Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 13-32 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/13.gif&w=600&h=915

στοιχείων εκείνων που φέρονται να επιβεβαιώνουν αναδρομικοί τον προοδευτικό χαρακτήρα των φοιτητικών κινημάτων.

Η παρούσα εργασία ξεκίνησε γύρω στο 1980, αλλά η ενασχόλησή μου με θέματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου είχε αρχίσει μερικά χρόνια πρωτύτερα. Η συμμετοχή μου στην Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, το ενδιαφέρον μου για τη νεοελληνική εκπαίδευση και κυρίως οι νέοι ορίζοντες που άνοιγε σε ένα νέο της εποχής με ιστοριογραφικές αναζητήσεις η συνάντηση του με τη σκέψη και το έργο του Κ. Θ. Δημαρά, συνετέλεσαν ώστε να επιλέξω, με την

ενθάρρυνση του ίδιου του Δημαρά, το Πανεπιστήμιο ως θέμα διδακτορικής διατριβής. Ένα από τα πρώτα πράγματα που με απασχόλησαν ήταν οι προσπάθειες για την ίδρυση Πανεπιστημίου στην Ελλάδα (1834-1837), θέμα που

αποτέλεσε και το αντικείμενο της μεταπτυχιακής μου εργασίας στο Παρίσι το 1981 (Université de Paris IV, Institut Néo-Hellénique). Λίγο αργότερα, το ενδιαφέρον μου επεκτάθηκε και στους φοιτητές του Πανεπιστημίου και η σχετική μελέτη εντάχθηκε στα ερευνητικά προγράμματα του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας. Σε ολοκληρωμένη μορφή η εργασία υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή στο Τμήμα ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1998. Στην ίδια μορφή, αλλά επεξεργασμένη σε αρκετά σημεία και ενημερωμένη βιβλιογραφικά, εκδίδεται σήμερα σε βιβλίο.

Στην εργασία διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου

εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837· τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία· η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του.

Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρό-

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/14.gif&w=600&h=915

τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές

εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα. Η σχετική διαπραγμάτευση δεν υπεισέρχεται στα προγράμματα μαθημάτων και τη διδασκαλία στις διάφορες σχολές, καθώς τα θέματα αυτά δεν μπορούν να μελετηθούν παρά στο πλαίσιο ειδικών μονογραφιών. Ως προς τη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος, διερευνήθηκαν με βάση το Μητρώο φοιτητών και το Μητρώο διπλωματούχων η γεωγραφική και εν μέρει η κοινωνική προέλευση των φοιτητών, η ηλικία, το Γυμνάσιο που τελείωσαν, η κατανομή τους στις διάφορες σχολές, ενώ παράλληλα διατυπώθηκαν κάποιες υποθέσεις σχετικά με το ζήτημα του «πληθωρισμού» των φοιτητών. Ένα άλλο θέμα που με απασχόλησε είναι η ιδεολογική και πολιτική διαμόρφωση των φοιτητών και η συλλογική παρουσία τους στα πανεπιστημιακά και τα δημόσια πράγματα. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται το ενδημικό φαινόμενο των φοιτητικών «ταραχών» στον χώρο του Πανεπιστημίου, η συμμετοχή των φοιτητών στις σύγχρονες πολιτικές και εθνικές κινητοποιήσεις και παράλληλα η βαθμιαία ανάπτυξη συλλογικής συνείδησης στο φοιτητικό σώμα.

Θα ήταν ίσως περιττό να σημειώσω ότι η μελέτη των εξεταζόμενων θεμάτων δεν είναι -και δεν θα μπορούσε να είναι- εξαντλητική. Εξάλλου, εκείνο που με ενδιέφερε πρωτίστως ήταν να δώσω, με επίκεντρο τους φοιτητές, μια κατά το δυνατόν συνεκτική εικόνα της λειτουργίας του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα και της εμβέλειας του στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Σχετικά με τις αρχειακές πηγές που χρησιμοποίησα, θα ήθελα να πω ότι η πρόσβαση σ' αυτές δεν ήταν πάντοτε εύκολη. Όταν ξεκίνησα την εργασία το Αρχείο του Πανεπιστημίου ήταν σχεδόν απρόσιτο, εκτός από το Μητρώο φοιτητών και τα Πρακτικά της Συγκλήτου. Απρόσιτο και σχεδόν άγνωστο ήταν

επίσης το Αρχείο του υπουργείου Παιδείας στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, που περιέχει ένα πλούσιο υλικό για το Πανεπιστήμιο. Η ίδρυση του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1991 και η καταλογογράφηση του σχετικού υλικού των ΓΑΚ μου επέτρεψαν να συμπληρώσω αρκετά από τα κενά της έρευνάς μου.

Η εργασία αυτή χρωστά πολλά σε πολλούς, οι οποίοι μου πρόσφεραν κάθε είδους βοήθεια στο μακρύ διάστημα της ερευνάς μου. Και πρώτα πρώτα στα μέλη της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, τον Σπύρο Ασδραχά, τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο, τον Φίλιππο Ηλιού και τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, που ενέταξαν την εργασία στα ερευνητικά προγράμματα

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/15.gif&w=600&h=915

του Αρχείου και έγινε έτσι δυνατή η μεταγραφή και μηχανογράφηση του Μητρώου φοιτητών του Πανεπιστημίου, καθώς και η μηχανογράφηση του Μητρώου διπλωματούχων. Πολύτιμη στάθηκε στη φάση αυτή, αλλά και στις επόμενες, η φιλική και γενναιόδωρη συνδρομή του Τριαντάφυλλου Σκλαβενίτη, ο οποίος παρακολούθησε από κοντά την εξέλιξη της εργασίας και ανταποκρίθηκε πρόθυμα σε κάθε ερευνητική μου αναζήτηση. Η Ελίζα-Άννα Δελβερούδη, η Εύη Καρούζου και ο Δημήτρης Ραυτόπουλος ανέλαβαν το βάρος της μεταγραφής του Μητρώου φοιτητών, ενώ ο Δήμος Γερασούδης επεξεργάστηκε ηλεκτρονικά στο μηχανογραφικό τμήμα της Γενικής Γραμματείας Αθλητισμού τα δεδομένα των Μητρώων, δίνοντας ευρηματικές λύσεις στα ποικίλα προβλήματα που παρουσιάστηκαν.

