Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 237-256 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/237.gif&w=600&h=915

με το όνομά τους, είναι φανερό όμως ότι γιοι την κυβέρνηση Τρικούπη η ανώτερη εκπαίδευση ήταν ένα αγαθό που έπρεπε να πληρώνεται και ασφαλώς δεν ήταν για όλους : προοριζόταν κυρίως για εκείνους που είχαν τη δυνατότητα να

επωμισθούν το κόστος της. Όσοι δεν είχαν τα οικονομικά μέσα μπορούσαν να

αρκεστούν στην κατώτερη εκπαίδευση και αυτή μόνο έπρεπε να παρέχεται δωρεάν. Με βάση ακριβώς τη λογική αυτή η ίδια κυβέρνηση μερικά χρόνια πριν (1885) είχε καταργήσει τα δίδακτρα στα Δημοτικά σχολεία166. Πρόκειται ασφαλώς για μια νέα αντίληψη και στάση απέναντι στην εκπαίδευση, που

εντάσσεται στο πλαίσιο των προσπαθειών για τον αστικό εκσυγχρονισμό της

ελληνικής κοινωνίας που επιχειρείται στα χρόνια αυτά από την κυβέρνηση Τρικούπη. Μια αντίληψη, πάντως, με ευδιάκριτα ταξικά χαρακτηριστικά, καθώς στο όνομα του εξορθολογισμού εισάγονται για πρώτη φορά επίσημα διαδικασίες κοινωνικής επιλογής στην είσοδο των μαθητών στην ανώτερη εκπαίδευση .

Το θέμα των εκπαιδευτικών τελών θα απασχολήσει και πάλι τη Βουλή το 1895. Με νομοσχέδιο που κατατέθηκε από την κυβέρνηση Δηλιγιάννη και ψηφίστηκε από τη Βουλή, αποφασίστηκε τα εισπραττόμενα από τους φοιτητές και τους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τέλη να χρησιμοποιηθούν προσωρινά για την κατασκευή σχολικών κτιρίων της δημοτικής εκπαίδευσης167. Με τον ίδιο νόμο έγινε μια ελαφρά μείωση των τελών και αποφασίστηκε η χορήγηση στο Πανεπιστήμιο από την ίδια πηγή 200.000 δρχ. τον χρόνο. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1911, ο θεσμός των εκπαιδευτικών τελών θα ενσωματωθεί στον νέο Οργανισμό του Πανεπιστημίου.

ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Μιλώντας παραπάνω για το φαινόμενο του ευεργετισμού, σημειώσαμε ότι στους σκοπούς των κληροδοτημάτων στο Πανεπιστήμιο περιλαμβανόταν και η παροχή υποτροφιών σε φοιτητές. Τα κληροδοτήματα όμως δεν ήταν η μόνη πηγή υποτροφιών. Ένας σημαντικός αριθμός υποτροφιών χορηγούνταν από το κράτος.. Οι σχετικές διαδικασίες θεσμοθετήθηκαν το 1836168. Σε σχετικό διάταγμα αναφέρεται ότι το κράτος χορηγεί υποτροφίες σε 30 μαθητές του

166. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 87, 31 Ιουλ. 1885, σ. 275.

167. Στο ίδιο, αρ. 17, 15 Ιουλ. 1895, σ. 59-60. Πβ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος Α΄, Αθήνα 1896, σ. 603-616.

168. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 543-545.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/238.gif&w=600&h=915

Γυμνασίου, με την υποχρέωση να διοριστούν μετά τις σπουδές τους διδάσκαλοι σε Ελληνικά σχολεία, και σε 12 φοιτητές της σχολής των γενικών επιστημών (Φιλοσοφική), οι οποίοι προορίζονταν για καθηγητές των Γυμνασίων

αλλά και του Πανεπιστημίου. Στους τελευταίους δινόταν και η δυνατότητα,

αφού τελειώσουν το Πανεπιστήμιο, να συνεχίσουν τις σπουδές τους με υποτροφία στο εξωτερικό για δύο χρόνια. Το ποσόν της υποτροφίας οριζόταν για τους μαθητές του Γυμνασίου σε 45 δρχ. τον μήνα, για τους φοιτητές σε 60 και για εκείνους που θα συνέχιζαν τις σπουδές τους στο εξωτερικό σε 140-160 δρχ. Προϋπόθεση για τη χορήγηση υποτροφίας σε μαθητές του Γυμνασίου ήταν να έχουν τελειώσει την πρώτη τάξη και να είναι «άποροι και καθ' όλα

αμέμπτου διαγωγής». Οι υπότροφοι του Πανεπιστημίου έπρεπε να έχουν διακριθεί στις γυμνασιακές σπουδές τους, ενώ όσοι θα πήγαιναν για σπουδές στο

εξωτερικό έπρεπε να υποβληθούν προηγουμένως σε εξετάσεις στη Φιλοσοφική Σχολή. Αν οι υποψήφιοι είχαν ίσα προσόντα, προτιμούνταν εκείνοι των οποίων οι γονείς είχαν προσφέρει «ιδιαιτέρας εκδουλεύσεις προς την πατρίδα». Ως προς τον τρόπο επιλογής, τέλος, των υποτρόφων προβλεπόταν ότι αυτή θα γινόταν από το υπουργείο Παιδείας· μόνο για τους υποτρόφους του

εξωτερικού προβλεπόταν ένα είδος διαγωνισμού.

Αυτό είναι συνοπτικά το περιεχόμενο του πρώτου διατάγματος για τις

υποτροφίες. Δύο είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του: πρώτον ότι αποκλειστικός σκοπός των υποτροφιών ήταν η διαμόρφωση διδακτικού προσωπικού για τη μέση και την ανώτερη εκπαίδευση και δεύτερον ότι η επιλογή των υποτρόφων του εσωτερικού θα γινόταν από το υπουργείο Παιδείας, χωρίς τη μεσολάβηση διαγωνισμού. Το δεύτερο αυτό ζήτημα θα αποτελέσει για πολλά χρόνια σημείο αμφισβητήσεων, καθώς έδινε τη δυνατότητα στις κυβερνήσεις να επιλέγουν υποτρόφους που δεν είχαν πάντα τα απαιτούμενα προσόντα. Σε διάταγμα που εκδόθηκε το 1842 αναφέρεται και πάλι ότι τα προσόντα για τους υποτρόφους θα ήταν «η ένδεια, η επιμέλεια, η ευφυΐα, η χρηστοήθεια και αι πατρικαί εκδουλεύσεις», και ότι οι προϋποθέσεις αυτές «θέλουν εφαρμόζεσθαι τοιουτοτρόπως ώστε μεταξύ των ενδεών να προτιμώνται οι ικανώτεροι, και μεταξύ τούτων οι επιμελέστεροι»169. Φαίνεται όμως ότι οι παραπάνω προ

ϋποθέσεις δεν τηρούνταν πάντα. Όπως γράφει το 1850 ο πρύτανης Γ. Μαυροκορδάτος, αναφερόμενος στην επιλογή των υποτρόφων φοιτητών, «ουχ ο διαγωνισμός αλλ' η βούλησις των περί τον Υπουργόν, και συστάσεις και προστασίαι την τε ευφυΐαν και την ένδειαν του την υποτροφίαν θηρεύοντος ορί-

169. Στο ίδιο, σ. 546.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/239.gif&w=600&h=915

ορίζουσι»170. Τα προβλήματα αυτά θα μπορούσαν ενδεχομένως να αντιμετωπιστούν με την καθιέρωση του διαγωνισμού. Η διαδικασία αυτή θεσμοθετήθηκε πραγματικά το 1863171 άλλα δεν εφαρμόστηκε. Θα χρειαστεί να περάσουν περισσότερα από δέκα χρόνια έως ότου καθιερωθεί τελικά ο διαγωνισμός172.

Μετά από τις γενικότητες αυτές ας δούμε ειδικότερα τα σχετικά με τις

υποτροφίες των φοιτητών. Οι τελευταίες χορηγούνταν, όπως είπαμε, από το κράτος και το Πανεπιστήμιο. Πηγή των κρατικών υποτροφιών ήταν το δημόσιο ταμείο και τα έσοδα κληροδοτημάτων που είχαν αφιερωθεί στο υπουργείο Παιδείας, ενώ των υποτροφιών του Πανεπιστημίου τα κληροδοτήματα που είχαν αφεθεί σ' αυτό. Υπήρχε όμως και μια τρίτη κατηγορία υποτροφιών: ε

κείνες που χορηγούνταν από διάφορες κοινότητες του εσωτερικού και του

εξωτερικού ή από τοπικά κληροδοτήματα. Βασικός σκοπός των υποτροφιών αυτών, και ιδιαίτερα εκείνων που χορηγούνταν από κοινότητες του εξωτερικού, ήταν η εκπαίδευση στο Πανεπιστήμιο νέων οι οποίοι θα ασκούσαν κατόπιν στην πατρίδα τους το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Οι πληροφορίες μας για την τελευταία αυτή κατηγορία υποτροφιών είναι αποσπασματικές και δεν μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξή τους στον χρόνο. Γι' αυτό δεν θα αναφερθούμε σ' αυτές.

