τω οίκω αυτού. (Μιχαίας 7:6)

—————————————

35 Ο σχολιασμός της βιβλικής περικοπής βασίζεται στον Bultmann, The History of the Synoptic Tradition, σ. 152-5, 160, 163.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/74.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Οι λεκτικές και νοηματικές ομοιότητες δεν αφήνουν αμφιβολία για την καταβολή της χριστιανικής προφητείας.36 Η εκ νέου απόδοσή της στον Ιησού θα πρέπει να σχετίζεται με τα βιώματα των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. Παρά τις προσδοκίες και τις προθέσεις τους, οι χριστιανοί διαπίστωσαν γρήγορα ότι η διάδοση της θρησκείας τους δημιουργούσε οξύτατα ενδοοικογενειακά προβλήματα. Οι μεταστροφές στη διδαχή του Ιησού δεν γίνονταν πάντα πανοικεί και παγγενεί. Ζώντας σε συνθήκες συχνής διατάραξης της οικογενειακής τάξης, οι πρώτοι χριστιανοί αισθάνθηκαν δικαιωμένοι πιστεύοντας ότι την κρίση την είχε σχεδιάσει και εξαγγείλει ο ίδιος ο Ιησούς. Οι αρχαϊκές εκκλησίες είχαν σοβαρούς λόγους να επαναφέρουν στην επικαιρότητα την προειδοποίηση που η ιουδαϊκή παράδοση απέδιδε σε έναν προφήτη του όγδοου αιώνα π.Χ. Έστω και ακουσίως, η εισβολή της νέας θρησκείας σε οίκους Ιουδαίων και εθνικών διασπούσε συχνά την οικογενειακή συνοχή - το φαινόμενο αυτό δεν μπορούσε φυσικά να παραμείνει ασχολίαστο από τους δασκάλους του χριστιανισμού.

Με το θέμα αυτό είχε ασχοληθεί ο Παύλος. Οι συμβουλές που δίνει στην Προς Κορινθίους Α' επιστολή επιβεβαιώνουν ότι το πρόβλημα ήταν γενικευμένο και καυτό:

εί τις αδελφός γυναίκα έχει άπιστον, και αυτή συνευδοκεί οικείν μετ' αυτού, μη αφιέτω αυτήν και γυνή ήτις έχει άνδρα άπιστον, και ούτος συνευδοκεί οικείν μετ' αυτής, μη αφιέτω τον άνδρα· ηγίασται γαρ ο ανήρ ο άπιστος εν τη γυναικί, και ηγίασται η γυνή η άπιστος εν τω αδελφώ· επεί άρα τα τέκνα υμών ακάθαρτά εστι, νυν δε άγιά εστιν.

Γνωρίζοντας μάλιστα ότι οι συμβουλές του δεν μπορούσαν πάντα να εκτελεσθούν, αφού προϋπέθεταν συγκατάθεση του άπιστου συζύγου, συμπλήρωνε: "ει δε ο άπιστος χωρίζεται, χωριζέσθω· ου

—————————————

36. Η προειδοποίηση ότι η σοβαρή διατάραξη των ενδοοικογενειακών σχέσεων θα σημάνει το τέλος μιας εποχής απαντά και στον Ησίοδο, Έργα και Ημέραι 180 κ.ε.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/75.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

δεδούλωται ο αδελφός ή η αδελφή εν τοις τοιούτοις" (7:12-5). Ο πιστός δεν επιτρεπόταν, για χάρη της οικογενειακής ενότητας, να κάνει παραχωρήσεις στα θρησκευτικά του καθήκοντα. Η λύση βρισκόταν στο χωρισμό.

Δεν είναι απόλυτα σαφές πώς θα "αγίαζε" ο άπιστος ή η άπιστη σύζυγος από το γάμο του / της με πιστή ή πιστό. Μια εύλογη υπόθεση είναι ότι, μέσα από την καθημερινή επαφή, ο άπιστος ή η άπιστη θα προσχωρούσε στο χριστιανισμό. Είναι ωστόσο πιθανό ο όρος ηγίασται να μην υποδηλώνει πλήρη και συνειδητή μεταστροφή. Η δεύτερη αυτή εκδοχή είναι πειστικότερη αν λάβουμε υπόψη ότι, κατά τον Παύλο, άγια θα γίνονταν και τα παιδιά αυτών των οικογενειών. Είναι έξω από το πνεύμα της εποχής να υποθέσουμε ότι ο Παύλος θεωρούσε εφικτή τη συνειδητή μεταστροφή παιδιών· η θρησκευτική επιλογή δεν ήταν υπόθεση ανηλίκων.37