Επίσης, φίλοι και συνάδελφοι συνέβαλαν ουσιαστικά στην προώθηση της ερευνάς μου. Ο Δαυίδ Αντωνίου έθεσε πρόθυμα στη διάθεση μου ένα ποικίλο αρχειακό υλικό για το Πανεπιστήμιο και την εκπαίδευση γενικά στον 19ο αιώνα. Η Μαρία Στασινοπούλου, η Όλγα Κατσιαρδή-Hering και η Πόπη Πολέμη διευκόλυναν αποτελεσματικά τις βιβλιογραφικές αναζητήσεις μου. Ο Μανόλης Φραγκίσκος μου πρόσφερε χρήσιμο υλικό για τα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου που αποδελτίωσε από εφημερίδες της εποχής, στο πλαίσιο των προσωπικών του ερευνών. Σημαντική ήταν και η βοήθεια που μου πρόσφεραν σε όλες τις φάσεις της ερευνάς μου, με την ανταπόκρισή τους στις βιβλιογραφικές και αρχειακές μου αναζητήσεις αλλά και με τις γόνιμες συζητήσεις, φίλοι από το περιβάλλον του «Μνήμονα»: ο Χρήστος Λούκος, ο Αλέξης Πολίτης, η Σοφία Ματθαίου, ο Γιάννης Μπαφούνης, ο Παναγιώτης Μιχαηλάρης, ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης, ο Γιάννης Κόκκωνας. Ο Χρήστος Ευθυμιόπουλος μου πρόσφερε πολύτιμη βοήθεια σε θέματα στατιστικής, ο Ανέστης Ποϊράζης σχεδίασε με υπομονή και γνώση τον χάρτη του βιβλίου, ενώ

αρκετοί ήταν εκείνοι που διευκόλυναν με διάφορους τρόπους τη δουλειά μου: ο Γιώργος Μητροφάνης, η Ρόδη Σταμούλη, η Πηνελόπη Στάθη, η Ελένη Κατσιαδάκη, ο Παναγιώτης Κιμουρτζής, η Φανή-Μαρία Τσιγκάκου, ο Μάνος Χαριτάτος, ο Ευστάθιος Φινόπουλος, ο Κώστας Μανώλης, ο Γιάννης Πελεκούδας, το προσωπικό των Γενικών Αρχείων του Κράτους, του Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου. Σε όλους θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές μου ευχαριστίες.

Ευχαριστώ επίσης την επιτροπή των καθηγητών που ενέκρινε την εργασία ως διδακτορική διατριβή στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών: τον Αντώνη Λιάκο, τον Γεώργιο Λεονταρίτη και την Όλγα Κατσιαρδή-Hering, μέλη της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής, τον Γιώργο Δερτιλή, τον Κώστα

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/16.gif&w=600&h=915

Κριμπά, τον Στέφανο Πεσμαζόγλου και τον Κωνσταντίνο Σβολόπουλο.

Ευχαριστώ, τέλος, το προσωπικό του τυπογραφείου Αργυρόπουλου, και ιδιαιτέρως τη Σοφία Αργυροπούλου, τη Σαλώμη Πολυγερινού και τον Κώστα Αργυρόπουλο, για την άψογη τυπογραφική εμφάνιση του βιβλίου αλλά και για την κατανόηση με την οποία αντιμετώπισαν τις καθυστερήσεις μου στη διάρκεια της εκτύπωσης. Επίσης, τη Γιούλη Ευαγγέλου για την επιμέλεια με την οποία έκανε τις διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων.

Ξεχωριστή είναι η οφειλή μου στη σύζυγό μου Μαρία Καζανάκη-Λάππα, που, εκτός των άλλων, διάβασε με πολλή υπομονή το κείμενο από τα πρώτα σχεδιάσματα ως το τέλος, συνεισφέροντας με τις κριτικές παρατηρήσεις της στη βελτίωση της εργασίας, καθώς και στην κόρη μας Δάφνη για την αποτελεσματική βοήθειά της στην τελευταία φάση του βιβλίου.

Κλείνοντας το προλογικό αυτό σημείωμα, ο νους μου στρέφεται στον αξέχαστο Φίλιππο Ηλιού, φίλο και δάσκαλο για πολλούς από τους ανθρώπους της γενιάς μου, ο οποίος μου πρόσφερε αφειδώλευτα, όποτε χρειάστηκε, την πολύτιμη γνώση και συνδρομή του.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/17.gif&w=600&h=915

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ, ΠΗΓΕΣ

Βαμπάς, Νόμοι ΓΑΚ, ΑΥΕΔΕ

ΓΑΚ, ΟΑ, ΥΕΠ

Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση Διαθήκαι και δωρεαί

Κλάδος, Εκπαιδευτικά

Νόμοι και διατάγματα, 1896

Νόμοι και διατάγματα, 1901

Νόμοι και διατάγματα, 1906 Οργανικοί Νόμοι

Βαμπάς Αρ., Οι νόμοι τον Εθνικού Πανεπιστημίου , Αθήνα 1885 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως

Γενικά Αρχεία του Κράτους, Οθωνικό Αρχείο, Υπουργείο Εκκλησιαστικών και Παιδείας

Δηλιγιάννης Θεόδωρος. Π.-Ζηνόπουλος Γ. Κ., Ελληνική Νομοθεσία, τ. Γ', ΣΤ', Ζ', Αθήνα 1862,1875,1876 Δημαράς Αλέξης, Η μεταρρύθμιση που δεν

έγινε, (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Α'-Β', Αθήνα, Ερμής, 1973

Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιστημίου μετά διαφόρων σχετικών εγγράφων από της ιδρύσεως αυτού μέχρι τέλους του 1899, πρυτανεία Αλκιβιάδου Χ. Κρασσά, μέρος Α'-Β', Αθήνα 1900 Κλάδος Πέτρος Ι., Εκκλησιαστικά και Εκπαιδευτικά, ήτοι νόμοι, διατάγματα, εγκύκλιοι, οδηγίαι κλπ., αποβλέποντα εις την εκκλησίαν και την δημοσίαν εκπαίδευσιν εν Ελλάδι, τ. Α'-Β', Αθήνα 1860,1869 Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από του έτους 1886-1895), εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Αν. Διομήδους Κυριακού, Αθήνα 1896 Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου [από του έτους 1895-1900], εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Κ. Μητσοπούλου, Αθήνα 1901

Νόμοι και Διατάγματα περί του Εθνικού

Πανεπιστημίου [από του έτους 1900-1906], πρυτανεία Γ. Ν. Χατζηδάκι, Αθήνα 1906 Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον. Πρυτανεία Σπυρ. Π. Λάμπρου (1911-

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/18.gif&w=600&h=915

Πανταζίδης, Χρονικόν

Παρίσης, Συλλογή

Π.Γ.Σ. Π.Σ.

Π.Σ.Ν.Σ. Π.Σ.Φ.Σ.

1912). Αναγραφή των πανεπιστημιακών αρχών, Πρόγραμμα των μαθημάτων, Οργανικοί Νόμοι και Β. Διατάγματα, Οδηγίαι και αγγέλματα, Αθήνα 1912 Πανταζίδης Ιωάννης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889

Παρίσης Στέφανος Μ., Ανωτέρα και Μέση

εκπαίδευσις, ήτοι συλλογή των διεπόντων την ανωτέραν και μέσην εκπαίδευσιν νόμων, Β. διαταγμάτων και εγκυκλίων του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου, τ. Α'-Γ', Αθήνα 1884, 1886,1893

Πρακτικά Γενικών Συνεδριάσεων Πανεπιστημίου Αθηνών

Πρακτικά Ακαδημαϊκής Συγκλήτου Πανεπιστημίου Αθηνών

Πρακτικά Συνεδριάσεων Νομικής Σχολής Πρακτικά Συνεδριάσεων Φιλοσοφικής Σχολής

ΠΡΥΤΑΝΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ

Κ. Σχινάς, Λόγος, 1838

Γ. Ράλλης, Λόγος, 1842

Ν. Κωστής, Λόγος, 1842

Μ. Αποστολίδης, Έκθεσις, 1843 Κ. Ασώπιος, Ομιλία, [1844;]