Οι υποτροφίες που θα χορηγούσε το κράτος σε φοιτητές ήταν, σύμφωνα με το διάταγμα του 1836,12. Στην πραγματικότητα όμως ως το 1861/62 δεν ξεπερνούσαν τις 10 -ένας υπότροφος από κάθε νομό173- και φαίνεται ότι διακόπηκαν κάποια στιγμή (βλ. Πίν. 6). Μεγαλύτερος ήταν ο αριθμός των υποτροφιών που προέρχονταν από κληροδοτήματα που διαχειριζόταν το υπουργείο Παιδείας. Τα σημαντικότερα απ' αυτά ήταν του Κωνσταντίνου Μπέλλιου174, εμπορου από τη Μακεδονία εγκατεστημένου στη Βιέννη, και του Νι-

170. Γ. Μαυροκορδάτος, Λόγοι, 1850, σ. 56. Στο ίδιο φαινόμενο αναφέρονται επανειλημμένα οι πρυτάνεις του Πανεπιστημίου, ζητώντας την καθιέρωση του διαγωνισμού για την επιλογή των υποτρόφων, αφού «η πείρα απέδειξεν ότι αι συστάσει και εύνοια διδόμεναι υποτροφίαι δεν δίδονται πάντοτε τοις αρίστοις» (Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 49). Πβ. Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 130-131.

171. [Επαμ. Δεληγιώργης], Τοις φοιτηταίς του Πανεπιστημίου εις ενθύμησιν αρχαίου συμμαθητού, Αθήνα 1863, σ. 14-16.

172. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 570, 572.

173. Βλ. Έκθεσις του βουλευτού Αττικής, πρώην υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, κ. Σ. Βλάχου υποβληθεϊσα εις την Βουλήν κατά την συνεδρίασιν >ΣΤ. της 25 Αυγούστου 1856, Αθήνα 1856, σ. 12.

174. Για το κληροδότημα Μπέλλιου και τη διαχείριση του βλ. Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και θρησκευμάτων

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/240.gif&w=600&h=915

Νικολάου Κρήτσκη, ομογενούς από τη Συμφερούπολη της Κριμαίας. Από τους τόκους του κληροδοτήματος Μπέλλιου θα χορηγούνταν, σύμφωνα με τη διαθήκη του (1835 και Παράρτημα το 1837), υποτροφίες σε δύο νέους από τη Μακεδονία για να σπουδάσουν στο Μόναχο .Ένας από τους υποτρόφους

έπρεπε να κατάγεται, σύμφωνα με το Παράρτημα, από το Μπλάτσι της Μακεδονίας, πατρίδα του διαθέτη, η από άλλη μακεδονική πόλη και ένας από τον συνοικισμό των Μακεδόνων Νέα Πέλλα. Μετά το τέλος των σπουδών τους οι υπότροφοι είχαν την υποχρέωση να επιστρέψουν στην Ελλάδα και να διδάξουν στη Μακεδονία. Τα χρήματα του κληροδοτήματος θα παρέμεναν στη Βαυαρία «έως ότου το βασίλειον της Ελλάδος φθάση εις τοιαύτην πρόοδον ώστε τα τέκνα αυτής να μη αναγκάζωνται να μεταβαίνουν εις ξένας χώρας και τρέχουν προς αναζήτησιν των εκ της πατρίδος αυτών φυγαδευθεισών Μουσών»175. Μερικά χρόνια αργότερα το κληροδότημα έφτασε στην Ελλάδα και το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε να διαθέσει τους τόκους του για υποτροφίες μακεδόνων μαθητών σε Γυμνάσια και στο Πανεπιστήμιο (στη Φιλοσοφική η τη Θεολογική Σχολή). Το ποσόν της υποτροφίας ήταν το 1868 60 δρχ. τον μήνα για τους φοιτητές και 50 για τους μαθητές και το 1879 80 και 60 δρχ.,

αντίστοιχα. Από το ίδιο κληροδότημα χορηγούνταν και υποτροφίες για σπουδές στη Γερμανία, το ύψος των οποίων ήταν το 1886 250 δρχ. και στα τέλη του αιώνα 350 δρχ. Ο αριθμός των υποτρόφων δεν ήταν σταθερός, αλλά εξαρτιόταν, όπως και για άλλα κληροδοτήματα, από τους διαθέσιμους τόκους. Έτσι, από δύο υποτρόφους που πρόβλεπε η διαθήκη, το 1894 αυτοί ήταν 14 και το 1899 11.

Το κληροδότημα του Νικ. Κρήτσκη πρόσφερε, σύμφωνα με τη διαθήκη του τελευταίου (1843), υποτροφίες σε πέντε νέους καταγόμενους από τη Ζαγορά (2), την Πελοπόννησο, την Ύδρα και τις Σπέτσες. Οι υπότροφοι μπορούσαν να σπουδάσουν στη Ριζάρειο, στο Σχολείο των Τεχνών, στο Διδασκαλείο, στο Πανεπιστήμιο, σε Γυμνάσια, καθώς και στο εξωτερικό. Το 1886 οι υπότροφοι

υπαγομένων κληροδοτημάτων, τ. Α', Αθήνα 1929, σ. 40-44,1091-1121. Επίσης, Παράρτημα του Α' τόμου του Μητρώου των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων. Εκθέσεις διαχειρίσεως διαφόρων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929, σ. 16,128 κ.εξ.· «Έκθεσις περί των κληροδοτημάτων», Παράρτημα Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, τεύχος Δ', αρ. 10, 24 Φεβρ. 1894, σ. 70, 96-97, 117· Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 568-570, 581-582 και τ. Β', σ. 161163. Βλ. επίσης Μιχ. Α. Καλινδέρης, Ο βαρώνος Κωνσταντίνος Δ. Μπέλιος, 1772-1838. Η ζωή και η υπέρ του έθνους προσφορά του, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 33-38.

175. Μητρώον, ό.π., σ. 1104.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/241.gif&w=600&h=915

ήταν δέκα και γύρω στο 1894 22. Το ποσόν της μηνιαίας υποτροφίας για τους υποτρόφους στο Πανεπιστήμιο ήταν το 1880 80 δρχ. και το 1886 100, ενώ για τους υποτρόφους του εξωτερικού 200-300 δρχ.176

Ας δούμε τώρα και τις υποτροφίες που χορηγούνταν από κληροδοτήματα που είχαν αφιερωθεί στο Πανεπιστήμιο. Σ' αυτά καθοριζόταν συχνά από τους ίδιους τους διαθέτες ο αριθμός των υποτρόφων, ο τόπος καταγωγής τους, η σχολή στην οποία έπρεπε να σπουδάσουν και το ποσόν της υποτροφίας. Τα κληροδοτήματα αυτά είναι τα εξής :

α') Κληροδότημα Δημητρίου Μαυροκορδάτου. Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, ο Μαυροκορδάτος άφησε με διαθήκη του στο Πανεπιστήμιο λίγο πριν πεθάνει (1839) το σπίτι του, από τα έσοδα του οποίου θα χορηγούνταν δύο υποτροφίες σε φοιτητές της Ιατρικής για 3-4 χρόνια. Την επιλογή των υποτρόφων θα έκανε η Ιατρική Σχολή, ενώ το ποσόν της υποτροφίας θα ήταν μεταξύ 50 και 80 δρχ. τον μήνα177.

β') Δωρεά Ιωνιδών. Το 1844 η εμπορική οικογένεια των Ιωνιδών, μέλη της οποίας ήταν εγκατεστημένα στην Κωνσταντινούπολη και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, πρόσφερε στο Πανεπιστήμιο για δώδεκα χρόνια μια ετήσια χορηγία 2.400 δρχ. για τη συντήρηση τεσσάρων «ενδεών ομογενών», οι οποίοι θα σπούδαζαν στο Πανεπιστήμιο178. Με τη χορηγία τους αυτή οι διαθέτες απέβλεπαν, όπως αναφέρεται στο δωρητήριο έγγραφο, «εις την διάδοσιν των φώτων και την πρόοδον της Ελληνικής νεολαίας». Από τους τέσσερις ομογενείς οι δύο θα κατάγονταν, κατά προτίμηση, από την Κωνσταντινούπολη, ενώ οι

άλλοι δύο από άλλες περιοχές του έξω ελληνισμού, και θα σπούδαζαν ένας θεολογία, ένας φυσικομαθηματικά και οι δύο άλλοι φιλολογία. Το ποσόν της

υποτροφίας ορίζεται σε 50 δρχ. τον μήνα. Η επιλογή των υποτρόφων θα γινόταν με διαγωνισμό από επιτροπή την οποία θα όριζε η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου. Οι υπότροφοι όφειλαν να παρουσιάζουν κάθε εξάμηνο αποδεικτικά επιμελείας και να εξετάζονται στο τέλος κάθε ακαδημαϊκού έτους. Με το ίδιο δωρητήριο έγγραφο η οικογένεια των Ιωνιδών χορηγούσε και 600 δρχ. τον χρόνο «προς βράβευσιν τινών εκ των διακριθησομένων φοιτητών της

176. Για το κληροδότημα Κρήτσκη βλ. Μητρώον, ό.π., σ. 36-40· Παράρτημα του Α' τόμου τον Μητρώου, ό.π., σ. 18, 129-130' «Έκθεσις περί των κληροδοτημάτων», ό.π., σ. 68, 94-95, 116-117. Βλ. επίσης Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 583-585, 589-591, τ. Β', σ. 140-141,159-160,164-165, τ. Γ', σ. 271-272 και Νόμοι και Διατάγματα, 1906, σ. 5-10.

177. Βλ. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 5,6.

178. Στο ίδιο, σ. 34-36. Πβ. Δ. Α. Δημητριάδης, Οι ευεργέται των Πανεπιστημίων. Βιογραφικόν απάνθισμα μετά εικόνων, τεύχ. Α', Αθήνα 1921, α. 49-58.

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/242.gif&w=600&h=915

φιλοσοφικής και της θεολογικής Σχολής». Το περίσσευμα θα χρησίμευε για τη βράβευση η την έκδοση διδακτικών συγγραμμάτων για τους φοιτητές179.

γ') Κληροδότημα Θεόδωρου Ράκου. Ομογενής στη Μασσαλία, ο Ράκος άφησε το 1852 στο Πανεπιστήμιο ένα σημαντικό χρηματικό ποσόν (18.000 φράγκα), «ίνα εκ του ετησίου αυτών τόκου τρέφωνται και διδάσκωνται εν τω Πανεπιστημίω έως ότου τελειώσουν όλην την σειράν των μαθημάτων δύο νέοι εκλεγόμενοι απροσωπολήπτως (...) εκ των πτωχών, χρηστοηθών και ευφυών μαθητών»180. Ο διαθέτης δεν προσδιόριζε τη σχολή στην οποία θα σπούδαζαν οι υπότροφοι, ούτε το ποσόν της υποτροφίας. Το κενό αυτό κάλυψε το Πανεπιστήμιο, ορίζοντας ότι οι υποτροφίες θα χορηγούνταν σε δύο φοιτητές της Θεολογικής και ότι το ποσόν της υποτροφίας δεν θα ήταν μικρότερο από 45 δρχ. τον μήνα181.

δ') Κληροδότημα Γεωργίου Μαυροκορδάτου. Καθηγητής της Νομικής Σχολής, ο Μαυροκορδάτος άφησε το 1858 στο Πανεπιστήμιο 600 καισαροβασιλικά φλωρία για να συντηρείται ένας φοιτητής της Θεολογικής182. Το ποσόν της υποτροφίας ήταν 40 δρχ. τον μήνα.

ε') Κληροδότημα Παρασκευά Νικολάου. Ομογενής από τη Βάρνα, ο Νικολάου άφησε το 1858 στο Πανεπιστήμιο 10.000 αργυρά ρούβλια. Από τους τόκους των χρημάτων αυτών θα σπούδαζαν κάθε χρόνο δύο φτωχοί φοιτητές, κατά προτίμηση συμπατριώτες του, με σκοπό να γίνουν αργότερα «διδάσκαλοι της φιλολογίας» η ιεροκήρυκες183.

ζ') Κληροδότημα Θεόδωρου Μανούση. Με τη διαθήκη του που συνέταξε το 1858 ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Θ. Μανούσης άφησε στο Πανεπιστήμιο την περιουσία του, με τον όρο να σπουδάζουν από τα έσοδά της στο Γυμνάσιο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο δύο νέοι «εκ της μη ελευθέρας Ελλάδος, εξ ων ο εις, ει δυνατόν, εκ της πατρίδος μου Σιατίστης». Το ποσόν της υποτροφίας ήταν 90 δρχ. τον μήνα. Οι υπότροφοι δεν υποχρεώνονταν να σπουδάσουν μια ορισμένη επιστήμη· προτιμούνταν όμως «οι υποσχόμενοι να σπουδάσωσι την φιλολογίαν και την Θεολογίαν». Προβλεπόταν επίσης ότι ο ένας από τους δύο υποτρόφους μπορούσε, αφού θα είχε πάρει πρώτα το δίπλωμά του από

179. Το κληροδότημα των Ιωνιδών διήρκεσε από το 1845/46 ως το 1856/57. Για τα διαχειριστικά του κληροδοτήματος (έξοδα υποτρόφων) βλ. Κ. Ασώπιος, Λόγος, 1857, σ. 55 και 86-88. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 149.

180. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 69-70.

181. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 149.

182. Διαθήκαι και δωρεαί, Β', σ. 390-391.

183. Στο ίδιο, σ. 98,102.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/243.gif&w=600&h=915

το ελληνικό Πανεπιστήμιο, να συνεχίσει τις σπουδές του στη Γερμανία με μηνιαία υποτροφία 200 δρχ.184

ζ') Κληροδότημα Παντιά Ράλλη. Το 1865 ο Ράλλης, έμπορος στο Λονδίνο,

άφησε στο Πανεπιστήμιο 1.000 αγγλικές λίρες, με σκοπό να βραβεύεται κάθε χρόνο από τους τόκους του κληροδοτήματος ένας φοιτητής που θα διακρινόταν «δια την καλήν διαγωγήν και προκοπήν εις τας σπουδάς, κατά την κρίσιν του πρυτάνεως και του συμβουλίου του Πανεπιστημίου η της πλειονοψηφίας αυτών»185. Τελικά τα χρήματα αυτά διατέθηκαν κυρίως για υποτροφίες φοιτητών.

η') Κληροδότημα Αντωνίου Παπαδάκη. Πλούσιος κτηματίας, κρητικής καταγωγής, ο Παπαδάκης όρισε με διαθήκη του το 1868 κληρονόμο της κινητής και ακίνητης περιουσίας του το Πανεπιστήμιο. Από τις προσόδους της περιουσίας του θα σπούδαζαν στο Πανεπιστήμιο με μηνιαία υποτροφία 100 δρχ. δέκα νέοι: τρεις από την Κρήτη και ανά ένας από την Πελοπόννησο, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τη Θράκη, τα Επτάνησα και την Αθήνα. Η διαθήκη γνωστοποιήθηκε το 1878,λίγο μετά τον θάνατο του διαθέτη186.

θ') Κληροδότημα Αναστασίου Τσούφλη. Το 1870 ο Τσούφλης, έμπορος στη Ρωσία, κληροδότησε στο Πανεπιστήμιο 1.000 ρούβλια τον χρόνο «προς ενίσχυσιν των μέσων αυτού του Καταστήματος», τα οποία διατέθηκαν και για

υποτροφίες φοιτητών187.

ι') Κληροδότημα Ιωάννη Βαρύκα. Με διαθήκη το 1871 ο Βαρύκας, κρεοπώλης στο επάγγελμα και κτηματίας των Αθηνών, άφησε στο Πανεπιστήμιο

ένα μέρος από την ακίνητη περιουσία του «εις σπουδήν υποτρόφων»188. Με απόφαση του Πανεπιστημίου ο αριθμός τους ορίστηκε σε τέσσερις.

Στα κληροδοτήματα αυτά πρέπει να προσθέσουμε μερικά ακόμη, τα οποία ενεργοποιήθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα. Ανάμεσα σ' αυτά ήταν το κληροδότημα Τριανταφυλλιάς Κριεζή και Ιωάννου Παυλίδου, με το οποίο θα σπούδαζαν στο Πανεπιστήμιο, κατά τη διαθήκη της τελευταίας (1868), μακεδόνες μαθητές189, το κληροδότημα του Κων. Γεροστάθη (1869), που προοριζόταν για την ενίσχυση ενός νέου από την Άρτα, «διαπρέποντος επί ευφυΐα ου μόνον αλλά και κλίνοντος ταύτοχρόνως εις το έργον της διδασκαλίας η και

184. Στο ίδιο, Α', σ. 109.

185. Στο ίδιο, Β', σ. 395.

186. Στο ίδιο, Ά, σ. 200. Πβ. Δημητριάδης, ό.π., σ. 111-127.

187. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 210.

188. Στο ίδιο, Α', σ. 241-242. Πβ. Δημητριάδης, ό.π., σ. 105-110.

189. Διαθήκαι και δωρεαί, Α΄, σ. 194, 199.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/244.gif&w=600&h=915

της ιερωσύνης»190, ο οποίος θα σπούδαζε στην Αθήνα, και το κληροδότημα του I. Σφογγοπούλου (1889). Ο τελευταίος όριζε ότι από τα έσοδα του κληροδοτήματός του θα σπούδαζε στο Γυμνάσιο ένας άπορος μαθητής από την πατρίδα του, την Πορταριά Βόλου, και αν υπήρχε περίσσευμα ένας φοιτητής που θα καταγόταν από χωριό του Βόλου191.

Οι παραπάνω υποτροφίες χορηγούνταν συνήθως μετά από διαγωνισμό και διαρκούσαν κανονικά τέσσερα χρόνια. Εκτός απ' αυτές, το Πανεπιστήμιο χορηγούσε από την ιδιαίτερη περιουσία του η από τους τόκους κληροδοτημάτων που διαχειριζόταν και υποτροφίες για σπουδές σε ξένα Πανεπιστήμια, κυρίως γερμανικά, με σκοπό την «τελειοποίησιν» των υποτρόφων, έτσι ώστε να είναι σε θέση να διδάξουν αργότερα στο Πανεπιστήμιο. Ανάλογες υποτροφίες παρείχε και το κράτος. Η επιλογή των υποτρόφων γινόταν με διαγωνισμό, στον οποίο μπορούσαν να πάρουν μέρος πτυχιούχοι αλλά, όχι σπάνια, και απλοί φοιτητές. Επίσημα βέβαια, δικαίωμα υποτροφίας για το εξωτερικό είχαν μόνο εκείνοι που είχαν ολοκληρώσει τις σπουδές τους στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Η αρχή αυτή όμως, όπως έχουμε πει, συχνά παραβιαζόταν και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που έπαιρναν υποτροφία πριν ακόμη λάβουν το δίπλωμα192.

