Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 105-124 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/105.gif&w=600&h=915

μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τις αναζητήσεις γύρω από την εθνική ταυτότητα των Νεοελλήνων και τις προοπτικές του νεοσύστατου βασιλείου και κατά την οποία αρχίζουν να διαμορφώνονται οι κεντρικοί άξονες της νεοελληνικής ιδεολογίας. Μέσα στο κλίμα αυτό πρέπει να δούμε τους λόγους στα

εγκαίνια του Πανεπιστημίου. Ωστόσο ο πανηγυρικός τόνος και η αισιοδοξία των ρητόρων φαίνεται ότι απηχούσαν και ένα γενικότερο αίσθημα ευφορίας, όπως έδειξε η θερμή υποδοχή που επιφύλαξε στο Πανεπιστήμιο η ελληνική κοινωνία και μάλιστα ο έξω ελληνισμός.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΕΥΕΡΓΕΤΙΣΜΟΣ

Πραγματικά, η ίδρυση του Πανεπιστημίου είχε ευρύτατη απήχηση. Τα ιδεολογήματα για την υψηλή εκπαιδευτική και εθνική αποστολή του βρήκαν ανταπόκριση σε μεγάλα τμήματα του ελληνικού πληθυσμού, και ιδιαίτερα στους πλούσιους ομογενείς, εκτρέφοντας ένα ισχυρό ρεύμα ευεργετισμού. Έτσι, σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο γίνεται αποδέκτης αθρόων δωρεών και κληροδοτημάτων, που κάλυψαν βασικές ανάγκες του ιδρύματος και των φοιτητών και εξασφάλισαν σ αυτό σημαντική κινητή και ακίνητη περιουσία.

Είναι αξιοσημείωτο ότι οι σχετικές προσφορές αρχίζουν πριν ακόμη ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο. Το 1833 ήδη ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος στην Καλκούτα των Ινδιών, κληροδοτεί στην «πρώτην εν Αθήναις Ακαδημίαν» που θα ιδρυόταν τη μισή περιουσία του και τα χειρόγραφα των Ινδικών μεταφράσεων του18. Οι δωρεές πολλαπλασιάζονται από το 1837 και ύστερα, υποκινούμενες και από εκκλήσεις στο ευρύ κοινό για οικονομική βοήθεια, προκειμένου να

εξασφαλιστούν τα αναγκαία χρήματα για την οικοδόμηση του κτιρίου του Πανεπιστημίου.

Τον Ιανουάριο του 1839 συγκροτήθηκε επιτροπή για τη συγκέντρωση συνδρομών «προς ανέγερσιν ελληνικού Πανεπιστημίου», στην οποία συμμετείχαν ο Γ. Κουντουριώτης και ο Α. Ζαΐμης, μέλη του Συμβουλίου Επικρατείας, ο Θ. Κολοκοτρώνης, ô ανακτοσύμβουλος Α. Χ. Βράνδης (Brandis), ο πρύτανης Γ. Ράλλης, ο τραπεζίτης Θ. Ράλλης, ο γυμνασιάρχης Γ. Γεννάδιος και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ν. Βάμβας και Κ. Σχινάς19. Η συμμετοχή στην επιτροπή «εγκριτοτάτων μελών» της αθηναϊκής κοινωνίας προσέδιδε ιδιαίτερη βαρύτητα

18. Βλ. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 3.

19. Κλάδος, Εκπαιδευτικά, τ. Α', σ. 320-321· Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 185-186· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 17,292 κ.εξ.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/106.gif&w=600&h=915

τα στο έργο της. Η πρώτη πράξη της επιτροπής ήταν να απευθύνει μια έκκληση για βοήθεια στους Έλληνες και φιλέλληνες, τονίζοντας την εθνική σημασία του εγχειρήματος20. «Εις τον ελεύθερον και αυτόνομον Έλληνα», αναφέρεται, «μετά το στάδιον της εθνικής πάλης ανοίγεται ήδη το στάδιον της παιδείας και των επιστημών, το οποίον μόνον διατρέχων σήμερον δύναται τας ηθικάς ανάγκας του να ευχαριστήση, και τον με χειμάρρους αιμάτων εξαγορασθέντα εθνισμόν του να ενισχύση και να διατηρήση». Αυτή τη νέα προοπτική, της πνευματικής και ηθικής ανάπτυξης του ελληνικού έθνους, υπηρετεί το νεότευκτο Πανεπιστήμιο. Αποτεινόμενη, λοιπόν, η επιτροπή «προς τους απανταχού της οικουμένης παρεπιδημούντας Έλληνας» και «τους παρ' άπασι τοις έθνεσι φιλέλληνας», ζητεί την οικονομική συνδρομή τους για την ανέγερση του Πανεπιστημίου.

Η έκκληση της επιτροπής βρήκε θερμή ανταπόκριση. «Δήμοι, πόλεις, χωρία, άτομα εντός και εκτός της Ελλάδος αντιφιλοτιμούμενοι πάντες, έσπευδον εις τον περιφανή καταρτισμόν του πολυποθήτου τούτου καταστήματος», θυμάται ένας πληρεξούσιος στην Εθνική Συνέλευση του 184421. Πραγματικά, σε πολλές πόλεις του εσωτερικού και κυρίως του εξωτερικού συγκροτούνται

υποεπιτροπές που διενεργούν εράνους και ανοίγονται κατάλογοι συνδρομητων που κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι, οι οποίοι δημοσιεύονται στις εφημερίδες με τα ποσά που προσφέρει ο καθένας. Στο πλαίσιο της κινητοποίησης αυτής ο Κ. Σχινάς, περνώντας από τη Βιέννη το 1842, με την ευκαιρία ενός ταξιδιού του στη Γερμανία, συναντά τον Γεώργιο Σίνα και άλλα μέλη της οικογένειάς του και τους «ενθουσιάζει», όπως γράφει, για την υπόθεση του Πανεπιστημίου, ενώ συγχρόνως επισκέπτεται με συστάσεις του Σίνα και τον πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλος Οβρένοβιτς22.

Με τις συνδρομές που συγκεντρώθηκαν έγινε δυνατή η έναρξη της οικοδόμησης του Πανεπιστημίου, που είχε σχεδιαστεί από τον Δανό αρχιτέκτονα Ch. Hansen. Τον Ιούλιο του 1839 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος, ενώ το 1841 είχε προχωρήσει η οικοδόμηση της πρόσθιας πλευράς, πράγμα που επέτρεψε τη μετακόμιση του Πανεπιστημίου από την οικία Κλεάνθη στο νέο κτίριο τον Νο-

20. Βλ. την πρόσκληση στον Πανταζίδη, Χρονικόν, σ. 296-299.

21. Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, Αθήνα 1844, σ. 534.

22. Σ. Β. Κουγέας, «Το ενδιαφέρον του Όθωνος δια το Πανεπιστήμιον», Νέα Εστία 22, 1937, σ. 1797. Βλ. και Θανάσης Χρήστου, Κωνσταντίνος Δημητρίου Σχινάς (1801-1857). Η ζωή, το έργο, η εποχή του, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1998, σ. 179.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/107.gif&w=600&h=915

έμβριο του ίδιου έτους. Προβλήματα οικονομικά θα διακόψουν τις εργασίες και θα χρειαστεί η σύναψη δανείου από την Εθνική Τράπεζα και η συνδρομή του Μίλος Οβρένοβιτς για να συνεχιστεί το έργο και να αποπερατωθεί το 1843 η πρόσθια πλευρά του Πανεπιστημίου. Στα επόμενα χρόνια θα οικοδομηθούν και οι άλλες πτέρυγες, με τη συνδρομή του κράτους και των ομογενών, και το όλο έργο θα αποπερατωθεί γύρω στο 1864, χάρη στη γενναία συνεισφορά του ομογενούς από την Πετρούπολη Δ. Μπερναρδάκη23.

Για τις εργασίες οικοδόμησης του Πανεπιστημίου δαπανήθηκαν ως το 1864 γύρω στις 800.000 δρχ.24. Το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών προήλθε από συνδρομές του εξωτερικού. Συγκεκριμένα, οι συνδρομές από την Ελλάδα, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και εκείνες του ελληνικού κράτους, του ίδιου του Πανεπιστημίου και του βασιλιά Όθωνα (71.000 δρχ., 35.000 και 41.000, αντίστοιχα), αντιπροσωπεύουν περίπου το 38%, ενώ οι συνδρομές από το εξωτερικό το 62% (Πίν. 1). Τη μεγαλύτερη συμμετοχή έχουν τα αστικά κέντρα του παροικιακού ελληνισμού: η Βιέννη και η Αλεξάνδρεια πρώτα, χάρη στις γενναίες συνδρομές των εκεί πλουσίων εμπόρων (Τύρκα, Χαραμή, Δούμα, Τοσίτζα, Στουρνάρη κ.ά.) και κατόπιν η Πέστη, το Λονδίνο, η Νίζνα, το Βουκουρέστι,η Βραΐλα, η Κωνσταντινούπολη, η Μασσαλία, το Γαλάτσι. Εκτός από τα κέντρα αυτά αντιπροσωπεύεται, με μικρότερες συνδρομές, και ένα πλήθος πόλεων και κωμοπόλεων, που εκτείνονται από την Κρήτη ως την Τραπεζούντα και την Ταυρίδα. Από τις συνδρομές των «φιλελλήνων», τέλος, ένα σημαντικό μέρος καλύπτει η δωρεά του πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλος Οβρένοβιτς (25.000 δρχ.).

Οι προσφορές στο Πανεπιστήμιο συνεχίστηκαν και μετά την ανέγερση του κτιρίου του. Σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο δέχεται ένα πλήθος δωρεών, που προέρχονται και πάλι στην πλειονότητά τους από έλληνες ομογενείς

23. Για τις διάφορες φάσεις οικοδόμησης του Πανεπιστημίου βλ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 16-28, 67-72 και 168-174. Η αποπεράτωση του κτιρίου έγινε επί πρυτανείας Φρεαρίτη, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι δεν ακολούθησε το αρχικό σχέδιο του Hansen. Για τη σχετική διένεξη βλ. Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 8 κ.εξ.· Λύσ. Καυταντζόγλου, Καλλιτεχνική εξέτασις των κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου έργων του πρώην πρυτάνεως Κ. Φρεαρίτου, Αθήνα 1865· [Κ. Φρεαρίτης], Η μετά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου καλλιτεχνική ονομασθείσα εξέτασις του αρχιτεκτονος Λ. Καφταντζόγλου, Αθήνα 1865' Αν. Θεοφιλάς, Βραχύς τις έλεγχος της του κ. Λ. Καφταντζόγλου καλλιτεχνικής εξετάσεως, Αθήνα 1865. Πβ. Δημήτρης Φιλιππίδης, Η ζωή και το έργο του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου (1811-1885), Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού-Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1995, σ. 264 κ.εξ.

24. Οι εργασίες συνεχίστηκαν και μετά το 1864, ανεβάζοντας υψηλότερα τη συνολική δαπάνη (Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 73-74).

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/108.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Προσφορές για την ανέγερση του Πανεπιστημίου

Α' 1837-1841

392.138,22 δρχ.

- συνδρομές από την Ελλάδα

160.954,27

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

191.655,55

- συνδρομές φιλελλήνων

39.528,40

Β' 1841-1850

193.736,79 δρχ.

- συνδρομές από την Ελλάδα

119.999,61

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

63.737,18

- συνδρομές φιλελλήνων

10.000

Γ' 1851-1863

27.377,37 δρχ.

- διάφορες συνδρομές

27.377,37

Δ' 1863-1864

167.590,69 δρχ.

-συνδρομή Δ. Μπερναρδάκη

139.703,57

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

27.887,12

Σύνολο

780.843,07 δρχ.

Πηγή: Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 38-48 (μέρος Β'), 129-130 (μέρος ΣΤ').

Πηγή: Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 38-48 (μέρος Β'), 129-130 (μέρος ΣΤ').

νείς : από πλούσιους εμπόρους και επιχειρηματίες των αστικών κέντρων της τουρκοκρατούμενης Ανατολής και των ελληνικών παροικιών της Ευρώπης, αλλά και από φτωχούς βιοτέχνες, που θεωρούν και αυτοί «πατριωτικό» χρέος τους να συμβάλουν μαζί με τους πλουσίους στην ανάπτυξη του Πανεπιστημίου. Οι προσφορές αυτές δεν αποτελούν, βέβαια, μεμονωμένο φαινόμενο- εντάσσονται στο ευρύ πλαίσιο του ευεργετισμού που εκδηλώνεται με δυναμικό τρόπο στον 19ο αιώνα, προικοδοτώντας πλήθος εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων του ελληνικού κράτους25.

Όπως σημειώσαμε ήδη, οι δωρεές προς το Πανεπιστήμιο υποκινούνται

άμεσα ή έμμεσα από το ίδιο το Πανεπιστήμιο με τις εκκλήσεις του για βοήθεια αλλά και με τις τιμές που αποδίδει στους δωρητές. Μία από τις πανεπιστημιακές γιορτές, αυτή των Τριών Ιεραρχών (30 Ιανουαρίου), αφιερώνεται

25. Βλ. για το θέμα αυτό Vassiliki Théodorou, Oeuvres de bienfaisance en Grèce (18701914). Profil et attitudes des donateurs, αδημοσ. διδακτορική διατριβή, Université de Paris I, Panthéon-Sorbonne, Παρίσι 1987· πβ. της ίδιας, «Ευεργετισμός και όψεις της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις παροικίες (1870-1920)», Τα Ιστορικά, τ. 4, τχ. 7, Δεκ. 1987, σ. 119-154.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/109.gif&w=600&h=915

στους ευεργέτες και συνδρομητές του ιδρύματος. Τελείται μνημόσυνο γι' αυτούς και εκφωνείται πανηγυρικός λόγος, όπου εξαίρεται η προσφορά τους στο Πανεπιστήμιο26. Επίσης, τα ονόματα των ευεργετών δημοσιεύονται σε πανεπιστημιακά έντυπα και στον τύπο της εποχής με κολακευτικά σχόλια,

ενώ με τιμητικό τρόπο μνημονεύονται και στις πρυτανικές λογοδοσίες. Αναγγέλλοντας κάθε χρόνο ο πρύτανης τις δωρεές και κληροδοσίες προς το Πανεπιστήμιο, εκθειάζει τη γενναιοδωρία και τη φιλοπατρία των ευεργετών και τον ζήλο τους για την παιδεία. Πιο αξιομνημόνευτες θεωρούνται, βέβαια, οι δωρεές των πλουσίων ομογενών. Δεν λείπουν όμως και οι αναφορές σε φτωχούς βιοπαλαιστές, οι οποίοι προσφέρουν στο Πανεπιστήμιο τις ελάχιστες οικονομίες τους. Χαρακτηριστική είναι η μνεία της μικρής δωρεάς των 20 δρχ. που έκανε στο Πανεπιστήμιο με διαθήκη του γύρω στο 1855 ένας φτωχός «ακονητής ξυραφιών», ο Δημ. Όκας από το Μέτσοβο. Συγκρίνοντας ο πρύτανης Ιω. Ολύμπιος τη μικρή προσφορά του με μια άλλη μεγάλη δωρεά που είχε γίνει την ίδια εποχή από τον Δημ. Πλατυγένη, παρατηρεί: «Προσήνεγκε λοιπόν και αυτός ο ακονητής των ξυραφιών το λεπτόν της χήρας εις το κοινόν τούτο του νοός και της ψυχής των Ελλήνων ακονητήριον. Αλλ' οποία σχέσις υπάρχει παρακαλώ του πτωχού τούτου και βάναυσον έργον έχοντος ανθρώπου προς το Πανεπιστήμιον ; του ακονητού των ξυραφιών προς τον βαθύπλουτον και ελευθερόφρονα Έλληνα ; ουδεμία άλλη, ειμή ο ιερός και βαθέως

εν τη καρδία παντός Έλληνος ερριζωμένος προς την πατρίδα ερως»27. Όλα αυτά κολακεύουν την πατριωτική φιλοτιμία και τον ζήλο των πλουσίων αλλά και των φτωχών, ενθαρρύνοντας τη διάθεση προσφοράς στο Πανεπιστήμιο.

Είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς την εξέλιξη των δωρεών στο Πανεπιστήμιο και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των διαθετών, όπως προκύπτουν από το δημοσιευμένο corpus των διαθηκών και των δωρητήριων εγγράφων της περιόδου 1833-189928. Από τη μελέτη του υλικού αυτού, που έχει κά-

26. Καταγραφή των λόγων έχει κάνει η Ευφημία Εξίσου, «Πρυτανικοί και Πανηγυρικοί Λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900, Βιβλιογραφική καταγραφή», Τετράδια Εργασίας ΚΝΕ/ΕΙΕ 10,1988, σ. 502-507.

27.1. Ολύμπιος, Λόγος, 1857, σ. 15. Η προσφορά του Όκα θα αναφέρεται στο εξής

από τις πανεπιστημιακές αρχές ως παράδειγμα του ζήλου και της αυταπάρνησης των φτωχών. Ανάλογη ήταν η υποδοχή μερικά χρόνια πριν της προσφοράς ενός υπηρέτη στο Πανεπιστήμιο (28 δρχ.) : «Τί δεν ηδύνατο να κατορθώση έθνος έχων τοιαύτας ψυχάς!», σχολιάζει ο πρύτανης Ν. Βάμβας (Ν. Βάμβας-Θ. Μανούσης, Λόγοι, 1845, σ. 12).

28. Διαθήκαι και δωρεαί, μέρος Α'-Β', Αθήνα 1900. Βλ. συμπληρωματικά Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929. Στα δημοσιεύματα αυτά δεν πε-

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/110.gif&w=600&h=915

κάνει η Βάσω Θεοδώρου29, φαίνεται ότι οι περισσότερες και μεγαλύτερες δωρεές γίνονται στα χρόνια 1850-1880. Στην πλειονότητά τους οι διαθέτες, και μάλιστα εκείνοι που αφήνουν στο Πανεπιστήμιο τα μεγαλύτερα κληροδοτήματα, προέρχονται από τον έξω ελληνισμό. Το 1/3 περίπου απ' αυτούς ζουν

σε παροικίες της Ρωσίας και της Ρουμανίας και πραγματοποιούν τις δωρεές τους κυρίως πριν από το 1870. Σημαντικός είναι επίσης ο αριθμός εκείνων που ζουν στην Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο, τη Μασσαλία, το Λονδίνο και την Τεργέστη. Ως προς τον τόπο καταγωγής, τη μεγαλύτερη ομάδα συγκροτούν με ποσοστό 36,2% οι Ηπειρώτες, ενώ σημαντική είναι και η αντιπροσώπευση των Χίων. Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους (663%) οι διαθέτες είναι έμποροι. Δεύτερη κατά σειρά, άλλα με αρκετά χαμηλότερη αντιπροσώπευση, έρχεται η κατηγορία των κτηματιών, οι οποίοι ζουν κυρίως στη Ρουμανία, τη Ρωσία, την Αίγυπτο και την Αυστροουγγαρία, ενώ πολύ μικρή είναι η συμμετοχή άλλων

επαγγελματικών ομάδων. Μια τελευταία ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι εκείνη που αφορά την οικογενειακή τους κατάσταση : στη συντριπτική πλειονότητά τους οι διαθέτες δεν έχουν διαδόχους (58% είναι άγαμοι και 24% εγγαμοι χωρίς παιδιά), πράγμα που συνιστά ένα από τα κυριότερα γνωρίσματα του τύπου του εθνικού ευεργέτη.

Ως προς τον τύπο γενικά των κληροδοτημάτων, παρατηρούμε ότι αυτά δεν

απευθύνονται μόνο στο Πανεπιστήμιο. Στις περισσότερες περιπτώσεις το Πανεπιστήμιο δεν είναι παρά ένας από τους πολλούς αποδέκτες των κληροδοτημάτων που αφήνει ο διαθέτης σε συγγενικά και άλλα πρόσωπα και σε εκκλησίες, μοναστήρια, εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα (σχολεία και

ανώτερες σχολές, νοσοκομεία, ορφανοτροφεία, συλλόγους) κλπ. Στον μακρύ αυτό κατάλογο των αποδεκτών περιλαμβάνεται και το Πανεπιστήμιο. Παράλληλα όμως έχουμε και περιπτώσεις όπου το Πανεπιστήμιο είναι ο κυριότερος αποδέκτης μεγάλων δωρεών. Τα προσφερόμενα χρήματα η ακίνητα στο

περιλαμβάνονται οι ποικίλες άλλες δωρεές προς το Πανεπιστήμιο, που δεν έγιναν με επίσημη πράξη· αυτές μπορεί να τις αναζητήσει κανείς στις ετήσιες πρυτανικές λογοδοσίες. Για τα βιογραφικά των ευεργετών του Πανεπιστημίου βλ. Δ. Α. Δημητριάδης, Οι ευεργέται των Πανεπιστημίων. Βιογραφικόν Απάνθισμα μετά εικόνων, τεύχος Α', Αθήνα 1921 και Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ευεργέτες και δωρητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, Α' 1837-1944, Έρευνα-σύνταξη : Ανδρέας Αντωνόπουλος-Χαρίκλεια Μπαλή, Αθήνα 2003.

29. Βάσω Θεοδώρου, «Οι δωρεές των Ελλήνων του εξωτερικού στο Πανεπιστήμιο τον 19ο αιώνα. Η εξέλιξη μιας πρακτικής», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, χ. Α', Αθήνα 1989, σ. 223-234.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/111.gif&w=600&h=915

Πανεπιστήμιο αποβλέπουν, κατά τις δηλώσεις των διαθετών, στην εκπαίδευση των νέων γενικά, στην ενίσχυση της περιουσίας του ιδρύματος, άλλα και στην εξασφάλιση της οικονομικής αυτοτέλειας και ανεξαρτησίας του : «χάριν

εκπαιδεύσεως της Ελληνικής νεολαίας», «προς διατήρησιν» του Πανεπιστημίου «εις ο φωτίζονται όλοι οι ομογενείς μαθηταί»,για «ν' απόκτηση [το Πανεπιστήμιο] ιδίαν περιουσίαν και να διαμείνη ανεξάρτητον προς φωτισμόν της Ελληνικής φυλής»30. Σε αρκετές περιπτώσεις οι σκοποί των κληροδοτημάτων είναι πιο εξειδικευμένοι : αποβλέπουν στη χορήγηση υποτροφιών σε φοιτητές η μαθητές προερχόμενους συνήθως από τον τόπο καταγωγής του διαθέτη, στη βράβευση αριστούχων φοιτητών, στην έκδοση πανεπιστημιακών και άλλων συγγραμμάτων, στην αγορά βιβλίων για την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη.

Χάρη στα κληροδοτήματα το Πανεπιστήμιο σχημάτισε μια αρκετά μεγάλη περιουσία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 η αξία της ανερχόταν σε 2.840.826 δρχ. (1.639.712 δρχ. ακίνητη και 1.201.114 δρχ. χρηματική)31. Η πανεπιστημιακή περιουσία αυξάνεται ακόμη περισσότερο στα επόμενα χρόνια. Με τις αθρόες δωρεές που γίνονται στη δεκαετία του 1870 και τις προσόδους που αύτη έχει αρχίσει να αποδίδει φτάνει στα τέλη της δεκαετίας του 1880 στα 5,5 εκατομμύρια δρχ.32 Με την περιουσία του το Πανεπιστήμιο ελάφρυνε σημαντικά τις κρατικές δαπάνες για τη συντήρησή του33. Το κράτος πλήρωνε τους μισθούς του διδακτικού προσωπικού και του προσωπικού των Παραρτημάτων του Πανεπιστημίου (της Βιβλιοθήκης, του Αστεροσκοπείου, του Βοτανικού Κήπου κ.ά.), καθώς και ορισμένων υπαλλήλων της γραμματείας,

ενώ τα λειτουργικά έξοδα του Πανεπιστημίου (μισθοί διοικητικών υπαλλήλων, υποτροφίες, δαπάνες των σχολών, αγορές βιβλίων και οργάνων, συντήρηση κτιρίων, εκτυπώσεις βιβλίων κλπ.) καλύπτονταν από τα έσοδα της ιδιαίτερης περιουσίας του34. Στα λειτουργικά αυτά έξοδα το υπουργείο Παιδείας

30. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 18,93, 38.

31. Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 73 κ.εξ.

32. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 268.

33. Κατά τον Κανονισμό του 1837, οι δαπάνες για τη συντήρηση του Πανεπιστημίου θα χορηγούνταν από το Εκκλησιαστικό Ταμείο, «καθόσον δεν λαμβάνονται από την ιδιαιτέραν προικοδότησιν του πανεπιστημίου»· στο μεταξύ όμως και όσο οι πηγές αυτές δεν θα επαρκούσαν, «θέλουν γίνεσθαι αι αναγκαίαι προκαταβολαί από το δημόσιον ταμείον» (άρθρο 2). Τελικά όμως το Εκκλησιαστικό Ταμείο ελάχιστα συνεισέφερε στο Πανεπιστήμιο.

34. Βέβαια, τα χρήματα που δαπανούσε το κράτος για το Πανεπιστήμιο ήταν περισσότερα από εκείνα που δαπανούσε το ίδιο το Πανεπιστήμιο για τα λειτουργικά του

έξοδα. Για παράδειγμα, το 1871-1872 το υπουργείο Παιδείας πλήρωσε για μισθούς

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/112.gif&w=600&h=915

δείας συμμετείχε με ένα μικρό βοήθημα που χορηγούσε κάθε χρόνο στο Πανεπιστήμιο35.

Μια ξεχωριστή κατηγορία κληροδοτημάτων προς το Πανεπιστήμιο αποτελούν εκείνα που απέβλεπαν στην ανάπτυξη της πνευματικής δημιουργίας. Πλούσιοι ομογενείς, κυρίως, αναθέτουν στο Πανεπιστήμιο την προκήρυξη και διεξαγωγή διαγωνισμών με θέματα που εστιάζονται στη λογοτεχνία και τη φιλολογία, άλλα και σε άλλους τομείς, όπως η τοπική ιστορία, η θεολογία, τα νομικά. Το αντικείμενο του διαγωνισμού καθορίζεται από τον διαθέτη, ο οποίος ορισμένες φορές προσδιορίζει και το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτό πρέπει να κινείται. Ο καθορισμός όμως των επιμέρους θεμάτων και η κρίση των έργων γίνεται από επιτροπή που απαρτίζεται από καθηγητές του Πανεπιστημίου και, κατά περίπτωση, από άλλους λογίους.

Οι διαγωνισμοί αρχίζουν να θεσμοθετούνται στα μέσα του 19ου αιώνα και

ανέρχονται σε 15 περίπου ως το τέλος του αιώνα36. Οι γνωστότεροι απ' αυτούς είναι οι ποιητικοί διαγωνισμοί Ράλλειος και Βουτσιναίος (1851-1860, 1862-1877)37. Στην κατηγορία των φιλολογικών διαγωνισμών ανήκουν ο Οικονόμειος και ο Λασσάνειος, που άρχισαν να διεξάγονται το 1870 ο πρώτος και το 1889 ο δεύτερος. Ο Οικονόμειος πρόβλεπε την τέλεση διαγωνισμού ανά διετία με σκοπό τη βράβευση μεταφράσεων έργων αρχαίων ελλήνων και ξένων

προσωπικού γύρω στις 230.000 δρχ., ενώ τα λειτουργικά έξοδα του Πανεπιστημίου που καταβλήθηκαν τον ίδιο χρόνο από το ιδιαίτερο ταμείο του ανήλθαν σε 150.000 περίπου δρχ. (Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 57, 293).

35. Η επιχορήγηση αυτή θα αυξηθεί και θα μονιμοποιηθεί προς τα τέλη του αιώνα, μετά την ψήφιση του νόμου για τα εκπαιδευτικά τέλη (1892). Με τον νόμο ,ΒΤΕ του 1895 αποφασίστηκε η επιχορήγηση του Πανεπιστημίου από τα έσοδα των εκπαιδευτικών τελών με 200.000 δρχ. τον χρόνο (βλ. εδώ, σ. 237). Ένα μέρος όμως από τα χρήματα αυτά τα εισέπραττε το Πανεπιστήμιο και πριν από το 1892 απευθείας από τους φοιτητές ως εκπαιδευτικά τέλη και εξέταστρα.

36. Αγωνοθέτες ήταν ο Αμβρ. Ράλλης και ο Ιω. Βουτσινάς, έμποροι στην Τεργέστη και την Οδησσό, αντίστοιχα, ο Κων. Τσόκανος (Βλαχία), ο Γ. Μελάς (Κωνσταντινούπολη), ο Θ. Ροδοκανάκης (Οδησσός), ο Γ. Λασσάνης από την Κοζάνη εγκατεστημένος στην Αθήνα, ο Δ. Οικονόμος από τη Μακεδονία εγκατεστημένος στην Τεργέστη, ο Β. Σουλήνης, Θεσσαλός εγκατεστημένος στη Βάρνα, οι αδελφοί Νεγρεπόντη (Γαλάτσι), ο Κύριλλος Χαιρωνίδης, αρχιεπίσκοπος Πατρών και Ηλείας, ο Λεων. Σγούτας, νομικός από την Κωνσταντινούπολη εγκατεστημένος στην Αθήνα, ο I. Γεωργαντόπουλος (Κωνσταντινούπολη), ο Γρ. Σούτσος (Κωνσταντινούπολη), ο Κ. Σεβαστόπουλος (Λονδίνο), ο Σωτ. Σωτηρόπουλος, πολιτικός από το Ναύπλιο.

37. Panayotis Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes 1851-1877, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1989.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/113.gif&w=600&h=915

νων ποιητών στη νεοελληνική γλώσσα38, ενώ ο Λασσάνειος αποσκοπούσε στην προαγωγή του θεάτρου και ειδικότερα της κωμωδίας και του δράματος. Η υπόθεση των έργων έπρεπε, κατά τον Λασσάνη, να έχει καθαρά εθνικό χαρακτήρα: «να λαμβάνεται εκ του κοινωνικού και οικιακού βίου, των ηθών και εθίμων» και να μην απομιμείται τις «φραγκικές» κωμωδίες. Εθνικό χαρακτήρα όφειλαν επίσης να έχουν και τα δράματα: η υπόθεσή τους να είναι ιστορική και να αντλεί «εκ της χιλιετούς εποχής του Βυζαντινού Κράτους, και εκ της εποχής των τεσσάρων αιώνων τουρκικής δουλείας μας ότε ήκμαζον τα Κλέφτικα Πρωτάτα»39. Από τους υπόλοιπους διαγωνισμούς αυτοί του Κ. Τσόκανου, του Θ. Ροδοκανάκη, του Γρ. Σούτσου, του Κων. Σεβαστόπουλου και του Σωτ. Σωτηρόπουλου αφορούν τη φιλολογία και άλλες παρεμφερείς επιστήμες40. Οι διαγωνισμοί Νεγρεπόντη και Χαιρωνίδη είχαν θεολογικό θέμα41, οι διαγωνισμοί Σγούτα και Γεωργαντόπουλου νομικό θέμα42, ενώ ο διαγωνισμός Σουλήνη αποσκοπούσε στη βράβευση μιας μονογραφίας με θέμα την ιστορία της Θεσσαλίας «από της εποχής του Χριστού μέχρι της αποκαταστάσεως του Ελληνικού Βασιλείου»43. Ο διαγωνισμός Μελά, τέλος, απέβλεπε στη σύνταξη και έκδοση ενός συγγράμματος «προς ηθοποίησιν των ελληνοπαίδων και του ελληνικού λαού»44.

Δεν είναι ο αρμόδιος χώρος εδώ να κάνουμε μια αποτίμηση των διαγωνισμών. Επισημαίνουμε μόνο ότι οι δύο σπουδαιότεροι απ' αυτούς, ο Ράλλειος και ο Βουτσιναίος, όπως έδειξε ο Π. Μουλλάς45, έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ενώ άλλοι, όπως ο Ροδοκανάκειος και ο Οικονόμειος, εμπλούτισαν με αξιόλογα φιλολογικά έργα

38. Βλ. Διαθήκαι και Δωρεαί, Β', σ. 405-406· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 250-252· Γ. Βαλέτας, «Η πανεπιστημιακή κριτική κι' η επίδρασή της στη νεοελληνική ποίηση. Οι ποιητικοί διαγωνισμοί», Νέα Εστία 22, 1937, σ. 1838, 1844, και κυρίως το πρόσφατο

έργο του Κ. Γ. Κασίνη, Οικονόμειος μεταφραστικός αγών, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2003.

39. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', α. 162· πβ. Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 1842.

40. Διαθήκαι και Δωρεαί, Β', σ. 372,413,414· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 135-136,137, 249-250· Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 482.

41. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 252· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 254-255.

42. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 277, Β', σ. 351· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 252.

43. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 225· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 255.

44. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 137-138, 250.

45. P. Moullas, ό.π. Βλ. και τα άρθρα του ίδιου, «Ποίηση και ιδεολογία. Οι αθηναϊκοί πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί (1851-1877)», «Πανεπιστήμιο Αθηνών: ποιητικοί διαγωνισμοί και ιδεολογία (1851-1877)» και «Η αθηναϊκή πανεπιστημιακή κριτική και ο Ροΐδης», στο Παν. Μουλλάς, Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Αθήνα,

εκδόσεις Σοκόλη, 1993, σ. 279-290, 291-300, 301-330.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/114.gif&w=600&h=915

και μεταφράσεις τη νεοελληνική γραμματεία. Ανάμεσα σ' αυτά είναι η NeoeAληνική Φιλολογία του Κων. Σάθα και η Μελέτη επί του βίου της νεωτέρας Ελλάδος του Ν. Γ. Πολίτη, που βραβεύτηκαν και τα δύο στον Ροδοκανάκειο διαγωνισμό το 1867 και 1871, αντίστοιχα46. Μέσα από τους διαγωνισμούς, επίσης, το Πανεπιστήμιο ενίσχυσε τη θέση του και την ακτινοβολία του στην ελληνική κοινωνία: επιβεβαίωσε τον χαρακτήρα του ως το ανώτερο πνευματικό ίδρυμα της χώρας και απέκτησε δυνατότητες παρέμβασης στη σύγχρονη πνευματική ζωή. Πανεπιστημιακοί καθηγητές με πολυσέλιδες εκθέσεις, που

έβλεπαν το φως της δημοσιότητας σε φυλλάδια και περιοδικά, αξιολογούσαν τα έργα και επέλεγαν εκείνα που θεωρούσαν άξια για βράβευση, προκαλώντας συχνά έντονες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις μεταξύ των διαγωνιζομένων. Με τον τρόπο αυτό το Πανεπιστήμιο παρενέβαινε άμεσα στα λογοτεχνικά και φιλολογικά πράγματα, διαμορφώνοντας και επιβάλλοντας, μέσω των καθηγητών του, κανόνες στη γλώσσα και την αισθητική, αλλά και ιδεολογικά στερεότυπα.

Η ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Σημαντική ήταν η παρουσία του Πανεπιστημίου και στο πολιτικό επίπεδο, πράγμα που δεν είναι άσχετο με τη βαρύνουσα ιδεολογική λειτουργία του στην ελληνική κοινωνία47. Η παρουσία του Πανεπιστημίου στα πολιτικά πράγματα εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας παίρνουν μέρος στις σύγχρονες πολιτικές και κομματικές ζυμώσεις και στις εθνικές κινητοποιήσεις, ενώ αρκετοί καθηγητές προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στις κυβερνήσεις ως σύμβουλοι και εμπειρογνώμονες σε εκ-

46. Ο Ροδοκανάκειος διαγωνισμός, στον οποίο βραβεύτηκε η Νεοελληνική Φιλολογία του Σάθα, είχε ως θέμα την ιστορία της ελληνικής παιδείας από την Αλωση ως το 1821 (σχολεία, λόγιοι, γλώσσα, τυπογραφεία, εφημερίδες)· βλ. Θεοδώρου Π. Ροδοκανάκη Φιλολογικός Άγων, ήτοι κρίσις των κατά την Δ' αυτού περίοδον σταλεισών πραγματειών, ων υπόθεσις είναι η ιστορία της ελληνικής παιδείας παρ' Έλλησιν από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι του 1821, Αθήνα 1867. Το έργο που υπέβαλε ο Σάθας κάλυπτε όλα αυτά τα θέματα. Κατά την έκδοσή του όμως αφαιρέθηκαν τα σχετικά με τα σχολεία και τα τυπογραφεία, επειδή τα θέματα αυτά τα είχαν ήδη διαπραγματευθεί άλλοι (Μ. Παρανίκας, Π. Λάμπρος). Βλ. Κ. Ν. Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία, Αθήνα 1868, σ. β-γ'.

47. Για τη σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική βλ. το σύντομο αλλά περιεκτικό άρθρο του Παν. Μουλλά, «Ελληνικό πανεπιστήμιο και πολιτική», Αθήνα, πρωτεύουσα πόλη, εκδ. Υπουργείου Πολιτισμού, Αθήνα 1985, σ. 119-121.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/115.gif&w=600&h=915

παιδευτικά, νομικά, εθνικά και άλλα θέματα η διορίζονται υπουργοί48. Πέρα όμως απ' όλα αυτά, το Πανεπιστήμιο συμμετέχει και ως συλλογικό σώμα στα πολιτικά πράγματα, χάρη στο δικαίωμα που αποκτά το 1844 να έχει δικό του

εκπρόσωπο στη Βουλή και τη Γερουσία.

Ακολουθώντας ανάλογα ευρωπαϊκά παραδείγματα, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου ζήτησαν το 1844 από την Εθνική Συνέλευση, που επεξεργαζόταν το Σύνταγμα της χώρας, να τους παραχωρηθεί το δικαίωμα να εκλέγουν δικό τους βουλευτή49. «Η τελειότης του κοινοβουλευτικού συστήματος», αναφέρεται στη σχετική αίτηση, «συνίσταται κυρίως εις την αντιπροσώπευσιν όλων των κοινωνικών στοιχείων και δικαιωμάτων». Με βάση την αρχή αυτή, οι καθηγητές, «απ' αυτής της συστάσεως του Πανεπιστημίου αποτελούντες σώμα

εκπαιδευτικόν, αναγνωρισθέν ως ηθικόν πρόσωπον και ιδίαν περιουσίαν αποκτήσαν και έτι μείζονα μέλλον ν' αποκτήση», κρίνουν ότι έχουν το δικαίωμα «ν' αποστέλλωσιν εις το Βουλευτήριον του Έθνους προστάτην», όπως γίνεται ήδη και σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια (της Αγγλίας και της Γερμανίας) . Το δικαίωμα αυτό, τονίζεται, θα ενθαρρύνει τους καθηγητές στο έργο τους και θα ανυψώσει το διδακτικό επάγγελμα, το οποίο «τότε μόνον (...) καθίσταται αρχή, σωτηρίως επενεργούσα εις την νεολαίαν, όταν οι Καθηγηταί είναι ενδεδυμένοι όλην την αξίαν του κοινωνικού ανθρώπου». Η σχετική

επιχειρηματολογία εμπλουτίζεται και με τις απαραίτητες αναφορές στην

εθνική αποστολή του Πανεπιστημίου: «Το Ελληνικόν Πανεπιστήμιον, διαδεχθέν τα απανταχού της ελληνικής φυλής εκπαιδευτήρια, τα οποία προητοίμασαν το έργον της Παλιγγενεσίας του Ελληνικού Έθνους (...) είναι προωρισμένον να εξακολουθήση το ένδοξον τούτο έργον, και να παριστάνη την ενότητα των φώτων και του πολιτισμού καθ' όλον το Ελληνικόν γένος».

Το μοτίβο του υψηλού προορισμού του Πανεπιστημίου κυριάρχησε και στη

48. Από την ίδρυση του Πανεπιστημίου ως το 1864 διορίστηκαν υπουργοί έξι καθηγητές, πέντε της Νομικής και ένας της Φιλοσοφικής : ο Γ. Ράλλης (Δικαιοσύνης 184143, 1848-49 και 1857-60, Οικονομικών 1842-43, Εξωτερικών 1849), ο Σπ. Πήλληκας (Δικαιοσύνης 1853-54), ο Π. Αργυρόπουλος (Εξωτερικών 1854 και 1855, Οικονομικών 1854, Παιδείας 1855),ο Π. Καλλιγάς (Δικαιοσύνης 1854, Εξωτερικών 1863 και 1864), ο Μ. Ποτλής (Εξωτερικών 1855-56, Δικαιοσύνης 1855-56 και 1860-62, Παιδείας 1855 και 1860-62) και ο Α. Ρ. Ραγκαβής (Εξωτερικών 1856-59). Βλ. D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, μετάφρ. Α. Ξανθόπουλος, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1982, σ. 414-420.

49. Η αίτηση είναι δημοσιευμένη στον τύπο της εποχής (εφ. Αθηνά, αρ. 1122, 20 Μαΐου 1844 κ.ά.) και στα Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, ό.π., σ. 531-533. Αναδημοσιεύεται στο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 104-106 και Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 304-306.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/116.gif&w=600&h=915

συζήτηση που έγινε στην Εθνική Συνέλευση μετά από εισήγηση του γραμματέα του Πανεπιστημίου Γ. Δοκού, πληρεξούσιου της Ύδρας50. Για τους περισσότερους πληρεξούσιους που έλαβαν τον λόγο η παραχώρηση στο Πανεπιστήμιο του δικαιώματος να εκλέγει δικό του βουλευτή ήταν ένας οφειλόμενος φόρος τιμής του έθνους προς τα γράμματα και τις επιστήμες. Σε μια χώρα σαν την Ελλάδα, υποστηρίχθηκε, η ιστορία της οποίας είναι σύμφυτη με την παιδεία, «θέλει φέρει τιμήν εις το έθνος η παραδοχή παραστάτου του Πανεπιστημίου». Και αυτό όχι απλώς γιατί το Πανεπιστήμιο είναι ο κατ' εξοχήν

εκπρόσωπος της παιδείας στη χώρα, αλλά και γιατί η εκπαιδευτική αποστολή του υπερβαίνει τα σύνορα του ελληνικού κράτους. «Το Πανεπιστήμιο τούτο δεν είναι Πανεπιστήμιον των Αθηνών, δεν είναι Πανεπιστήμιον της Αττικής, δεν είναι Πανεπιστήμιον του Ελληνικού κράτους· είναι Πανεπιστήμιον όλου του Ελληνικού κόσμου»51. Ως εθνικός θεσμός, λοιπόν, το Πανεπιστήμιο δικαιούται να έχει δικό του εκπρόσωπο στη Βουλή, γεγονός που θα

ενισχύσει την αίγλη του, θα διασφαλίσει την αυτοτέλειά του και θα υπηρετήσει καλύτερα τα συμφέροντά του, κάτι που δεν είναι σε θέση να κάνει ούτε η Βουλή ούτε το υπουργείο Παιδείας.

Στα επιχειρήματα υπέρ της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης του Πανεπιστημίου δεν έλειψε ωστόσο και ο αντίλογος. Έτσι, ο Ρήγας Παλαμήδης, τοποθετώντας το ζήτημα σε διαφορετική βάση, θα υποστηρίξει ότι οι καθηγητές του Πανεπιστημίου δεν είναι παρά μισθωτοί, όπως όλοι οι υπάλληλοι του κράτους, και κατά συνέπεια δεν πρέπει να υπάρξει γι' αυτούς προνομιακή μεταχείριση· αν δοθεί στο Πανεπιστήμιο το δικαίωμα εκλογής βουλευτή, θα ζητήσουν το ίδιο και οι κάθε λογής συντεχνίες. Η ένσταση του Παλαμήδη δεν

έγινε δεκτή· θεωρήθηκε μάλιστα υποτιμητική για το «ηθικόν πρόσωπον» του Πανεπιστημίου η εξίσωσή του με τις συντεχνίες. Τελικά η Εθνική Συνέλευση με ψήφους 119 προς 44 έκανε δεκτό το αίτημα των καθηγητών. Όσο για τις τυπικές διαδικασίες, αποφασίστηκε ότι «η Επιτροπή η συντάττουσα τον περί

εκλογής νόμον, θέλει ορίσει τον τύπον και τον τρόπον της παρά των καθηγητών

50. Βλ. Πρακτικά, ό.π., σ. 533-544. Αποσπάσματα των συζητήσεων αναδημοσιεύονται από την εφ. Η Ελπίς, 16 Μαΐου 1844 και 18 Ιουνίου 1844 στο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 106-111. Πβ. εφ. Αθηνά, αρ. 1122,20 Μαΐου 1844, αρ. 1123,24 Μαΐου 1844 και αρ. 1125, 31 Μαΐου 1844. Ας σημειωθεί ότι τα κείμενα των συζητήσεων στα Πρακτικά της Εθνικής Συνέλευσης και στον τύπο της εποχής παρουσιάζουν πολλές διαφορές μεταξύ τους.

51. Α. Δημαράς, ό.π., σ. 109. Το απόσπασμα αυτό δεν υπάρχει στα Πρακτικά της Εθνικής Συνέλευσης.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/117.gif&w=600&h=915

των εκλογής του βουλευτού τούτου όστις πρέπει να έχη τα προσόντα του Βουλευτού»52. Συγχρόνως η Εθνική Συνέλευση παραχώρησε στο Πανεπιστήμιο και το δικαίωμα vói εκπροσωπείται στη Γερουσία53.

Tòt σχετικοί με την εκλογή του βουλευτή του Πανεπιστημίου καθορίστηκαν στον νόμο «Περί εκλογής Βουλευτών» του 1844. Σύμφωνα μ' αυτόν, ο βουλευτής του Πανεπιστημίου θα εκλεγόταν από το σύνολο των καθηγητών του ιδρύματος με απόλυτη πλειοψηφία. Προϋπόθεση για την εκλογή του ήταν να

έχει απλώς τα προσόντα που πρόβλεπε το Σύνταγμα για τους βουλευτές54. Αυτό σήμαινε ότι ο βουλευτής του Πανεπιστημίου δεν ήταν απαραίτητο να είναι πανεπιστημιακός καθηγητής : ο σύλλογος των καθηγητών θα μπορούσε να

εκλέξει ως εκπρόσωπό του και οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο, εκτός Πανεπιστημίου. Αυτό φαίνεται ότι ήταν και το πνεύμα της απόφασης στην Εθνική Συνέλευση, αν κρίνουμε από την παρατήρηση του γραμματέα του Πανεπιστημίου Γ. Δοκού, που περιλαμβάνεται στα Πρακτικά, ότι ο βουλευτής του ιδρύματος «δύναται να λαμβάνηται και εντός και εκτός του Πανεπιστημίου παρά των καθηγητών»55. Η ερμηνεία αυτή όμως, όπως θα δούμε παρακάτω, προκάλεσε αμφισβητήσεις και τελικά ακυρώθηκε.

Η εκλογή του πρώτου βουλευτή του Πανεπιστημίου έγινε τον Ιούλιο του 1844, κατά τις γενικές βουλευτικές εκλογές, μέσα σε ένα κλίμα έντονα φορτισμένο από τις πολιτικές αντιπαραθέσεις του αγγλικού και του γαλλικού κόμματος. Υποψήφιοι ήταν δύο καθηγητές, ο Κ. Σχινάς και ο Φ. Ιωάννου, και ο γνωστός πολιτικός Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, πρωθυπουργός στην προηγούμενη κυβέρνηση. Βουλευτής του Πανεπιστημίου αναδείχθηκε με άνετη πλειοψηφία ο Μαυροκορδάτος. Η εκλογή του προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων

52. Πρακτικά, ό.π., σ. 544.

53. Κατά το Σύνταγμα του 1844 (άρθρο 72, παράγρ. 5, ιγ') ως γερουσιαστές μπορούσαν να διορίζονται και πρυτάνεις του Πανεπιστημίου, οι οποίοι είχαν εκλεγεί δύο φορές στο αξίωμα αυτό και είχαν δεκαετή υπηρεσία ως καθηγητές. Σε θέση γερουσιαστή διορίστηκε ένας μόνο καθηγητής που συγκέντρωνε τα παραπάνω προσόντα, ο Φ. Ιωάννου (1861). Το προνόμιο αυτό του Πανεπιστημίου καταργήθηκε αυτοδικαίως με την κατάργηση του θεσμού της Γερουσίας το 1864.

54. Πρακτικά, ό.π., σ. 736. Ας σημειωθεί ότι σε μια προηγούμενη διατύπωση των

άρθρων για την εκλογή του βουλευτή του Πανεπιστημίου αναφέρεται ότι αυτός εκλέγεται από τους καθηγητές του ιδρύματος, τους γυμνασιάρχες και τους διδασκάλους των ανώτερων σχολών (Πολυτεχνικού Σχολείου, Ευελπίδων) και ότι ο «εκλεχθησόμενος» πρέπει να είναι τακτικός καθηγητής του Πανεπιστημίου. Βλ. Πρακτικά, ό.π., σ. 663 κ.εξ.

55. Στο ίδιο, ο. 543. Πβ. Α. Δημαράς, ό.π., σ. 111.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/118.gif&w=600&h=915

από την πλευρά της αντιπολίτευσης, και γιατί εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου εκλέχθηκε ένας εξωπανεπιστημιακός, άλλα κυρίως γιατί ο ίδιος ήταν ηγέτης ενός πολιτικού κόμματος. Η εκλογή του Μαυροκορδάτου θεωρήθηκε μάλιστα ότι ήταν ένα σωσίβιο γι' αυτόν μετά την ακύρωση των εκλογικών

αποτελεσμάτων στις περιφέρειες όπου είχε εκλεγεί βουλευτής. Οι πολιτικοί

αντίπαλοι του Μαυροκορδάτου χαρακτήρισαν την εκλογή του σκανδαλώδη και παράνομη και ζήτησαν την ακύρωσή της, ενώ συγχρόνως κατηγόρησαν και τους καθηγητές του Πανεπιστημίου για εύνοια και κολακεία προς τον πρώην πρωθυπουργό. Τον Δεκέμβριο του 1844 το θέμα ήρθε για συζήτηση στη νέα Βουλή, με το ερώτημα αν μπορεί να εκλέγεται βουλευτής του Πανεπιστημίου πρόσωπο που δεν είναι καθηγητής. Η άποψη της Βουλής, όπου πλειοψηφούσε τώρα το κόμμα του Κωλέττη που είχε κερδίσει τις εκλογές, ήταν αρνητική, πράγμα που οδήγησε στην ακύρωση της εκλογής του Μαυροκορδάτου56 .

Η εκλογή του Μαυροκορδάτου ως βουλευτή του Πανεπιστημίου ήταν οπωσδήποτε μια πράξη με πολιτικό περιεχόμενο. Οι καθηγητές ψηφίζοντας για

εκπρόσωπό τους τον Μαυροκορδάτο επιδίωκαν να θέσουν το Πανεπιστήμιο υπό την προστασία ενός ισχυρού πολιτικού προσώπου. Στην επιλογή του όμως έπαιξαν σημαντικό ρόλο και οι κομματικοί συσχετισμοί μέσα στο Πανεπιστήμιο. Αν και δεν γνωρίζουμε τις διεργασίες που προηγήθηκαν, μπορούμε ωστόσο να υποθέσουμε βάσιμα ότι η πρωτοβουλία για την υποστήριξη της υποψηφιότητας Μαυροκορδάτου προήλθε από μια ομάδα καθηγητών, που ανήκαν ιδεολογικά στον φιλελεύθερο πολιτικό χώρο και είχαν σχέσεις με τον πρώην πρωθυπουργό και στελέχη του αγγλικού κόμματος. Στην ομάδα αυτή ανήκαν, μεταξύ άλλων, ο Π. Αργυρόπουλος, γυναικάδελφος του Μαυροκορδάτου, ο Κ. Ασώπιος, ο Θ. Μανούσης, ο Ν. Βάμβας και ο Μ. Αποστολίδης, καθηγητές με δυναμική παρουσία στο Πανεπιστήμιο. Ας σημειωθεί ότι τρεις απ' αυτούς, ο Ασώπιος, ο Βάμβας και ο Αποστολίδης, συμμετείχαν το 1844 στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου, ο πρώτος ως πρύτανης και οι δύο άλλοι ως κοσμήτορες της Φιλοσοφικής και της Θεολογικής Σχολής, αντίστοιχα. Η συγκεκριμένη σύνθεση της Συγκλήτου είναι πολύ πιθανό ότι δημιούργησε

ένα ευνοϊκό κλίμα υπέρ του Μαυροκορδάτου.

Μετά την ακύρωση της εκλογής του Μαυροκορδάτου έγιναν νέες εκλογές

56. Για το θέμα Μαυροκορδάτου βλ. Π.Γ.Σ., 16 Μαΐου 1844· Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί Αναμνήσεις, τ. Β', επιμ. Α. Αγγέλου, Αθήνα, Ερμής, 1973, σ. 98,100· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 61.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/119.gif&w=600&h=915

τον Ιούνιο του 1845, με υποψήφιους τώρα αποκλειστικά καθηγητές του Πανεπιστημίου. Υποψήφιοι ήταν ο Φίλιππος Ιωάννου, μετριοπαθής αγγλόφιλος με καλές σχέσεις με το παλάτι, και ο Κ. Σχινάς, ευνοούμενος του Κωλέττη. Και οι εκλογές αυτές έγιναν μέσα σε φορτισμένο κλίμα, καθώς και τα δύο αντίπαλα κόμματα, του Κωλέττη, που βρισκόταν στην εξουσία, και του Μαυροκορδάτου, επιχείρησαν να επωφεληθούν πολιτικά απ' αυτές. ιδιαίτερα ισχυρές ήταν οι πιέσεις που ασκήθηκαν από το κυβερνητικό κόμμα. Μια μέρα πριν από τις εκλογές, η κυβέρνηση Κωλέττη απέλυσε τρεις καθηγητές, τον Κ. Δομνάδο, τον Π. Καλλιγά και τον Κ. Νέγρη, που θεωρούνταν προσκείμενοι στο αγγλικό κόμμα, για να αποτρέψει την εκλογή του υποψήφιου «των Μαυροκορδατιστών» Φ. Ιωάννου. Παρά τις επεμβάσεις όμως, βουλευτής αναδείχθηκε ο Φ. Ιωάννου. Ο κυβερνητικός υποψήφιος Κ. Σχινάς συγκέντρωσε ελάχιστες ψήφους57.

Οι κομματικές αυτές παρεμβάσεις και γενικότερα η πολιτικοποίηση των

εκλογών προκάλεσαν την έκπληξη αλλά και την αποδοκιμασία εκείνων που θεωρούσαν ότι το Πανεπιστήμιο έπρεπε να βρίσκεται έξω από τις σύγχρονες πολιτικές αντιπαραθέσεις. Κατηγορούν τους καθηγητές ότι ενώ έπρεπε να είναι υποδείγματα ηθικής ακεραιότητας και ανεξαρτησίας, αντίθετα, «φοβούμενοι τας καταδρομάς της εξουσίας», καταφεύγουν «εις περιποιήσεις προς τους ισχυρούς της ημέρας» και γίνονται «δούλοι φατριών», μειώνοντας έτσι την καθηγητική τους αξιοπρέπεια και «εξευτελίζοντας» το Πανεπιστήμιο58. Η κριτική αυτή μπορεί να είναι υπερβολική, αποτυπώνει όμως κάτι από τις νέες σχέσεις που διαμορφώνονται ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο και την πολιτική εξουσία. Στο μέτρο που η εκλογή του βουλευτή του Πανεπιστημίου αποτελούσε μέρος της όλης εκλογικής διαδικασίας, ήταν σχεδόν αναπόφευκτη η συμμετοχή των καθηγητών στα πολιτικά δρώμενα της εποχής.

Στα επόμενα χρόνια οι βουλευτικές εκλογές στο Πανεπιστήμιο ήταν ομαλότερες, χωρίς να λείπουν όμως και πάλι οι εξωτερικές πολιτικές παρεμβάσεις. Κατά κανόνα, οι βουλευτές του Πανεπιστημίου εμφανίζονταν ως υπερκομματικά πρόσωπα, που εκλέγονταν αξιοκρατικά από τους συναδέλφους τους για να υποστηρίξουν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα του ιδρύματος.

57 . Για τις εκλογές του 1845 βλ. Π.Γ.Σ., 17 Ιουν. 1845· Τα Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής των Ελλήνων, τ. Γ', 4 Μαΐου-10 Αύγουστου 1845, σ. 1654-1655,1720·

εφ. Αθηνά, αρ. 1226, 17 Ιουν. 1845 και εφ. Αιών, αρ. 632, 20 Ιουνίου 1845. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 62.

58. Α. Δημαράς, ό.π., σ. 112-114 (απόσπασμα από την εφ. Η Ελπίς, 8 Ιουν. 1845).

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/120.gif&w=600&h=915

Τα πράγματα όμως δεν ήταν ακριβώς έτσι. Άμεσα ή έμμεσα η αντιπολίτευση πρότεινε τους δικούς της υποψήφιους καθηγητές για το βουλευτικό αξίωμα,

ενώ το ίδιο έκαναν και τα κυβερνητικά κόμματα, παρέχοντας την υποστήριξή τους σε καθηγητές που είχαν την ιδιότητα του υπουργού59. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση η εκλογή των υποψηφίων ήταν μάλλον εξασφαλισμένη, όχι μόνο γιατί είχαν την επίσημη κυβερνητική υποστήριξη, αλλά και γιατί θεωρούνταν από τους συναδέλφους τους, λόγω της πολιτικής τους δύναμης, οι καταλληλότεροι να εκπροσωπήσουν το Πανεπιστήμιο60.

Στο διάστημα από το 1844 ως το 1862 χρημάτισαν βουλευτές του Πανεπιστημίου επτά καθηγητές: Φ. Ιωάννου 1845-1847,Κ. Σχινάς 1847-1850,Γ. Ράλλης 1850-1853, Σπ. Πήλληκας 1853-1856, Α. Ρ. Ραγκαβής 1856-1859, Π. Αργυρόπουλος 1859-1860 και Μ. Ποτλής 1861-1862. Απ' αυτούς τέσσερις ήταν καθηγητές της Νομικής και τρεις της Φιλοσοφικής, ενώ τρεις (Πήλληκας, Ραγκαβής, Ποτλής) είχαν χρηματίσει συγχρόνως και υπουργοί61. Το κύριο έργο τους, πέρα από τα πάγια κοινοβουλευτικά τους καθήκοντα, ήταν η υποστήριξή των συμφερόντων του ιδρύματος, αλλά και η παρέμβασή τους σε ζητήματα που αφορούσαν γενικά την εκπαίδευση62. Λειτουργώντας ως ενδιάμεσοι μεταξύ Πανεπιστημίου και Βουλής, οι βουλευτές μετέφεραν σ' αυτήν τις θέσεις της Συγκλήτου και των άλλων πανεπιστημιακών οργάνων πάνω στα τρέχοντα προβλήματα του ιδρύματος και είχαν τον πρώτο λόγο στις σχετικές συζητήσεις. Μια από τις μόνιμες φροντίδες τους ήταν να ανακόψουν τις συχνές απόπειρες του υπουργείου Παιδείας να περιορίσει τις δαπάνες για το Πανεπιστήμιο και να μειώσει τις καθηγητικές έδρες. Αξιοσημείωτη ήταν επίσης η συμβολή τους στις προσπάθειες για τη μεταρρύθμιση του πανεπιστημιακού Κανονισμού· ένα ζήτημα που, όπως θα δούμε παρακάτω, είχε αρχίσει από νωρίς να απασχολεί το υπουργείο Παιδείας και την πανεπιστημιακή κοινότητα. Κρίνοντας, πάντως, γενικά τη λειτουργία του θεσμού του βουλευτή του Πανεπιστημίου, δεν μπορούμε να πούμε ότι έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην

59. Ενδεικτικό των κυβερνητικών παρεμβάσεων στην εκλογή του βουλευτή του Πανεπιστημίου είναι το σχόλιο που κάνει μια εφημερίδα το 1859, λίγο πριν από τις

εκλογές, ότι η κυβέρνηση τη φορά αυτή δεν υποδεικνύει κανέναν υποψήφιο, θεωρώντας τους όλους άξιους (εφ. Αιών, αρ. 1771,12 Αυγ. 1859).

60. Βλ. Ιωάννης Πήλικας, Απομνημονεύματα της υπουργίας Σπυρίδωνος Πηλίκα, Αθήνα 1893, σ. 65, 79 και Α. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Β', Αθήνα 1895, σ. 373.

61. Βλ. παραπάνω, σημ. 48.

62. Βλ. τον λόγο του Π. Αργυρόπουλου προς τους εκλογείς του, που δημοσιεύεται στην εφ. Αιών, αρ. 1783,31 Αυγ. 1859.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/121.gif&w=600&h=915

προώθηση των πανεπιστημιακών ζητημάτων. Οι βουλευτές του Πανεπιστημίου περιορίστηκαν στη διαχείριση του ισχύοντος συστήματος, πράγμα που δεν είναι άσχετο και με τις κομματικές δεσμεύσεις τους. Νομιμόφρονες απέναντι στις εκάστοτε κυβερνήσεις -εξάλλου οι τρεις από τους επτά βουλευτές ήταν, όπως είπαμε, και υπουργοί συγχρόνως- είχαν μικρά περιθώρια υπέρβασης της επίσημης εκπαιδευτικής πολιτικής.

Ο θεσμός του βουλευτή του Πανεπιστημίου λειτούργησε ως την επανάσταση του 1862. Δύο χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 1864,η Εθνική Συνέλευση που κατάρτιζε το νέο Σύνταγμα αφαίρεσε από το Πανεπιστήμιο το δικαίωμα της κοινοβουλευτικής του εκπροσώπησης. Η απόφαση αυτή δεν ήταν άσχετη με το δυσμενές για το Πανεπιστήμιο κλίμα που είχε διαμορφωθεί στην Εθνική Συνέλευση. Παρότι η Προσωρινή Κυβέρνηση του 1862 είχε αναγνωρίσει επίσημα τη συμβολή του Πανεπιστημίου στην προετοιμασία του

αντιοθωνικού κινήματος63, η φιλομοναρχική στάση ορισμένων καθηγητών πυροδότησε μια έντονη επίθεση κατά του Πανεπιστημίου. Οι καθηγητές, θα υποστηρίξει στην Εθνική Συνέλευση ο Αρ. Γλαράκης, «υπήρξαν πάντοτε αυλοκόλακες και δούλοι υπό τα νεύματα της εξουσίας»· μόνο οι φοιτητές («το Πανεπιστήμιον των φοιτητών») αγωνίστηκαν κατά του οθωνικού καθεστώτος64. Παρά τις προσπάθειες του Ν. Σαρίπολου, πληρεξούσιου του Πανεπιστημίου65 , να αντικρούσει τις κατηγορίες αυτές και παρά τις εκκλήσεις του προς την Εθνική Συνέλευση να ανανεώσει το κοινοβουλευτικό δικαίωμα του Πανεπιστημίου ως αναγνώριση της εθνικής προσφοράς του, το κλίμα δεν άλλαξε. Τελικά η Εθνική Συνέλευση, «αστόργως, και δη αγνωμόνως», κατά τη διατύπωση του Σαρίπολου66, απέρριψε με ψήφους 139 προς 106 πρόταση του ίδιου να περιληφθεί στο νέο Σύνταγμα σχετικό αρθρο67.

Ωστόσο η αφαίρεση από το Πανεπιστήμιο του δικαιώματος να εκλέγει δικό του βουλευτή τυπικά μόνο σχετίζεται με το αρνητικό κλίμα που επικράτησε

63. Βλ. εδώ, σ. 530.

64. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. ΣΤ', αρ. 126, 19 Φεβρ. 1865, σ. 1001, 1002 (συνεδρία Νοεμ. 1864).

65. Στην Εθνική Συνέλευση του 1862 το Πανεπιστήμιο είχε δύο αντιπροσώπους, τον Ν. Σαρίπολο και τον ομογενή από την Οδησσό Δημ. Μπερναρδάκη, ευεργέτη του Πανεπιστημίου (βλ. Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα του Νικολάου I. Σαρίπολου, Αθήνα 1889, σ. 66). Συμμετείχαν επίσης σ' αυτήν και άλλοι καθηγητές ως πληρεξούσιοι διαφόρων επαρχιών.

66. «Προς τους εκλογείς αυτού Καθηγητάς του Εθνικού Πανεπιστημίου », Πανδώρα 15,1864-65, σ. 460.

67. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. ΣΤ', αρ. 125-126, 18-19 Φεβρ. 1865, σ. 999 κ.εξ.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/122.gif&w=600&h=915

σε στην Εθνική Συνέλευση. Στην πραγματικότητα ήταν μια απόφαση σύμφωνη με το νέο πνεύμα του Συντάγματος του 1864, και ειδικότερα με τους περιορισμούς στο δικαίωμα του εκλέγεσθαι που εισήχθησαν σ' αυτό. Σε αντίθεση με το Σύνταγμα του 1844, που επέτρεπε και στους δημοσίους υπαλ

λήλους να έχουν την ιδιότητα του βουλευτή, το Σύνταγμα του 1864 όριζε ότι «τα καθήκοντα του βουλευτού είναι ασυμβίβαστα προς τα του εμμίσθου δημοσίου υπαλλήλου και τα του δημάρχου» (άρθρο 71). Από τον κανόνα αυτό

εξαιρούνταν οι αξιωματικοί του στρατού, οι οποίοι με τη συμμετοχή τους στο κίνημα του 1862 είχαν αποκτήσει πολιτική δύναμη και ήταν σε θέση, με τη σημαντική εκπροσώπησή τους στην Εθνική Συνέλευση, να ασκούν πιέσεις. Οι λόγοι που οδήγησαν στη θεσμοθέτηση του ασυμβίβαστου ανάμεσα στο βουλευτικό αξίωμα και στο επάγγελμα του δημοσίου υπαλλήλου ήταν η διασφάλιση της πολιτικής ουδετερότητας των δημοσίων υπηρεσιών και της ανεξαρτησίας του βουλευτικού αξιώματος68.

Με τον αποκλεισμό των δημοσίων υπαλλήλων από το βουλευτικό αξίωμα,

αποκλείονταν αυτοδικαίως από τη Βουλή και οι καθηγητές του Πανεπιστημίου. Οι ίδιοι βέβαια, ως ακαδημαϊκοί δάσκαλοι και μέλη ενός συλλογικού σώματος με έντονη παρουσία στην εθνική και πνευματική ζωή, θεωρούσαν ότι ήταν κάτι περισσότερο από δημόσιοι υπάλληλοι, και αυτό ακριβώς ήταν που συνετέλεσε στην παραχώρηση του κοινοβουλευτικού δικαιώματος στο Πανεπιστήμιο το 1844. Είκοσι χρόνια αργότερα όμως οι σχετικές αντιλήψεις είχαν αλλάξει. Μπορεί το Πανεπιστήμιο να συνέχιζε να θεωρείται ως θεσμός εθνικής σημασίας, αυτό όμως δεν αρκούσε τώρα για να του αναγνωριστεί το δικαίωμα να έχει και δικό του βουλευτή. Η αρχή της διάκρισης των δημόσιων λειτουργιών και η τάση περιορισμού, έστω και με εξαιρέσεις, των προνομιακών μεταχειρίσεων που επικράτησε στην Εθνική Συνέλευση δεν συγχωρούσαν την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος.

Ο αποκλεισμός του Πανεπιστημίου από τη Βουλή επέφερε σημαντικές

αλλαγές στις σχέσεις των καθηγητών με την πολιτική εξουσία. Σε αντίθεση με την περίοδο πριν από το 1864 όπου η σχέση των καθηγητών με τα κόμματα και τις κυβερνήσεις ήταν άμεση, μετά το 1864 η σχέση αυτή περιορίζεται. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι από την εποχή αυτή και ύστερα ελάχιστοι είναι οι

68. Βλ. Γιώργος Χ. Σωτηρέλης, Σύνταγμα και Εκλογές στην Ελλάδα, 1864-1909. ιδεολογία και πράξη της καθολικής ψηφοφορίας, Αθήνα, Θεμέλιο, 1991, σ. 202 κ.εξ. Πβ. τη σχετική επιχειρηματολογία του καθηγητή της Νομικής και πληρεξούσιου στην Εθνική Συνέλευση Διομ. Κυριακού, Παρατηρήσεις επί του συνταχθέντος υπό της επιτροπής της Συνελεύσεως σχεδίου του Συντάγματος, Αθήνα 1864, σ. 55.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/123.gif&w=600&h=915

πανεπιστημιακοί καθηγητές που καλούνται να συμμετάσχουν ως υπουργοί σε κυβερνητικά σχήματα. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι οι καθηγητές απέχουν από την πολιτική ζωή. Αρκετοί προσφέρουν από διάφορες θέσεις τις υπηρεσίες τους σε κυβερνήσεις, ενώ δεν παύουν να συμμετέχουν στις σύγχρονες πολιτικές και εθνικές ζυμώσεις.

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ

Είδαμε παραπάνω ότι από την έναρξη της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, αλλά και πριν απ' αυτήν, είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται τα βασικά στοιχεία της πανεπιστημιακής ιδεολογίας. Θεσμός κατά βάση εκπαιδευτικός, το Πανεπιστήμιο οφείλε να διαμορφώσει το απαραίτητο για τις ανάγκες του κράτους και της ελληνικής κοινωνίας επιστημονικό και υπαλληλικό προσωπικό (δικηγόρους, δικαστικούς, γιατρούς, εκπαιδευτικούς, ανώτερους κληρικούς, στελέχη της διοίκησης κλπ.) και συγχρόνως να συμβάλει στην ανάπτυξη των γραμμάτων και των επιστημών και στη διαμόρφωση της πνευματικής και πολιτικής ελίτ της χώρας. Παράλληλα όμως με τους πρακτικούς αυτούς στόχους, το Πανεπιστήμιο επιφορτίστηκε, όπως είπαμε, και με πολλά

άλλα καθήκοντα, που συνάπτονταν με ευρύτερους στόχους και προσδοκίες του ελληνικού κράτους. Το Πανεπιστήμιο όφειλε να αποτελέσει τον σύνδεσμο ανάμεσα στην αρχαία και τη σύγχρονη Ελλάδα, να μεταλαμπαδεύσει τα φώτα του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην Ανατολή, να συντελέσει στην ενότητα του ελεύθερου και του αλύτρωτου ελληνισμού. Τα καθήκοντα αυτά, διατυπωμένα μονότονα σ' έναν πληθωρικό ρητορικό λόγο, αποτέλεσαν σε όλον τον 19ο αιώνα τον κορμό της πανεπιστημιακής ιδεολογίας.

Η σύνδεση του Πανεπιστημίου με την ελληνική αρχαιότητα δεν διεκδικεί βέβαια καμιά πρωτοτυπία : έτσι κι αλλιώς η αρχαιότητα, θεωρούμενη ως προγονική κληρονομιά των Νεοελλήνων, αποτελούσε από τα προεπαναστατικά χρόνια το σταθερό και μόνιμο πλαίσιο αναφοράς των λογίων. Με την ίδρυση του Πανεπιστημίου όμως η σχέση αυτή εμφανιζόταν πιο άμεση. Αν το βασικό χαρακτηριστικό της ελληνικής αρχαιότητας ήταν ο υψηλός πνευματικός πολιτισμός της, αυτός δεν μπορούσε να μετακενωθεί στη σύγχρονη Ελλάδα παρά μέσα από το Πανεπιστήμιο. Ένα ίδρυμα που από τη φύση του προοριζόταν να υπηρετήσει, όπως και οι ακαδημίες της αρχαιότητας, τα γράμματα, τη φιλοσοφία, τις επιστήμες. Συνεχίζοντας, κατά κάποιον τρόπο, την παράδοση των ιδρυμάτων αυτών, το Πανεπιστήμιο αναλάμβανε την υποχρέωση να

ενοφθαλμίσει τις αξίες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού στη νεότερη Ελλάδα,

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/124.gif&w=600&h=915

να εξυψώσει την παιδεία, να αποκαθάρει τη γλώσσα και τα ήθη από τα «βαρβαρικά» στοιχεία και γενικότερα να συμβάλει στον «εξελληνισμό» της νεοελληνικής κοινωνίας. Το Πανεπιστήμιο, γράφει το 1855 ένας πανεπιστημιακός καθηγητής, οφείλει «να ενεργήση επί τον ελληνισμόν των ηθών, επί τον ελληνισμόν των τρόπων, επί τον ελληνισμόν της σκέψεως και επί τον ελληνισμόν των επιστημών αυτών· δι' όλων δε τούτων τέλος και επί τον ελληνισμόν του

έθνους. Τοιούτον θεωρώ τον προορισμόν του ημετέρου Πανεπιστημίου»69.

Η σύνδεση του Πανεπιστημίου με την αρχαιότητα ενισχύεται και από τον βαυαρικό νεοκλασικισμό. Από το 1832 ήδη, όπως είδαμε παραπάνω, ο Thiersch είχε συσχετίσει τη δημιουργία του Πανεπιστημίου με την επιστροφή των Μουσών στη γενέθλια γη τους και είχε προτείνει ως τον καταλληλότερο τόπο εγκατάστασης του ιδρύματος την περιοχή της Ακρόπολης. Μπορεί το Πανεπιστήμιο να μη χτίστηκε τελικά εκεί, ωστόσο τα νεοκλασικά ιδεολογήματα εκφράστηκαν με τον πιο ιδανικό τρόπο στο μεγαλοπρεπές μέγαρο του Πανεπιστημίου που σχεδίασε ο Ch. Hansen. Η νεοκλασική αρχιτεκτονική του και ο ζωγραφικός διάκοσμος της ζωφόρου των Προπυλαίων του, με τις προσωποποιημένες επιστήμες δεξιά και αριστερά του Όθωνα και τις λοιπές παραστάσεις, εμπνευσμένες από την αρχαία Ελλάδα70, συμβολίζουν με τον πιο εύγλωττο τρόπο τους στενούς δεσμούς του Πανεπιστημίου με το πνεύμα της αρχαιότητας. Τη σχέση αυτή τονίζει εξάλλου και η γειτνίαση του Πανεπιστημίου με τα διάσπαρτα στο περιβάλλον της πρωτεύουσας αρχαία μνημεία : ένα στοιχείο που συγκινούσε ιδιαίτερα τους ξένους αρχαιολάτρες που επισκέπτονταν την πρωτεύουσα. Περιγράφοντας το 1847 ο Charles Lévêque, μέλος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας, το κτίριο του Πανεπιστημίου , θα επαινέσει τον σεβασμό του αρχιτέκτονα στην αρχαία παράδοση -που συνεχίζει, κατά τον γάλλο αρχαιολάτρη, να είναι ζωντανή στον περιβάλλοντα χώρο- και θα υπογραμμίσει την παιδαγωγική λειτουργία που ασκεί ο χώρος αυτός στους φοιτητές, καθώς τους φέρνει καθημερινά σε επαφή με τα λείψανα

69. «Λόγος του καθηγητού Γ. Α. Μακά περί Γυμναστικής», Πανδώρα 6, 1855-56, σ. 187. Για το περιεχόμενο του όρου «ελληνισμός» στον 19ο αιώνα βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 402-404.

70. Η ζωφόρος σχεδιάστηκε το 1859 από τον ζωγράφο Karl Rahl αλλά εκτελέστηκε αργότερα (1889) από τον Eduard Lebiedzki. Βλ. Ηλ. Π. Βουτιερίδης, «Η ζωφόρος του Πανεπιστημίου», Παναθήναια, έτος IB', 31 Μαρτ. 1912, σ. 329-332 και Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εκατόν πενήντα χρόνια, 1837-1937, Κατάλογος έκθεσης ενθυμημάτων, Αθήνα 1987, σ. 47, 127. Ειδική μελέτη για τη ζωφόρο των Προπυλαίων του Πανεπιστημίου έχει ετοιμάσει ο Χρύσ. Χρήστου (υπό εκτύπωση από την Ακαδημία Αθηνών).

Σελ. 124
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 105
    

    μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τις αναζητήσεις γύρω από την εθνική ταυτότητα των Νεοελλήνων και τις προοπτικές του νεοσύστατου βασιλείου και κατά την οποία αρχίζουν να διαμορφώνονται οι κεντρικοί άξονες της νεοελληνικής ιδεολογίας. Μέσα στο κλίμα αυτό πρέπει να δούμε τους λόγους στα

    εγκαίνια του Πανεπιστημίου. Ωστόσο ο πανηγυρικός τόνος και η αισιοδοξία των ρητόρων φαίνεται ότι απηχούσαν και ένα γενικότερο αίσθημα ευφορίας, όπως έδειξε η θερμή υποδοχή που επιφύλαξε στο Πανεπιστήμιο η ελληνική κοινωνία και μάλιστα ο έξω ελληνισμός.

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΕΥΕΡΓΕΤΙΣΜΟΣ

    Πραγματικά, η ίδρυση του Πανεπιστημίου είχε ευρύτατη απήχηση. Τα ιδεολογήματα για την υψηλή εκπαιδευτική και εθνική αποστολή του βρήκαν ανταπόκριση σε μεγάλα τμήματα του ελληνικού πληθυσμού, και ιδιαίτερα στους πλούσιους ομογενείς, εκτρέφοντας ένα ισχυρό ρεύμα ευεργετισμού. Έτσι, σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο γίνεται αποδέκτης αθρόων δωρεών και κληροδοτημάτων, που κάλυψαν βασικές ανάγκες του ιδρύματος και των φοιτητών και εξασφάλισαν σ αυτό σημαντική κινητή και ακίνητη περιουσία.

    Είναι αξιοσημείωτο ότι οι σχετικές προσφορές αρχίζουν πριν ακόμη ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο. Το 1833 ήδη ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος στην Καλκούτα των Ινδιών, κληροδοτεί στην «πρώτην εν Αθήναις Ακαδημίαν» που θα ιδρυόταν τη μισή περιουσία του και τα χειρόγραφα των Ινδικών μεταφράσεων του18. Οι δωρεές πολλαπλασιάζονται από το 1837 και ύστερα, υποκινούμενες και από εκκλήσεις στο ευρύ κοινό για οικονομική βοήθεια, προκειμένου να

    εξασφαλιστούν τα αναγκαία χρήματα για την οικοδόμηση του κτιρίου του Πανεπιστημίου.

    Τον Ιανουάριο του 1839 συγκροτήθηκε επιτροπή για τη συγκέντρωση συνδρομών «προς ανέγερσιν ελληνικού Πανεπιστημίου», στην οποία συμμετείχαν ο Γ. Κουντουριώτης και ο Α. Ζαΐμης, μέλη του Συμβουλίου Επικρατείας, ο Θ. Κολοκοτρώνης, ô ανακτοσύμβουλος Α. Χ. Βράνδης (Brandis), ο πρύτανης Γ. Ράλλης, ο τραπεζίτης Θ. Ράλλης, ο γυμνασιάρχης Γ. Γεννάδιος και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ν. Βάμβας και Κ. Σχινάς19. Η συμμετοχή στην επιτροπή «εγκριτοτάτων μελών» της αθηναϊκής κοινωνίας προσέδιδε ιδιαίτερη βαρύτητα

    18. Βλ. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 3.

    19. Κλάδος, Εκπαιδευτικά, τ. Α', σ. 320-321· Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 185-186· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 17,292 κ.εξ.