Ν. Βάμβας-Θ. Μανούσης, Λόγοι, 1845

Θ. Μανούσης-Α. Βενιζέλος, Λόγοι, 1846

Α. Βενιζέλος-Ι. Σούτσος, Λόγοι, 1847

Λόγος εκφωνηθείς υπό του κυρίου Κωνστ. Δ. Σχινά κατά την γ' Μαΐου ΑΩΛΗ'..., Αθήνα 1838

Λόγος εκφωνηθείς την 9 Νοεμβρίου 1841 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Γ. Α. Ράλλη..., Αθήνα 1842

Λόγος εκφωνηθείς τη 4 Οκτωβρίου 1842 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Ν. Κωστή..., Αθήνα 1842

Έκθεσις του αρχιμ. κ. Μ. Αποστολίδου, [Αθήνα 1843]

Κωνσταντίνου Ασωπίου Ομιλία, εκφωνηθείσα υπ' αυτού επί της παραδόσεως της του Πανεπιστημίου πρυτανείας, [Αθήνα 1844;] Λόγοι εκφωνηθέντες την 30 Σεπτεμβρίου

1845 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Ν. Βάμβα..., Αθήνα 1845

Λόγοι εκφωνηθέντες την 29 Σεπτεμβρίου

1846 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. θ. Μανούση..., Αθήνα [1846]

Λόγοι εκφωνηθέντες την 5 Οκτωβρίου 1847 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Α. Βενιζέλου..., Αθήνα 1847

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/19.gif&w=600&h=915

I. Σούτσος-Φ. Ιωάννου, Λόγοι, 1848

Φ. Ιωάννου-Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1849

Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1850

Σπ. Πήλληκας-Π. Αργυρόπουλος, Λόγοι, 1853

Π. Αργυρόπουλος, Λογοδοσία, [1854;]

Ν. Κωστής-Κ. Κοντογόνης, Λόγοι, 1855

Κ. Κοντογόνης-Ι. Ολύμπιος, Λόγοι, 1856

I. Ολύμπιος, Λόγος, 1857

Κ. Ασώπιος, Λόγος, 1857 Β. Οικονομίδης-Α. Πάλλης, Λόγοι, 1860

Π. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1863

Κ. Φρεαρίτης, Λόγος, 1864

Η. Μητσόπουλος, Λόγος, 1865

Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1867

Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1868

Λόγοι εκφωνηθέντες την 10 Οκτωβρίου 1848 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. I. Σούτσου..., Αθήνα 1848

Λόγοι εκφωνηθέντες την 2 Οκτωβρίου 1849 υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Φιλίππου Ιωάννου..., Αθήνα 1849

Λόγοι εκφωνηθέντες παρά Γ. Α. Μαυροκορδάτου επί της πρυτανείας αυτού κατά το έτος 1849-1850..., Αθήνα 1850 Λόγοι εκφωνηθέντες την 28 Σεπτεμβρίου 1852 υπό του πρώην πρυτάνεως Σπυρίδωνος Πήλληκα..., Αθήνα 1853

Λογοδοσία του πρυτάνεως Περικλέους Αργυροπούλου κατά την εγκατάστασιν των Ακαδημαϊκών αρχών του 1853-1854..., [Αθήνα 1854 ;] Λόγοι εκφωνηθέντες τη 3 Οκτωβρίου 1854 υπό του... Νικολάου Κωστή, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1855 Λόγοι εκφωνηθέντες τη 2 Οκτωβρίου 1855 υπό του... Κωνσταντίνου Κοντογόνου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1856 Λόγος εκφωνηθείς δημοσία τη 25 Σεπτεμβρίου 1856 υπό του πρυτάνεως Ιωάννου Ολυμπίου..., Αθήνα 1857

Λόγος Κ. Ασωπίου παραδίδοντος την δευτέραν αυτού πρυτανείαν..., Αθήνα 1857 Λόγοι εκφωνηθέντες τη 18 Σεπτεμβρίου 1860... υπό του καθηγητού της πολιτικής δικονομίας Β. Οικονομίδου..., Αθήνα 1860 Λόγος εκφωνηθείς τη κζ Οκτωβρίου 1863... υπό του καθηγητού του Ρωμαϊκού Δικαίου Πέτρου Παπαρρηγοπούλου..., Αθήνα 1863 Λόγος και ευθύναι του πρυτάνεως Κωνσταντίνου Φρεαρίτου παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1864

Λόγος εκφωνηθείς τη κδ' Οκτωβρίου 1865... υπό του καθηγητού της φυσιογραφίας Ηρ. Μητσοπούλου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., Αθήνα 1865

Λόγος εκφωνηθείς τη ιστ' Οκτωβρίου 1866... υπό του τακτικού καθηγητού... Μιλτιάδου Βενιζέλου, παραδίδοντος την πρυτανείαν..., μέρος Α'-Β', Αθήνα 1867 Λόγος εκφωνηθείς τη κατ' Οκτωβρίου 1867... υπό του καθηγητού της μαιευτικής Μιλτιάδου Βενιζέλου εν απουσία του κυρίου Α. Ρ. Ραγκαβή..., Αθήνα 1868

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/20.gif&w=600&h=915

Θ. Ορφανίδης, Λόγος, 1868

Γ. Ράλλης, Λόγος, 1869

Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870

Κ. Βουσάκης, Λόγος, 1872

Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873

Κ. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1874

Γ. Μακκάς, Λόγος, 1875 Α. Αναγνωστάκης, Λόγος, 1879

Ν. Δαμαλάς, Λόγος, 1880

Ν. Δαμασκηνός, Λόγος, 1884

Π. Κυριάκος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1884

Θ. Αφεντούλης, Λόγος, 1887

Γ. Καραμήτσας, Λόγοι, 1888

Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892

I. Πανταζίδης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1894

I. Χατζιδάκις, Τα κατά την πρυτανείαν, 1896

Λόγος εκφωνηθείς τη κδ' Νοεμβρίου 1868... υπό του πρυτάνεως Θεοδώρου Γ. Ορφανίδου..., Αθήνα 1868

Λόγος εκφωνηθείς τη κγ' Νοεμβρίου 1869... υπό του πρώην Πρυτάνεως κ. Γεωργίου Α. Ράλλη..., Αθήνα 1869 Λόγος εκφωνηθείς τη κε' Οκτωβρίου 1870... υπό του πρώην πρυτάνεως κ. Παύλου Καλλιγά... , Αθήνα 1870

Λόγος εκφωνηθείς τη κη' Νοεμβρίου 1871... υπό του πρώην πρυτάνεως Κωνσταντίνου Βουσάκη..., Αθήνα 1872 Τα κατά την Λ Γ' πρυτανείαν του Εθνικού Πανεπιστημίου υπό Ευθυμίου Καστόρχη πρυτάνεως, Αθήνα 1873 Λόγος εκφωνηθείς την κγ' Οκτωβρίου 1873... υπό του πρώην πρυτάνεως Κ. Παπαρρηγοπούλου..., Αθήνα 1874 Λόγος Γεωργίου Α. Μακκά... παραδίδοντος την πρυτανείαν, Αθήνα 1875 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστήμια! την εικοστήν έκτην Νοεμβρίου 1878 υπό Ανδρέου Αναγνωστάκη..., Αθήνα 1879 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω την δεκάτην τετάρτην Οκτωβρίου 1879 υπό Νικολάου Μ. Δαμαλά..., Αθήνα 1880 Λόγος εκφωνηθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστήμια) την 19 Δεκεμβρίου 1882 υπό Νικολάου Δαριασκηνού.., Αθήνα 1884 Τα κατά την τεσσαρακοστήν τετάρτην πρυτανείαν του Εθνικού Πανεπιστημίου υπό Παναγιώτου Κ. Κυριακού..., Αθήνα 1884 Λόγος εκφωνηθείς... τη 29 Νοεμβρίου 1887... υπό του καθηγητού και πρυτάνεως Θεοδώρου Αφεντούλη, Αθήνα 1887 Λόγοι Γεωργίου Καραμήτσα, πρυτάνεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1886-1887, Αθήνα 1888 Τα κατά την πρυτανείαν Γεωργίου Μιστριώτου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 18901891, Αθήνα 1892

Τα κατά την πρυτανείαν Ιωάννου Πανταζίδου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1892-1893, Αθήνα 1894

Τα κατά την πρυτανείαν Ιωάννου Ν. Χατζιδάκι... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1894-1895, Αθήνα 1896

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/21.gif&w=600&h=915

Α. Δ. Κυριάκος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1898 Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898 Σ. Μαγγίνας, Ευθύναι πρυτανείας, 1899

Σπ. Λάμπρος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907 Μ. Κατσαράς, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909

Τα κατά την πρυτανείαν Α. Διομήδους Κυριάκου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 18951896, Αθήνα 1898

Λόγοι και Ευθύναι Αναστασίου Χρηστομάνου... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1896-1897, Αθήνα 1898

Ευθύναι πρυτανείας Σ. Μαγγίνα από 1η Σεπτεμβρίου 1897 μέχρι 31 Αυγούστου 1898..., Αθήνα 1899

Τα κατά την πρυτανείαν Σπ. Π. Λάμπρου... πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1904-1905, Αθήνα 1907 Τα κατά την πρυτανείαν Μιχαήλ Κ. Κατσαρά... πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν

έτος 1907-1908, Αθήνα 1909

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/22.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/23.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/24.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/25.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Το Πανεπιστήμιο, δημιούργημα του Μεσαίωνα, έχει στην Ελλάδα μια σχετικά μικρή ιστορία, αφού τόσο ως όνομα όσο και ως θεσμός εμφανίζεται ή

ακριβέστερα εισάγεται από τη δυτική Ευρώπη στον 19ο αιώνα. Ως όνομα η λέξη Πανεπιστήμιο είναι ένας νεολογισμός που φαίνεται να δημιουργείται γύρω στο 1800 για να δηλώσει όμως όχι το Πανεπιστήμιο με την κλασική έννοια του όρου (Universitas)1, αλλά έναν γαλλικό ακαδημαϊκό θεσμό, το Institut de France του Παρισιού. Με αυτή τη σημασία βρίσκουμε τη λέξη σε κείμενα κυρίως του Κοραή2. Θα χρειαστεί να περάσουν περισσότερα από δέκα χρόνια για να αρχίσει να χρησιμοποιείται και με τη γνωστή σημασία του πανεπιστημιακού ιδρύματος. Πριν από το 1800 τα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια (Universitates, Academiae) ονομάζονται, συνήθως, στα ελληνικά κείμενα Ακα-

1. Όπως είναι γνωστό, ο λατινικός όρος Universitas, από τον οποίο προέκυψαν οι ομώνυμοι Università (ιταλ.), Université (γαλλ.), Universität (γερμ.) κλπ., εμφανίζεται στη μεσαιωνική Δόση στα τέλη του 12ου-άρχές 13ου αιώνα, όταν ιδρύονται τα πρώτα Πανεπιστήμια στην Ιταλία και τη Γαλλία, και δηλώνει τις συσσωματώσεις καθηγητών και φοιτητών, κατά το συντεχνιακό σύστημα. Αργότερα η ονομασία Universitas θα δοθεί στα ίδια τα πανεπιστημιακά ιδρύματα. Βλ. πρόχειρα Léo Moulin, La vie des étudiants au Moyen Âge, Παρίσι 1991, σ. 199 και Ρίκα Μπενβενίστε, «Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια: κοινωνικές όψεις και πολιτικός ρόλος», Πανεπιστήμιο: ιδεολογία και παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 67 κ.εξ.

2. Ο Στ. Κουμανούδης (Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της

αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων, Αθήνα, Ερμής, 1980, σ. 763) επισημαίνει για πρώτη φορά τη λέξη «Πανεπιστήμιον» σε κείμενο του Κοραή του 1810. Η εμφάνισή της όμως είναι λίγο προγενέστερη. Τη βρίσκω το 1804 σε επιστολή του σχολάρχη της πατριαρχικής σχολής Δωρόθεου Πρώιου προς τον Κοραή, με την οποία του ζητεί να του στείλει τα «πρακτικά του νεοσυσταθέντος Πανεπιστημίου» (εννοεί το Institut de France, που είχε ιδρυθεί το 1795 και αναδιοργανωθεί το 1803). Τον όρο Πανεπιστήμιο με την παραπάνω σημασία χρησιμοποιεί και ο Κοραής στην απαντητική επιστολή του το 1805, καθώς και σε επόμενες επιστολές και κείμενά του. Βλ. Αδ. Κοραής, Αλληλογραφία, εκδ. Κ. Θ. Δημαράς κ.α., τ. Β', Αθήνα, ΟΜΕΔ, 1966, σ. 212, 239, 495, 506, τ. Γ', σ. 166, 167, 198, 199, 239, 240 κ.ά.· πβ. Αδ. Κοραής, Προλεγόμενα στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. κη', 571.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/26.gif&w=600&h=915

Ακαδημίες -ένας όρος με τον οποίο αποδίδεται και ο θεσμός της κλασικής Ακαδημίας, ως συλλογικού σώματος επιστημόνων και λογίων-, ενώ δεν λείπει και η χρήση του αμετάφραστου όρου «ουνιβερσιτά».

Ο όρος Ακαδημία θα συνεχίσει να χρησιμοποιείται για το Πανεπιστήμιο και στον 19ο αιώνα, παράλληλα με άλλες ονομασίες, που βρίσκονται πιο κοντά στο νόημα της Universitas. Έτσι, στα τέλη του 18ου αιώνα συναντάμε τους ορούς «Καθολικότητες» (κατά λέξη μετάφραση του παραπάνω όρου) και «Πανδιδακτήριον», ενώ στη δεκαετία του 1810 «Καθολική σχολή», «Πανεπιστημείον», «Παντεπιστημόνιον», «Πανεπιστημόνιον», «Πανεπιστήμιον» -με τη σημασία πλέον της Universitas-, «Πανδιδασκαλείον», «Παντεπιστήμιον»3. Από τους παραπάνω όρους εκείνοι που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα πριν από την ελληνική Επανάσταση είναι : Πανεπιστήμιον και Πανδιδακτήριον, αλλά και ο παραδοσιακός όρος Ακαδημία. Απ' αυτούς θα επικρατήσει τελικά ο πρώτος, όχι όμως πολύ εύκολα, αφού και οι δύο άλλοι θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται ανεπίσημα και στα μεταγενέστερα χρόνια4. Όλοι αυτοί οι νεολογισμοί δημιουργούνται από λογίους του παροικιακού ελληνισμού και εντάσσονται στις προσπάθειες διαμόρφωσης ενός γλωσσικού οργάνου ικανού να ανταποκριθεί στις νέες πνευματικές και επιστημονικές ανάγκες που δημιουργούνται στα χρόνια του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι οι περισσότεροι από τους νεολογισμούς για το Πανεπιστήμιο εμφανίζονται στο περιοδικό Λόγιος Ερμής της Βιέννης, που ήταν το κυριότερο μέσο διάδοσης των ιδεών του Διαφωτισμού.

Μιλώντας για Πανεπιστήμιο στη νεότερη εποχή αναφερόμαστε σ' ένα

ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα, εξαρτημένο λίγο η πολύ από το κράτος, το οποίο αποτελείται από διάφορες σχολές που καλύπτουν ένα ευρύ επιστημονικό

3. Για τον όρο «Καθολικότητες» βλ. Η αληθής πολιτική..., Βενετία 1781, σ. 4. Για το «Πανδιδακτήριον» βλ. Ύμνοι δοξαστικοί..., Εν Βούδα παρά τη τυπογραφία του κατ' Ουγκαρίαν Βασιλικού Πανδιδακτηρίου, 1797· ας σημειωθεί ότι η λ. Πανδιδακτήριον αντικατέστησε εδώ το 1797 τη λ. Ακαδημία (Κ. Καραϊωάννης, Θησαυρός Γραμματικής, Βούδα 1796-1797). «Καθολική σχολή (Université)»: Αδ. Κοραής, Αλληλογραφία, τ. Γ', σ. 199 (επιστ. του 1811). «Πανεπιστημείον», «Παντεπιστημόνιον», «Πανεπιστήμιον», «Πανδιδασκαλείον»: Ερμής ο Λόγιος, 1812, σ. 146, 337, 1816, σ. 33, 1817, σ. 621. «Πανεπιστημόνιον» (=Institut de France): Ιω. Σεραφείμ, Διατριβή περί... πυρετών, μετάφρ. Γ. Κ. Τυπάλδος, Παρίσι 1815, σ. 110. «Παντεπιστήμιον» (της Γαλλίας): Αθηνά, Παρίσι 1819, σ. 10, 124. Οι παραπάνω αναφορές είναι ενδεικτικές μόνο.

4. Βλ. Στ. Κουμανούδης, ό.π., σ. 762-763 (λ. Πανδιδακτήριον) και [Θ. Μανούσης], Περί Πανεπιστημίων εv γενεί και ιδιαιτέρως περί του Οθωνείου Πανεπιστημίου, Αθήνα 1845, σ. 7, σημ.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/27.gif&w=600&h=915

μονικό φάσμα, λειτουργεί με βάση ένα καθορισμένο θεσμικό πλαίσιο και αποτελεί την κορυφή της εκπαιδευτικής πυραμίδας5. ιδρύματα τέτοιου τύπου δεν υπάρχουν βέβαια -και ήταν δύσκολο να υπάρξουν- στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Την ανώτερη εκπαιδευτική βαθμίδα αποτελούν εδώ τα σχολεία μέσης εκπαίδευσης, τα οποία προσφέρουν στους μαθητές μια εγκύκλια παιδεία με έμφαση στα κλασικά γράμματα6. Τα σχολεία αυτά εμφανίζονται με μια ποικιλία ονομάτων, όπως Σχολή, Φροντιστήριον, Γυμνάσιον, Λύκειον, Μουσειον, Ελληνομουσείον, Ακαδημία κλπ.7, ενώ για ορισμένα χρησιμοποιούνται καμιά φορά και ονόματα που παραπέμπουν κατευθείαν στην έννοια του Πανεπιστημίου , όπως Πανδιδακτήριον η Ούνιβερσιτά8. Όλα αυτά τα ονόματα όμως δηλώνουν, με ορισμένες εξαιρέσεις, τον ίδιο τύπο σχολείου μέσης εκπαίδευσης και είναι απλώς ενδεικτικά υψηλών προθέσεων και υπέρμετρων φιλοδοξιών.

Μιλώντας το 1819 ο Κων. Κούμας για τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στη Γερμανία, σημειώνει ότι αυτά διακρίνονται σε δύο κατηγορίες («βαθμούς»): μία κατώτερη, στην οποία ανήκουν τα κοινά σχολεία, και μία ανώτερη, που περιλαμβάνει τα πρακτικά σχολεία, τα Γυμνάσια και τα Πανεπιστήμια9. Ποια από τα ιδρύματα του ανώτερου κύκλου θα μπο-

5. Για την ιστορία των ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων παραμένει χρήσιμο πάντα το έργο του Stephen d'Irsay, Histoire des Universités françaises et étrangères, τ. I-II, Παρίσι 1933, 1935.

6. Βλ. το συνθετικό άρθρο του Άλκη Αγγέλου, «Η εκπαίδευση», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΑ', Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1975, σ. 306-328.

7. Για τις ονομασίες των σχολείων αρκετές πληροφορίες υπάρχουν στα έργα: Τρ. Ευαγγελίδης, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας, τ. Α'-Β', Αθήνα 1936 και Αγγελική Γ. Σκαρβέλη-Νικολοπούλου, Μαθηματάρια των ελληνικών σχολείων κατά την Τουρκοκρατία, Αθήνα 1994. Ειδικά για τον όρο Ακαδημία βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, Μελέτη ιστορική και φιλολογική, Αθήνα 1987, σ. 161-166.

8. Ο πρώτος όρος χρησιμοποιείται για τη σχολή των Μηλεών, ενώ ο δεύτερος για τη σχολή της Χίου. Β. Σκουβαράς, «Σελίδες από την ιστορία της μηλιώτικης σχολής», Ηώς 9, 1966, επιστ. 1 (1811) και Μαργ. Ευαγγελίδης, «Συμβολαί εις την ιστορίαν της

εκπαιδεύσεως εν Μικρά Ασία», Ξενοφάνης 2, 1904-1905, σ. 271 (επιστ. του 1815). Πβ. για τη Χίο Φ. Ηλιού, Τύφλωσαν Κύριε τον λαόν σου, Αθήνα 1988, σ. 72. Ο όρος «Ουνιβερσιτά» χρησιμοποιείται και για τη σχολή του Αγίου Όρους, αλλά με ειρωνική χροιά, από τον Αθανάσιο Πάριο το 1803 (Αικατερίνη Κουμαριανού, «Ο "Νέος Ραψάκης"», Ο Ερανιστής 6, 1968, σ. 3). Η σχετική συνήθεια όμως είναι παλαιότερη: μικρά Πανεπιστήμια ονομάζει τα ανώτερα σχολεία της περιόδου της Τουρκοκρατίας και ο Αλέξανδρος Ελλάδιος στο έργο του Status praesens Ecclesiae Graecae, 1714, σ. 60 («Gymnasiis, vel universitatulis»),

9. Κ. Μ. Κούμας, «Περί παιδείας και σχολείων», Ερμής ο Λόγιος, 1819, σ. 730 κ.εξ. Πβ. του ίδιου, Σύνταγμα Φιλοσοφίας, τ. Δ', Βιέννη 1820, σ. 340-341.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/28.gif&w=600&h=915

μπορούσαν να ευδοκιμήσουν στην Ελλάδα; Ασφαλώς όχι τα πρακτικά σχολεία, γράφει ο Κούμας, και πολύ περισσότερο τα Πανεπιστήμια, όπου διδάσκουν οι Ευρωπαίοι «Φιλοσοφίαν, Θεολογίαν, Ιατρικήν, και Νομικά». Η παρούσα κατάσταση της Ελλάδας δεν επιτρέπει παρά μόνο τη λειτουργία Γυμνασίων, τα οποία αντισταθμίζουν εν μέρει την έλλειψη Πανεπιστημίων. Αλλά και σ' αυτά, συμπληρώνει, «δεν δυνάμεθα να διδάξωμεν κατά το παρόν παρεκτός των γραμματικών ειμή την Φιλοσοφίαν».