Στο ίδιο θέμα αισθάνθηκε την ανάγκη να επανέλθει, μερικά χρόνια αργότερα, και άλλος δάσκαλος του χριστιανισμού. Αυτή τη φορά, οι συμβουλές απευθύνονται αποκλειστικά προς τη σύζυγο:

Ομοίως, γυναίκες, υποτασσόμεναι τοις ιδίοις ανδράσιν, ίνα, και εί τινες απειθούσι τω λόγω, διά της των γυναικών αναστροφής άνευ λόγου κερδηθήσονται, εποπτεύσαντες την εν φόβω αγνήν αναστροφήν υμών. (1 Πετ. 3:1)38

Μολονότι εδώ το κερδηθήσονται δηλώνει ολοφάνερα μεταστροφή, ο άπιστος σύζυγος δεν αναμένεται να γίνει χριστιανός μέσα από θρησκευτικό κήρυγμα (άνευ λόγου), αλλά από εκτίμηση προς την ενάρετη συμπεριφορά της συζύγου.39

—————————————

37. Βλ. Goguel, The Primitive Church, σ. 312.

38. Η συμβουλή προς τις γυναίκες να υποτάσσονται στους άντρες τους έρχεται ως συνέχεια μιας παρόμοιας συμβουλής προς τους δούλους να υποτάσσονται στους δεσπότες τους. Για τις συμβουλές προς τους δούλους βλ. κεφ. 3.

39. Η προσδοκία αυτή των πρώτων χριστιανών δεν φαίνεται να γνώρισε την αναμενόμενη επιτυχία. Ο Τερτυλλιανός, για παράδειγμα, διαπίστωνε (Αpol.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/76.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Οι γυναίκες και ορισμένα τέκνα ήταν, γενικά, πιο ευαίσθητοι δέκτες του χριστιανισμού, γεγονός που έκανε τις ενδοοικογενειακές εντάσεις δραματικότερες. Γυναίκες και τέκνα εγκατέλειπαν κάποτε την πατροπαράδοτη, οικογενειακή θρησκεία, και ξέκοβαν από τον θρησκευτικό έλεγχο του paterfamilias. Αυτό ήταν κάτι που η παραδοσιακή ηθική των εθνικών δεν ήταν διατεθειμένη να ανεχθεί εύκολα. Το πρόβλημα είχε απασχολήσει τον Πλούταρχο στα τέλη του πρώτου αιώνα, ανεξαρτήτως χριστιανισμού. Προειδοποιούσε τις γυναίκες να μην αποδέχονται ξένες δεισιδαιμονίες χωρίς τη συγκατάθεση του συζύγου, και να μη μετέχουν μυστικά στις τελετές τους.40 Ο πολέμιος του χριστιανισμού Κέλσος, γράφοντας στα τέλη του δεύτερου αιώνα, κατηγορούσε τους χριστιανούς επειδή διασπούσαν τις οικογένειες, προσελκύοντας γυναίκες και τέκνα.41

Η κατηγορία δεν ήταν άδικη. Λίγο αργότερα, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς ασχολήθηκε με την αντίφαση των ευαγγελικών επιταγών προς τους πιστούς να αγαπούν τους εχθρούς, αλλά να μισούν τους οικείους. Η δεύτερη επιταγή, διευκρίνιζε ο Κλήμης, αναφερόταν μόνο στην περίπτωση που οι οικείοι στέκονταν εμπόδιο στην πίστη.

Ει γουν άθεος είη τινί πατήρ ή υιός ή αδελφός και κώλυμα της πίστεως γένοιτο και εμπόδιον της άνω ζωής, τούτω μη συμφερέσθω μηδέ ομονοείτω, αλλά την σαρκικήν οικειότητα διά την πνευματικήν έχθραν διαλυσάτω.42

Τον τέταρτο αιώνα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος θεωρούσε την επεξήγηση αυτή δεδομένη, και δεν είχε παρά να συμπληρώσει ότι τα παιδιά, πέρα από τους Έλληνες (εθνικούς) γονείς, όφειλαν να μην υπακούουν και στους αιρετικούς γονείς. Στη χριστιανική αυτοκρατορία,

—————————————

3.4): "Uxorem iam pudicam maritus iam non zelotypus eiecit" (με τη σύζυγο τώρα πιστή, ο σύζυγος δεν ζηλεύει αλλά [παραταύτα] την απολύει). Για συγκεκριμένες περιπτώσεις βλ. παρακάτω.

40. Γαμικά παραγγέλματα 140D 5-10.

41. Ωριγένης, Κατά Κέλσου 3.55.

42. Τις ο σωζόμενος πλούσιος 22.

Σελ. 76
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Παιδαγωγός
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 57
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

    ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΕΚΝΑ