Συγγραφέας:Κυρτάτας, Δημήτρης Ι.
 
Τίτλος:Παιδαγωγός
 
Υπότιτλος:Η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη ελληνική αρχαιότητα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:24
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1994
 
Σελίδες:183
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Late Antiquity
 
Χρονική κάλυψη:Ύστερη αρχαιότητα
 
Περίληψη:Θέμα του βιβλίου δεν είναι η Ηθική αλλά η ηθική διαπαιδαγώγηση στην ύστερη αρχαιότητα, δηλαδή αναφέρεται όχι τόσο στις ηθικές αρχές αλλά στις πρακτικές μετάδοσης της ηθικής και στις αντιλήψεις των συγγραφέων της εποχής για τις πρακτικές αυτές. Ο συγγραφέας έχει βασισθεί στο έργο εθνικών φιλοσόφων, ρητόρων, αλλά και αποστόλων της χριστιανικής θρησκείας, προκειμένου να οδηγηθεί, κατά το δυνατόν, από τον κόσμο των ιδεών στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής, διασταυρώνοντας συνεχώς τα διαθέσιμα στοιχεία. Αναζητήθηκαν τα κοινά σημεία των στοχαστών της εποχής, καθώς οι κοινοί τόποι των στωικών, των νεοπλατωνικών και των χριστιανών συγκροτούν αυτό που θα ονομάζαμε νοοτροπίες μιας εποχής, και η κατανόηση των νοοτροπιών αυτών μας φέρνει πιο κοντά στη σκέψη και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.26 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 91-110 από: 186
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/91.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗ

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/92.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/93.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Υπομενείτε αγαθοποιούντες

Στην A' Πέτρου επιστολή της Καινής Διαθήκης δίνεται μια εντολή προς τους δούλους ασυνήθιστα σκληρή για την εποχή:

Οι οικέται, υποτάσσομενοι εν παντί φόβω τοις δεσπόταις, ου μόνον τοις αγαθοίς και επιεικέσιν, αλλά και τοις σκολιοίς. Τούτο γαρ χάρις, ει διά συνείδησιν Θεού υποφέρει τις λύπας πάσχων αδίκως. Ποίον γαρ κλέος, ει αμαρτάνοντες και κολαφιζόμενοι υπομενείτε; Αλλ' ει αγαθοποιούντες και πάσχοντες υπομενείτε, τούτο χάρις παρά Θεώ. (2:18-20)

Από το περιεχόμενο της επιστολής δεν προκύπτει με σαφήνεια αν πραγματικοί αποδέκτες του μηνύματος ήταν οι οικέτες ή οι δεσπότες. Ο συγγραφέας της καλούσε τους πιστούς των μικρασιατικών εκκλησιών να μετατρέψουν, με τη συμπεριφορά τους, την κατακραυγή των εθνικών σε θαυμασμό, Ο θαυμασμός θα μπορούσε, με τη σειρά του, να οδηγήσει σε θρησκευτική μεταστροφή (2:12). Για το σκοπό αυτό, απηύθυνε συμβουλές προς όλους τους αδελφούς. Καθώς μάλιστα μία γενική κατηγορία συμβουλών αφορούσε άμεσα την οικογένεια, την εξειδίκευε με εντολές προς τους δούλους και τις γυναίκες. Οι δούλοι όφειλαν να υποτάσσονται στους δεσπότες και οι γυναίκες στους συζύγους τους. Στο ίδιο πνεύμα καλούνται οι νεότεροι να υποτάσσονται στους πρεσβυτέρους τους και οι άνδρες να διευθύνουν τον οίκο τους με επίγνωση, τιμώντας το ασθενέστερο φύλο (2:11-3:7· 5:4).

Τα κίνητρα των εθνικών μαζών που στράφηκαν κατά των χριστιανών παραμένουν κάπως ασαφή. Οι λιγοστές σχετικές πληροφορίες προέρχονται, σχεδόν αποκλειστικά, από μαρτυρίες 

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/94.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

χριστιανών.1 Με την επιβολή του χριστιανισμού, πολλά συγγράμματα εθνικών καταστράφηκαν συνειδητά, ενώ άλλα αφέθηκαν, από αδιαφορία, στη λήθη. Το Κατά των χριστιανών του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πορφυρίου, για παράδειγμα, που ρίχτηκε στην πυρά, ενδέχεται να απαντούσε σε αρκετά από τα ερωτήματα των σημερινών μελετητών. Ακόμα και την εποχή των διωγμών, ωστόσο, ίσως να μην ήταν σε όλους προφανές για ποιον ακριβώς λόγο διώκονταν οι χριστιανοί. Η ίδια η χριστιανική ιδιότητα προκαλούσε, σε πολλούς, συνειρμούς αντικοινωνικής συμπεριφοράς - και αυτό ήταν κάποτε αρκετό για να κινήσει τους μηχανισμούς των κατατρεγμών.2

Στα ζητήματα καθημερινής ηθικής, οι αντιλήψεις των πρώτων χριστιανών δεν είχαν ουσιαστικές διαφορές από τις γενικά παραδεκτές στον ιουδαϊκό και τον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Οι επεξεργασίες των στωικών και των συνεχιστών της πλατωνικής φιλοσοφίας σε θέματα ενδοοικογενειακής συμπεριφοράς ήταν, με ελάχιστες εξαιρέσεις, σεβαστές από τους χριστιανούς.3 Ο συγγραφέας της Α' Πέτρου επιστολής, για παράδειγμα, δεν ισχυριζόταν ότι η ηθική των χριστιανών ήταν καλύτερη ή ευλαβέστερη από εκείνη των εθνικών· ούτε άλλωστε ζητούσε από τους πιστούς να εφαρμόσουν μια νέα ηθική, παραβλέποντας τις αντιρρήσεις των εχθρών τους. Απεναντίας καλούσε τους πιστούς να αποδείξουν, με τη συμπεριφορά τους, ότι τηρούσαν σχολαστικά τις ηθικές αρχές της εποχής:

—————————————

1. Οι λιγοστές μαρτυρίες που σώζονται από τη σκοπιά των εθνικών προέρχονται κυρίως από φιλοσόφους, όχι από τους απλούς πολίτες που προκαλούσαν τις πρώτες διώξεις. Βλ. Wilken, The Christians as the Romans Saw Them.

2. Ένας χριστιανός της εποχής παρατηρούσε ότι "Υπό Ιουδαίων ως αλλόφυλοι πολεμούνται [οι χριστιανοί] και υπό Ελλήνων διώκονται· και την αιτίαν της έχθρας ειπείν οι μισούντες ουκ έχουσιν" (Διόγνητος 5.17). Βλ. Ste. Croix, "Why were the early Christians persecuted?"· πβ. Momigliano, "Freedom of speech and religious tolerance in the ancient world", σ. 189.

3. Βλ. Bultmann, Primitive Christianity, σ. 175-9· Malherbe, "Hellenistic moralists and the New Testament".

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/95.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Την αναστροφήν υμών εν τοις έθνεσιν έχοντες καλήν, ίνα, εν ω καταλαλούσιν υμών ως κακοποιών, εκ των καλών έργων εποπτεύοντες δοξάσωσι τον Θεόν εν ημέρα επισκοπής. (2:12)

Στο ίδιο πλαίσιο τοποθετούνται όλες οι συμβουλές που δίνονταν, κατά καιρούς, από τους δασκάλους του χριστιανισμού. Τυπικό δείγμα κανόνων συμπεριφοράς περιλαμβάνεται στον Ποιμένα του Ερμά, ο οποίος συνιστούσε στους πιστούς εγκράτεια

από μοιχείας και πορνείας, από μεθύσματος ανομίας, από τρυφής πονηράς, από εδεσμάτων πολλών και πολυτελείας πλούτου και καυχήσεως και υψηλοφροσύνης και υπερηφανίας και από ψεύσματος και καταλαλιάς και υποκρίσεως, μνησικακίας και πάσης βλασφημίας. (Εντ. 8.3· πβ. 8.10)

Οι συμβουλές αυτές θα μπορούσαν κάλλιστα να έχουν διατυπωθεί από έναν εθνικό δάσκαλο της ηθικής. Το πρόβλημα των ηγετών του χριστιανισμού δεν ήταν να πείσουν τους αντιπάλους τους ότι κατείχαν ανώτερη ηθική, αλλά ότι οι πιστοί εφάρμοζαν πράγματι -και μάλιστα με συνέπεια- όλα όσα, κατά κοινή ομολογία, θεωρούνταν καλά έργα. Όπως παρατηρούσε λίγο αργότερα ο αυτοκράτορας Ιουλιανός, με εξαίρεση το "ου προσκυνήσεις θεοίς ετέροις" και το "μνήσθητι της ημέρας των σαββάτων", δεν υπήρχε έθνος που να μην αποδέχεται τις υπόλοιπες μωσαϊκές εντολές.4 Αλλά και οι εθνικοί, από την πλευρά τους, δεν ασκούσαν κριτική στην ηθική διδασκαλία των χριστιανών. Οι καταγγελίες αφορούσαν τη συμπεριφορά (ορισμένων) χριστιανών.

Υποτάγητε πάση ανθρωπίνη κτίσει διά τον Κύριον

Ορισμένοι εθνικοί απηύθυναν, καθώς φαίνεται, δύο συγκεκριμένες κατηγορίες κατά των χριστιανών: Πρώτον ότι η πρακτική τους μέσα στην οικογένεια ή μέσα στις θρησκευτικές τους κοινότητες

—————————————

4. Κατά Γαλιλαίων 152d.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/96.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ήταν ελευθεριάζουσα -και μάλιστα με τρόπο ιδιότυπο και ακραίο- και δεύτερον ότι δεν σέβονταν την κοινωνική και πολιτική τάξη της αυτοκρατορίας. Το απολογητικό κίνημα του δεύτερου αιώνα στόχευε, κατεξοχήν, στην ανασκευή των κατηγόριων αυτών. Οι απολογητές αρνήθηκαν με τον κατηγορηματικότερο τρόπο τις καταγγελίες σε βάρος των πιστών για θυέστεια δείπνα και οιδιπόδειους μίξεις. Η χριστιανική ηθική, υποστήριζαν, θεωρούσε και το "ιδείν ηδέως μοιχεία".5 Η συνουσία, ακόμα και στο πλαίσιο νόμιμου γάμου, ήταν επιτρεπτή μόνο για παιδοποιία.6

Η δεύτερη γενική κατηγορία εναντίον των χριστιανών χρειάστηκε διεξοδικότερη και σοβαρότερη ανασκευή. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των χριστιανών, όταν εφαρμόζονταν με αυστηρότητα, δεν τους επέτρεπαν να συμμετέχουν σε παγανιστικές τελετές - ακόμα κι όταν αυτές είχαν τη συμβολική σημασία πολιτικής υποταγής στον αυτοκράτορα. Συναισθανόμενοι όμως ότι το θρησκευτικό τους κώλυμα ήταν δυνατόν να εκληφθεί ως πολιτική απείθεια, διακήρυσσαν την προς τον αυτοκράτορα, τον οίκο του και τη βασιλεία του σπουδή και υπακοή.7 Ήδη από το τέλος του πρώτου αιώνα, συμπεριλάμβαναν στις προσευχές τους παρακλήσεις για τους βασιλείς, "οις δος. Κύριε, υγείαν, ειρήνην, ομόνοιαν, ευστάθειαν, εις το διέπειν αυτούς την υπό σου δεδομένην αυτοίς ηγεμονίαν απροσκόπτως".8 Μόνη επιφύλαξη ήταν να μην οδηγεί η αποδιδόμενη

—————————————

5. Οι διατυπώσεις είναι του Αθηναγόρα, Πρεσβεία περί χριστιανών 32.3· 33.1, 3. Βλ. Barnard, Athenagoras, σ. 166 κ.ε · πβ. Kyrtatas, "Eroticism in early Christianity and its relation to prophecy".

6. Η αντίληψη ότι σκοπός της συνουσίας, ακόμα και για τα έγγαμα ζεύγη, ήταν η τεκνοποιία πρωτοδιατυπώθηκε, όσο είναι γνωστό, από τον εθνικό φιλόσοφο του πρώτου μ.Χ. αιώνα Μουσώνιο Ρούφο (μολονότι την υπαινίσσονται και παλαιότεροι συγγραφείς, όπως π.χ. ο Ξενοφών στον Οικονομικό 7.18-9). Οι χριστιανοί έγιναν ένθερμοι υποστηρικτές του δόγματος (π χ. Ιουστίνος, 1 Απολογία 29). Βλ. Φουκώ, Η μέριμνα για τον εαυτό μας, σ. 170 κ.ε.· Veyne, "The Roman Empire", σ. 45-9.

7. Αθηναγόρας, Πρεσβεία 3.2.

8. 1 Κλήμεντος 61.1· πβ. Τίτ. 3:1· ακόμα πιο ακραίος στην τοποθέτησή του ήταν ο Τερτυλλιανός, Apologeticus 30.1, 4.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/97.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

τιμή στην ειδωλολατρία.9 Όσο για την κοινωνική τάξη, οι απολογητές του χριστιανισμού ήταν κατηγορηματικοί. Ο χριστιανισμός, όχι μόνο δεν επιχειρούσε να την κλονίσει, αλλά ζητούσε από τους πιστούς να την σέβονται ως θρησκευτικό καθήκον.

Ο χαρακτήρας της Α' Πέτρου επιστολής, εκτός από παραινετικός, ήταν και απολογητικός. Ο συγγραφέας της διατύπωνε με σαφήνεια δύο βασικές χριστιανικές ηθικές αρχές: αποχή από τις σαρκικές επιθυμίες και υποταγή σε κάθε ανθρώπινη εξουσία.10 Και οι δύο απαντούσαν στις βασικές αιτιάσεις κατά των χριστιανών. Με παραλήπτες τους πιστούς όλης σχεδόν της Μικράς Ασίας, και όχι μόνο τους χριστιανούς συγκεκριμένων κοινοτήτων ή εκκλησιών, η επιστολή έπαιρνε το χαρακτήρα γενικής διακήρυξης. Αν οι πιστοί τηρούσαν τις εντολές που είχαν λάβει, κανείς δεν θα είχε λόγο να τους κατηγορήσει. Απεναντίας, με τα χρηστά τους έργα θα προσείλκυαν στις τάξεις τους πολλούς από τους κατηγόρους τους.

Η συγκεκριμένη εντολή προς τους δούλους να υποτάσσονται στους δεσπότες τους αποτελούσε εξειδίκευση της δεύτερης ηθικής αρχής. Κίνητρό της ήταν η ανάγκη να κερδηθούν οι επιφυλακτικοί εθνικοί δεσπότες. Ορισμένοι από αυτούς, ακόμα και όταν συμπαθούσαν τη νέα θρησκεία, δυσανασχετούσαν, καθώς φαίνεται, με τις φήμες για τα ανατρεπτικά ήθη των χριστιανών. Η έγνοια αυτή των χριστιανών δασκάλων αποτυπώνεται καθαρά και σε μιαν άλλη επιστολή της εποχής: "Όσοι εισίν υπό ζυγόν δούλοι τους ιδίους δεσπότας πάσης τιμής αξίους ηγείσθωσαν, ίνα μη το όνομα του Θεού και η διδασκαλία βλασφήμηται". Οι δεσπότες για τους οποίους γίνεται εδώ λόγος ήταν, προφανώς, εθνικοί.11 Παρομοίως και οι δεσπότες της A' Πέτρου επιστολής που χαρακτηρίζονται σκολιοί.12

—————————————

9. Τερτυλλιανός, Idololatria 15.8.

10. 1 Πέτ. 2:11, 13: "Παρακαλώ απέχεσθαι των σαρκικών επιθυμιών" και "υποτάγητε πάση ανθρωπίνη κτίσει διά τον Κύριον, είτε βασιλεί ... είτε ηγεμόσιν"· πβ. Ρωμ. 13.

11. Η ίδια επιστολή συνεχίζει με ξεχωριστή αναφορά στους χριστιανούς δεσπότες: "Οι δε πιστούς έχοντας δέσποτας..." (1 Τιμ. 6:2).

12. Σκολιός εδώ έχει σημασία παραπλήσια με "διεστραμμένος"· πβ.

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/98.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Ένας δάσκαλος του χριστιανισμού δεν θα απέδιδε, ασχολίαστη, την ιδιότητα αυτή σε χριστιανούς.

Έκαστος εν ω εκλήθη

Καμιά διακήρυξη αρχών δεν μπορούσε να είναι πειστική αν δεν ανταποκρινόταν, λίγο-πολύ, στα δεδομένα της εποχής. Ούτε ο συγγραφέας της επιστολής θα επινοούσε άλλωστε μια τέτοια σκέψη εκ του μηδενός, σε πλήρη ασυμφωνία προς τις πεποιθήσεις των άλλων χριστιανών - ιδιαίτερα μάλιστα εφόσον την διατυπώνει με τρόπο ακατανόητο για τους εθνικούς. Η απαίτηση των δεσποτών για υποταγή των δούλων ήταν δεδομένη σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Για να την επιβάλουν, οι δεσπότες έπαιρναν όλα τα δυνατά μέτρα, από την ανοιχτή βία μέχρι την παροχή ισχυρών κινήτρων. Κανένας δεσπότης της κλασικής Ελλάδας ωστόσο δεν διανοήθηκε να ισχυριστεί ότι το να υποφέρει ένας δούλος αδίκως στα χέρια ενός σκολιού δεσπότη ήταν αρεστό στον Θεό, και ότι η αδιαμαρτύρητη υποταγή αποτελούσε θρησκευτικό καθήκον των δούλων.13 Ο ακραίος τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται η χριστιανική εντολή αποκτά πλήρες νόημα στο εσωτερικό της χριστιανικής ηθικής διδασκαλίας. Η εντολή προς τους δούλους της A' Πέτρου επιστολής συνάδει με το πνεύμα των γενικών ηθικών διακηρύξεων των χριστιανών.

Η φιλοσοφία του Παύλου στα ζητήματα κοινωνικής και οικογενειακής τάξης συνοψίζεται στην επιγραμματική εντολή: "Έκαστος εν ω εκλήθη, αδελφοί, εν τούτω μενέτω παρά Θεώ" (1 Κορ. 7:24). Για τους χριστιανούς της πρώτης γενεάς, το τέλος του κόσμου δεν θα αργούσε πολύ: "Ο καιρός συνεσταλμένος εστί" (7:29). Το πρόβλημα δεν ήταν να βελτιώσει κανείς την κοινωνική του θέση, αλλά να προετοιμαστεί καλύτερα για τη συντέλεια.14 Οι κοινωνικές, οι φυλετικές και οι εθνικές διακρίσεις δεν αποτελούσαν 

—————————————

Φιλιπ. 2:15 όπου μια εποχή χαρακτηρίζεται σκολιά και διεστραμμένη.

13. 1 Πέτ. 2:20: "εις τούτο γαρ εκλήθητε".

14. Βλ. Bultmann, History and Eschatology, σ. 31 κ.ε.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/99.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

εμπόδιο στη νέα πίστη. Η δουλεία ήταν μια κατάσταση που θα κρατούσε όσο και ο κόσμος ετούτος, δηλαδή ελάχιστα. Η προσδοκία αυτή έδινε στο χριστιανισμό έναν συντηρητικότερο χαρακτήρα στα κοινωνικά ζητήματα από αυτόν που είχαν άλλα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής. Σε έναν κόσμο που θα παρέμενε αιώνιος και αμετάβλητος, όπως ήταν ο κόσμος κατά τις αντιλήψεις των περισσότερων εθνικών, η κοινωνική κινητικότητα ήταν δεδομένη και επιθυμητή.15

Στα τέλη του πρώτου και στις αρχές του δεύτερου αιώνα άρχισε να γίνεται φανερό ότι το τέλος του κόσμου καθυστερούσε. Στη Β' Πέτρου επιστολή εμφανίζονται άνθρωποι που ρωτούσαν απελπισμένοι "πού εστιν η επαγγελία της παρουσίας αυτού", για να πάρουν την απάντηση ότι "μία ημέρα παρά Κυρίω ως χίλια έτη" (3:4, 8).16 Παρόμοιες ερωτήσεις απαντούν και σε άλλα χριστιανικά κείμενα της εποχής.17 Το γεγονός αυτό είχε σημαντικές επιπτώσεις στη χριστιανική θεολογία, αλλά δεν μετέβαλε τον συντηρητικό της χαρακτήρα στα κοινωνικά ζητήματα.18 Ακόμα και μετά χίλια έτη, η συντέλεια θα ερχόταν. Στο τέλος του τέταρτου αιώνα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος εξακολουθούσε να επιμένει ότι οι δούλοι δεν είχαν λόγο να επιζητούν την ελευθερία τους· η κατά σάρκα δουλεία την οποία υπέμεναν, ήταν πρόσκαιρος και βραχεία.19

Η χριστιανική διδασκαλία της εποχής στο ζήτημα της δουλείας συμπυκνώνεται στα λόγια του επισκόπου Αντιοχείας Ιγνάτιου. Σε συμβουλές του προς τον Πολύκαρπο Σμύρνης έγραφε:

—————————————

15. Βλ. Grant, Early Christianity and Society, σ. 89.

16. Η επιστολή αυτή είναι, καθώς φαίνεται, το τελευταίο κείμενο της Καινής Διαθήκης, και γράφηκε γύρω στα μέσα του δεύτερου αιώνα. Η διαφορά της διδασκαλίας της από παλαιότερες επιστολές είναι φανερή· πβ. 1 Πέτ. 4:7: "πάντων δε το τέλος ήγγικεν".

17. Πβ. Ποιμήν, Όρ. 3.8.9.

18. Ήδη από τον δεύτερο αιώνα, οι κοινότητες που περίμεναν τη συντέλεια και κατανάλωναν από κοινού όλα τους τα υπάρχοντα σπάνιζαν· βλ. Bartchy, "Community of goods in Acts"· Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 80-4.

19. Υπόμνημα εις Εφεσίους, ομιλία KB' 1 (MPG 62, 155).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/100.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Δούλους και δούλας μη υπερηφάνει· αλλά μηδέ αυτοί φυσιούσθωσαν, αλλ' εις δόξαν Θεού πλέον δουλευέτωσαν, ίνα κρείττονος ελευθερίας από Θεού τύχωσιν.

Και επειδή, καθώς φαίνεται, ορισμένοι δούλοι ζητούσαν από την εκκλησία να συμβάλει οικονομικά στην απελευθέρωσή τους, ο Ιγνάτιος συμπλήρωνε: "Μη εράτωσαν από του κοινού ελευθερούσθαι, ίνα μη δούλοι ευρεθώσι επιθυμίας" (4.3). Η σκέψη του επισκόπου ήταν σύμφωνη με το πνεύμα της διδασκαλίας του Παύλου.20 Η εκκλησία δεν έπρεπε να καταβάλλει λύτρα για την απελευθέρωση των δούλων, επειδή η απολύτρωση που είχε επαγγελθεί ο χριστιανισμός ήταν καθαρώς πνευματική - ακόμα και όταν χαρακτηριζόταν απολύτρωσις τον σώματος (Ρωμ. 8:23). Για τη σωτηρία των πιστών, ο Ιησούς είχε καταβάλει, ως λύτρα, το αίμα του (Εφ. 1:7).

Η αντίληψη ότι οι πιστοί είχαν απολυτρωθεί με τη θυσία του Ιησού είχε ιουδαϊκές καταβολές. Οι υιοί του Ισραήλ ήταν δούλοι του Θεού επειδή ο Θεός τούς είχε λυτρώσει από τα δεσμά της Αιγύπτου. Ως δούλοι του Θεού, οι Ιουδαίοι καλούνταν να εξαγοράζουν τους αδελφούς τους που βρίσκονταν στην κατοχή ξένων. Η υποδούλωση Ιουδαίου από Ιουδαίο δεν απαγορευόταν τελείως, αλλά και για αυτήν προβλέπονταν συγκεκριμένοι περιορισμοί - κυρίως ως προς τη χρονική της διάρκεια.21 Οι χριστιανοί ωστόσο δεν ακολούθησαν τη διδασκαλία αυτή στο σύνολό της. Ο ηθικός τους κώδικας περιλάμβανε μόνο το καθήκον της απελευθέρωσης των πιστών που έπεφταν στα χέρια πειρατών. Στην περίπτωση αυτή επρόκειτο για ελεύθερους ανθρώπους, που υποδουλώνονταν έξω από τους αναγνωρισμένους (και γενικά αποδεκτούς) τύπους.22 Απέναντι στους

—————————————

20. Βλ. Grant, Early Christianity and Society, σ. 91· Harrill, "Ignatius, Ad Polycarp. 4.3 and the corporate manumission of Christian slaves".

21. Έξοδος 21:2-11· Λευιτικόν 25:39-55· Δευτερονόμιον 15:1-17. Βλ. Jackson, "Biblical laws of slavery".

22. Κυρτάτας, Επίκρισις, σ. 129-31. Η απελευθέρωση των αιχμαλώτων με λύτρα ήταν ωστόσο πολιτικό και ηθικό καθήκον και των εθνικών. Βλ.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/101.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

χριστιανούς δούλους τους που βρίσκονταν στα δεσμά σύμφωνα με τη ρωμαϊκή νομοθεσία, το καθήκον των πιστών δεσποτών περιοριζόταν σε ηθικές παραινέσεις. Η ιουδαϊκή υποχρέωση απελευθέρωσης των υποδουλωμένων αδελφών μετά από υπηρεσία έξι ετών τούς ήταν τελείως άγνωστη - έστω και ως απλή διακήρυξη.

Η εντολή του Ιγνάτιου παρουσιάζει ενδιαφέρον κυρίως για την αιτιολόγησή της. Οι δούλοι δεν έπρεπε να ενισχύονται οικονομικά από την κοινότητα, για να μη γίνουν δούλοι επιθυμίας. Σε αντίθεση προς τον ιουδαϊσμό, που επιχειρούσε να αντιμετωπίσει τα δεινά της δουλείας, ο χριστιανισμός αδιαφορούσε για την ίδια τη δουλεία και επιχειρούσε να θεραπεύσει τα πάθη των δούλων. Η αυτοσυγκράτηση την οποία τους δίδασκε όφειλε να επιτευχθεί σε καθεστώς υποδούλωσης.

Δουλεία ψυχών και δουλεία σωμάτων

Ο συλλογισμός του Ιγνάτιου στηριζόταν στην κοινή πεποίθηση ότι υπήρχαν δύο είδη δουλείας. Εκτός από την υποδούλωση σε ανθρώπινους δεσπότες, υπήρχε και η υποδούλωση στα πάθη. Η διάκριση αυτή δεν πρωτοέκανε την εμφάνισή της με το χριστιανισμό. Ήδη ο Ξενοφών απέδιδε στον Σωκράτη το συλλογισμό ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι δούλοι λιχνειών, λαγνειών, οινοφλυγιών ή μώρων και δαπανηρών φιλοτιμιών (Οικον. 1.22). Αλλού πάλι εμφανίζει το φιλόσοφο να εκμαιεύει τη διαπίστωση ότι "την κακίστην δουλείαν οι ακρατείς δουλεύουσιν" (Απομν. 4.5). Παρόμοιες διατυπώσεις απαντούν σε πολλά συγγράμματα της εποχής.23 Κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους ήταν πια γενικότερα αποδεκτές, 

—————————————

Garlan, "War, piracy and slavery in the Greek world", σ. 13 κ.ε. Για τη χριστιανική πρακτική βλ. Osiek, "The ransom of captives", και Klingshirn, "Charity and power".

23. Πβ. Πλάτων, Πολιτεία 577d, Αριστοτέλης, Πολιτικά 1255a 25 κ.ε.· για άλλες σχετικές παραπομπές και σχολιασμό βλ. Ste. Croix, The Class Struggle in the Ancient Greek World, σ. 416 κ.ε., και Φουκώ, Η χρήση των απολαύσεων, σ. 76 κ.ε.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/102.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ιδιαίτερα στους κύκλους των στωικών και των κυνικών.24 Της ίδιας γνώμης ήταν και ο ιουδαίος φιλόσοφος Φίλων, που θεωρούσε τον Αδάμ και την Εύα τους πρώτους ανθρώπους που υποδουλώθηκαν στα πάθη (Κοσμοπ. 167).

Ο Δίων Χρυσόστομος συνέγραψε στις αρχές του δεύτερου μ.Χ. αιώνα δύο λόγους με θέμα Περί δουλείας και ελευθερίας. Επικαλούμενος πλήθος στοιχείων, άλλοτε από το μακρινό παρελθόν, άλλοτε από το παρόν, ο Δίων εντόπισε πολλές αντιφάσεις στην παραδοσιακή διάκριση μεταξύ ελευθέρων και δούλων. Πραγματικές ή φανταστικές, οι αντιφάσεις αυτές δημιουργούσαν προβλήματα στη διατύπωση απλών και καθαρών ορισμών της δουλείας και της ελευθερίας, Πρόθεση του ρήτορα ωστόσο δεν ήταν να βρει λύσεις στα προβλήματα αυτά, αλλά να υπερβεί την καθιερωμένη συλλογιστική. Ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων φιλοσόφων και ρητόρων, ο Δίων προσπέρασε τον νομικά κατοχυρωμένο θεσμό της δουλείας, σαν να μην είχε ουσιαστικό νόημα, και επικεντρώθηκε στη διάκριση μεταξύ ανθρώπων με ελεύθερο χαρακτήρα και ανθρώπων με χαρακτήρα υποδουλωμένο σε πάθη: "Των μεν γαρ λεγομένων δούλων πολλούς ομολογήσομεν δήπου είναι ελευθερίους, των δε γε ελευθέρων πολλούς πάνυ δουλοπρεπείς" (15.29). Στο ίδιο ακριβώς πνεύμα, και συχνά με τα ίδια λόγια, ο Επίκτητος καλούσε τους ακροατές του να ξεφύγουν από τις κοινές αντιλήψεις. Πραγματικός δούλος δεν ήταν ο άνθρωπος που μπορούσε να αγοραστεί και να πωληθεί (Διατρ. 4.1.53). Σε αντίθεση προς την νομιζομένην ελευθερία των απαίδευτων, χάριν της οποίας πολλοί άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους και ολόκληρες πόλεις είχαν καταστραφεί, ο φιλόσοφος μιλούσε για την "αληθινή" ελευθερία, που δεν μπορούσε να την επιβουλευθεί ή να την θέσει σε κίνδυνο κανείς (4.1.71-2).25

—————————————

24. Πβ. Κικέρων, Paradoxa stoicorum 5.35· Σενέκας, ep. 47.17.

25. Για τις κοινωνικές διαστάσεις της διδασκαλίας των φιλοσόφων της εποχής βλ. Finley, The Ancient Economy, σ. 41-61 (κυρίως για τον Κικέρωνα)· Brunt, "Aspects of the social thought of Dio Chrysostom and of the Stoics" (για τον Δίωνα και τις καταβολές των θεωριών του). Ειδικότερα

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/103.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Σε λαϊκότροπο ανάγνωσμα της εποχής, η ελευθερία και η δουλεία παρουσιάζονται ως εναλλακτικοί δρόμοι τους οποίους μπορεί να ακολουθήσει ένας άνθρωπος. Η οδός της ελευθερίας είναι στην αρχή τραχεία, δυσέκβατος, απόκρημνος και άνυδρος, τριβόλων γέμουσα και επικίνδυνος, που γίνεται όμως στο τέλος πεδίον ομαλόν, με περιπάτους, άλση γεμάτα καρπούς και ένυδρος, ενώ η οδός της δουλείας είναι αρχικά πεδίον ομαλόν, ευανθή και ηδείαν πρόσοψιν έχουσα, και πολλήν τρυφήν, αλλά που το τέλος της αποδεικνύεται δυσέκβατον, όλον σκληρόν και κρημνώδες. Η δουλεία και η ελευθερία για τις οποίες γίνεται λόγος αποτελούν ιδιότητες της ψυχής, όχι του σώματος.26

Οι χριστιανοί αποδέχτηκαν τις αντιλήψεις αυτές και τις επεξεργάστηκαν με συνέπεια.27 Χαρακτηριστική είναι η διατύπωση που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας της Προς Τίτον επιστολής: "Ήμεν γάρ ποτε και ημείς ανόητοι, απειθείς, πλανώμενοι, δουλεύοντες επιθυμίαις και ηδοναίς ποικίλαις...". Σε άλλο σημείο της ίδιας επιστολής, ο συγγραφέας περιγράφει τη συμπεριφορά των (κατά σάρκα) δούλων "ίνα την διδασκαλίαν την του σωτήρος ημών Θεού κοσμώσιν εν πάσιν" (Τίτ. 3:3· 2:9-10). Όπως και οι εθνικοί, οι χριστιανοί συγγραφείς κινούνταν με μεγάλη ευκολία ανάμεσα στις δύο έννοιες της λέξης δουλεία, την κυριολεκτική και τη μεταφορική.

—————————————

για τις απόψεις των στωικών σχετικά με τη δουλεία βλ. Bradley, "Seneca on slavery" και Manning, "Stoicism and slavery".

26. Βίος Αισώπου (G) 94· ο συγγραφέας του βίου μετασχηματίζει, για τις ανάγκες του επιχειρήματός του, την παλαιά διδαχή για τους δρόμους της αρετής και της κακίας, που ήταν ήδη γνωστή στον Ησίοδο, Έργα και Ημέραι 288-92.

27. Για τις σχέσεις στωικισμού και χριστιανισμού βλ. Hershbell, "The Stoicism of Epictetus", σ. 2160-1, και Jagu, "La morale d'Epictète et le christianisme"· για τις σχέσεις πλατωνισμού και χριστιανισμού βλ. Lilla, Clement of Alexandria· γενικότερα βλ. Malherbe, "Hellenistic moralists and the New Testament".

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/104.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

Το εγκρατές γένος των δούλων

Οι δούλοι, όπως ήταν φυσικό, είχαν συχνά τη σκέψη τους στην ελευθερία. Σύμφωνα με τη γνώμη πολλών στοχαστών της εποχής, ωστόσο, η ελευθερία δεν ήταν το παν. Απεναντίας, η ελευθερία ήταν γεμάτη παγίδες. Αν κάποια στιγμή εκπληρωνόταν ο πόθος ενός δούλου, υποστήριζε ο Επίκτητος, ο δυστυχής θα βρισκόταν από τη μια στιγμή στην άλλη στον "σκληρό κόσμο" των ελεύθερων ανθρώπων. Θα ανακάλυπτε ότι δεν είχε ούτε πού να πάει, ούτε τι να φάει. Για να εξοικονομήσει τα προς το ζην, θα αναγκαζόταν, ενδεχομένως, να προσφέρει το σώμα του στις ερωτικές επιθυμίες άλλων, πέφτοντας έτσι σε χειρότερη δουλεία από πριν.28 Αν πάλι, όπως συνέβαινε σε ορισμένες περιπτώσεις, κατάφερνε να πλουτίσει, αργά ή γρήγορα θα αντιμετώπιζε τις συνήθεις δυστυχίες των πλουσίων. Θα ερωτευόταν ο ίδιος κάποιον μικρό δούλο, παιδισκάριον, και θα καθίστατο δούλος του δούλου του. "Τι κακό είχε η προηγούμενη κατάστασή μου", θα αναφωνούσε στο τέλος ο πρώην δούλος, "άλλος φρόντιζε για την ένδυση και υπόδησή μου, άλλος με έτρεφε, άλλος με περιέθαλπε όταν αρρώσταινα, ενώ εγώ προσέφερα λίγες μόνο υπηρεσίες· τι τραβάω τώρα ο ταλαίπωρος υποδουλωμένος σε πολλά πράγματα αντί σε ένα δεσπότη".29 Το παράδοξο στον Επίκτητο δεν είναι ότι η δουλεία με ανθρώπινους δεσπότες ήταν ήσσονος σημασίας από τη δουλεία στα πάθη. Ο φιλόσοφος επιθυμούσε να δείξει ότι, για ένα δούλο, η κατάσταση εξάρτησης του σώματος ήταν προτιμότερη από την ελευθερία, καθώς του εξασφάλιζε τις βασικές 

—————————————

28. Η πορνεία ήταν πράγματι συνήθης διέξοδος για τους απελεύθερους, ιδίως όταν είχαν εκπορνευθεί από τους δεσπότες τους και ως δούλοι.

29. Επίκτητος, Διατριβαί 4.1.34-8. Το θέμα αυτό ήταν ιδιαίτερα προσφιλές στους στωικούς και απαντά με τα ίδια σχεδόν λόγια στον Κικέρωνα, Paradoxa stoicorum 5.36, και στον Φίλωνα στο Περί του πάντα σπουδαίον ελεύθερον είναι 38, 156 (το οποίο ορισμένοι μελετητές δεν δέχονται ως γνήσιο έργο του ιουδαίου φιλοσόφου)· πβ. Δίων, Περί δουλείας και Ελευθερίας Α και Β. Στον Επίκουρο αποδίδεται η πεποίθηση ότι ο έρωτας δεν ήταν θεόπεμπτος, και ότι ο σοφός δεν θα έπρεπε να ερωτεύεται (Διογένης Λαέρτιος 10.118).

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/105.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

βιοτικές ανάγκες και, κυρίως, τον προφύλασσε από τα καταστρεπτικά πάθη των ελεύθερων ανθρώπων - με κύριο τέτοιο πάθος τον έρωτα.30

Η κατάσταση της δουλείας εμφανιζόταν έτσι να έχει και την ευεργετική της διάσταση. Την παιδαγωγική αξία της δουλείας την είχαν ήδη επισημάνει οι φιλόσοφοι της κλασικής Αθήνας. Ο Σωκράτης, καθώς φαίνεται, είχε ισχυριστεί ότι ένας ελεύθερος άνθρωπος υποδουλωμένος στις ηδονές θα έπρεπε να εύχεται την υποδούλωσή του σε αγαθούς δεσπότες. Αυτό και μόνο θα μπορούσε να τον σώσει.31 Ο συλλογισμός αυτός απαντά σε διάφορες παραλλαγές. Μια καλή άσκηση στην εγκράτεια θα ήταν, για παράδειγμα, να περιορίζεται ένας δεσπότης στο ταπεινό φαγητό των δούλων του, έχοντας πρώτα απολαύσει τη θέα πολυτελών εδεσμάτων.32 Στα ελληνικά μυθιστορήματα, γόνοι ευγενών και πλουσίων οικογενειών οδηγούνταν κάποτε στην ευτυχία και τις ανέσεις ύστερα από μια περίοδο υποδούλωσης, συνήθως κατόπιν πειρατείας. Οι χριστιανοί δάσκαλοι βρήκαν κι αυτοί την παιδευτική αξία της "υποδούλωσης" χρήσιμη για ορισμένους ελεύθερους πιστούς. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς προέτρεπε τους αλαζόνες, τους ισχυρούς και τους πλούσιους χριστιανούς να αποδέχονται κάποιον άνθρωπο του Θεού "καθάπερ αλείπτην και κυβερνήτην".33

Η ευεργετική επίδραση της υποδούλωσης θα μπορούσε, κατά μείζονα λόγο, να ωφελήσει τους ίδιους τους δούλους. Παρόμοιοι συλλογισμοί απαντούν στον Πλάτωνα34 και τον Αριστοτέλη, που

—————————————

30. Στο Βίος Απολλωνίου, ο Φιλόστρατος εμφανίζεται να ειρωνεύεται αυτόν τον ευρύτατα διαδεδομένο συλλογισμό στο ακόλουθο περιστατικό: Πριν πεθάνει, ο Απολλώνιος απελευθέρωσε τη μία του δούλη αφήνοντας την άλλη, δούλη της πρώτης, με τη δικαιολογία ότι αυτό θα την ωφελούσε. Ενώ όμως θα περίμενε κανείς η δούλη να λάβει ηθική ωφέλεια από την υποδούλωσή της, μεταπωλείται σε κάποιον που την ερωτεύεται και την παντρεύεται (8.30).

31. Ξενοφών, Απομνημονεύματα 1.5.4-5· πβ. Πλάτων, Συμπόσιον 1846 b-e· Πολιτεία 590c.

32 Πλούταρχος, Περί του Σωκράτους δαιμονίου 585Α.

33. Τις ο σωζόμενος πλούσιος 40-1.

34. Φαίδων 62d-e.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/106.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

ισχυριζόταν, χωρίς να εμβαθύνει, ότι τους δούλους τους "συμφέρει" η κατάσταση της δουλείας (Πολ. 1255a 1-2). Ο στωικός Ποσειδώνιος, τον πρώτο αιώνα π.Χ., προσπάθησε να δώσει στη σύλληψη αυτή και μια ιστορική διάσταση. Αναφερόμενος στην περίπτωση των Μαριανδυνών, έγραφε:

Πολλούς τινας εαυτών ου δυναμένους προΐστασθαι διά το της διανοίας ασθενές επιδούναι εαυτούς εις την των συνετωτέρων υπηρεσίαν, όπως παρ' εκείνων τυγχάνοντες της εις τα αναγκαία επιμελείας αυτοί πάλιν αποδιδώσιν εκείνοις δι' αυτών άπερ αν ώσιν υπηρετείν δυνατοί.35