Οι λόγοι για τους οποίους ο Κούμας δεν θεωρεί εφικτή την ίδρυση ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων σχετίζονται, προφανώς, με τις συνθήκες που επικρατούσαν στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Ένα Πανεπιστήμιο προϋπέθετε εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό, σημαντικούς οικονομικούς πόρους αλλά και το κατάλληλο για τη λειτουργία του κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, στοιχεία τα οποία ο Κούμας έβλεπε να λείπουν από την προεπαναστατική Ελλάδα. Στην πραγματικότητα, το πρόβλημα ήταν η απουσία εθνικού κράτους. Θεσμός στενά συνδεδεμένος στα νεότερα χρόνια με το κράτος, το Πανεπιστήμιο είχε ως κύριο σκοπό την ικανοποίηση των εξειδικευμένων αναγκών μιας κρατικά οργανωμένης κοινωνίας : τη διαμόρφωση ανώτερου υπαλληλικού προσωπικού για τον κρατικό μηχανισμό, την παραγωγή νομικών, γιατρών, εκπαιδευτικών, κληρικών κλπ. Οι ανάγκες όμως της ελληνικής κοινωνίας ήταν σαφώς περιορισμένες σε σύγκριση με εκείνες των εθνικών κρατών και ικανοποιούνταν με άλλους τρόπους. Οι δάσκαλοι και οι κληρικοί διαμορφώνονταν στα υπάρχοντα σχολεία, ενώ οι γιατροί καταρτίζονταν σε ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, στα οποία μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους και οσοι ενδιαφέρονταν για τα γράμματα και τις επιστήμες γενικά.

Το Πανεπιστήμιο, λοιπόν, δεν ήταν υπόθεση του παρόντος. Προϋπέθετε

αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών και κυρίως την ύπαρξη κράτους. Τη στενή σχέση Πανεπιστημίου και κράτους αποδεικνύει το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο σχεδιάζεται μέσα στην ελληνική Επανάσταση, όταν έχει

εξασφαλιστεί μια στοιχειώδης μορφή κράτους, και ιδρύεται αμέσως μετά τη δημιουργία του ελληνικού βασιλείου. Δεν είναι τυχαίο επίσης ότι το πρώτο ελληνικό πανεπιστημιακό ίδρυμα, η Ιόνιος Ακαδημία, δημιουργείται στα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα, μια περιοχή με διαφορετικό πολιτικό καθεστώς αλλά και διαφορετική πολιτισμική παράδοση σε σύγκριση με την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Ας δούμε συνοπτικά το πρώιμο αυτό παράδειγμα.

Η παρατεταμένη Βενετοκρατία θα κληροδοτήσει στα Επτάνησα ένα αριστοκρατικό πολιτικό και κοινωνικό σύστημα, ανάλογο με εκείνο της μητρόπολης, ενώ συγχρόνως θα δημιουργήσει διαύλους επικοινωνίας με την Ιταλία

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/29.gif&w=600&h=915

και τη Δύση γενικότερα. Η κατάλυση της βενετικής κυριαρχίας το 1797 εγκαινιάζει μια νέα περίοδο στην ιστορία της περιοχής. Από το 1797 ως το 1815 τα Επτάνησα περιέρχονται διαδοχικά σε διάφορες ευρωπαϊκές δυνάμεις (Γαλλία, Ρωσία, Αγγλία). Για ένα μεσοδιάστημα (1800-1807) τα Επτάνησα ανακηρύσσονται σε ανεξάρτητο κράτος υπό την επικυριαρχία της Τουρκίας (Επτάνησος Πολιτεία), ενώ από το 1815 ως το 1864 αποτελούν ανεξάρτητη επικράτεια υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας. Στο πλαίσιο των πολιτικών αυτών αλλαγών, εισάγονται στα Επτάνησα από τις αρχές του 19ου αιώνα μοντέρνοι πολιτειακοί και διοικητικοί θεσμοί και εκδηλώνεται από την πλευρά της Πολιτείας ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ανάπτυξη της δημόσιας εκπαίδευσης, η οποία στα χρόνια της Βενετοκρατίας βρισκόταν σε χαμηλό επίπεδο. Έτσι, στο Σύνταγμα της Επτανήσου Πολιτείας (1803) η δημόσια εκπαίδευση τίθεται κάτω από την εποπτεία του κράτους, το 1804 αποφασίζεται η ίδρυση Προκαταρκτικών σχολείων (δύο στα μεγαλύτερα νησιά και

ενός στα μικρότερα), καθώς και η σύσταση 40 σχολείων στοιχειώδους εκπαίδευσης, το 1805 ιδρύεται στη μονή Τενέδου της Κέρκυρας ένα σχολείο γενικής παιδείας με σκοπό, όπως διακηρύσσεται, «την εκπαίδευσιν των νέων υπαλλήλων της Εξοχωτάτης Γερουσίας, της τοπικής κυβερνήσεως, των τοπικών υπηρεσιών, των στρατιωτικών και των κληρικών της νήσου της Κέρκυρας»10. Η αναφορά αυτή είναι χαρακτηριστική της θέλησης της Πολιτείας να χρησιμοποιήσει την εκπαίδευση για την εξυπηρέτηση των αναγκών της.

Ανάλογες προσπάθειες γίνονται και στα χρόνια της δεύτερης γαλλικής κυριαρχίας στα Επτάνησα. Το 1808 γάλλοι αξιωματούχοι και ντόπιοι λόγιοι ιδρύουν στην Κέρκυρα ένα επιστημονικό σωματείο, την Ιονική Ακαδημία, η οποία λειτούργησε ως την αποχώρηση των Γάλλων (1814). Σκοπός της, σύμφωνα με το καταστατικό, ήταν «η τελειοποίησις της γεωργίας, βιομηχανίας,

εμπορίου, η αύξησις του δημοσίου και ιδιωτικού πλούτου εν ταις νήσοις» και η ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών11. Ακολουθώντας στο οργανωτικό

10. Σπ. Θεοτόκης, «Η εκπαίδευσις εν Επτανήσω (1453-1864)», Κερκυραϊκά Χρονικά 5,1956, σ. 51. Βλ. επίσης Πάνος Γ. Ροντογιάννης, Η εκπαίδευση στη Λευκάδα, 16131950, Αθήνα 1994, σ. 60-61 και Ν. Κ. Κουρκουμέλης, Η εκπαίδευση στην Κέρκυρα κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Προστασίας (1816-1864), Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, 2002, σ. 61 κ.εξ.

11. Π. Χιώτης, Ιστορικά απομνημονεύματα Επτανήσου, τ. 6, Ζάκυνθος 1887, σ. 231. Βλ. και G. P. Henderson, Η Ιόνιος Ακαδημία, μετάφρ. Φ. Κ. Βώρου, Κέρκυρα 1980, σ. 13-25 και Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Ο Κοραής και η Ιονική Ακαδημία (1808-1814)», Ο Ερανιστής 3,1965, σ. 177-198.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/30.gif&w=600&h=915

κό της πλαίσιο το Institut de France, η Ακαδημία είχε έναν ορισμένο αριθμό τακτικών μελών και χωριζόταν σε τρία τμήματα: το φυσικομαθηματικό, το ηθικοπολιτικό και το φιλολογικό-καλλιτεχνικό. Ας σημειωθεί ότι ο θεσμός της Ακαδημίας, με την έννοια του επιστημονικού σωματείου, δεν ήταν άγνωστος στα Επτάνησα, αφού από την εποχή της Βενετοκρατίας λειτουργούσαν στην Κέρκυρα και σε άλλα νησιά τέτοια συλλογικά σώματα, με σκοπό την πνευματική καλλιέργεια των μελών τους και την εν γένει ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών12. Η Ιονική Ακαδημία διέφερε όμως απ' αυτά. Ηταν ένα ίδρυμα που λειτουργούσε υπό την αιγίδα του κράτους, περιελάμβανε στους κόλπους του διάφορες επιστήμες και σκοπός του ήταν να συμβάλει με επιστημονικές διαλέξεις, προκηρύξεις διαγωνισμών κλπ. στην κοινωνική, πνευματική και οικονομική ανάπτυξη ολόκληρης της Επτανήσου.

Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1824, θα ιδρυθεί στα αγγλοκρατούμενα Επτάνησα, με πρωτοβουλία του Φρειδερίκου Guilford, η Ιόνιος Ακαδημία της Κέρκυρας, με τη μορφή τώρα Πανεπιστημίου. Οι σχετικές προσπάθειες είχαν αρχίσει αρκετά νωρίτερα. Από το 1815 ο Ιωάννης Καποδίστριας, στο γνωστό υπόμνημά του «για την εσωτερική κατάσταση των Ιονίων νήσων», είχε επισημάνει την ανάγκη να συσταθεί στα Επτάνησα «ένα μοναδικό και μεγάλο ίδρυμα (Institut) δημόσιας και εθνικής εκπαίδευσης, με έδρα την Ιθάκη»13. Ποια θα ήταν ακριβώς η μορφή που θα είχε το ίδρυμα αυτό δεν διευκρινίζεται. Από τους σκοπούς του πάντως συνάγεται ότι θα ήταν μια σχολή ανώτερης εκπαίδευσης, που θα απευθυνόταν στο σύνολο των κατοίκων της Επτανήσου και θα απέβλεπε στην εξάπλωση της εκπαίδευσης και γενικότερα στην ανάπτυξη των γραμμάτων και των επιστημών, έτσι ώστε οι Επτανήσιοι να μη χρειάζεται να στέλνουν τα παιδιά τους σε σχολεία και Ακαδημίες του εξωτερικού. Παράλληλα θα συνέβαλλε και στην ενοποίηση του επτανησιακού λαού. «Ολόκληρη η ιονική οικογένεια», αναφέρεται στο υπόμνημα, «θα προσλάβει τον ίδιο ηθικό χαρακτήρα» και «οι Επτανήσιοι δεν θα απαρτίζουν πλέον παρά μία ενότητα και καμιά αιτία ξένη προς τα αληθινά συμφέροντα του τόπου δεν θα μπορεί στο εξής να διαταράξει την ηρεμία του...»14.

12. Μιχ. Α. Μουστοξύδης, Ιστορικών και φιλολογικών αναλέκτων... τόμος πρώτος, Κέρκυρα 1872, σ. 1-23· πβ. Π. Χιώτης, ό.π., σ. 218 κ.εξ.

13. Το υπόμνημα έχει δημοσιευθεί αρκετές φορές στην πρωτότυπη γαλλική μορφή του και σε μετάφραση, όχι όμως πάντοτε ακριβή. Παραπέμπω στην έκδοση του κειμένου στο Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, τ. Ε', Κέρκυρα 1984, σ. 96-101 (ακολουθεί μετάφραση) .

14. Στο ίδιο, σ. 98-99.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/31.gif&w=600&h=915

Tο σχέδιο αυτό του Καποδίστρια δεν πραγματοποιήθηκε. Η ιδέα όμως γιοι τη δημιουργία ενός ανώτερου σχολείου στα Επτάνησα είχε βρει ήδη ένα θερμό υποστηρικτή στο πρόσωπο του Guilford. Άγγλος ευγενής και μαικήνας, με καλή κλασική παιδεία και γνώση της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας, ο Guilford θα καταβάλει σειρά προσπαθειών από τις αρχές της δεκαετίας του 1810 για την ίδρυση μιας ανώτερης σχολής στα Ιόνια Νησιά με έδρα την Ιθάκη15. Οι προσπάθειες αυτές θα επισημοποιηθούν το 1817, με τη δημοσίευση του Συντάγματος των Ιονίων Νήσων, στο οποίο προβλεπόταν η ίδρυση πρωτοβάθμιων σχολείων και αργότερα η δημιουργία ενός κολλεγίου για τη διδασκαλία των επιστημών, των γραμμάτων και των καλών τεχνών. Το 1819 ο Guilford διορίζεται «Καγκελλάριος του πανεπιστημίου των Ιονίων Νήσων»,

ενώ το 1820 εκθέτει με υπόμνημά του προς τη Γερουσία τα σχέδιά του για την ίδρυση Πανεπιστημίου στην Ιθάκη. Ο ίδιος είχε αρχίσει ήδη να στέλνει με έξοδά του νέους για σπουδές στην Ευρώπη, με σκοπό να προετοιμάσει το διδακτικό προσωπικό του υπό ίδρυση Πανεπιστημίου. Το σχέδιο του Guilford δεν θα αργήσει να πραγματοποιηθεί. Το 1823 η Βουλή αποφασίζει, μετά από υπόδειξη της αγγλικής αρμοστείας, την ίδρυση στην Κέρκυρα, και όχι την Ιθάκη, της γνωστής Ιονίου Ακαδημίας, και τον Μάιο του 1824 γίνονται τα

εγκαίνια. Στην επιλογή της Κέρκυρας βάρυνε το ότι η τελευταία διέθετε μια υποδομή για τη λειτουργία Πανεπιστημίου (νοσοκομεία, δικαστήρια κλπ.) και πιθανώς το ότι, σε σύγκριση με την Ιθάκη, βρισκόταν μακριά από την επαναστατημένη Ελλάδα16.

Τα εγκαίνια της Ακαδημίας έγιναν μέσα σε πανηγυρική ατμόσφαιρα, όπου κυριαρχούσαν οι αναφορές στην ελληνική αρχαιότητα. Χαρακτηριστικά, οι καθηγητές και οι φοιτητές εμφανίστηκαν με αρχαιοελληνική αμφίεση (χιτώνες

15. Για τις προσπάθειές του αυτές βλ. τη μελέτη της Ελένης Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη, Η Ιόνιος Ακαδημία. Το χρονικό της ίδρυσης του πρώτου ελληνικού Πανεπιστημίου (1811-1824), Αθήνα, Μικρός Ρωμηός, 1997.