Ποιος ήταν ο αριθμός και η ταυτότητα των φοιτητών που σπούδασαν με

υποτροφία στο Πανεπιστήμιο στον 19ο αιώνα, είναι ένα ερώτημα στο οποίο δεν είναι εύκολο να απαντήσουμε, καθώς τα διαθέσιμα στοιχεία δεν έχουν την απαιτούμενη πληρότητα και συνέχεια. Η κυριότερη πηγή από την οποία μπορεί κανείς να αντλήσει πληροφορίες για τις υποτροφίες είναι οι πρυτανικές λογοδοσίες, όπου δημοσιεύονται στοιχεία για τον αριθμό των υποτρόφων που συντηρούνταν από το κράτος και από τα διάφορα κληροδοτήματα, καθώς και για τις σχολές όπου σπούδαζαν. Η ίδια πηγή μας δίνει συχνά τα ονόματα και τον τόπο καταγωγής των υποτρόφων, καθώς και το ποσόν της υποτροφίας τους, συνολικά και κατά κληροδότημα. Τα τελευταία αυτά στοιχεία όμως δεν αφορούν το σύνολο των υποτρόφων, αλλά κυρίως τους φοιτητές που είχαν

υποτροφία από κληροδοτήματα στο Πανεπιστήμιο193. Η αποσπασματικότητα

190. Στο ίδιο, Α', σ. 206.

191. Στο ίδιο, Β', σ. 354-355.

192. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 553-554. Πβ. εδώ, σ. 153.

193. Για τους υποτρόφους που συντηρούνταν από κληροδοτήματα που διαχειριζόταν το υπουργείο Παιδείας υπάρχουν κάποια στοιχεία, αλλά μόνο για τη δεκαετία του 1890, στο «Έκθεσις περί των κληροδοτημάτων», ό.π., σ. 116-117 και Παράρτημα του Α' τόμου του Μητρώου, ό.π., σ. 128-131. Συγκεκριμένα, δίνονται εδώ τα ονόματα των υποτρόφων των κληροδοτημάτων Μπέλλιου, Κρήτσκη κ.α., η μηνιαία χορηγία, το εκπαι-

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/245.gif&w=600&h=915

αυτή δεν μας επιτρέπει να έχουμε μια συνολική εικόνα για τον αριθμό και την ταυτότητα των υποτρόφων194.

Από τον Πίν. 6 προκύπτει, κατ' αρχήν, ότι οι υποτροφίες που χορηγούνταν από τον κρατικό προϋπολογισμό ήταν πολύ λιγότερες από εκείνες που προέρχονταν από κληροδοτήματα τα οποία διαχειριζόταν το υπουργείο Παιδείας. Όπως βλέπουμε, ως τα μέσα της δεκαετίας του 1860 το κράτος συντηρούσε σταθερά κάθε χρόνο γύρω στους 10 φοιτητές, ενώ στα επόμενα χρόνια η συμβολή του σχεδόν μηδενίζεται· σε δύο μόνο περιπτώσεις, το 1863/4 και το 1864/5, ο αριθμός των υποτρόφων του κράτους εμφανίζεται αρκετά υψηλός. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1860 φαίνεται ότι οι υπότροφοι του κράτους συντηρούνταν αποκλειστικά από κληροδοτήματα διαχειριζόμενα από το υ

πουργείο Παιδείας195. Οι υποτροφίες από την πηγή αυτή εμφανίζουν ανοδική τάση, η οποία ανακόπτεται κάποια στιγμή λόγω των περικοπών που επιβάλλονται από το υπουργείο Παιδείας, οι οποίες όμως δεν εκτελούνται πάντοτε196.

Οι υποτροφίες από κληροδοτήματα αφιερωμένα στο Πανεπιστήμιο ήταν λιγότερες από τις κρατικές, παρατηρείται ωστόσο και σ' αυτές μια ανοδική τάση. Έτσι, ενώ στη δεκαετία του 1840 υπήρχε ένα μόνο κληροδότημα, των

εκπαιδευτικό ίδρυμα όπου σπουδάζουν και η διάρκεια της υποτροφίας τους. Δεν τους περιλαμβάνω όμως στον Πίν. 6, διότι τα παρεχόμενα στοιχεία δεν είναι σε ετήσια βάση.

194. Σημειώνω ενδεικτικά, με βάση τις πρυτανικές λογοδοσίες, ότι από το κληροδότημα των Ιωνιδών σπούδασαν στα δώδεκα χρόνια που διήρκεσε (1844-1856) 16 υπότροφοι, από το κληροδότημα Δ. Μαυροκορδάτου (1852-1868) γύρω στους 20, από το κληροδότημα Ράκου (1854-1871) γύρω στους 12 και άλλοι τόσοι από το κληροδότημα Μανούση (1865-1890). Οι αριθμοί αυτοί είναι κατά προσέγγιση, δεδομένου ότι οι λογοδοσίες δεν αναφέρουν πάντοτε τα ονόματα των υποτρόφων.

195. Σύμφωνα με Έκθεση του υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου, το 1855/56 διατέθηκαν για 219 υποτρόφους όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων, που σπούδαζαν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, 104.420 δρχ.: 57.860 από τον προϋπολογισμό του

υπουργείου Παιδείας και 46.560 δρχ. από κληροδοτήματα του ίδιου υπουργείου. Βλ. Γενική Έκθεσις προς την Α. Μεγαλειότητα τον υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κ. Χ. Χριστοπούλου, Περί της καταστάσεως της δημοσίας εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι, Αθήνα 1857, σ. 11-12. Τρία χρόνια αργότερα (1858) η συμβολή των κληροδοτημάτων θα ανεβεί στις 58.412 δρχ., έναντι 54.260 δρχ. του κράτους (Εφημερίς των Φιλομαθών, έτος Ζ', 1859, σ. 792-793) και το 1874 στις 81.540 δρχ., με μηδενική συμβολή του κράτους (Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 133).

196. Βλ. ενδεικτικά Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 570,582-583 και «Έκθεσις περί των κληροδοτημάτων», ό.π., σ. 85-86. Σύμφωνα με την τελευταία πηγή, οι συνολικές δαπάνες για υποτροφίες ήταν οι ακόλουθες : 1871: 165.549 δρχ., 1872: 203.978,1875: 99.613, 1876: 128.397,1877: 145.971,1878: 174.236,1880: 141.601.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/246.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 6 Υπότροφοι φοιτητές στο Πανεπιστήμιο

Έτος

Θεολ.

Νομ.

Ιατρ.

Φιλοσ.

Υ.Π.

Πανεπ.

Σύνολο

1849/0

6

2

8

5

17

(10+7)

4

21

1850/1

3

1

10

7

17

(10+7)

4

21

1851/2

1

1

8

9

15

(9+6)

4

19

1852/3

1

5

7

12

19

(10+9)

6

25

1853/4

1

4

5

12

16

(8+8)

6

22

1854/5

5

11

12

10

32

(9+23)

6

38

1855/6

5

13

10

12

32

(10+22)

8

40

1856/7

5

16

13

12

38

(10+28)

8

46.

1857/8

6

16

10

8

36

(10+26)

4

40

1858/9

5

19

8

13

41

(9+32)

4

45

1859/0

5

23

12

11

46

(10+36)

5

51

1860/1

9

25

14

20

62

(10+52)

6

68

1861/2

8

23

12

16

54

(10+44)

5

59

1862/3

4

9

8

10

26

(15+11)

5

31

1863/4

6

47

21

30

104

1864/5

8

37

24

35

97

(87+10)

9

106*

1865/6

4

4

8

7

(0+7)

9

16

1866/7

3

4

2

9

1867/8

4

10

7

21

1868/9

6

4

10

3

(0+3)

17

20

1869/0

13

(0+13)

15

28

1870/1

4

5

6

14

18

(0+18)

11

29

1871/2

4

4

3

11

1872/3

4

4

3

11

1874/5

5

4

19

16

(0+16)

12

28

1877/8

5

1

8

24

21

(1+20)

17

38

1879/0

7

4

7

23

17

(0+17)

24

41

1883/4

30

1884/5

23

1885/6

22

1886/7

18

1887/8

18

1888/9

30

1889/0

37

Πηγή: Πρυτανικοί Λόγοι (λογοδοσίες). Υ.Π.=ύποτροφίες του υπουργείου Παιδείας (κρατικές και από κληροδοτήματα). Πανεπ.=υποτροφίες από κληροδοτήματα στο Πανεπιστήμιο. * Περιλαμβάνονται και δύο υπότροφοι του Φαρμακευτικού Σχολείου.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/247.gif&w=600&h=915

Ιωνιδών, από το οποίο συντηρούνταν 4 φοιτητές, στην επόμενη δεκαετία προστίθενται τρία καινούρια (Δ. Μαυροκορδάτου, Θ. Ράκου και Γ. Μαυροκορδάτου), αλλά διακόπτεται στο μεταξύ το κληροδότημα των Ιωνιδών. Ο αριθμός των υποτροφιών αυξάνεται περισσότερο στις δεκαετίες του 1860 και 1870 με τα κληροδοτήματα Θ. Μανούση, Π. Νικολάου, Π. Ράλλη, I. Βαρύκα και ιδιαίτερα του Α. Παπαδάκη, από το οποίο συντηρούνταν δέκα φοιτητές. Το γενικό συμπέρασμα που προκύπτει από τα παραπάνω είναι ότι η μεγάλη πλειονότητα των υποτρόφων συντηρούνταν από κληροδοτήματα αφιερωμένα στο Πανεπιστήμιο και το κράτος. Αθροιστικά, η πηγή αυτή κάλυπτε το 1850 το 52% των υποτροφιών, το 1860 το 85% και αργότερα το 100%.

Ως προς τις σχολές όπου σπουδάζουν οι υπότροφοι, παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι ανήκουν στη Φιλοσοφική και τη Νομική. Η παρατήρηση αυτή

αφορά το σύνολο των υποτρόφων. Αν δούμε όμως τα πράγματα σε σχέση με την πηγή από την οποία προέρχονταν οι υποτροφίες, θα διαπιστώσουμε μερικές αξιοσημείωτες διαφοροποιήσεις. Έτσι, οι υπότροφοι από κληροδοτήματα αφιερωμένα στο Πανεπιστήμιο σπουδάζουν κυρίως στη Θεολογική, τη Φιλοσοφική και την Ιατρική και ελάχιστοι στη Νομική. Αντίθετα, οι κρατικές

υποτροφίες και εν μέρει εκείνες που προέρχονται από κληροδοτήματα που διαχειριζόταν το υπουργείο Παιδείας μοιράζονται κυρίως σε φοιτητές της Νομικής και της Φιλοσοφικής, ενώ λίγες πηγαίνουν στη Θεολογική.

Οι διαφοροποιήσεις αυτές οφείλονται, σε μεγάλο βαθμό, στις επιλογές των διαθετών των κληροδοτημάτων. Όπως είδαμε παραπάνω, τα μισά περίπου από τα κληροδοτήματα στο Πανεπιστήμιο όριζαν και το είδος των σπουδών που έπρεπε να κάνουν οι υπότροφοι. Απ' αυτά ένα μόνο ήταν για φοιτητές της Ιατρικής, ενώ τα άλλα, άμεσα ή έμμεσα, απευθύνονταν σε φοιτητές της Φιλοσοφικής και της Θεολογικής. Οι προτιμήσεις αυτές ήταν εύλογες, αφού

ένας από τους βασικούς σκοπούς των υποτροφιών, ιδιαίτερα εκείνων που χορηγούνταν από κληροδοτήματα ομογενών, ήταν η διαμόρφωση καθηγητών για τα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης και μορφωμένων κληρικών. Ηταν φυσικό, λοιπόν, να ενισχύονται οι φοιτητές που σπούδαζαν στις αντίστοιχες σχολές. Αλλά και όταν οι διαθέτες δεν όριζαν σχολή, το Πανεπιστήμιο προτιμούσε, κατά κανόνα, να δίνει υποτροφίες σε φοιτητές της Φιλοσοφικής και της Θεολογικής, και γιατί αυτοί ήταν λιγότεροι από εκείνους των άλλων σχολών, αλλά κυρίως γιατί προέρχονταν από φτωχότερα κοινωνικά στρώματα. Κάτι ανάλογο παρατηρείται, αλλά σε μικρότερο βαθμό, και στα κληροδοτήματα του υ

πουργείου Παιδείας που καθόριζαν το είδος των σπουδών των υποτρόφων. Δεν συνέβαινε το ίδιο όμως και με τις κρατικές υποτροφίες. Αν και το διάταγμα του

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/248.gif&w=600&h=915

1836 όριζε, όπως είδαμε παραπάνω, ότι οι υπότροφοι φοιτητές έπρεπε να ανήκουν στη Φιλοσοφική, η αρχή αυτή δεν τηρήθηκε, πιθανώς και για λόγους ίσης μεταχείρισης. Οι υπότροφοι του κράτους κατανέμονταν κατά περιοχές, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η σχολή όπου σπούδαζαν, πράγμα που εξηγεί και τον μεγάλο αριθμό υποτρόφων της Νομικής. Ωστόσο δεν έλειψε και εδώ κάποια πρόνοια για τους φοιτητές της Φιλοσοφικής.

Ως προς το χρηματικό ποσόν των υποτροφιών, παρατηρείται μια απόκλιση ανάμεσα σ' εκείνες του κράτους και των κληροδοτημάτων. Οι κρατικές

υποτροφίες είχαν οριστεί, όπως είδαμε, το 1836 σε 60 δρχ. τον μήνα. Τελικά όμως φαίνεται ότι διαμορφώθηκαν στις 40-50 δρχ. και μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 1870 αυξήθηκαν στις 80 δρχ.197 Στα ίδια επίπεδα κυμαίνονταν και οι υποτροφίες των κληροδοτημάτων Μπέλλιου και Κρήτσκη. Το ποσόν των

υποτροφιών από κληροδοτήματα στο Πανεπιστήμιο ήταν καθορισμένο γενικά από τους διαθέτες. Υπάρχουν όμως κάποιες διακυμάνσεις, που σχετίζονται με τον αριθμό των υποτρόφων και τα διαθέσιμα κεφάλαια κάθε κληροδοτήματος. Το υψηλότερο ποσόν υποτροφίας παρέχει το κληροδότημα Μανούση: 90 δρχ. ως το 1880 περίπου και κατόπιν 81 δρχ., λόγω της αύξησης του αριθμού των υποτρόφων από δύο σε τρεις. Σε 90 δρχ. ανέρχεται και το ποσόν της

υποτροφίας του κληροδοτήματος Παπαδάκη. Στο χαμηλότερο επίπεδο βρίσκονται οι υποτροφίες του κληροδοτήματος Γ. Μαυροκορδάτου (30-40 δρχ.),

ενώ εκείνες των υπόλοιπων κληροδοτημάτων ήταν μεταξύ 40 και 70 δρχ. Ως προς τις υποτροφίες για σπουδές σε Πανεπιστήμια του εξωτερικού, το ποσόν ποικίλλει κατά εποχές και χώρες. Γενικά, για σπουδές στη Γερμανία το ύψος της υποτροφίας από κληροδοτήματα ήταν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα γύρω στις 200-300 δρχ. τον μήνα, εκτός από τα οδοιπορικά. Σε αρκετές περιπτώσεις όμως οι υποτροφίες εξωτερικού είχαν τη μορφή απλού βοηθήματος και ήταν χαμηλότερες.

Όπως είπαμε, είναι δύσκολο να υπολογιστεί ο συνολικός αριθμός των

υποτρόφων φοιτητών στον 19ο αιώνα198. Όχι μόνο γιατί οι διαθέσιμες πηγές

19 7. Βλ. Έκθεσις του βουλευτού Αττικής... κ. Σ. Βλάχου, ο .π., σ. 12 και Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 575.

198. Ο Κ. Τσουκαλάς στο βιβλίο του Εξάρτηση και αναπαραγωγή, Αθήνα 1977, σ. 491, θεωρώντας ότι οι πανεπιστημιακές υποτροφίες γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν 30 δρχ. τον μήνα και υποθέτοντας ότι τα χρήματα από δωρεές και κληροδοτήματα που διαχειριζόταν το κράτος έδιναν γύρω στο 1870 τόκο 300.000 δρχ. τον χρόνο, υπολογίζει ότι τα χρήματα αυτά θα έπρεπε να αρκούν για 1.000 υποτροφίες το λιγότερο, μεταξύ των οποίων 130 περίπου προορίζονταν για φοιτητές. Οι υπολογισμοί αυτοί δεν

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/249.gif&w=600&h=915

δεν καλύπτουν όλη την περίοδο, αλλά και γιατί τα προσφερόμενα στοιχεία, τουλάχιστο για τις κρατικές υποτροφίες, δεν είναι διαφωτιστικά, καθώς δεν μας δίνουν τα ονόματα των υποτρόφων κάθε χρόνο άλλα μόνο τον αριθμό τους, μέσα στον οποίο συνυπάρχουν παλαιοί και νέοι υπότροφοι. Πιο δύσκολος έως αδύνατος είναι ο υπολογισμός του αριθμού των υποτρόφων που επιχορηγούνταν από δήμους και κοινότητες. Εκείνο που μπορούμε να πούμε, πάντως, είναι ότι χάρη στις υποτροφίες του κράτους και των κληροδοτημάτων, αρκετοί φοιτητές, ιδιαίτερα από χαμηλά κοινωνικά στρώματα, μπόρεσαν να σπουδάσουν στο Πανεπιστήμιο. Αν και το ποσόν της υποτροφίας με δυσκολία κάλυπτε τα έξοδα διαβίωσης στην Αθήνα, αποτελούσε όμως ένα σταθερό βοήθημα, το οποίο μπορούσε να αυξηθεί με κάποια επαγγελματική

απασχόληση. Επίσης, χάρη στις υποτροφίες εξασφαλίστηκε ένας σημαντικός

αριθμός καθηγητών και ελληνοδιδασκάλων σε σχολεία του ελληνικού κράτους και του εξωτερικού. Σημαντική ήταν, τέλος, η προσφορά των υποτροφιών στη μετεκπαίδευση φοιτητών και πτυχιούχων στο εξωτερικό και στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού του Πανεπιστημίου. Αρκεί να σημειώσουμε ότι οι μισοί τουλάχιστο από τους καθηγητές της Φιλοσοφικής (του φιλολογικού και του φυσικού και μαθηματικού τμήματος) και της Θεολογικής και αρκετοί της Ιατρικής, που διορίστηκαν στα χρόνια 1850-1880, είχαν κάνει σπουδές στο εξωτερικό με υποτροφία του κράτους η κληροδοτημάτων.

φαίνεται να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Όχι μόνο γιατί το ποσόν της υποτροφίας ήταν υψηλότερο άλλα κυρίως γιατί τα έσοδα των κληροδοτημάτων δεν προορίζονταν μόνο για υποτροφίες' εξυπηρετούσαν και άλλους σκοπούς. Έτσι, ο συνολικός αριθμός των υποτροφιών από κληροδοτήματα του υπουργείου Παιδείας ήταν πολύ χαμηλότερος (163 μόνο γύρω στο 1878). Βλ. Α. Μανσόλας, Στατιστική έκθεσις περί της διανοητικής αναπτύξεως της Ελλάδος, Αθήνα 1879, σ. 58. Πβ. Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 133 και εδώ, σ. 245, σημ. 196.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/250.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/251.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ E'

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε συνοπτικά στο θέμα της εισόδου των γυναικών στο Πανεπιστήμιο. Ένα θέμα που αποτέλεσε αντικείμενο συζητήσεων από τα τέλη της δεκαετίας του 1870. Τυπικά, το Πανεπιστήμιο δεν ήταν κλειστό για τις γυναίκες, αφού στον Κανονισμό του 1837 δεν υπήρχε καμία σχετική διάταξη. Αν υπήρχε κάποιο πρόβλημα αυτό είχε σχέση με τις προϋποθέσεις εγγραφής. Για να εγγραφεί κάποιος στο Πανεπιστήμιο έπρεπε, όπως ξέρουμε, να έχει απολυτήριο Γυμνασίου. Απολυτήριο όμως χορηγούσαν μόνο τα δημόσια Γυμνάσια, στα οποία φοιτούσαν αποκλειστικά αγόρια. Τα κορίτσια, όσα συνέχιζαν τις σπουδές τους στη μέση εκπαίδευση, φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία θηλέων (Παρθεναγωγεία), τα οποία δεν ήταν ισότιμα με τα Γυμνάσια. Επομένως τα αποδεικτικά που εξέδιδαν δεν ισοδυναμούσαν με τα απολυτήρια Γυμνασίου.

Βέβαια, το ίδιο πρόβλημα αντιμετώπιζαν και οι άρρενες μαθητές που φοιτούσαν σε ιδιωτικά σχολεία η είχαν διδαχθεί «κατ' οίκον» γυμνασιακά μαθήματα. Γι' αυτούς το πρόβλημα είχε λυθεί με απλό τρόπο: όσοι ήθελαν να πάρουν απολυτήριο μπορούσαν να δώσουν εξετάσεις μετά το τέλος των σπουδών τους σε δημόσιο Γυμνάσιο και να αποκτήσουν τον σχετικό τίτλο. Θεωρητικά το ίδιο έπρεπε να ισχύει και για τις μαθήτριες που σπούδαζαν σε Παρθεναγωγεία. Εδώ όμως υπήρχε ένα τυπικό κώλυμα. Τα περισσότερα Παρθεναγωγεία δεν είχαν όλες τις γυμνασιακές τάξεις και το πρόγραμμα μαθημάτων τους δεν ήταν αντίστοιχο με εκείνο των Γυμνασίων. Κατά συνέπεια, οι μαθήτριες που αποφοιτούσαν από τα Παρθεναγωγεία δεν γίνονταν δεκτές από τα Γυμνάσια σε εξετάσεις για την απόκτηση απολυτηρίου. Πέρα όμως από το τυπικό αυτό κώλυμα, το πρόβλημα της εισαγωγής των γυναικών στο Πανεπιστήμιο ήταν κυρίως κοινωνικό. Οι επικρατούσες παραδοσιακές αντιλήψεις για την κοινωνική θέση και τον προορισμό των γυναικών, αν δεν απέκλειαν, καθιστούσαν δύσκολη πάντως την είσοδό τους σ' ένα ανδροκρατούμενο εκπαιδευτικά ίδρυμα όπως το Πανεπιστήμιο.

Ως τη δεκαετία του 1870, απ' όσο είναι γνωστό, δεν είχε τεθεί επίσημα

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/252.gif&w=600&h=915

τουλάχιστο θέμα εισόδου των γυναικών στο Πανεπιστήμιο. Το επίπεδο ανάπτυξης της γυναικείας εκπαίδευσης ήταν έτσι κι αλλιώς χαμηλό και λίγα ήταν τα κορίτσια που προχωρούσαν σε ανώτερες σπουδές. Το θέμα φαίνεται να τέθηκε για πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1870. Το 1879 ο βουλευτής Θ. Ζερβός ανακοινώνει στη Βουλή ότι κάποιες μαθήτριες που είχαν τελειώσει το Αρσάκειο θέλησαν να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, αλλά «οι καλαμαράδες και άλλοι καθηγηταί του Πανεπιστημίου» δεν τους το επέτρεψαν, επειδή το Αρσάκειο δεν ήταν αναγνωρισμένο Γυμνάσιο. Για το ξεπέρασμα του κωλύματος αυτού ο ίδιος βουλευτής κατέθεσε πρόταση νόμου, που όριζε ότι «το Αρσάκειον Γυμνάσιον των θηλέων θεωρείται ως Γυμνάσιον, και καθό τοιούτον, αι αποφοιτήσασαι νέαι δύνανται να εισαχθώσι και εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω προς εκμάθησιν οιασδήποτε επιστήμης»1. Η πρότασή του όμως δεν έγινε δεκτή. Δεν είναι γνωστό αν οι απόφοιτες του Αρσακείου ζήτησαν επίσημα να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο ή αν εξεδήλωσαν απλώς την πρόθεσή τους σε πανεπιστημιακούς ή άλλους παράγοντες και αυτοί τις απέτρεψαν. Πιθανότερο είναι το δεύτερο2. Αυτό που έχει σημασία, πάντως, είναι ότι με το παραπάνω αίτημα και τις συζητήσεις που προκάλεσε τέθηκε για πρώτη φορά δημόσια στην Ελλάδα ένα ζήτημα που είχε αρχίσει και συνέχιζε να απασχολεί τις γυναίκες και τα Πανεπιστήμια διαφόρων ευρωπαϊκών χωρών.

Το αίτημα της εισόδου των γυναικών στην ανώτερη εκπαίδευση τίθεται στην Ευρώπη στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα από γυναικείες οργανώσεις που αγωνίζονταν για τη χειραφέτηση των γυναικών και τη διεύρυνση του κοινωνικού τους ρόλου. Οι σχετικές προσπάθειες όμως είχαν ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα από την Αμερική. Από τη δεκαετία του 1830 σπουδάζουν σε Κολλέγια των Ηνωμένων Πολιτειών και γυναίκες, ενώ το 1847 ανακηρύσσεται η πρώτη διπλωματούχος της Ιατρικής. Το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών ακολουθούν στη δεκαετία του 1860 και ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες. Στο Παρίσι το 1861 η Φιλοσοφική Σχολή (Faculté des Lettres) δίνει, μετά από πολλές δυσκολίες, το πρώτο baccalauréat σε γυναίκα, ενώ το 1866 μπαίνει η πρώτη γυναίκα στην Ιατρική· το 1884/85 εισάγονται δύο αλλοδαπές στη Νομική και μετά από τρία χρόνια μπαίνει στην ίδια σχολή η πρώτη Γαλλίδα. Στα με-

1. Βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Η', σύνοδος Α', 1879-1880, συνεδρ. 22, Δεκ. 1879, σ. 261 και Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Η', σ. ρα'. Πβ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1986, σ. 288.

2. Στα Πρακτικά της Συγκλήτου δεν γίνεται λόγος για σχετική αίτηση.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/253.gif&w=600&h=915

μέσα της δεκαετίας του 1860 αρχίζει να δέχεται γυναίκες στις εξετάσεις το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, άλλα οι ιατρικές σχολές δέχονται φοιτήτριες μόνο το 1876. Στα μέσα της δεκαετίας του 1860 ανοίγει για τις γυναίκες και το Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης. Η είσοδος γυναικών στα Πανεπιστήμια επιταχύνεται στα επόμενα χρόνια. Στη δεκαετία του 1870 δέχονται φοιτήτριες τα Πανεπιστήμια της Σουηδίας, Φινλανδίας, Δανίας και Ιταλίας και στη δεκαετία του 1880 τα Πανεπιστήμια της Νορβηγίας, Ισπανίας και Ρουμανίας. Αντίθετα, τα γερμανικά Πανεπιστήμια αντιστέκονται. Μόνο στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα γίνονται δεκτές σε ορισμένα γερμανικά Πανεπιστήμια γυναίκες ως ακροάτριες· ως κανονικές φοιτήτριες θα αρχίσουν να εισάγονται από το 1900. Η απαγόρευση αυτή αναγκάζει τις Γερμανίδες να σπουδάζουν στο εξωτερικό: στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ελβετία (Ζυρίχη)3.

Στο γενικό αυτό πλαίσιο πρέπει να τοποθετηθεί και η ελληνική περίπτωση. Το αίτημα των μαθητριών του Αρσακείου να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο εμπνέεται από τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά παραδείγματα και αποτελεί μια πρώτη προσπάθεια διεκδίκησης ενός εκπαιδευτικού δικαιώματος που σε αρκετές χώρες είχε κατακτηθεί ήδη. Αν και δεν είναι γνωστή η ταυτότητα των παραπάνω μαθητριών, είναι μάλλον βέβαιο ότι θα ανήκαν σε ευκατάστατες

αστικές οικογένειες, οι οποίες φιλοδοξούσαν να δώσουν στις κόρες τους μια

εκπαίδευση ανώτερη από εκείνη που τους έδιναν τα Παρθεναγωγεία. Κόρες

αστικών οικογενειών, άλλωστε, απόφοιτες του Διδασκαλείου, είχαν αρχίσει να μετεκπαιδεύονται σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, προκειμένου να ασκήσουν το επάγγελμα της δασκάλας.

Το αίτημα για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση των γυναικών θα τεθεί επιτακτικότερα στα τέλη της δεκαετίας του 1880 από την Καλλιρρόη Παρρέν και ειδικότερα από την Εφημερίδα των Κυριών που εκδίδει η ίδια και γίνεται ο πόλος συσπείρωσης μιας πρώτης δυναμικής φεμινιστικής ομάδας. Η ομάδα αυτή θα αμφισβητήσει το παραδοσιακό εκπαιδευτικά μοντέλο, που θεωρούσε τις πανεπιστημιακές σπουδές αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών και περιό-

3. Βλ. Michèle Tournier, L'accès des femmes aux études universitaires en France et en Allemagne (1861-1967). Contribution à l'étude de l'enseignement féminin en France et en Allemagne durant ces 100 dernières années, Thèse de 3ème cycle, Παρίσι 1972, σ. 24 κ.εξ.· C. H. Hippeau, Περί της δημοσίας εκπαιδεύσεως εν Αγγλία, Αθήνα 1878, σ. 106-107· Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, «Προ των Προπυλαίων: Η εξέλιξη της ανώτατης εκπαίδευσης των γυναικών στην Ελλάδα», στο Εκπαίδευση και φύλο. Ιστορική διάσταση και σύγχρονος προβληματισμός, επιμ. Β. Δεληγιάννη και Σ. Ζιώγου, Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1994, σ. 333-334.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/254.gif&w=600&h=915

περιόριζε τις γυναίκες στο επίπεδο της εγκύκλιας εκπαίδευσης ή, στην καλύτερη περίπτωση, σε μια εκπαίδευση που οδηγούσε μόνο στο επάγγελμα της δασκάλας, και θα ζητήσει να ανοίξει το Πανεπιστήμιο και για τις γυναίκες. Πραγματικά, από την εποχή αυτή το κλίμα αρχίζει να αλλάζει. Το 1887 εχουμε την πρώτη επίσημη αίτηση μιας απόφοιτης του Αρσακείου να εγγραφεί στην Ιατρική. Η αίτησή της απορρίπτεται με το επιχείρημα, και πάλι, ότι το Αρσάκειο δεν είναι αναγνωρισμένο Γυμνάσιο, άλλα και ότι δεν ενδείκνυται, για ηθικούς λόγους, η συνύπαρξη στο Πανεπιστήμιο φοιτητών και φοιτητριών. Η απόφαση αυτή θα προκαλέσει την έντονη αντίδραση μιας ομάδας φοιτητών, οι οποίοι με «Διαμαρτύρησί» τους στον τύπο της εποχής θα χαρακτηρίσουν προσβλητικό για τον άρρενα φοιτητικό πληθυσμό τον ισχυρισμό του Πανεπιστημίου ότι δεν μπορούν να σπουδάζουν μαζί φοιτητές και φοιτήτριες. Η δήλωση τους συνοδεύεται με «ιπποτικές» διαβεβαιώσεις ότι θα σεβαστούν τη συνάδελφο τους, η οποία με την αίτηση εγγραφής της στο Πανεπιστήμιο ύψωσε τη σημαία της «πνευματικής χειραφετήσεως της ελληνίδος», ακολουθώντας το παράδειγμα «των εν τω λοιπώ πεπολιτισμένω κόσμω ομοφύλων της». «Προ μιας τοιαύτης, λοιπόν, ακατασχέτου προόδου τεινούσης εις την ισοπέδωσιν των δύο φύλων, μόνον οι έλληνες φοιτηταί θέλετε να υπολείπωνται των λοιπών αλλοφύλων συναδέλφων των, να δείκνυνται τόσον οπισθοδρομικοί, αποβαίνοντες το φόβητρον, το φυγαδεύον και διακωλύον αυτήν;»4.

Η αρνητική στάση του Πανεπιστημίου θα υποχρεώσει την ίδια εποχή ορισμένες μαθήτριες να στραφούν σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Έτσι, το 1885 η Σεβαστή Καλλισπέρη, κόρη ανώτερου δικαστικού, απόφοιτη της σχολής Χίλλ, εγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή του Παρισιού και παίρνει δίπλωμα φιλολογίας το 1891. Η απόφασή της να προχωρήσει σε πανεπιστημιακές σπουδές συνάντησε, όπως θα γράψει αργότερα η ίδια, πολλές δυσκολίες. Εκτός από την άρνηση του κοινωνικού της περιβάλλοντος, είχε να αντιμετωπίσει και τυπικά εμπόδια, όπως η δυσκολία να συγκροτηθεί επιτροπή από καθηγητές Γυμνασίου και πανεπιστημιακούς που θα την εξέταζαν για να της δώσουν ένα είδος γυμνασιακού απολυτηρίου, που ήταν απαραίτητο για την εγγραφή της

4. Η «Διαμαρτύρησις» των φοιτητών (υπογρ. «Πλείστοι φοιτηταί») δημοσιεύθηκε στη Νέα Εφημερίδα (29 Σεπτ. 1887) και αναδημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Κυριών (4 Οκτ. 1887) με προλογικό σημείωμα της εκδότριας (βλ. το κείμενο στο βιβλίο της Ελένης Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910), Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 359-362). Πβ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, «Προ των Προπυλαίων», ό.π., σ. 338-339.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/255.gif&w=600&h=915

στη Σορβόννη5. Λίγο αργότερα εγγράφεται στην Ιατρική Σχολή του Παρισιού μια άλλη μαθήτρια, η Μαρία Καλαποθάκη, η οποία μετά από οκτώ χρόνια σπουδών παίρνει δίπλωμα και γίνεται η πρώτη ελληνίδα γιατρός6. Το παράδειγμα των πρώτων αυτών φοιτητριών θα το ακολουθήσουν σε λίγο και άλλες.

Με όλα αυτά ανοίγει τελικά τις πόρτες του και το ελληνικό Πανεπιστήμιο. Τον Σεπτέμβριο του 1890 γίνεται δεκτή στη Φιλοσοφική Σχολή η πρώτη φοιτήτρια, η Ιωάννα Στεφανόπολι, γαλλικής καταγωγής, η οποία είχε πάρει απολυτήριο από το Β' Γυμνάσιο Αθηνών7. Αν και η μαθήτρια είχε τα τυπικά προσόντα για την εγγραφή στο Πανεπιστήμιο, η αίτησή της αντιμετωπίστηκε με πολλές επιφυλάξεις από τη Σύγκλητο. Στη σχετική συζήτηση ο πρύτανης Γ. Μιστριώτης ανέφερε ότι το ζήτημα είχε τρεις πλευρές, τη νομική, την κοινωνική και «την της τάξεως»8. Ως προς το νομικό μέρος υποστήριξε ότι δεν υπήρχε κώλυμα, αφού, όπως γνωμοδότησε και η Νομική Σχολή, ο νόμος δεν εμπόδιζε την εγγραφή μαθητριών στο Πανεπιστήμιο, ενώ ως προς το κοινωνικό μέρος αρμόδιο να αποφασίσει ήταν το Κοινοβούλιο. Το Πανεπιστήμιο μπορούσε να έχει λόγο μόνο σχετικά με το θέμα της «τάξεως», με το ενδεχόμενο, δηλαδή, η εγγραφή της μαθήτριας να προκαλέσει κάποιες «άταξίες»· αλλά «δυνάμεθα», παρατηρεί ο Μιστριώτης, «αποβλέποντες εις γεννηθησομένας τυχόν αταξίας, να απαγορεύσωμεν την εγγραφήν μαθητριών εις το μητρώον, πράγμα το οποίον δεν απαγορεύει ο νόμος;».

5. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 336-338. Για την εγγραφή της Καλλισπέρη στη Σορβόννη και την ανακήρυξή της σε διδάκτορα βλ. Εφημερίς των Κυριών, αρ. 48, 7 Φεβρ. 1888, αρ. 221, 11 Αυγ. 1891 και αρ. 223, 25 Αυγ. 1891. Επίσης «Η πρώτη Ελληνίς διδάκτωρ», στο Κων. Φ. Σκόκος, Εθνικόν Ημερολόγιον του (τους 1892, Αθήνα 1891, σ. 97-101 και σχετικό άρθρο στο περ. Ποικίλη Στοά, Αθήνα 1895, σ. 369-372. Βλ. και Σεβ. Καλλισπέρη, «ΑΙ Ελληνίδες φοιτήτριαι», Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1896, Αθήνα 1896, σ. 202-204.

6. Εφημερίς των Κυριών ,αρ. 246,9 Φεβρ. 1892 και εφ. Εστία, αρ. 306,10 Ιαν. 1895.

7. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μίση εκπαίδευση, ό.π., σ. 331-332. Την ίδια εποχή φαίνεται να δημιουργείται και ο όρος «φοιτήτρια». Κατά τον Σ. Α. Κουμανούδη, χρησιμοποιείται για πρώτη φορά το 1889 από την Κ. Παρρέν στην Εφημερίδα των Κυριών (Συναγωγή Νιων Λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών, Αθήνα, Ερμής, 1980, α. 1083). Ας σημειωθεί ότι η λέξη φοιτήτρια, αλλά με την κυριολεκτική σημασία της (ως παράγωγο του ρ. φοιτώ=συχνάζω κάπου), υπήρχε ήδη· τη χρησιμοποιεί ο Κ. Παλαμάς σε επιστολή του το 1876, μιλώντας για κάποιες γυναίκες που παρευρίσκονται σε δίκη υπουργών. Βλ. Κωστή Παλαμά, Αλληλογραφία, τ. Α, (1875-1915), επιμ. Κ. Γ. Κασίνη, Αθήνα 1975, σ. 22.

8. Π.Σ., 6 Οκτ. 1890, βλ. και 19 Σεπτ. 1890. Πβ. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυταvtiav, 1892, σ. 53-54.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/256.gif&w=600&h=915

Σε αντίθεση με τον Μιστριώτη, η θέση της πλειονότητας των συγκλητικών ήταν από επιφυλακτική έως αρνητική. Επικαλούμενοι και το παράδειγμα των πρωσικών Πανεπιστημίων, όπου δεν επιτρεπόταν η εγγραφή γυναικών, άλλοι

έμμεσα και άλλοι άμεσα τάχθηκαν κατά της εγγραφής της μαθήτριας, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι η είσοδος γυναικών στο Πανεπιστήμιο ερχόταν σε αντίθεση με τις καθιερωμένες στην Ελλάδα αντιλήψεις για την κοινωνική θέση της γυναίκας. Όπως υποστήριξε ο καθηγητής της Θεολογικής Αν. Διομ. Κυριάκος, «δεν πρέπει να λησμονώμεν τα καθ' ημάς και την εν Ελλάδι κοινωνικήν θέσιν της γυναικός, ήτις δεν δύναται να εργάζεται και αναστρέφεται μετ' ανδρών εν τη αγορά, ως εν Ευρώπη συμβαίνει. Η Ελληνίς τηρεί την χρυσήν μέσην οδόν μεταξύ του εν τω γυναικωνίτιδι βίου της Ασιανής, και του λίαν ελευθέρου της Ευρωπαίας. Αλλά και υπό την έποψιν της τάξεως κρίνων το πράγμα, δεν προοιωνίζεται καλόν». Τελικά η Σύγκλητος, «εν απορία ευρισκομένη», όπως αναφέρει στον πρυτανικό Λόγο του ο Μιστριώτης, η επειδή δεν ήθελε να πάρει την ευθύνη, ζήτησε τη γνώμη του υπουργείου Παιδείας, το οποίο επέτρεψε τελικά την εγγραφή της μαθήτριας9.

Η συζήτηση στη Σύγκλητο έδειξε πόσο ισχυρές ήταν ακόμη στο Πανεπιστήμιο οι αντιστάσεις στην είσοδο των γυναικών στην ανώτερη εκπαίδευση. Ουσιαστικά, η αποδοχή τους ήταν περισσότερο αποτέλεσμα ανάγκης, παρά

αναγνώρισης των δικαιωμάτων τους στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι πιέσεις που φαίνεται ότι ασκήθηκαν στο Πανεπιστήμιο και το υπουργείο Παιδείας από τον κύκλο της Εφημερίδος των Γυναικών και γενικότερα από το αστικό περιβάλλον της πρωτεύουσας, σε συνδυασμό και με το γεγονός ότι οι γυναίκες είχαν αρχίσει ήδη να γίνονται δεκτές σε αρκετά ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια,

υποχρέωσαν και το ελληνικό Πανεπιστήμιο να ανοίξει τις πύλες του σ' αυτές. Δεν έπαψαν, πάντως, να διατυπώνονται και στα επόμενα χρόνια ενδοιασμοί για το αν η είσοδος γυναικών στο Πανεπιστήμιο ταιριάζει με τη φύση τους και τα κοινωνικά τους καθήκοντα :

«Το στοιχείον της γυναικός είναι ο οίκος και η οικογένεια. Εν τω σταδίω τούτω μενέτω, διότι εν τούτω ουδείς ανήρ δύναται να την υποκαταστήση», αποφαίνεται το 1897 ο πρύτανης Α. Χρηστομάνος, προσθέτοντας : «Εάν αι δύο η τρεις μεταξύ μυριάδων γυναικών είναι επιδεκτικαί εξόχου

9. Γ. Μιστριώτης, ό.π., σ. 53. Λίγο μετά τη Στεφανόπολι είχαν κάνει αιτήσεις εγγραφής στο Πανεπιστήμιο δύο ακόμη μαθήτριες, αλλά απορρίφθηκαν επειδή τα αποδεικτικά σπουδών που είχαν δεν ήταν ισότιμα με απολυτήριο Γυμνασίου (Π.Σ., 17 Νοεμ. 1890).

Σελ. 256
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 237
    

    με το όνομά τους, είναι φανερό όμως ότι γιοι την κυβέρνηση Τρικούπη η ανώτερη εκπαίδευση ήταν ένα αγαθό που έπρεπε να πληρώνεται και ασφαλώς δεν ήταν για όλους : προοριζόταν κυρίως για εκείνους που είχαν τη δυνατότητα να

    επωμισθούν το κόστος της. Όσοι δεν είχαν τα οικονομικά μέσα μπορούσαν να

    αρκεστούν στην κατώτερη εκπαίδευση και αυτή μόνο έπρεπε να παρέχεται δωρεάν. Με βάση ακριβώς τη λογική αυτή η ίδια κυβέρνηση μερικά χρόνια πριν (1885) είχε καταργήσει τα δίδακτρα στα Δημοτικά σχολεία166. Πρόκειται ασφαλώς για μια νέα αντίληψη και στάση απέναντι στην εκπαίδευση, που

    εντάσσεται στο πλαίσιο των προσπαθειών για τον αστικό εκσυγχρονισμό της

    ελληνικής κοινωνίας που επιχειρείται στα χρόνια αυτά από την κυβέρνηση Τρικούπη. Μια αντίληψη, πάντως, με ευδιάκριτα ταξικά χαρακτηριστικά, καθώς στο όνομα του εξορθολογισμού εισάγονται για πρώτη φορά επίσημα διαδικασίες κοινωνικής επιλογής στην είσοδο των μαθητών στην ανώτερη εκπαίδευση .

    Το θέμα των εκπαιδευτικών τελών θα απασχολήσει και πάλι τη Βουλή το 1895. Με νομοσχέδιο που κατατέθηκε από την κυβέρνηση Δηλιγιάννη και ψηφίστηκε από τη Βουλή, αποφασίστηκε τα εισπραττόμενα από τους φοιτητές και τους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τέλη να χρησιμοποιηθούν προσωρινά για την κατασκευή σχολικών κτιρίων της δημοτικής εκπαίδευσης167. Με τον ίδιο νόμο έγινε μια ελαφρά μείωση των τελών και αποφασίστηκε η χορήγηση στο Πανεπιστήμιο από την ίδια πηγή 200.000 δρχ. τον χρόνο. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1911, ο θεσμός των εκπαιδευτικών τελών θα ενσωματωθεί στον νέο Οργανισμό του Πανεπιστημίου.

    ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

    Μιλώντας παραπάνω για το φαινόμενο του ευεργετισμού, σημειώσαμε ότι στους σκοπούς των κληροδοτημάτων στο Πανεπιστήμιο περιλαμβανόταν και η παροχή υποτροφιών σε φοιτητές. Τα κληροδοτήματα όμως δεν ήταν η μόνη πηγή υποτροφιών. Ένας σημαντικός αριθμός υποτροφιών χορηγούνταν από το κράτος.. Οι σχετικές διαδικασίες θεσμοθετήθηκαν το 1836168. Σε σχετικό διάταγμα αναφέρεται ότι το κράτος χορηγεί υποτροφίες σε 30 μαθητές του

    166. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 87, 31 Ιουλ. 1885, σ. 275.

    167. Στο ίδιο, αρ. 17, 15 Ιουλ. 1895, σ. 59-60. Πβ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΙΔ', σύνοδος Α΄, Αθήνα 1896, σ. 603-616.

    168. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 543-545.