Σύμφωνα με τη λογική αυτή, οι σχέσεις δεσποτών-δούλων ήταν προϊόν συνεννόησης, με στόχο το αμοιβαίο καλό. Σε όσους ήθελαν να ερευνήσουν το ζήτημα, ο ασθενής χαρακτήρας των δούλων ήταν προφανής και από το γεγονός ότι τελικά αποδέχονταν τη δουλεία. Ο Σενέκας, για παράδειγμα, είχε ακούσει για κάποιον Σπαρτιάτη που προτίμησε το θάνατο από τη δουλεία. Όποιος δεν αποδεχόταν τη δουλεία είχε, τουλάχιστον, τη διέξοδο της αυτοκτονίας.36

Ο Σενέκας καταδίκαζε την απάνθρωπη μεταχείριση των δούλων. Περιέγραφε με μελανά χρώματα τις συνήθειες ορισμένων δεσποτών που τιμωρούσαν με σκληρότητα τους πεινασμένους δούλους τους, καθώς οι ίδιοι απολάμβαναν τα πολυτελή τους εδέσματα. Ωστόσο, ακόμα και αυτή η βάναυση συμπεριφορά, διαπαιδαγωγούσε, κατά τον Σενέκα, τους δούλους (ep. 47). Ένας από τους συνομιλητές των Δειπνοσοφιστών του Αθήναιου παρατηρούσε με θαυμασμό το "πλήθος των οικετών" που τους υπηρετούσε:

Αεί ποτε εγώ, άνδρες φίλοι, τεθαύμακα το των δούλων γένος ώς εστιν εγκρατές τοσαύταις εγκαλινδούμενον λιχνείαις. Ταύτας γαρ υπερορώσιν ου μόνον διά φόβον αλλά και κατά 

—————————————

35. Αθήναιος 263c-d.

36. Οι αναφορές του Σενέκα σε αυτοκτονίες δούλων είναι αρκετές· για την ιστορία με τον Σπαρτιάτη βλ. ep. 70, πβ. ep. 77.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/107.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

διδασκαλίαν, ου την εν Δουλοδιδασκάλω Φερεκράτους, αλλά εθισθέντες, (262b-c)37

Το περιεχόμενο της κωμωδίας του πέμπτου αιώνα Δουλοδιδάσκαλος, για την οποία γίνεται λόγος, δεν είναι γνωστό. Από την περικοπή ωστόσο φαίνεται ότι ο δουλοδιδάσκαλος του Φερεκράτη δεν διαπαιδαγωγούσε τους δούλους σε θέματα ηθικής. Το ενδιαφέρον του στρεφόταν σε πρακτικά ζητήματα. Για την εποχή της αθηναϊκής δημοκρατίας δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες συστηματικής και οργανωμένης επαγγελματικής εκπαίδευσης δούλων.38 Από μια αναφορά στα Πολιτικά του Αριστοτέλη προκύπτει ότι κάτι τέτοιο ήταν σπάνιο ή άγνωστο. Ορίζοντας τη δουλική επιστήμη, ο Αριστοτέλης μνημονεύει την τέχνη κάποιου Συρακούσιου (δουλοδιδάσκαλου;) που "λαμβάνων μισθόν εδίδασκε τα εγκύκλια διακονήματα τους παίδας" (1255b 23-8). Για να επικαλεστεί ένα τέτοιο παράδειγμα, που ίσως το γνώριζε από τον ίδιο τον Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης δεν θα είχε υπόψη του πολλά ανάλογα στην Αθήνα της εποχής.

Ένας αθηναίος δεσπότης που ήθελε να χρησιμοποιήσει κάποιον δούλο του σε ειδικευμένη εργασία ή τέχνη, για να μη χάσει πολύτιμο χρόνο εκπαιδεύοντάς τον ο ίδιος, μπορούσε να βρει κάποιον που κατείχε τις σχετικές γνώσεις από τον προηγούμενο ιδιοκτήτη του. Οι πληροφορίες για τα ζητήματα αυτά δεν είναι πολλές, και όταν υπάρχουν, σπάνια αναφέρονται σε λεπτομέρειες. Η κατάσταση εμφανίζεται πολύ διαφορετική τη ρωμαϊκή εποχή. Στα paedagogia της Ρώμης και των άλλων μεγάλων πόλεων της αυτοκρατορίας εκπαιδεύονταν δεκάδες και εκατοντάδες δούλοι πολλών νοικοκυριών.39 Οργανωμένα ιδρύματα εκπαίδευαν για λογαριασμό του 

—————————————

37. Η παρατήρηση ότι οι δούλοι δείχνουν εγκράτεια στα δείπνα των δεσποτών τους αποδίδεται ήδη στον Διογένη τον κυνικό (Διογένης Λαέρτιος 6.28-9).

38. Βλ. Forbes, "The education and training of slaves in antiquity".

39. Βλ. Mohler, "Slave education in the Roman Empire"· Bonner, Education in Ancient Rome, σ. 45-6.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/108.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

αυτοκράτορα δούλους, ορισμένοι από τους οποίους χρησιμοποιούνταν σε υψηλές διοικητικές θέσεις.40 Στις σχετικές αναφορές, ωστόσο, δεν γίνεται λόγος για ηθική διαπαιδαγώγηση.

Οι δούλοι υπακούετε τοις κατά σάρκα κυρίοις εκ ψυχής

Ο συνομιλητής των Δειπνοσοφιστών υποστήριζε ότι οι δούλοι αποκτούσαν ηθικές αρετές με τον εθισμό στη στέρηση. Το ενδιαφέρον είναι ότι, σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, τον εθισμό δεν τον προκαλούσε μόνο ο φόβος, αλλά και η διδασκαλία - που σημαίνει ότι, για ορισμένους τουλάχιστον δεσπότες, οι δούλοι ήταν επιδεκτικοί ηθικής διαπαιδαγώγησης. Η ηθική διαπαιδαγώγηση όμως προϋπέθετε ανθρώπους με προδιάθεση στην αρετή. Μπορούσε ένας δούλος να έχει τέτοια προδιάθεση; Το ζήτημα αυτό είχε απασχολήσει τους φιλοσόφους, τουλάχιστον από την εποχή της κλασικής Αθήνας.

Ο Πλάτων στους Νόμους συμβούλευε το δεσπότη να καθοδηγεί τους δούλους του με επιταγές, μη προσπαίζων - χωρίς δηλαδή να έρχεται σε "ανθρώπινες" σχέσεις μαζί τους (776b-778c).41 Η αντίληψη αυτή, που φιλοσοφικά τουλάχιστον φαίνεται ότι ήταν κυρίαρχη την εποχή εκείνη, θεωρούσε το φόβο βασική προϋπόθεση για τη σωστή συμπεριφορά των δούλων. Οι δεσπότες, ωστόσο, σπάνια θα εφήρμοζαν την επιλογή αυτή. Η συμβίωσή τους, κάτω από την ίδια στέγη, με ορισμένους δούλους οδηγούσε αναγκαστικά στη δημιουργία προσωπικών επαφών και σχέσεων. Κατά τον Αριστοτέλη, που βρισκόταν συνήθως πλησιέστερα στην πραγματική ζωή, οι δούλοι είχαν ανάγκη από νουθεσίες περισσότερο από ό,τι τα ελεύθερα παιδιά. Αν και όργανο, ο δούλος διέφερε από τα άλλα όργανα επειδή διέθετε ψυχή. Όπως κάθε ψυχή, και αυτή του δούλου χρειαζόταν

—————————————

40. Βλ. Weaver, Familia Caesaris.

41. Για τις απόψεις του Πλάτωνα περί δουλείας βλ. Vlastos, "Slavery in Plato's thought"· για τις απόψεις των φιλοσόφων γενικότερα βλ. Schlaifer, "Greek theories of slavery", και Garlan, Η δουλεία στην αρχαία Ελλάδα, σ. 151-9.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/109.gif&w=600&h=91524. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

καλλιέργεια. Ακόμα και κάποιου είδους φιλία ανάμεσα στο δούλο και το δεσπότη ήταν κατανοητή στον Αριστοτέλη.42 Ωστόσο, η αρετή που μπορούσε να διαθέτει ο δούλος δεν ήταν όμοια με αυτή των ελεύθερων ανθρώπων. Προορισμός της ήταν να οδηγεί το δούλο στη σωστή εκτέλεση των καθηκόντων του, και για τον προορισμό αυτόν, μια μικρά αρετή ήταν αρκετή.43

Πληροφορίες για την καθημερινή πρακτική, αν και φιλοσοφικά επεξεργασμένες, παρέχει ο Ξενοφών. Ιδιαίτερη σημασία απέδιδε στην κατάλληλη εκλογή και καθοδήγηση δύο ειδών δούλων: της ταμίης και του επιτρόπου. Η ταμίη, που ήταν επιφορτισμένη με την οικιακή τάξη, θα έπρεπε να είναι "εγκρατεστάτη και γαστρός και οίνου και ύπνου και ανδρών συνουσίας". Κυρίως όμως, με τη διδασκαλία των δεσποτών της, όφειλε να συμμερίζεται τις χαρές και τις λύπες τους. Παρόμοιες είναι και οι σκέψεις που διατυπώνονται για τη διαπαιδαγώγηση του επιτρόπου, δηλαδή του δούλου-επιστάτη, που θα αναλάμβανε τον έλεγχο των άλλων δούλων. Το ιδανικό, κατά τον Ξενοφώντα, ήταν να διδάσκεται ο επίτροπος από τον ίδιο του το δεσπότη - το ρήμα παιδεύω που χρησιμοποιείται στην περίπτωση είναι ενδεικτικό. Η παιδεία ήταν προνόμιο των ελευθέρων.44 Αν η περιγραφή αυτή ανταποκρίνεται κάπως στην πραγματικότητα, γίνεται φανερό ότι κάποιοι Αθηναίοι της κλασικής εποχής αποδέχονταν τη δυνατότητα κατάλληλης διαπαιδαγώγησης ορισμένων δούλων τους - έστω και ειδικά επιλεγμένων.

Η συζήτηση αυτή κράτησε πολλούς αιώνες, και διάφοροι στοχαστές αισθάνθηκαν την ανάγκη να τοποθετηθούν στο ζήτημα.45 Με

—————————————

42. Ηθικά Νικομάχεια 1161b 2-9.

43. Πολιτικά 1255b 12-5, 1259b 22 - 1260b 8· Ψευδο-Αριστοτέλης, Οικονομικά 1344a 25 - 1344b 4.

44. Οικονομικός 9.11-12, 12.3 κ.ε.· πβ. 14.9. Με το ίδιο ρήμα παιδεύω χαρακτηρίζει και ο Αριστοτέλης την τέχνη του Συρακούσιου.

45. Κατά τον Διογένη Λαέρτιο, ο Διογένης ο κυνικός είχε ήδη παρατηρήσει πόσο παράλογο ήταν να αγοράζονται οι δούλοι μόνο για την εξωτερική τους εμφάνιση, που σημαίνει ότι τους αναγνώριζε τη δυνατότητα αρετής (6.30)· κατά τον Διογένη Λαέρτιο πάλι, ο Επίκουρος έλεγε ότι δεν θα έπρεπε να 

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/41/gif/110.gif&w=600&h=915 24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

τους στωικούς διαδόθηκε η αντίληψη ότι οι δούλοι ήταν γενικά επιδεκτικοί ηθικής παιδείας. Μπορεί να βρίσκονταν κάτω από ειδικές συνθήκες διαβίωσης, διέθεταν όμως ψυχή, όπως και οι ελεύθεροι. Ορισμένοι δεσπότες μάλιστα πίστευαν ότι οι δούλοι μπορούσαν να κατανοήσουν τις απόψεις τους στο θέμα αυτό. Κατά τον κολασμό όφειλαν να τους πείθουν ότι ενεργούσαν προς το συμφέρον τους.46 Οι φιλοσοφικές αυτές θεωρίες έγιναν αποδεκτές και από τους χριστιανούς. Ο Παύλος, που συμβούλευε τους γονείς να ανατρέφουν τα παιδιά τους «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου», καλούσε και τους δούλους να εκτελούν τα καθήκοντά τους «εκ ψυχής». Οι δούλοι μετείχαν πια στην αρετή, και τα έργα τους, όπως των ελευθέρων, έπρεπε να εκτελούνται με επιδίωξη την αναζήτηση του αγαθού. Μόνο που για τους δούλους, «το αγαθό» ήταν η υπακοή στους δεσπότες τους (Εφ. 6:4-9).47

Δεν είναι εύκολο να διαπιστωθεί σε ποιο βαθμό οι θεωρητικές συλλήψεις αντιστοιχούσαν στην καθημερινή πρακτική. Θεωρία και πράξη, ωστόσο, βρίσκονταν σε διαρκή αλληλεπίδραση. Οι ακραίες τοποθετήσεις, που δεν αναγνώριζαν στο δούλο καμιά αρετή, διαψεύδονταν από την εμπειρία. Οι φιλοσοφικές διακηρύξεις για ίση προδιάθεση στην αρετή δεν οδήγησαν ποτέ σε μια γενικευμένη διαπαιδαγώγηση των δούλων. Η ζωή, όπως πάντα, θα είχε όλες τις ποικιλίες και όλες τις παραλλαγές που μπορούσαν να παραχθούν. Οι υπάρχουσες ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι από την κλασική Αθήνα στην αυτοκρατορική Ρώμη αυξήθηκαν οι περιπτώσεις διαπαιδαγώγησης των δούλων τόσο για εξειδικευμένες τέχνες, όσο και για πιο ενάρετη συμπεριφορά. Ο δουλοδιδάσκαλος του Φερεκράτη ήταν αξιομνημόνευτος στην κλασική Αθήνα. Τον πρώτο μ.Χ. αιώνα, οι συμβουλές του Παύλου για νουθεσία δούλων δεν έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση.

—————————————

τιμωρεί κανείς τους δούλους του, αλλά να τους λυπάται και να τους συγχωρεί (10.118).

46. Πορφύριος, Προς Μαρκέλλαν 35.2.

47. Η πατρότητα της επιστολής αμφισβητείται από ορισμένους μελετητές.

Σελ. 110
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Παιδαγωγός
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 91
    24. Κυρτάτας, Παιδαγωγός

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

    ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