16. Από την πλούσια βιβλιογραφία για την Ιόνιο Ακαδημία σημειώνω: G. Ρ. Henderson, Η Ιόνιος Ακαδημία, ό.π. (πβ. Γ. Δ. Μεταλληνός, Παρνασσός 23,1981, σ. 321375)· Γ. Η. Πεντόγαλος, Η Ιατρική Σχολή της Ιονίου Ακαδημίας (1824-1828, 1844-1865), Θεσσαλονίκη 1980- Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος, ιστορία της Ιόνιας Ακαδημίας, επιμ. Σπ. I. Ασδραχάς, Αθήνα, Ερμής, 1982· Α. Δ. Μαγκλάρας, «Η διδασκαλία του Δικαίου στην Ιόνιο Ακαδημία», Κερκυραϊκά Χρονικά 26,1983, σ. 130-140· Γ. Δ. Μεταλληνός, «Ο κόμης Φρειδ.-Δημήτριος Γκίλφορδ και η ιδεολογική θεμελίωση των θεολογικών σπουδών της Ιονίου Ακαδημίας», ανάτ. από τον ΚΖ' τόμο της Επιστημονικής Επετηρίδος της θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1986· Ελένη Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη, Η Ιόνιος Ακαδημία, ό.π.· Ν. Κουρκουμέλης, Η εκπαίδευση στην Κέρκυρα, ό.π.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/32.gif&w=600&h=915

νες, μανδύες, περικνημίδες και σανδάλια), την οποία είχε παραγγείλει ο αρχαιολάτρης ιδρυτής της Ακαδημίας σε κερκυραίο καλλιτέχνη. Ο συμβολισμός ήταν προφανής: τα αρχαιοπρεπή αυτά στοιχεία, θα γράψει μια τοπική εφημερίδα, «μάς κάνουν να ξαναγυρίζουμε με τη φαντασία σ' εκείνους τους φωτεινούς καιρούς των αρχαίων προγόνων μας, να ξαναφέρνουμε στη μνήμη τις συνήθειες και τις αρετές τους»17. Με ανάλογα αισθήματα υποδέχθηκε την ίδρυση της Ιονίου Ακαδημίας και ο τύπος της επαναστατημένης Ελλάδας : «ανεπτερώθη ο νους μας και ηγαλλιάσθη η καρδία μας με την γλυκείαν ελπίδα και το επιθυμητικότατον άκουσμα της ταχείας ανακαλέσεως των Μουσών εις το ελληνικόν αυτό έδαφος», έγραφαν τα Ελληνικά Χρονικά του Μεσολογγίου τον Δεκέμβριο του 182418. Τέτοιου είδους αναφορές αποτελούσαν βέβαια κοινό τόπο της αρχαιολατρικής ρητορείας, αφού η διακηρυγμένη πρόθεση όλων σχεδόν των ελληνικών σχολείων από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ήταν να ξαναφέρουν τις Μούσες στη γενέθλια γη τους. Πέρα από την αρχαιολατρία, που εξέφραζε κυρίως τις ρομαντικές ευαισθησίες του Guilford, η Ιόνιος Ακαδημία είχε σκοπό να εξυπηρετήσει συγκεκριμένες ανάγκες της

επτανησιακής κοινωνίας.

Ακολουθώντας ως προς το θεσμικό της πλαίσιο ευρωπαϊκά πανεπιστημιακά πρότυπα (βρετανικά και γερμανικά), η Ιόνιος Ακαδημία αποτελέστηκε από τέσσερις σχολές: τη Θεολογική, τη Νομική, την Ιατρική και τη Φιλοσοφική. Η τελευταία χωριζόταν σε δύο τμήματα, το φιλολογικό και το επιστημονικό. Με πράξεις της πολιτείας ρυθμίστηκαν τα σχετικά με την εσωτερική διοίκηση, την οργάνωση των σπουδών, την εγγραφή των φοιτητών, την απονομή των ακαδημαϊκών τίτλων. Έτσι, η Ακαδημία έλαβε τη μορφή ενός πανεπιστημιακού ιδρύματος, όπως φαίνεται εξάλλου και από τις ονομασίες της: ο όρος Ακαδημία εναλλάσσεται με τους όρους πανεπιστήμιον, university, università.

Εκείνο που πρέπει να επισημανθεί σχετικά με τη λειτουργία της Ιονίου Ακαδημίας είναι η στενή σχέση της με τον Guilford. Παρότι ήταν ένα κρατικό εκπαιδευτικό ίδρυμα, η παρουσία του Guilford σ' αυτήν ήταν έντονη και καθοριστική για την πορεία της. Δημιουργός και προστάτης της, ο Guilford παρακολουθεί από κοντά τη λειτουργία της, παρεμβαίνει στην αρμοστεία για την αύξηση της κρατικής χορηγίας σ' αυτήν, πληρώνει ο ίδιος τους μισθούς

17. Το παράθεμα είναι από την Gazetta degli Stati Uniti delle Isole Ionie της 1/13 Noεμβρ. 1824 (βλ. Henderson, ό.π., σ. 40).

18. Βλ. Ο Τύπος στον Αγώνα, 1821-1827, επιμ. Αικ. Κουμαριανού, τ. Β', Αθήνα, Ερμής, 1971, σ. 183.

Σελ. 32
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 13
    

    στοιχείων εκείνων που φέρονται να επιβεβαιώνουν αναδρομικοί τον προοδευτικό χαρακτήρα των φοιτητικών κινημάτων.

    Η παρούσα εργασία ξεκίνησε γύρω στο 1980, αλλά η ενασχόλησή μου με θέματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου είχε αρχίσει μερικά χρόνια πρωτύτερα. Η συμμετοχή μου στην Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, το ενδιαφέρον μου για τη νεοελληνική εκπαίδευση και κυρίως οι νέοι ορίζοντες που άνοιγε σε ένα νέο της εποχής με ιστοριογραφικές αναζητήσεις η συνάντηση του με τη σκέψη και το έργο του Κ. Θ. Δημαρά, συνετέλεσαν ώστε να επιλέξω, με την

    ενθάρρυνση του ίδιου του Δημαρά, το Πανεπιστήμιο ως θέμα διδακτορικής διατριβής. Ένα από τα πρώτα πράγματα που με απασχόλησαν ήταν οι προσπάθειες για την ίδρυση Πανεπιστημίου στην Ελλάδα (1834-1837), θέμα που

    αποτέλεσε και το αντικείμενο της μεταπτυχιακής μου εργασίας στο Παρίσι το 1981 (Université de Paris IV, Institut Néo-Hellénique). Λίγο αργότερα, το ενδιαφέρον μου επεκτάθηκε και στους φοιτητές του Πανεπιστημίου και η σχετική μελέτη εντάχθηκε στα ερευνητικά προγράμματα του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας. Σε ολοκληρωμένη μορφή η εργασία υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή στο Τμήμα ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1998. Στην ίδια μορφή, αλλά επεξεργασμένη σε αρκετά σημεία και ενημερωμένη βιβλιογραφικά, εκδίδεται σήμερα σε βιβλίο.

    Στην εργασία διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου

    εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837· τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία· η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του.

    Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρό-