Συγγραφέας:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Τίτλος:Παιδαγωγός
 
Υπότιτλος:Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:24
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1994
 
Σελίδες:183
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Late Antiquity
 
Χρονική κάλυψη:Ύστερη αρχαιότητα
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου δεν είναι η Ηθική αλλά η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, δηλαδή αναφέρεται όχι τόσο στις ηθικές αρχές αλλά στις πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και στις αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Ο συγγραφέας έχει βασισθεί στο έργο εθνικών φιλοσόφων, ρητόρων, αλλά και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας, προκειμένου να οδηγηθεί, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής, διασταυρώνοντας συνεχώς τα διαθέσιμα στοιχεία. Αναζητήθηκαν τα κοινά σημεία των στοχαστών της εποχής, καθώς οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής, και η κατανόηση των νοοτροπιών αυτών μας φέρνει πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.26 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 8-27 από: 186
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/8.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/9.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος

11-18

1. Πάροικοι και κοσμοπολίτες

19-55

2. Γονείς και τέκνα

57-89

3. Πίστη και υποταγή

91-123

4 Γνώση και συνείδηση

125-153

Βιβλιογραφία

155-165

Ευρετήριο

167-178

Abstract

179-181

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/10.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/11.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ύστερη αρχαιότητα αποκαλείται συνήθως η περίοδος που αρχίζει γύρω στο 200 μ.Χ. Ορισμένοι μελετητές προσδιορίζουν την έναρξή της κάπως αργότερα, με την άνοδο στην εξουσία του Διοκλητιανού. Για το τέλος της ύστερης αρχαιότητας επικρατεί μεγαλύτερη ασάφεια. Ο χωρισμός της αυτοκρατορίας το 395 σε ανατολική και δυτική θεωρείται συχνά καθοριστικό πέρασμα στον μεσαιωνικό και βυζαντινό κόσμο, αλλά πολλοί προεκτείνουν τα όρια της αρχαιότητας στις αρχές ή το τέλος του έβδομου αιώνα. Το δικό μου ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον τέταρτο αιώνα. Ωστόσο, για να παρακολουθήσω το νήμα της συνέχειας και της εξέλιξης ορισμένων παιδαγωγικών πρακτικών, εκκινώ από την κλασική εποχή. Οι θεωρίες του Πλάτωνα δεν αποτελούν απλώς ορόσημο για τον σύγχρονο μελετητή αλλά και κοινό σημείο αναφοράς πολλών στοχαστών των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Εθνικοί και χριστιανοί της ύστερης αρχαιότητας στηρίχτηκαν συχνά σε συλλογισμούς του αθηναίου φιλόσοφου. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι τους είχαν άμεση πρόσβαση στους διαλόγους του. Οι πλατωνικές ιδέες απαντούν κάποτε σε μεταγενέστερους συγγραφείς διαμεσολαβημένες από ενδιάμεσους κρίκους. Οι επεξεργασίες των ελληνιστικών φιλοσοφικών σχολών που διέσωσαν το έργο του δασκάλου μάς είναι γνωστές αποσπασματικά. Χρειάζεται να μεταβούμε στους αυτοκρατορικούς χρόνους για να αποκτήσουμε συστηματικότερη αντίληψη της πρόσληψης των φιλοσοφικών του ιδεών.

Στο έργο του Πλούταρχου και του Επίκτητου έχουμε αντιπροσωπευτικά δείγματα των παιδαγωγικών αντιλήψεων στους χρόνους συγγραφής της Καινής Διαθήκης. Την εποχή εκείνη διάφορα θεωρητικά ρεύματα διασταυρώνονται μεταξύ τους και καθιστούν τις

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/12.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αυστηρές διακρίσεις παραπλανητικές. Κυρίαρχο φιλοσοφικό ρεύμα είναι o στωικισμός, που έχει όμως αφομοιώσει στοιχεία από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Στον κόσμο αυτό αναπτύχθηκαν οι χριστιανικές ιδέες περί ηθικής. Η ιουδαϊκή παράδοση δεν είναι βέβαια αμελητέα, αλλά στους χριστιανούς συγγραφείς φθάνει, κατά κανόνα, μέσα από ελληνικές μεταφράσεις της Παλαιάς Διαθήκης και από το έργο του Φίλωνα. Οι αντιλήψεις πολλών εθνικών και χριστιανών του πρώτου αιώνα που παρουσιάζω είναι ολοφάνερα διατυπωμένες σε κοινή γλώσσα και έχουν κοινό πεδίο αναφοράς.

Τον ύστερο δεύτερο αιώνα, για τον οποίο είμαστε καλύτερα πληροφορημένοι, η προσέγγιση χριστιανών και εθνικών σε ζητήματα ηθικής είναι ακόμη μεγαλύτερη. Αυτό φαίνεται καθαρά στο έργο των απολογητών του χριστιανισμού και, κυρίως, στα συγγράμματα του Κλήμη του Αλεξανδρέως, στα οποία επανέρχομαι αρκετές φορές. Ωστόσο, μολονότι τα ηθικά διδάγματα παραμένουν κοινά, υπάρχουν ενδείξεις ότι στη μέθοδο διδασκαλίας τα προγράμματα αρχίζουν να αποκλίνουν.

Απλοποιώντας μια περίπλοκη διαδρομή, φθάνω στον τελικό μου στόχο. Εδώ, βασικό οδηγό έχω τον Ιωάννη Χρυσόστομο. Ο Ιωάννης δεν είναι ούτε ο πιο καινοτόμος ούτε ο πιο βαθυστόχαστος χριστιανός της εποχής του. Έχει όμως αφήσει πίσω του ένα εκτενέστατο έργο, που εκθέτει αναλυτικά και με σαφήνεια τις κυρίαρχες αντιλήψεις του νικηφόρου χριστιανισμού. Για να συγκρίνω τις απόψεις αυτές με τις αντίστοιχες των εθνικών της ίδιας εποχής, επικαλούμαι τη μαρτυρία του αυτοκράτορα Ιουλιανού. Ενδεικτικά και μόνο προσκομίζω στοιχεία και άλλων συγγραφέων οι οποίοι βεβαιώνουν ότι οι ιδέες του Ιωάννη και του Ιουλιανού που εξετάζω δεν ήταν αποκλειστικά δικές τους. Σε τελευταία ανάλυση, η ανάγνωση όλων των προηγούμενων συγγραφέων γίνεται υπό το πρίσμα του ύστερου τέταρτου μ.Χ. αιώνα.

Ασχολούμαι βασικά με τον ελληνικό κόσμο. Στους ρωμαϊκούς χρόνους ωστόσο, τα φιλοσοφικά ρεύματα αναπτύχθηκαν παράλληλα σε όλη την αυτοκρατορία. Ορισμένοι λατίνοι συγγραφείς διατυπώνουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τις αντιλήψεις τους για τις 

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/13.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

κοινωνικές σχέσεις. Παραπέμπω κάποτε στον Κικέρωνα και περισσότερο στον Σενέκα, όχι όμως συστηματικά, και επιστρέφω πάντα σε φιλοσόφους και ρήτορες, όπως τον Δίωνα Χρυσόστομο, που έγραφαν στα ελληνικά. Διαφωτιστικές είναι και οι απόψεις των χριστιανών που έγραφαν στα λατινικά. Τα λιγοστά δείγματα του λατινόφωνου χριστιανισμού που παραθέτω δεν αλλοιώνουν πάντως τον ελληνοκεντρικό χαρακτήρα της έρευνάς μου.

Ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο δεν ασχολείται ευθέως με την ηθική διαπαιδαγώγηση. Τα ελληνιστικά βασίλεια και η ρωμαϊκή αυτοκρατορία επέβαλαν στον ελληνικό κόσμο μια νέα πολιτική τάξη. Η τάξη αυτή κατήργησε το πλαίσιο στο οποίο είχε αναπτυχθεί ο πολιτισμός της κλασικής εποχής και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για νέες πολιτικές ιδεολογίες. Οι προβληματισμοί των κυρίαρχων τάξεων εκφράζονται με ενάργεια στο έργο του ρήτορα Αίλιου Αριστείδη. Ορισμένοι στωικοί και οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς εμφανίζονται με τελείως διαφορετική τοποθέτηση στο ίδιο ζήτημα. Οι μεγάλες διαφορές στις πολιτικές ιδεολογίες συμπορεύονταν ωστόσο με κοινούς προβληματισμούς στο χώρο της ηθικής. Ένας αυτοκράτορας σαν τον Μάρκο Αυρήλιο απέδιδε στην εγκράτεια παρόμοιο βάρος με μοναχικούς φιλοσόφους και δασκάλους της ηθικής που δεν ήθελαν να έχουν καμιά συμμετοχή στην πολιτική ζωή. Οι κοινοί αυτοί προβληματισμοί χρησιμεύουν ως εισαγωγή στο κυρίως θέμα της μελέτης. Όσα υποστηρίζω για την εξέλιξη της ηθικής διαπαιδαγώγησης θα πρέπει να συναρτηθούν με τις νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδεολογίες.

Οφείλω να τονίσω ότι το θέμα μου είναι η ηθική διαπαιδαγώγηση, όχι η ηθική. Με απασχολούν οι πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και οι αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Για το περιεχόμενο των ηθικών επιταγών και παραινέσεων δεν έχω πολλά να πω. Είναι γεγονός ότι οι ηθικοί κώδικες υπέστησαν κατά την αρχαιότητα σημαντικές επεξεργασίες. Στις επεξεργασίες αυτές ωστόσο βλέπω, σε γενικές γραμμές, τους στοχαστές κάθε εποχής να ομονοούν. Εθνικοί διαφόρων φιλοσοφικών καταβολών και χριστιανοί επικαλούνται διαρκώς την αρετή και το

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/14.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αγαθό, θεωρώντας το περιεχόμενο των εννοιών αυτών δεδομένο. Όταν ο ένας κατηγορεί τον άλλο, δεν αναφέρεται συνήθως στις ηθικές του αρχές αλλά στις ηθικές του πρακτικές. Οι εθνικοί θεωρούσαν τους χριστιανούς ανήθικους για όσα έπρατταν (ή όσα υποτίθεται ότι έπρατταν), όχι για όσα έλεγαν· και οι χριστιανοί κατηγορούσαν τους εθνικούς επειδή δεν εφήρμοζαν όσα περί ηθικής διακήρυσσαν. Αυτά όλα παρουσιάζουν ενδιαφέρον αλλά δεν είναι άγνωστα. Εκείνο που δεν έχει επαρκώς μελετηθεί είναι η διάσταση απόψεων εθνικών και χριστιανών γύρω από τους τρόπους μετάδοσης της ηθικής.

Οι εθνικοί συγγραφείς της αρχαιότητας δεν αφιέρωσαν ειδικά συγγράμματα στο ζήτημα της ηθικής διαπαιδαγώγησης. Πληροφορίες για το θέμα αυτό περιλαμβάνονται σε ορισμένες φιλοσοφικές πραγματείες που ασχολούνται με την παιδεία και την εκπαίδευση των νέων. Αλλά οι ηθικοί στοχασμοί των στωικών και οι παραινέσεις των χριστιανών δείχνουν με ποιο τρόπο φαντάζονταν οι συγγραφείς αυτοί τη μετάδοση και την αφομοίωση της ηθικής τους διδασκαλίας. Για να αποκτήσει ο μελετητής σαφέστερη εικόνα είναι πάντως υποχρεωμένος να καταφύγει σε υποθέσεις. Τα πορίσματά μου είναι έτσι προϊόν σύνθεσης ετερογενών και, κάποτε, ετερόκλητων στοιχείων.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα προέρχεται από τη φύση των πηγών. Βασίζομαι κυρίως στο έργο φιλοσόφων, ρητόρων και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας. Οι συγγραφείς αυτοί με υποχρεώνουν να παρακολουθήσω φιλοσοφικά και θεολογικά ρεύματα. Επιδίωξή μου ωστόσο είναι να οδηγηθώ, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής. Για να το επιτύχω, προσφεύγω διαρκώς σε διασταύρωση στοιχείων. Η μέθοδός μου, αναμφίβολα, θα εξόργιζε πολλούς από τους συγγραφείς που μελετώ. Οι εθνικοί φιλόσοφοι που παρουσιάζω ανήκουν σε διαφορετικές σχολές, και οι δάσκαλοι του χριστιανισμού θεωρούσαν τις διδαχές τους ασυμβίβαστες με αυτές των εθνικών και όχι πάντα συμβατές μεταξύ τους. Εγώ αναζητώ τα κοινά τους σημεία. Οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής,

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/15.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

και οι νοοτροπίες αυτές μας φέρνουν πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.

Ο υπότιτλος της μελέτης μου υπαινίσσεται ίσως ότι επιχειρώ να καλύψω το θέμα της ηθικής διαπαιδαγώγησης στο σύνολό του. Στην πραγματικότητα εργάστηκα επιλεκτικά και παραδειγματικά, όχι συστηματικά. Τα έργα που εξετάζω αποτελούν σταγόνα στον ωκεανό της γραμματείας που έχει σωθεί. Οι επιλογές μου δεν είναι πάντα οι καλύτερες και συχνά αποκρύπτουν την πολυπλοκότητα και την αντιφατικότητα του φαινομένου που μελετώ. Οι μαρτυρίες που προσκομίζω αποτελούν απλούς δείκτες. Ο εμπλουτισμός τους θα επέτρεπε ίσως τη συγκρότηση μιας συνεκτικότερης αντίληψης για τις μεθόδους ηθικής διαπαιδαγώγησης.

Ο τίτλος της μελέτης μου είναι διαφωτιστικότερος. Η λέξη "παιδαγωγός" παραπέμπει στον άνθρωπο που ήταν επιφορτισμένος με τη φροντίδα των παιδιών. Η φροντίδα αυτή περιλάμβανε την επιτήρηση και τον έλεγχο της διαγωγής. Η σημασία του παιδαγωγού στην ηθική διάπλαση των παιδιών ήταν γνωστή και αποδεκτή στην αρχαιότητα, από την κλασική έως την ύστερη εποχή. Τόσο οι φιλόσοφοι όσο και οι χριστιανοί δάσκαλοι επέμεναν πολύ στο ζήτημα της ορθής επιλογής του παιδαγωγού. Ο άνθρωπος αυτός ασκούσε συχνά μεγαλύτερη επίδραση στα παιδιά από ό,τι οι γονείς τους. Οι παιδαγωγοί όμως ήταν συνήθως δούλοι. Δούλες ήταν άλλωστε, σχεδόν πάντα, η τροφός, καθώς και άλλες θεραπαινίδες που αναλάμβαναν την ανατροφή των ελεύθερων παιδιών. Αυτό ήταν παράδοξο. Η ηθική διαπαιδαγώγηση των περισσότερων ελεύθερων παιδιών βασιζόταν στις ικανότητες και τη διάθεση δούλων. Πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας είχαν εντοπίσει τις εγγενείς αντιφάσεις της πρακτικής αυτής, χωρίς να μπορέσουν να τις επιλύσουν. Την πρακτική δεν την καθόριζαν οι παιδαγωγικές θεωρίες αλλά οι κοινωνικές σχέσεις, και αυτές ήταν, έτσι κι αλλιώς, δεδομένες.

Η συνάφεια δουλείας και ηθικής διαπαιδαγώγησης δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς. Στη μελέτη μου προσπάθησα, όσο μπορούσα, να την αναδείξω. Ασχολήθηκα κυρίως με ένα ζήτημα που, αν δεν σφάλλω, ουδέποτε απασχόλησε τους ειδικούς. Οι εθνικοί 

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/16.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

φιλόσοφοι και οι χριστιανοί δάσκαλοι που έδιναν ηθικές συμβουλές γνώριζαν ότι οι θεωρίες τους δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στην περίπτωση των δούλων. Ο τρόπος με τον οποίο ορισμένοι συγγραφείς της αρχαιότητας αντιλαμβάνονταν την ηθική διαπαιδαγώγηση των δούλων αποτελεί το αντικείμενο του τρίτου κεφαλαίου. Η εμμονή μου αυτή μας υπενθυμίζει ότι η δουλεία δεν ήταν περιθωριακό φαινόμενο του αρχαίου κόσμου -κάτι που απλώς υπήρχε- αλλά κύριο συστατικό του.

Η ηθική διαπαιδαγώγηση ήταν υπόθεση ολόκληρης της οικογένειας. Οι γονείς και άλλα πρόσωπα του οικογενειακού περιβάλλοντος συχνά ασχολούνταν άμεσα με την αγωγή των παιδιών τους και επιτηρούσαν τις τροφούς και τους παιδαγωγούς. Όποιος είχε να δώσει κάποια συμβουλή, την έδινε στους γονείς. Η εξουσία των γονέων στα τέκνα τους ήταν πολύ μεγάλη - σχεδόν όση και η εξουσία τους στους δούλους τους. Τα ελεύθερα παιδιά και οι δούλοι ενός νοικοκυριού, που αποκαλούνταν συχνά παίδες και παιδισκάρια, προορίζονταν ωστόσο για πολύ διαφορετικούς ρόλους μέσα στην κοινωνία. Με τις ευθύνες των γονέων προς τα παιδιά τους ασχολούμαι στο δεύτερο κεφάλαιο.

Ο τίτλος του βιβλίου μου παραπέμπει και σε ένα ιδιαίτερα σημαντικό χριστιανικό κείμενο. Παιδαγωγός αποκαλείται το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας που έγραψε ο αλεξανδρινός δάσκαλος Κλήμης. Όπως εξηγεί ο Κλήμης, παιδαγωγία ονομάζεται η αγαθή αγωγή από την παιδική ηλικία προς την αρετή. Ο ίδιος ωστόσο ασχολείται με τους μεγάλους. Στις φιλοσοφικές σχολές των εθνικών γίνονταν πολλές συζητήσεις περί ηθικής, και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που θεωρούσαν ότι η πραγματική ηθική διαπαιδαγώγηση αρχίζει με την ενηλικίωση. Στο σημείο αυτό οι δρόμοι των εθνικών και των χριστιανών αρχίζουν να αποκλίνουν αποφασιστικά.

Οι εθνικοί φιλόσοφοι που ασχολούνταν με την ηθική δίνουν συχνά την εντύπωση ότι οι συμβουλές τους απευθύνονταν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις - εκτός από τους δούλους, που απαιτούσαν ειδική μεταχείριση. Η εντύπωση αυτή είναι απατηλή. Οι ελεύθεροι φτωχοί, ακόμα και αν είχαν τη διάθεση, στερούνταν την παιδεία,

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/17.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

το χρήμα και το χρόνο που προϋπέθεταν οι ασκήσεις των φιλοσόφων. Το ακροατήριο του Επίκτητου ήταν προφανώς αντιπροσωπευτικότερο της κοινωνίας από το ακροατήριο του Πλάτωνα. Και αυτό ωστόσο ήταν επιλεγμένο και κοινωνικά προσδιορισμένο. Το χριστιανικό κήρυγμα όμως ανοίχτηκε στις μάζες των πιστών και δεν περιορίστηκε σε κλειστούς κύκλους φιλοσοφούντων. Αποδέκτες της διδαχής του Ιωάννη Χρυσόστομου ήταν τόσο οι άρχοντες της μεγάλης Αντιόχειας όσο και οι ταπεινοί της δούλοι.

Η τεράστια διεύρυνση του ακροατηρίου επέφερε αναγκαστικά μεγάλες αλλαγές στη μέθοδο διδασκαλίας. Άνθρωποι χωρίς εξοικείωση με τον φιλοσοφικό βίο, και συχνά χωρίς παιδεία, καλούνταν να θεωρήσουν όλες τις όψεις της διαβίωσής τους υπό το πρίσμα της ηθικής. Οι δάσκαλοι του χριστιανισμού είχαν επίγνωση ότι η νέα αυτή ηθική πρακτική δεν μπορούσε να στηριχθεί στις φιλοσοφικές ή τις αισθητικές αντιλήψεις των μαζών. Διέθεταν όμως μια νέα αρχή νομιμοποίησης της ηθικής: όλες οι παραινέσεις τους εκκινούσαν από θεϊκές βουλές και επιταγές. Συνακόλουθα οι απολαβές και οι τιμωρίες δεν ήταν επίγειες αλλά αιώνιες. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος αντιμετώπισε με τόλμη τα νέα προβλήματα και οργάνωσε ανάλογα το πρόγραμμά του. Για να επιβάλει τις κυρίαρχες αντιλήψεις περί ηθικής επικαλέστηκε συστηματικά τον παράδεισο και την κόλαση καθώς και την ανθρώπινη συνείδηση. Οι νέες συλλήψεις των χριστιανών του ύστερου τέταρτου αιώνα για τον τρόπο μετάδοσης της ηθικής είναι το αντικείμενο του τέταρτου κεφαλαίου. Το ζήτημα που παρουσιάζω εκεί υπήρξε και έναυσμα για ολόκληρη τη μελέτη.

Το βιβλίο αυτό βασίζεται σε έρευνα που ανέλαβα για το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας. Η έρευνα ολοκληρώθηκε το 1988 αλλά το χειρόγραφο που παρέδωσα παρέμεινε ανέκδοτο, καθώς οι εργασίες του Ιστορικού Αρχείου ουσιαστικά διεκόπησαν. Η επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου όμως περίμενε την κατάλληλη ευκαιρία για να το καταστήσει και πάλι πνεύμονα των ιστορικών σπουδών. 

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/18.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Αισθάνομαι μεγάλη χαρά που η επιτροπή με ενθάρρυνε να αναλάβω την έρευνα για την ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, μολονότι την οδηγούσα έτσι σε μεγάλη διεύρυνση των θεματικών και χρονικών της οριζόντων. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που σαν αληθινός παιδαγωγός παρακολούθησε την εργασία μου σε όλα της τα στάδια και με υποχρέωσε με τις φιλικές του παραινέσεις να τηρήσω, κατά το δυνατόν, τις χρονικές προδιαγραφές.

Προετοιμάζοντας το χειρόγραφο για έκδοση βρέθηκα στην ανάγκη να επιφέρω πολλές αλλαγές στην έκφραση και το ύφος· απέφυγα όμως να θίξω την κεντρική δομή και τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης. Πριν οδηγηθεί στο τυπογραφείο, το χειρόγραφο είχε την τύχη να περάσει από τον έλεγχο της Κωστούλας Σκλαβενίτη, που πρότεινε σημαντικές βελτιώσεις. Όσα σφάλματα παραμένουν είναι φυσικά δική μου ευθύνη.

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/19.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΑΡΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΕΣ

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/20.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/21.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Σπέρμα πάροικον εν γη αλλοτρία

Η A' Πέτρου επιστολή της Καινής Διαθήκης απευθύνεται στους πιστούς πέντε μικρασιατικών περιοχών: "Πέτρος απόστολος Ιησού Χριστού εκλεκτοίς παρεπιδήμοις διασποράς Πόντου, Γαλατίας, Καππαδοκίας, Ασίας, και Βιθυνίας..." (1:1). Στην ιουδαϊκή Βίβλο, από την οποία αντλούν μεγάλο μέρος του λεξιλογίου τους οι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης, εκλεκτοί είναι βέβαια οι Ιουδαίοι·1 στην επιστολή αυτή, εκλεκτοί είναι πια οι χριστιανοί.2 Παρεπίδημος είναι αυτός που διαμένει πρόσκαιρα σε ξένο τόπο. Απευθυνόμενος στους Χετταίους, στη γη των οποίων είχε εγκατασταθεί, ο Αβραάμ αποκαλεί τον εαυτό του πάροικο και παρεπίδημο. Αυτό ήταν φυσικό: ανάμεσα στους Χετταίους, ο Αβραάμ ήταν ένας ξένος. Μολονότι ξένος, ωστόσο, ο εκλεκτός του Θεού αισθανόταν ήδη δεμένος με τον τόπο της διαμονής του. Πίστευε ακλόνητα ότι η γη Χαναάν, στην οποία είχε έρθει με θεϊκή εντολή, προοριζόταν για τους απογόνους του (Γέν. 23:4).3 Η έκφραση πάροικος και παρεπίδημος αποκτούσε έτσι για τους ιουδαίους αναγνώστες της Γενέσεως και μια μεταφορική σημασία. Ο πατριάρχης τους ήταν προσωρινά ξένος σε μια γη που έμελλε να γίνει δική τους.

Ο συγγραφέας της Α' Πέτρου επιστολής επέλεξε τη σχετική προσφώνηση έχοντας οπωσδήποτε κατά νου τη βιβλική της σημασία. Αλλού χρησιμοποιεί ακόμα πιο χαρακτηριστικές ιουδαϊκές εκφράσεις: γένος εκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, έθνος άγιον, λαός εις

—————————————

1. Πβ Ψαλμοί 88:4· Ησαΐας 43:20· 65:9.

2. Ο όρος απαντά ευρύτατα στην Καινή Διαθήκη· πβ. Μάρ. 13:20· Ρωμ. 8:33· Αποκ. 17:14.

3. Πβ. Ψαλμοί 38:13.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/22.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

περιποίησιν, λαός Θεού (2:9-10). "Αγαπητοί", επανέρχεται αμέσως μετά, "παρακαλώ ως παροίκους και παρεπιδήμους απέχεσθαι των σαρκικών επιθυμιών". Στη γη που τώρα κατοικείτε, τους έλεγε, συμπεριφερθείτε όπως αρμόζει σε ξένους. Τα βλέμματα των εθνών είναι στραμμένα επάνω σας, και όλοι είναι έτοιμοι να σας κακολογήσουν. Όμως εσείς οφείλετε με τα καλά σας έργα να οδηγήσετε τα έθνη στη δόξα του Θεού (2:11-2).

Οι χριστιανοί, ως πάροικοι, περίμεναν δικαίωση αντίστοιχη με αυτή των Ιουδαίων. Βασικό στοιχείο της πρωτοχριστιανικής πίστης ήταν η προσδοκία της βασιλείας του Θεού. Η βασιλεία αυτή ήταν για ορισμένους επίγεια - αν και φαίνεται ότι με τα επίγεια χαρακτηριστικά της ήταν περισσότερο μια μεταβατική κατάσταση με προσδιορισμένη διάρκεια.4 Ο κόσμος τον οποίο πολλοί περίμεναν να κληρονομήσουν ήταν ο κόσμος τον οποίο γνώριζαν, εξαγνισμένος και αποκαθαρμένος. Η πεποίθηση αυτή, με τις ιουδαϊκές της καταβολές, επιβεβαίωνε την ιδιότητα του παροίκου. Όπως το σπέρμα του Αβραάμ είχε αξιωθεί τη γη Χαναάν, έτσι και οι χριστιανοί θα κληρονομούσαν την αυτοκρατορία των Ρωμαίων,

Άλλοι χριστιανοί, για τους οποίους είμαστε καλύτερα πληροφορημένοι, δεν αποδέχονταν την αντίληψη περί "σωματικών" απολαβών.5 Σε αντιπαράθεση προς αυτήν διατύπωσαν το δόγμα των καθαρώς πνευματικών απολαβών. Τέτοια άποψη είχε επιχειρήσει να εκφράσει κατά την απολογία του ο Στέφανος στις Πράξεις των αποστόλων. Σύμφωνα με τη βιβλική περιγραφή, ο Αβραάμ δεν είχε λάβει αρχικά ούτε σπιθαμή από τη γη Χαναάν: "πάροικον έσται το σπέρμα σου εν γη ουκ ιδία", του είχε παραγγείλει ο Θεός. Η

—————————————

4. Η Αποκάλυψη (20:4) και ο Παπίας (μεταξύ άλλων) προσδιόριζαν τη διάρκεια της επίγειας βασιλείας σε χίλια χρόνια· το απόσπασμα του Παπία στον Ευσέβιο, Εκκλ. ιστ. 3.39.12. Βλ. Wilken, "Early Christian chiliasm"· Kyrtatas, "The reception of John's Revelation", σ. 153 κ.ε.· γενικότερα Cohn, The Pursuit of the Millennium.

5. Η "σωματική" προσδοκία αποδίδεται σε ορισμένους χριστιανούς από τους αντιπάλους τους. Οι απόψεις του ίδιου του Παπία και άλλων "χιλιαστών" δεν παραδίδονται με ακρίβεια.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/23.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

υπόσχεση θα εκπληρωνόταν σε μια μέλλουσα γενεά: "τω σπέρματί σου δώσω την γην ταύτην" (Γέν. 15:13, 18). Ο Στέφανος επανέλαβε, με τα ίδια περίπου λόγια, ότι οι Ιουδαίοι ήταν αρχικά "σπέρμα πάροικον εν γη αλλοτρία". Με τον Μωυσή όμως και τον Ιησού του Ναυή είχαν φθάσει στη γη που τώρα κατοικούσαν. Στο σημείο αυτό ο Στέφανος άρχισε να λέει πράγματα που εξόργισαν τους Ιουδαίους, Ο Ύψιστος δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς· όπως λέει ο προφήτης, "ο ουρανός μοι θρόνος, η δε γη υποπόδιον των ποδών μου" (Πρ. 7:6, 48-9).6 Ο λιθοβολισμός του δεν του επέτρεψε να ολοκληρώσει το συλλογισμό του, η κατεύθυνση όμως της σκέψης του ήταν σαφής: ένας ουράνιος Θεός περιμένει τους πιστούς του στον ουρανό.

Παρόμοιες απόψεις εκφράζει ο συγγραφέας της Προς Εβραίους επιστολής. Ανακεφαλαιώνει κι αυτός τους μεγάλους σταθμούς της ιστορίας του περιούσιου λαού. Όταν φτάνει στον Αβραάμ, χρησιμοποιεί πάλι το γνώριμο λεξιλόγιο των ξένων και παρεπιδήμων οι οποίοι προσδοκούσαν τη γη της επαγγελίας. Η συνέχεια της αφήγησης θυμίζει τους προβληματισμούς του Στεφάνου, καθώς ξεφεύγει από τη βιβλική ιστορία. Για το σπέρμα του Αβραάμ, γη της επαγγελίας δεν ήταν η γη Χαναάν. Η προσδοκία ήταν για μια πατρίδα κρείττονα. Η γη Χαναάν ήταν βέβαια καλύτερη από αυτήν που είχε αφήσει πίσω του ο πατριάρχης, αλλά (κρίνοντας εξ υστέρου) ούτε σε αυτήν είχε βρει την ευτυχία ο λαός του Θεού. Στην πραγματικότητα, η πατρίδα την οποία τους επεφύλασσε ο Θεός ήταν επουράνια (11:13-6). Το μήνυμα προς τους χριστιανούς ήταν σαφές. Αν η γη Χαναάν δεν αποτελούσε τον τελικό στόχο των ευσεβών Ιουδαίων, τότε και ο τελικός στόχος των ευσεβών χριστιανών δεν θα μπορούσε να είναι η αυτοκρατορία των Ρωμαίων, όσο κι αν εξαγνιζόταν. Τα βλέμματα όλων δεν θα έπρεπε να είναι στραμμένα στη γη αλλά στον ουρανό,7

—————————————

6. Τα λόγια είναι από τον Ησαΐα 66:1· πβ. Ψαλμοί 109:1.

7. Πβ. και την ουράνια Ιερουσαλήμ του "χιλιαστή" συγγραφέα της Αποκάλυψης (21:10), η οποία όμως κατεβαίνει στη γη.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/24.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Η πολυτέλεια των εθνών

Οι Ιουδαίοι της διασποράς προσπαθούσαν -και σε κάποιο βαθμό είχαν επιτύχει- να διατηρούν διπλά προνόμια: ως κάτοικοι ρωμαϊκών πόλεων συμμετείχαν σε όλες σχεδόν τις πολιτικές και οικονομικές δραστηριότητες, ενώ μέσω των τοπικών συναγωγών εξασφάλιζαν τη θρησκευτική τους ταυτότητα και παιδεία.8 Με την εντολή που είχαν λάβει, "απόδοτε τα Καίσαρος Καίσαρι, και τα του Θεού τω Θεώ" (Μάρ. 12:17 και παράλληλα), οι περισσότεροι χριστιανοί ήθελαν να εξασφαλίσουν κι αυτοί μια διπλή ιδιότητα. Στην περίπτωσή τους όμως υπήρχαν πρόσθετες δυσκολίες. Τα θρησκευτικά προνόμια που η ρωμαϊκή νομοθεσία αναγνώριζε στους Ιουδαίους δεν ίσχυαν για αυτούς. Έχοντας ξεκόψει από τον κεντρικό κορμό του ιουδαϊσμού, αδυνατούσαν να επικαλεστούν ενώπιον των αυτοκρατορικών αρχών προσήλωση στα πάτρια (η προσήλωση αυτή ήταν κάτι που κατανοούσαν και αποδέχονταν τα ρωμαϊκά ήθη για τους κατακτημένους λαούς). Απεναντίας ήταν νεωτεριστές και αρνητές, όχι μόνο της θρησκείας των εθνικών, αλλά και του ιουδαϊσμού, από τον οποίον εκκινούσαν. Οι ίδιοι οι χριστιανοί ήταν άλλωστε λιγότερο ανεκτικοί από τους Ιουδαίους. Οι Ιουδαίοι απαιτούσαν σεβασμό των θρησκευτικών τους ιδιαιτεροτήτων χωρίς να προκαλούν τους εθνικούς. Οι χριστιανοί δεν δίσταζαν να καταγγέλλουν τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, ακόμα και όταν δεν είχαν προκληθεί οι ίδιοι. Για τους εθνικούς, οι χριστιανοί δεν ήταν μόνο αποστάτες, ήταν δεισιδαίμονες και φανατικοί.9

Η ταυτόχρονη υπακοή των πιστών στον Καίσαρα και τον Θεό

—————————————

8. Βλ. Rajak, "The Jewish community and its boundaries" Rajak/ Νοy, "Archisynagogoi".

9. Η αποστασία οδηγούσε στη συνήθη κατηγορία της "αθεΐας". Όσες θρησκευτικές πεποιθήσεις δεν τις ενέκριναν, οι Έλληνες των ανώτερων τάξεων τις αποκαλούσαν δεισιδαιμονία και οι αντίστοιχοι Ρωμαίοι superstitio· πβ. Πλίνιος, ep. 10.96.3. Βλ. Momigliano, "Popular religious beliefs and the late Roman historians", και γενικότερα Wilken, The Christians as the Romans Saw Them.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/25.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ήταν προβληματική και για έναν άλλο λόγο. Η υπακοή στον Καίσαρα απαιτούσε και την ενασχόληση με τα καθημερινά βιοτικά ζητήματα. Η υπακοή στον Θεό απαιτούσε, σε μεγάλο βαθμό, την αδιαφορία για τα εφήμερα αγαθά, που σύντομα θα έχαναν κάθε αξία. Οι προειδοποιήσεις των Ευαγγελίων ήταν κατηγορηματικές: "ουδείς οικέτης δύναται δυσί κυρίοις δουλεύειν" και "ου δύνασθε Θεώ δουλεύειν και μαμωνά" (Λουκ. 16:13).10 Περιμένοντας τη συντέλεια στις μέρες τους, οι πρώτοι πιστοί καλούνταν να περιφρονήσουν τα επίγεια αγαθά. Οι διαρκείς παραινέσεις ωστόσο μαρτυρούν ότι τα ξεστρατίσματα δεν ήταν σπάνια. Σε μια εποχή που οι μαθητές του Ιησού ζούσαν ακόμα σε κλίμα ψυχικής ενότητας και φόβου, η φιλοχρηματία στοίχισε τη ζωή στον Ανανία και τη Σαπφείρη (Πρ. 2:43-6· 4:32-5:11). Οι καταδίκες του πλούτου και των πλουσίων στην Καινή Διαθήκη αφθονούν: "ο πλούτος υμών σέσηπε", λέει η επιστολή Ιακώβου (5:1). Ο Ποιμήν του προφήτη Ερμά, που γράφηκε στη Ρώμη γύρω στα μέσα του δεύτερου αιώνα, αναδεικνύει τον πλουτισμό ως ένα από τα πλέον ακανθώδη προβλήματα στο δρόμο των πιστών. "Επί ξένης κατοικείτε υμείς οι δούλοι του Θεού", λέει ο άγγελος της μετανοίας· "η γαρ πόλις υμών μακράν εστιν από της πόλεως ταύτης· ει ουν οίδατε", συνεχίζει ο άγγελος, "την πόλιν υμών, εν η μέλλετε κατοικείν, τι ώδε υμείς ετοιμάζετε αγρούς και παρατάξεις πολυτελείς και οικοδομάς και οικήματα μάταια".11 Κάθε πόλη είχε τους δικούς της, διαφορετικούς νόμους, και οι χριστιανοί όφειλαν να επιλέξουν ποιον θα ακολουθούσαν. Η προσέγγιση αυτή σήμαινε, για τους περισσότερους πιστούς, ότι η τήρηση των νόμων "των αγρών και της λοιπής υπάρξεως" ήταν ασυμβίβαστη με την υπακοή στους νόμους της επουράνιας πόλης (Παρ. 1.1-5).12

—————————————

10. Πβ. Ματ. 6:24 και 2 Κλήμ. 6.1.

11. Αφετηρία του συλλογισμού είναι η τοποθέτηση του συγγραφέα της Προς Εβραίους επιστολής (13:14): "ου γαρ έχομεν ώδε μένουσαν πόλιν, αλλά την μέλλουσαν επιζητούμεν".

12. "Quid tibi cum deo est, si tuis legibus vivis" ("Τι σχέση έχεις

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/26.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Η συντέλεια όμως καθυστερούσε, και οι πιστοί οδηγούνταν στον δύσκολο δρόμο της διπλής υπακοής. Με λιγοστές εξαιρέσεις, οι ιδεατές κοινότητες στις οποίες "πάντες οι πιστεύοντες ήσαν επί το αυτό, και είχον άπαντα κοινά" (Πρ. 2:44) εξέλειπαν στους μεταποστολικούς χρόνους.13 Οι περισσότεροι χριστιανοί αποδέχτηκαν ότι η ατομική ιδιοκτησία δεν ήταν εγγενώς ασυμβίβαστη με την τήρηση των θεϊκών εντολών. Η ευαγγελική ρήση "ευκοπώτερόν εστι κάμηλον διά τρυμαλιάς ραφίδος διελθείν, ή πλούσιον εις βασιλείαν του Θεού εισελθείν" (Μάρ. 10:25 και παρ.) ξεπεράστηκε γρήγορα και αποφασιστικά. Μέσα σε διάστημα ενός περίπου αιώνα, η κυρίαρχη εκδοχή του χριστιανισμού βρήκε τον τρόπο να της προσδώσει αλληγορική σημασία. Το νόημα της ευαγγελικής εντολής "πώλησόν σου τα υπάρχοντα και δος τοις πτωχοίς" (Ματ. 19:21 και παρ.) δεν ήταν, κατά τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, αυτό που "προχείρως δέχονταί τινες", δηλαδή να απαρνηθεί κανείς την περιουσία του. Ο Ιησούς, στην πραγματικότητα, προέτρεπε τους πιστούς να αποβάλουν από την ψυχή τους "τα δόγματα τα περί χρημάτων". Το πρόβλημα των χριστιανών του δεύτερου και του τρίτου αιώνα δεν ήταν ο ίδιος ο πλούτος. Απεναντίας, για ορισμένους χριστιανούς, πρόβλημα ήταν κάποτε η έλλειψη αγαθών. Σύμφωνα με τον Κλήμη, ο άνθρωπος που είναι υποχρεωμένος να αναζητεί πόρους για την ικανοποίηση των βιοτικών του αναγκών, συχνά παραμελεί τα υψηλότερα θρησκευτικά του καθήκοντα. "Τι δ' όλως πλούτον έχρην εκ γης ανατείλαι ποτε", αναρωτιόταν o Κλήμης, "ει χορηγός και πρόξενός εστι θανάτου;". Με τρόπο σαφή και κατηγορηματικό απαντούσε σε όσους επέμεναν ακόμα να ερμηνεύουν κατά γράμμα τις ευαγγελικές περικοπές:

—————————————

με τον Θεό, εφόσον ζεις σύμφωνα με τους δικούς σου νόμους"), ρωτούσε επικριτικά ο Τερτυλλιανός (Idol. 5.1) Για το πρόβλημα του πλούτου στις χριστιανικές κοινότητες βλ. Hengel, Property and Riches in the Early Church και Ste. Croix, "Early Christian attitudes to property and slavery".

13. Για ορισμένες διάσπαρτες πληροφορίες βλ. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 80-4.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/27.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Τι γαρ αδικεί τις, ει προσέχων την γνώμην και φειδόμενος προ της πίστεως βίον ικανόν συνελέξατο; ή και τούτου μάλλον ανέγκλητον, ει ευθύς υπό του Θεού του την τύχην νέμοντος εις οίκον τοιούτων ανθρώπων εισωκίσθη και γένος αμφιλαφές τοις χρήμασιν και τω πλούτω κρατούν;14

Πολλοί αναχωρητές, ασκητές και μοναχοί, που άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους από τον τρίτο αιώνα, αμφισβήτησαν έμπρακτα τη δυνατότητα συνύπαρξης του πλούτου με την προσήλωση στα θρησκευτικά καθήκοντα. Έζησαν όμως στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, αφήνοντας τους λοιπούς χριστιανούς να επινοήσουν τους κατάλληλους συμβιβασμούς.15 Στο εξής, οι περισσότεροι χριστιανοί δάσκαλοι δεν στρέφονταν κατά του πλούτου αλλά κατά της πολυτελούς διαβίωσης, "Την πολυτέλειαν των εθνών μή πράσσετε", εντελλόταν ο Ποιμήν (Παρ. 1.10). Το ζήτημα ανέλαβε να εξηγήσει αναλυτικά ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στο έργο του Παιδαγωγός.

Αντί αγρών αγοράζετε ψυχάς θλιβομένας

Στο τέλος του δεύτερου αιώνα, ο Κλήμης έγραψε εκτενή συγγράμματα όπου υπεραμύνθηκε με πάθος των δικαιωμάτων των πλουσίων στις χριστιανικές κοινότητες.16 Στην Αλεξάνδρεια, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, αλλά και στις άλλες μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας, πολλοί πλούσιοι πιστοί δεν αισθάνονταν άνετα με ορισμένες ευαγγελικές διατυπώσεις. Ο Κλήμης προσπάθησε να τους δείξει ότι οι διατυπώσεις αυτές είχαν ένα βαθύτερο και μεταφορικό νόημα. Αναφερόμενος ωστόσο σε αυτούς που ευπορούσαν, είχε κατά νου δύο συγκεκριμένες κατηγορίες: τους εκ γενετής πλουσίους και όσους είχαν πλουτίσει πριν από τη μεταστροφή

—————————————

14. Κλήμης, Τις ο σωζόμενος πλούσιος 11-2,26.

15. Για το μοναχισμό και τα ιδανικά του βλ. Harnack, Monasticism.

16. Βλ. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 179 κ.ε.

Σελ. 27
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Παιδαγωγός
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 8
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