Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 283-302 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/283.gif&w=600&h=915

δημοσιεύσεως του παρόντος νόμου. Οι μη συμμορφωθέντες προς την διάταξιν απολύονται της εαυτών θέσεως...» (άρθρο 41)52. Ελαφρότερες ποινές, που κλιμακώνονται από την επίπληξη και τα χρηματικά πρόστιμα ως την προσωρινή απόλυση, επιβάλλονται για έλλειψη πειθαρχίας και ευπρέπειας, παράβαση υ

πηρεσιακών καθηκόντων κλπ.

Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε ότι ενώ πρόθεση των σχεδίων ήταν η κατοχύρωση της μονιμότητας των καθηγητών, έτσι ώστε η εκτελεστική εξουσία να μην μπορεί αυθαίρετα να τους απολύει, στην πραγματικότητα με τα προβλεπόμενα μέτρα επιβάλλεται ένα αυστηρότερο πλαίσιο ελέγχου της συμπεριφοράς και των φρονημάτων τους. Βέβαια τα μέτρα αυτά είχαν προληπτικό χαρακτήρα και είναι αμφίβολο κατά πόσο θα εφαρμόζονταν. Δείχνουν πάντως μια τάση χειραγώγησης του διδακτικού προσωπικού, που ερχόταν σε

αντίθεση με το φιλελεύθερο μοντέλο που ίσχυε στο Πανεπιστήμιο.

ΣΠΟΥΔΕΣ ΚΑΙ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Με ανάλογο τρόπο αντιμετωπίζονται και οι φοιτητές. Σε όλα σχεδόν τα σχέδια η γενική τάση είναι ο περιορισμός των ελευθεριών των φοιτητών, η καθιέρωση περισσότερων και πιο αυστηρών εξετάσεων και γενικά η εισαγωγή ενός πνεύματος πειθαρχίας στις σπουδές και την πανεπιστημιακή ζωή. Η τάση αυτή όμως δεν εντοπίζεται μόνο στα σχέδια. Υπάρχει από νωρίς και μέσα στο Πανεπιστήμιο και εκπροσωπείται, όπως έχουμε σημειώσει ήδη, από μια σχετικά μικρή ομάδα καθηγητών, οι οποίοι εκφράζουν με κάθε ευκαιρία την

αντίθεσή τους προς το φιλελεύθερο γερμανικό σύστημα. Έτσι, το 1844 καθηγητές της Νομικής διαφωνούν με το δικαίωμα που δίνει ο ισχύων Κανονισμός στους φοιτητές «να ακολουθώσι κατ' οικείαν κρίσιν τα μαθήματα» και ζητούν την καθιέρωση ετήσιων εξετάσεων53. Το τελευταίο αυτό θέμα απασχολεί την ίδια εποχή, για άλλους λόγους, και τους φοιτητές. Οι συντάκτες του γνωστού φοιτητικού φυλλαδίου Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος (1849) εκφράζουν την έντονη αντίθεσή τους στο σύστημα των μοναδικών, πτυχιακών, εξετάσεων που ισχύει στο Πανεπιστήμιο, υποστηρίζοντας ότι οι

εξετάσεις αυτές «όχι μόνον καθ' εαυτάς άσκοποι αποβαίνουσιν, αλλά και επι-

52. Η υποχρέωση των καθηγητών να εκδώσουν μέσα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα από τον διορισμό τους τις παραδόσεις τους υπάρχει και στο σχέδιο του 1867 (άρθρο 28).

53. Π.Σ.Ν.Σ.,8 Μαΐου 1844.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/284.gif&w=600&h=915

επιβλαβείς εις τους φοιτητάς, αναγκαζομένους να παρατείνωσι τας σπουδάς των

επί επταετίαν και οκταετίαν». Αυτό που ζητούν είναι ένα ορθολογικότερο σύστημα που θα προβλέπει, εκτός από τις πτυχιακές, και ετήσιες εξετάσεις, ό

πως γίνεται στη Γαλλία και αλλου· με τον τρόπο αυτό «οι φοιτηταί και εκ της ευγενούς αμίλλης ορμώμενοι, και τον εις μάτην δαπανώμενον χρόνον οικονομούντες, ήθελον παρέχει εγγυήσεις ασφαλείς και δι' εαυτούς και διά την Έπιστήμην»54. Είναι πιθανό ότι οι φοιτητές μεταφέρουν εδώ τις απόψεις καθηγητών της Νομικής που έτρεφαν ιδιαίτερη συμπάθεια στο συγκεντρωτικό γαλλικό σύστημα.

Οξύτερη είναι η κριτική που ασκεί μερικά χρόνια αργότερα ο Δ. Στρούμπος. Καθηγητής της Φιλοσοφικής, σπουδασμένος στη Γαλλία, ο Στρούμπος

επισημαίνει το 1855, σε μια μελέτη του για την εκπαίδευση, τα αρνητικά αποτελέσματα που έχει στην επιστημονική συγκρότηση των φοιτητών η ελευθερία να παρακολουθούν με οποία τάξη θέλουν τα μαθήματα της σχολής τους. «Οι πλείστοι των φοιτητών», γράφει, «είτε εξ αγνοίας, είτε υπό εσφαλμένης κρίσεως οδηγούμενοι δεν καρπούνται αρκούντως εκ της σπουδής, επειδή ακροώνται φύρδην μύγδην κατά το δοκούν αυτοίς γενικών και ειδικών τε μαθημάτων συγχρόνως, τούτων δε πάλιν υπεκφεύγουσι τινά εν γνώσει η εξ ανάγκης, προερχομένης εκ της περί την σπουδήν αταξίας, ην προέκριναν (...) Άλλοι αρχόμενοι της ακροάσεως μαθήματος τίνος από του μέσου, προβαίνουσιν

αμεθόδως και δεν ωφελούνται εκ της γνώσεως των προηγουμένων προς εξήγησιν των επομένων». Για την αποφυγή των «άτοπων» αυτών, υπενθυμίζει,

εδόθησαν κατά καιρούς στους φοιτητές γραπτές η «από καθέδρας» οδηγίες· όλες όμως απέβησαν ανίσχυρες, γι' αυτό χρειάζεται «ίνα επιβληθή διά νόμου η τάξις»55. Με άλλα λόγια, πρέπει να κατοχυρωθεί θεσμικά η υποχρέωση των φοιτητών να παρακολουθούν με ορισμένη τάξη τα μαθήματα της σχολής τους. Όχι όμως μόνο αυτό. Παράλληλα, πρέπει να υπάρχει και ένας αυστηρός έλεγχος της προόδου τους στα μαθήματα, πράγμα που δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά με την καθιέρωση ετήσιων εξετάσεων.

Οι προτάσεις του Στρούμπου, τις οποίες ασπάζονται και άλλοι συνάδελφοι του, όπως ο Σαρίπολος, απορρέουν από μια αντίληψη που θέλει το Πανεπιστήμιο ένα αυστηρά πειθαρχημένο εκπαιδευτικά ίδρυμα, το οποίο δίνει έμφαση στα πρακτικά αποτελέσματα των σπουδών. Στο σχήμα αυτό δεν έχουν

54. Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος υπό τίνων φοιτητών, Αθήνα 1849, σ. 8.

55. Δ. Σ. Στρούμπος, Το μέλλον ήτοι περί ανατροφής και παιδεύσεως, Αθήνα 1855, σ. 73.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/285.gif&w=600&h=915

θέση οι πολλές ακαδημαϊκές ελευθερίες, διότι αποσπούν τους φοιτητές από το κύριο έργο τους, υποθάλπουν την «αγυρτείαν και ημιμάθειαν» και ζημιώνουν τους ίδιους και την κοινωνία. Αντί της απεριόριστης ελευθερίας, γράφει ο Στρούμπος, που κηρύσσουν οι «γερμανίζοντες» συνάδελφοι του, αυτός προτιμά την «υποχρέωσιν», ακόμη και στην περίπτωση που αυτή περιορίζει την

ελευθερία του ατομου56.

Αν και οι θέσεις αυτές δεν εκφράζουν την πλειονότητα των καθηγητών, συζητούνται όμως στο Πανεπιστήμιο και ενσωματώνονται βαθμιαία στα σχέδια Οργανισμού του ιδρύματος. Ήδη στο σχέδιο του 1844 διαπιστώνουμε μια κάποια τάση περιορισμού του δικαιώματος των φοιτητών να οργανώνουν

ελεύθερα τις σπουδές τους. Σύμφωνα με το άρθρο 41, «Έκαστος Φοιτητής

εκλέγει ελευθέρως οποιονδήποτε κλάδον και οποιονδήποτε μάθημα εγκρίνει, οδηγείται δε ως προς την τάξιν της ακροάσεως αυτών υπό των εν άρθ. 12

αναφερομένων οδηγιών των Σχολών μόνος δ' έλεγχος εκάστου είναι αι διά του άρθ. 50 οριζόμεναι εξετάσεις». Το άρθρο αυτό ακολουθεί σε γενικές γραμμές το άρθρο 18 του Κανονισμού του 1837: διατηρεί το καθεστώς της μιας και μοναδικής εξέτασης των φοιτητών στο τέλος των σπουδών τους και

επιβεβαιώνει το δικαίωμά τους να εκλέγουν τον κλάδο και τα μαθήματα που

επιθυμούν. Παρατηρούμε όμως ότι απαλείφεται ένα μέρος του άρθρου 18, αυτό που άφηνε τους φοιτητές να αποφασίζουν οι ίδιοι σχετικά με την «εκλογήν της τάξεως, καθ' ην θέλουν αποκτάσθαι διαφόρους γνώσεις». Είναι αξιοσημείωτο, πάντως, ότι και με τη μορφή αυτή το άρθρο 41 εξαφανίζεται στα σχέδια που συντάσσονται στα επόμενα χρόνια.

Σε ανάλογη κατεύθυνση κινούνται και οι αλλαγές που γίνονται στον θεσμό των εξετάσεων. Στο σχέδιο Οργανισμού του 1860 εισάγονται για πρώτη φορά ετήσιες εξετάσεις. Οι φοιτητές υποχρεώνονται, εκτός από τις εξετάσεις για το δίπλωμα, να υποβάλλονται στο τέλος κάθε ακαδημαϊκού έτους η κατά την έναρξη του επόμενου σε προφορικές εξετάσεις (άρθρο 36). Η καθιέρωση του μέτρου αυτού επιβάλλεται, κατά την Έκθεση της Εισηγητικής Επιτροπής, από παιδαγωγικούς κυρίως λόγους : «το σύστημα τούτο κηδεμονευτικώτερον αναγκάζει τον φοιτητήν να ήναι ενήμερος εις τας μελέτας του, εμποδίζει την κακήν χρήσιν του χρόνου, και να προσλαμβάνη ως σύμμαχον της επιμε-

56. Βλ. Δ. Σ. Στρούμπος, «Συζήτησις ζητημάτων εκ των περί Πανεπιστημιακής παιδεύσεως», Πανδώρα 6,1855-56, σ. 583, 584. Σε ανάλογη ορθολογιστική βάση στηρίζεται και η κριτική του πανεπιστημιακού συστήματος που κάνει το 1853 ο γνωστός οικονομολόγος Αριστείδης Οικονόμος, προτείνοντας και αυτός να καθιερωθούν ετήσιες

εξετάσεις. Βλ. εφ. Ο Παλαιός Καλαβρυτινός, αρ. 2,1 Δεκ. 1853 και 3,13 Δεκ. 1853.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/286.gif&w=600&h=915

επιμελείας του, την ανάμνησιν ότι κατά το τέλος του έτους θέλει παρουσιασθή ενώπιον των εξεταστών του»57. Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος που επιβάλλει, κατά τους συντάκτες της Έκθεσης, το σύστημα των ετήσιων εξετάσεων: το ότι αυτό είναι «συμφωνότερον προς την ζωηρότητα και τον πνευματικόν χαρακτήρα του Έλληνος φοιτητού». Με άλλα λόγια, οι έλληνες φοιτητές είναι από τη φύση τους ζωηροί και ατίθασοι και χρειάζονται περιορισμούς58. Με ανάλογα επιχειρήματα θα υπερασπιστεί την «καινοτομία» των ετήσιων εξετάσεων και ο υπουργός Παιδείας στη Βουλή: «το Γαλλικόν σύστημα», υποστήριξε, θα είναι για τον φοιτητή μία «διηνεκής νουθέτησις κατά πάσης τυχόν

αμελείας και ισχυρός σύμμαχος της επιμελείας αυτού»59.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η απόφαση για την εισαγωγή ετήσιων εξετάσεων δεν ήταν ομόφωνη. Ένα από τα μέλη της επιτροπής που συνέταξε το σχέδιο, προφανώς θιασώτης του φιλελεύθερου γερμανικού συστήματος, διαφώνησε,

υποστηρίζοντας ότι «η κηδεμονευτική μέθοδος των ενιαυσίων εξετάσεων» αντίκειται στην ελευθερία της επιστήμης και ταιριάζει στους μαθητές της δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης, όχι στους φοιτητές. Το Πανεπιστήμιο δεν ζητεί «μηχανικήν τινα σπουδήν γνώσεων, ή μνημονικού εξάσκησιν αλλά την εγερσιν εν εαυτώ του επιστημονικού πνεύματος, και την μέθοδον του να ευρίσκη την επιστημονικήν αλήθειαν». Ο σκοπός αυτός δεν επιτυγχάνεται παρά μέσα από ένα φιλελεύθερο σύστημα που «εκλαμβάνει τους φοιτητάς ως άνδρας, ικανώς ελευθέρους να σπουδάσωσιν, επιδιώκοντας ανέτως τον σκοπόν της επιστήμης, μεθοδολογούντας κατ' ιδίαν κρίσιν τας σπουδάς των, επωάζοντας επί τριετίαν ή επί τετραετίαν τας γνώσεις των και παράγοντας αυτάς ανωδύνως κατά την εξέτασιν...»60.

Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η πρόταση για επιβολή ετήσιων εξετάσεων ήταν συγκυριακή. Ότι οφειλόταν, δηλαδή, στη σύνθεση της επιτροπής που συνέταξε το σχέδιο -στην οποία μειοψηφούσαν οι ακραιφνείς οπαδοί του γερμανικού πανεπιστημιακού συστήματος- και βέβαια στις επιλογές του υ

πουργού Παιδείας Θ. Ζαΐμη. Δεν ήταν όμως μόνο αυτό. Η σχετική πρόταση δείχνει ότι είχε αρχίσει να επικρατεί στο Πανεπιστήμιο, και μάλιστα και στον

57. Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτρεπτής, ό.π., σ. 27.

58. Στο ίδιο, σ. 27. Την «ζωηρότητα του Ελληνικού πνεύματος» επικαλείται και ο πρύτανης Ν. Δαμασκηνός το 1882, για να δικαιολογήσει την ανάγκη επιβολής ετήσιων

εξετάσεων στους φοιτητές. Βλ. Ν. Δαμασκηνός, Λόγος, 1884, σ. 7.

59. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την πρώτην σύνοδον της έκτης βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 1094.

60. Έκθεσις της Εισηγητικής Επιτροπής, ό.π., σ. 28, 29.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/287.gif&w=600&h=915

κύκλο των γερμανοτραφών καθηγητών, η άποψη ότι χρειαζόταν μια ορθολογικότερη οργάνωση των σπουδών· ότι το φιλελεύθερο μοντέλο, το οποίο απάλλασσε τους φοιτητές από κάθε εξέταση πριν από το δίπλωμα, δεν είχε αποδώσει τους αναμενόμενους καρπούς και έπρεπε να υπάρξει ένας έλεγχος της προόδου τους, που θα τους υποχρέωνε να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στις σπουδές τους. Χαρακτηριστική είναι η θέση που διατυπώνει το 1860 ένας πανεπιστημιακός, οπαδός του φιλελεύθερου γερμανικού συστήματος. Μολονότι διαφωνεί με τον θεσμό των ετήσιων εξετάσεων που εισήγαγε το σχέδιο του 1860, θεωρώντας τον ασύμφωνο «προς την φύσιν των Πανεπιστημίων, και μάλιστα εν τη Γερμανία», κάνει όμως μια παραχώρηση: επειδή η Ελλάδα δεν

έχει ούτε Γυμνάσια ούτε μαθητές του επιπέδου της Γερμανίας, προτείνει οι φοιτητές να εξετάζονται στο τέλος του δεύτερου έτους στα γενικά και ειδικά μαθήματα της σχολής τους και κατόπιν να αφήνονται ελεύθεροι στις σπουδές τους61. Πιο απόλυτοι στο θέμα των εξετάσεων ήταν βέβαια οι θιασώτες του συγκεντρωτικού γαλλικού συστήματος: γι' αυτούς ο φοιτητής έπρεπε απαραιτήτως να βρίσκεται κάτω από την άγρυπνη κηδεμονία του Πανεπιστημίου και να υπόκειται σε συνεχείς εξεταστικούς ελέγχους62.

Παρά ταύτα, το Πανεπιστήμιο δεν ήταν ακόμη έτοιμο να δεχθεί μια ριζική μεταρρύθμιση του εξεταστικού συστήματος. Έτσι, όταν μερικά χρόνια αργότερα το υπουργείο Παιδείας θα εισαγάγει και πάλι, στο σχέδιο του 1867, τον θεσμό των ετήσιων εξετάσεων (άρθρα 49-53), με το επιχείρημα ότι «οι φοιτηταί του εθνικού ημών Πανεπιστημίου έχουσιν ανάγκην χειραγωγήσεως τινός και επιτηρήσεως (...) ίνα μη εις την ιδίαν εαυτών κρίσιν εφιέμενοι την ευόλισθον και ευπερίσπαστον εκτρέπονται και άκοντες πολλάκις της οδού ην εξελέξαντο...»63, η Σύγκλητος θα εκφράσει την αντίθεσή της64. Είναι ενδιαφέρον

61. Περί του νέου Κανονισμού του Πανεπιστημίου, ό.π., σ. 48-50.

62. Ν. I. Σαρίπολος, «Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως», Πανδώρα 16, 1865-66, σ. 257-258. Υπέρ των ετήσιων εξετάσεων τάσσεται το 1865 και η «γαλλίζουσα» επιτροπή καθηγητών της Ιατρικής στις γνωμοδοτήσεις της για τη μεταρρύθμιση της σχολής (βλ. εδώ, σ. 260, σημ. 2)· ο μόνος που διαφωνεί είναι ο Δαμιανός Γεωργίου, υποστηρίζοντας ότι οι ετήσιες εξετάσεις περιορίζουν την ελευθερία της επιστήμης και υποβιβάζουν τους φοιτητές σε μαθητές Γυμνασίου. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 569, 7 Αυγ. 1865, σ. 730-731· πβ. Ιω. Ζωχιός, Της εν Αθήναις Ιατρικής Σχολής ο νέος Οργανισμός, ό.π., σ. 18-19.

63. Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, ό.π., σ. 2.

64. Απόσπασμα του σχετικού εγγράφου δημοσιεύεται στην Εισηγητική Έκθεση του σχεδίου του 1869 (Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, ό.π., σ. 3).

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/288.gif&w=600&h=915

όμως ότι οι αιτιάσεις της επικεντρώνονται σε πρακτικά κυρίως ζητήματα: στο ότι το προσωπικό του Πανεπιστημίου ήταν πολύ μικρό για να καλύψει τις α

νάγκες διεξαγωγής των εξετάσεων -οι οποίες, κατά τους υπολογισμούς της Συγκλήτου, θα απαιτούσαν πολύ χρόνο (τρεις ολόκληρους μήνες)- και στο ότι οι σχετικές διαδικασίες θα μείωναν δραστικά τον χρόνο διδασκαλίας. Το γεγονός ότι η Σύγκλητος αποφεύγει να χρησιμοποιήσει τα γνωστά επιχειρήματα κατά των εξετάσεων αποτελεί ίσως ένα δείγμα υποχώρησης. Δεν λείπουν όμως και πάλι εκείνοι που θεωρούν απαράδεκτο για το Πανεπιστήμιο

έναν τέτοιο θεσμό. Με την υποβολή των φοιτητών σε εξετάσεις, υποστηρίζει ο καθηγητής της Νομικής Π. Καλλιγάς σε μια δριμύτατη επίκριση του σχεδίου του 186765, ο υπουργός θέλει «να σχηματίση εν τω πανεπιστημίω νευρόσπαστα» και όχι συγκροτημένους επιστήμονες. Η ανώτερη εκπαίδευση αποτείνεται στην κρίση και δεν επιδέχεται κανένα περιορισμό στη μάθηση. Εξάλλου, «η μακρά πείρα απέδειξεν ότι ο φοιτητής αφιέμενος ελεύθερος, ει και

αποβάλλει χρόνον τινά εν αρχή, μεχρισού εύρη την πυξίδα, αλλ' επί τέλους ανακαλύπτει μόνος τον στίβον. Διά το τελικόν αποτέλεσμα είναι αδιάφορον τίνος επιμελήται τις πρώτου και τίνος τελευταίου, διότι άπασαι αι οδοί άγουν εις το αυτό, το δε κύριον είναι ακολουθών την ροπήν του ιδίου νοός και οιστρηλατούμενος υπό της περιέργου φιλομαθείας, να καταγίνεται τις μετά ζέσεως εις ο, τι καταγίνεται (...) Άφετε έκαστον να επιδώση εις ό,τι αρέσκεται». Οι ετήσιες εξετάσεις δημιουργούν όμως, κατά τον Καλλιγά, και πρακτικά προβλήματα: πώς θα ελέγξει ένας καθηγητής 300-400 φοιτητές και πόσο δίκαιη μπορεί να είναι η κρίση του ;

Οι αντιδράσεις αυτές συνετέλεσαν στο να απαλειφθούν από τα επόμενα σχέδια οι ετήσιες εξετάσεις. Ο μόνος νεωτερισμός που εισάγεται σ' αυτά είναι ο θεσμός των εξετάσεων στα γενικά και βοηθητικά μαθήματα μετά το δεύτερο έτος σπουδών, ο οποίος, όπως είδαμε παραπάνω, ενσωματώθηκε στο θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου το 1882. Η υποχώρηση αυτή δικαιολογείται από τον υπουργό Παιδείας Δ. Σαράβα το 1869 με τα γνωστά επιχειρήματα των οπαδών του γερμανικού φιλελευθερισμού, στα οποία προστίθεται ένα ακόμη : το ότι η εισαγωγή των ετήσιων εξετάσεων θα απαιτούσε μια γενικότερη

αλλαγή του πανεπιστημιακού συστήματος66.

Παράλληλα με τις ετήσιες εξετάσεις τίθεται σε ορισμένα σχέδια και το θέμα των εισαγωγικών εξετάσεων για την εγγραφή των μαθητών στο Πανεπιστήμιο

65. εφ. Παλιγγενεσία, αρ. 1322,18 Δεκ. 1867 και αρ. 1323,19 Δεκ. 1867.

66. Βλ. Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, ό.π., σ. 3.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/289.gif&w=600&h=915

στήμιο. Πρόκειται για ένα ζήτημα που αρχίζει να απασχολεί το υπουργείο Παιδείας και το Πανεπιστήμιο λίγο μετά τα μέσα του αιώνα. Το 1864 ο υ

πουργός Παιδείας Α. Κουμουνδούρος κάλεσε σε σύσκεψη καθηγητές του Πανεπιστημίου και της μέσης εκπαίδευσης για να συζητήσουν τα μέτρα που

έπρεπε να ληφθούν για την αναβάθμιση της γυμνασιακής εκπαίδευσης και μάλιστα των απολυτηρίων, «διδομένων (...) παρά των καθηγητών των γυμνασίων ατόπως ένεκα φόβου η κατά χάριν»67. Στο πλαίσιο της σύσκεψης αυτής τέθηκε και το ζήτημα των εισαγωγικών εξετάσεων για το Πανεπιστήμιο. Συγκεκριμένα, προτάθηκε να συγκροτηθεί επιτροπή από πανεπιστημιακούς καθηγητές, «ήτις εξετάζουσα τους εκ των γυμνασίων κατ' έτος απολυομένους και απολυτήριον φέροντας, εις μόνους τους ικανώς παρεσκευασμένους εις τα της γυμνασιακής παιδείας να δίδη άδειαν εγγραφής εις το Πανεπιστήμιον, τους δε λοιπούς ν' αποπέμπη εις τα ίδια, όπως κάλλιον συμπληρώσωσι τας γυμνασιακάς αυτών σπουδάς ή τραπώσιν εις άλλο έργον βίου»68. Η πρόταση αυτή δεν υλοποιήθηκε.

Τον θεσμό των εισιτήριων εξετάσεων, αλλά με διαφορετική μορφή, επικροτούν και οι οπαδοί του γαλλικού πανεπιστημιακού συστήματος. Το 1865 ο Ν. Σαρίπολος προτείνει οι υποψήφιοι φοιτητές να υποβάλλονται σε εξετάσεις ανάλογες με εκείνες που ισχύουν στη Γαλλία για την απόκτηση του baccalauréat69. Όπως είναι γνωστό, οι απόφοιτοι των γαλλικών Λυκείων που ήθελαν να εγγραφούν σε μια πανεπιστημιακή σχολή έπρεπε να έχουν τον τίτλο του bachelier, τον οποίο έπαιρναν μετά από εξετάσεις σε ορισμένα μαθήματα της Φιλοσοφικής η της Φυσικομαθηματικής Σχολής, ανάλογα με την κατεύθυνση που θα ακολουθούσαν70. Μεταφέροντας το σύστημα αυτό στα καθ' ημάς, ο Σαρίπολος προτείνει να υποχρεώνονται οι μαθητές του Γυμνασίου πριν εγγραφούν σε μια σχολή να παρακολουθούν για ένα έτος τις παραδόσεις των καθηγητών της Φιλοσοφικής και στη συνέχεια να υποβάλλονται σε μια γενική εγκυκλοπαιδική εξέταση, με βάση την οποία θα παίρνουν το εισιτήριο για την εγγραφή στη σχολή που τους ενδιαφέρει71. Έτσι, γράφει ο ίδιος, δεν θα

67. Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 14.

68. Στο ίδιο, σ. 14-15.

69. Ν. I. Σαρίπολος, «Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως», ό.π. , σ. 230.

70. Βλ. F. Ponteil, Histoire de l'enseignement en France, 1789-1965, Παρίσι 1966, σ. 180-184,266-268.

71. Μια ανάλογη πρόταση είχε κάνει το 1854 και ο καθηγητής της φυσικής Δ. Σ. Στρούμπος, σπουδασμένος, όπως και ο Σαρίπολος, στη Γαλλία: «Οι εις το Πανεπιστήμιον

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/290.gif&w=600&h=915

εισάγονται στο Πανεπιστήμιο παρά μόνο «οι ευφυέστατοι και επιμελέστατοι».

Είναι ενδιαφέρον, και ασφαλώς όχι τυχαίο, ότι οι παραπάνω προτάσεις γίνονται λίγο μετά από την πολιτική αλλαγή του 1862. Σε μια εποχή, δηλαδή, που ο αριθμός των φοιτητών σημειώνει σημαντική αύξηση και αρχίζει να εκδηλώνεται από τη μεριά του Πανεπιστημίου ένας σκεπτικισμός για το αν οι

εγγραφόμενοι έχουν πάντα την απαραίτητη εγκύκλια παιδεία για να παρακολουθήσουν πανεπιστημιακού επιπέδου μαθήματα. Μέσα στις συγκυρίες αυ

τές τίθεται και το θέμα της λήψης κάποιων μέτρων για την ανακοπή της συρροής των μαθητών στο Πανεπιστήμιο: εισιτήριες εξετάσεις, αλλά και επιβολή υψηλότερων εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές72.

Οι εισιτήριες εξετάσεις εισάγονται για πρώτη φορά στο σχέδιο Οργανισμού του 1868: «Ουδείς εγγράφεται εις τους φοιτητάς, εάν μη εξετασθείς πρότερον υπό επιτροπής καθηγητών του Πανεπιστημίου, διά Βασιλικού διατάγματος διοριζομένης, ευρεθή προς τούτο ικανώς παρεσκευασμένος» (άρθρο 36)73. Η σχετική διάταξη προστέθηκε από τον υπουργό Παιδείας Αντ. Μαυρομιχάλη στο σχέδιο που είχε συντάξει η Σύγκλητος το 1868, και επαναλήφθηκε στο σχέδιο του 1869. Αιτιολογώντας την προσθήκη αυτή ο Αντ. Μαυρομιχάλης σημειώνει ότι πολλοί μαθητές με απολυτήριο Γυμνασίου εγγράφονται στο Πανεπιστήμιο «χωρίς να ήναι αρκούντως παρεσκευασμένοι εις πανεπιστημιακάς σπουδάς», με βλαπτικά αποτελέσματα για την επιστήμη, την κοινωνία και το

μιον φοιτώντες να μη εγγράφωνται τακτικοί φοιτηταί ουδεμιάς των άλλων σχολών πριν ή ακροασθώσιν επί εν έτος η τρεις εξαμηνίας των γενικών μαθημάτων της Φιλοσοφικής σχολής όσων έχουσι χρείαν» (Δ. Σ. Στρούμπος, Το μέλλον ήτοι περί ανατροφής και παιôev'aeats, ό.π., σ. 74).

72. Στο σχέδιο του 1860 (άρθρα 44-45) προβλέπονται: για εγγραφή 20 δρχ. τον χρόνο, για το δίπλωμα 60 δρχ. και για αποφοιτήριο 40. Οι εισφορές αυτές πηγαίνουν στο ταμείο του Πανεπιστημίου για την ενίσχυση των επιστημονικών συλλογών του και

εν μέρει για εξέταστρα στους καθηγητές. Τα τέλη αυτά αυξάνονται στα επόμενα σχέδια. Στο σχέδιο του 1867 (άρθρα 42, 51, 54,60) προβλέπονται: για πρώτη εγγραφή 15 δρχ., για ανανέωση εγγραφής 3 δρχ., για εξέταστρα καθηγητών κατά τις ετήσιες εξετάσεις 3 δρχ. και τις διδακτορικές/απολυτήριες 100 δρχ., για δίπλωμα 50 δρχ. και για

αποφοιτήριο 30 δρχ. Στο σχέδιο του 1869 (άρθρα 30,34,40,41,47) προβλέπονται: για τις εισαγωγικές εξετάσεις 10 δρχ., για εγγραφή σε κάθε εξάμηνο 10-20 δρχ. ανάλογα με τη σχολή, για τις γενικές εξετάσεις 20 δρχ., για το δίπλωμα 150 δρχ. (οι 100 υπέρ των εξεταστών) και για το αποφοιτήριο 30 δρχ. Ανάλογα τέλη προβλέπονται και στα σχέδια του 1868 και 1874. Για τα τέλη που ίσχυαν την περίοδο αυτή βλ. τον Πίν. 5 στη σ. 234.

73. Εισιτήριες εξετάσεις προβλέπονται και στο σχέδιο του 1870 (άρθρο 23), αλλά για μία μόνο δεκαετία από την ψήφιση του νόμου.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/291.gif&w=600&h=915

ίδιο το Πανεπιστήμιο74. Η θέση αυτή εξέφραζε, πάντως, και μέρος της πανεπιστημιακής κοινότητας, όπως αναφέρει ο επόμενος υπουργός Παιδείας Δ. Σαράβας στην Εισηγητική Έκθεση του σχεδίου του 186975. Ωστόσο το Πανεπιστήμιο δεν ήταν έτοιμο ακόμη να αποδεχθεί τον θεσμό των εισιτήριων

εξετάσεων, όπως δείχνει η απόρριψή τους από τον πρύτανη Παύλο Καλλιγά76, αλλά και το ότι δεν προβλέπονται στο επόμενο σχέδιο του 1874. Ο θεσμός των εισιτήριων εξετάσεων θα εμφανιστεί και πάλι στα τέλη του αιώνα, στα σχέδια του 1896 και 1899, αλλά μέσα σ' ένα διαφορετικό πλαίσιο, αφού μαζί με τις εισιτήριες εξετάσεις προτείνεται εδώ, με τη σύμφωνη γνώμη Πανεπιστημίου και υπουργείου Παιδείας, και μια σειρά άλλων εξετάσεων για τον

έλεγχο της προόδου των φοιτητών.

Έτσι, στο σχέδιο του 1896 προβλέπονται, εκτός από τις καθιερωμένες πτυχιακές εξετάσεις και τις γενικές που είχαν θεσμοθετηθεί το 1882, δύο ακόμη τύποι εξετάσεων: οι εισιτήριες και οι προκαταρκτικές. Οι εισιτήριες διενεργούνται από επιτροπή καθηγητών της Θεολογικής, Φιλοσοφικής και Φυσικομαθηματικής Σχολής, οι οποίοι εξετάζουν τους υποψήφιους κυρίως στα

ελληνικά και τα λατινικά (άρθρα 53-55)77. Οι προκαταρκτικές αφορούν τους φοιτητές που έχουν συμπληρώσει τρία χρόνια σπουδών και γίνονται σε ορισμένα μαθήματα της σχολής τους (άρθρα 63-65). Το ίδιο «εξεταστικό» πνεύμα επικρατεί και στο σχέδιο Οργανισμού του 1899. Υπάρχουν και εδώ εισιτήριες εξετάσεις, από τις οποίες απαλλάσσονται οι πτυχιούχοι της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής και των Θεολογικών Σχολών της Χάλκης και των Ιεροσολύμων, οι οποίοι εγγράφονται όμως μόνο στη Θεολογική Σχολή (άρθρο 29), και «προπαιδευτικές», που παίρνουν κατά κάποιον τρόπο τη θέση των καθιερωμένων γενικών εξετάσεων (άρθρο 36). Οι προπαιδευτικές διεξάγονται στην αρχή του τρίτου έτους και δεν αφορούν μόνο τα γενικά μαθήματα, αλλά το σύνολο των μαθημάτων που διδάχθηκαν οι φοιτητές στα δύο πρώτα χρόνια των σπουδών τους. Όσοι αποτύχουν στις εξετάσεις αυτές, μπορούν να τις

74. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 692, 23 Ιαν. 1869, σ. 1715.

75. Βλ. Έκθεσις επί του περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, ό.π., σ. 2.

76. Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870, σ. 7-8.

77. Η εισαγωγή των εισιτήριων εξετάσεων έγινε με τη σύμφωνη γνώμη της Φιλοσοφικής Σχολής. Βλ. σχετική γνωμοδότηση (Οκτ. 1895) στο Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 1013-1014. Ας σημειωθεί ότι το 1894 το υπουργείο Παιδείας είχε προωθήσει νομοσχέδιο για την εισαγωγή εισιτήριων

εξετάσεων, το οποίο δεν τελεσφόρησε (βλ. εφ. Εστία, αρ. 18, 23 Μαρτ. 1894 και αρ. 254, 16 Νοεμ. 1894).

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/292.gif&w=600&h=915

επαναλάβουν μία μόνο φορά. Αν αποτύχουν και πάλι, απομακρύνονται από το Πανεπιστήμιο. Σκοπός των εξετάσεων αυτών είναι να αναγκάσουν τους φοιτητές να παρακολουθούν τακτικά τις παραδόσεις και να ασχολούνται περισσότερο και με πιο συστηματικό τρόπο με τις σπουδές τους. «Είνε καιρός πλέον να παύσωσιν οι φοιτηταί έχοντες ως μόνον σκοπόν του ακαδημαϊκού των βίου την πρόσκτησιν του πτυχίου, ως προσόντος διά διάφορα βιοποριστικά στάδια, δι' α όντες απαράσκευοι, και αυτοί γίνονται ούτω δυστυχείς πολλάκις και εις την Πολιτείαν και εις την Κοινωνίαν, υπέρ ων χρησιμοποιούνται,

αποβαίνουσιν ουχί σπανίως τα μάλιστα επιζήμιοι»78. Οι παραπάνω προτάσεις

έμειναν βέβαια στα χαρτιά. Την ίδια τύχη είχαν και κάποιες άλλες προσπάθειες που έγιναν στα αμέσως επόμενα χρόνια για τη θεσμοθέτηση εισιτήριων

εξετάσεων79. Είχε ανοίξει όμως ήδη ο δρόμος για τη μεταρρύθμιση του εξεταστικού συστήματος, που θα πραγματοποιηθεί με τον Οργανισμό του 191180.

Στον Οργανισμό αυτόν προβλέπονται δύο ειδών εξετάσεις : οι «τμηματικές», που καθιερώνονται για πρώτη φορά, και οι «πτυχιακές». Οι πρώτες διενεργούνται στην αρχή κάθε έτους· είναι γραπτές και προφορικές και γίνονται στα μαθήματα που διδάχθηκαν οι φοιτητές κατά τη διάρκεια των δύο προηγούμενων εξαμήνων. Οι πτυχιακές εξετάσεις οδηγούν σε ένα μόνο δίπλωμα, το πτυχίο, και όχι σε δύο (σε δίπλωμα τελειοδίδακτου η διδάκτορα) που ίσχυε ως τότε. Οι υποψήφιοι για πτυχίο εξετάζονται στα μαθήματα του τελευταίου έτους και σε δύο ακόμη, «άτινα κληρούνται παρά του κοσμήτορος παρουσία του υποψηφίου κατά την ώραν των εξετάσεων». Το διδακτορικό δίπλωμα ως ακαδημαϊκός τίτλος παρέχεται σε πτυχιούχους του Πανεπιστημίου με τη γνωστή διαδικασία της υποβολής διδακτορικής διατριβής και της σχετικής προφορικής δοκιμασίας.

78. Βλ. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 995,996.

79. Βλ. Σπ. Λάμπρος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907, σ. 60-61 και Μ. Κατσαρός, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909, σ. 46-48. Ο θεσμός των εισιτήριων εξετάσεων θα καθιερωθεί για πρώτη φορά με τον πανεπιστημιακό Οργανισμό του 1922 και θα αρχίσει να ισχύει από το ακαδημαϊκό έτος 1924/25 για το χημικό τμήμα της Φυσικομαθηματικής Σχολής και από το 1926/27 για όλες τις σχολές. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1930/31, θα θεσμοθετηθεί και ο «κλειστός» αριθμός εισακτέων για κάθε σχολή. Βλ. Οργανισμός του Αθήνησι Πανεπιστημίου, Αθήνα 1923, σ. 58-60· Κώστας Παπαπάνος, Χρονικό - Ιστο

ρία της ανωτάτης μας εκπαιδεύσεως, Αθήνα, Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων Αθηνών, 1970, σ. 206, 213· Άννη Βρυχέα-Κώστας Γαβρόγλου, Απόπειρες μεταρρύθμισης της ανώτατης

εκπαίδευσης, 1911-1981, Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα Θέματα, 1982, σ. 30,159,166.

80. Οργανικοί Νόμοι, σ. 69 κ.εξ., 110 κ.εξ.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/293.gif&w=600&h=915

ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΑ ΜΕΤΡΑ

Ένα τελευταίο ζήτημα που απασχολεί τους συντάκτες των σχεδίων είναι η συμπεριφορά των φοιτητών μέσα και έξω από το Πανεπιστήμιο. Όπως και στο θέμα των σπουδών, έτσι και εδώ η γενική τάση είναι η επιβολή ενός αυστηρότερου ελέγχου της συμπεριφοράς τους και η πρόληψη και καταστολή των «παρεκτροπών» τους από την ακαδημαϊκή τάξη. Η τάση αυτή υπάρχει στα περισσότερα σχέδια, αλλά είναι εμφανέστερη σ' αυτά του 1896 και 1899. Σύμφωνα με το άρθρο 59 του σχεδίου του 1896, οι φοιτητές υποχρεούνται «εις σεμνότητα βίου, σέβας προς τους διδάσκοντας και ευπείθειαν εις τα θέσμια και τας ακαδημαϊκάς αρχάς του Πανεπιστημίου». Στο ίδιο σχέδιο προβλέπεται η δημιουργία ενός «πειθαρχικού συμβουλίου», το οποίο θα ασκεί «την αστυνομίαν του Πανεπιστημίου και [την] επί των φοιτητών πειθαρχικήν

εξουσίαν» (άρθρο 8). Το συμβούλιο αυτό επιβάλλει στους φοιτητές, ανάλογα με τη σοβαρότητα των παραπτωμάτων τους, διάφορες ποινές: επίπληξη (ιδιαίτερη η ενώπιον της ακαδημαϊκής Συγκλήτου), κράτηση «μέχρι τριών ημερών

εν τω κρατητηρίω του Πανεπιστημίου» και προσωρινή η διαρκή αποβολή.

Το ίδιο πνεύμα, αλλά σε εντονότερο βαθμό, επικρατεί και στο σχέδιο του 1899, που διακρίνεται έτσι κι αλλιώς για την αυστηρή αντιμετώπιση των φοιτητών. «Η μέχρι τούδε ελευθερία περί την φοίτησιν η καθιερωθείσα παρ' ημίν, κατά το γερμανικόν πρότυπον, απεδείχθη ήδη απάδουσα προς το ήθος και τον χαρακτήρα του Έλληνος φοιτητού...», αποφαίνεται στην Εισηγητική Έκθεση ο υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας81. Μια διαπίστωση που τον οδηγεί στην υιοθέτηση αυστηρών μέτρων εναντίον εκείνων που δεν παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματα: αδικαιολόγητη απουσία από τις παραδόσεις που υπερβαίνει τον ένα μήνα συνεπάγεται για τον φοιτητή απώλεια ολόκληρου του εξαμήνου (άρθρο 30). Με ανάλογο πνεύμα αντιμετωπίζονται και τα πάσης φύσεως πειθαρχικά παραπτώματα, τα οποία περιγράφονται λεπτομερώς, μαζί με τις σχετικές ποινές, σε δύο μακροσκελή άρθρα (32-33). Ο κατάλογος των παραπτωμάτων είναι ιδιαίτερα πλούσιος: ύβρεις κατά συμφοιτητών, «άκαιροι προκλήσεις εις μονομαχίαν», άσεμνες και θορυβώδεις διασκεδάσεις, αταξίες στις πανεπιστημιακές παραδόσεις, αποδοκιμασία καθηγητών και παρεμπόδιση των μαθημάτων τους, απείθεια στις πανεπιστημιακές αρχές, «εγκλήματα,

αποτελούντα προσβολήν των ηθών κατά τον Ποινικόν Νόμον». Για τις παρεκ-

81. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 995.

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/294.gif&w=600&h=915

παρεκτροπές αυτές επιβάλλονται στους φοιτητές : επίπληξη, πρόστιμο έως 200 δρχ., κράτηση έως 8 ημέρες, απώλεια εξαμήνου, αποβολή έως δύο χρόνια, οριστική αποβολή. Προβλέπεται επίσης η συλλογική ποινή της απώλειας εξαμήνου ή

έτους για τους φοιτητές μιας σχολής η ενός τμήματος που παρακωλύουν τις παραδόσεις η ενέχονται σε «στασιαστικά κινήματα». Τις ποινές επιβάλλουν ο πρύτανης η το «Ακαδημαϊκόν Δικαστήριον», το οποίο απαρτίζεται από τον πρύτανη και δύο εφέτες, που διορίζονται κάθε χρόνο από το υπουργείο Δικαιοσύνης με πρόταση του υπουργείου Παιδείας. Για τις πιο αυστηρές ποινές, όπως η κράτηση πάνω από τρεις ημέρες, η απώλεια εξαμήνου και η αποβολή, απαιτείται η έγκριση του υπουργού Παιδείας. Όλες οι ποινές ανακοινώνονται δημόσια. Η απόφαση για προσωρινή η οριστική αποβολή και ομαδική απώλεια εξαμήνου δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως,

ενώ οι άλλες ποινές καταχωρίζονται στον πίνακα ανακοινώσεων του Πανεπιστημίου.

Τα μέτρα αυτά αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, την απάντηση της Πολιτείας στις κινητοποιήσεις και τις εκδηλώσεις απείθειας των φοιτητών που, όπως θα δούμε παρακάτω, αποτελούν ενδημικό φαινόμενο, ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του αιώνα. Σκοπός τους είναι η πρόληψη των εκδηλώσεων αυτών και η παραδειγματική τιμωρία των ενόχων: ιδιαίτερα των «ευαρίθμων» εκείνων ταραξιών, που, κατά την Εισηγητική Έκθεση του σχεδίου του 1899, επιβάλλουν ενίοτε «την θέλησίν των και εις τους πολλούς σεμνούς και επιμελείς

φοιτητάς και εις αυτούς έτι τους Καθηγητάς», καταλύοντας την πειθαρχία και την τάξη στο Πανεπιστήμιο82. Αξίζει να επισημανθεί ότι τα προτεινόμενα μέτρα είναι πολύ αυστηρότερα από εκείνα που ίσχυαν, πράγμα που δείχνει τη θέληση της πολιτείας να αντιμετωπίσει με δραστικό τρόπο τις φοιτητικές αταξίες. Η θέληση αυτή θα αποτυπωθεί μερικά χρόνια αργότερα στον Οργανισμό του 1911, ο οποίος αναπαράγει σε μεγάλο βαθμό το πειθαρχικό πνεύμα του σχεδίου του 1899 (άρθρο 12).

Από την παρουσίαση των παραπάνω σχεδίων γίνεται φανερή η βούληση του

υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου να επιφέρουν αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο του ιδρύματος. Μια βούληση που εκδηλώνεται νωρίς -λίγο μετά τη δημοσίευση του Κανονισμού του 1837- και συνεχίζεται ως τα τέλη του αιώνα. Η κατάρτιση των σχεδίων σε λίγες μόνο περιπτώσεις γίνεται ερήμην του Πανεπιστημίου. Κατά κανόνα το υπουργείο Παιδείας, πριν προχωρήσει

82. Στο ίδιο, σ. 996.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/295.gif&w=600&h=915

στη σύνταξη του τελικού σχεδίου, καλεί τη Σύγκλητο να καταθέσει τις προτάσεις των σχολών, ενώ συχνά διορίζει πανεπιστημιακούς ως μέλη των συντακτικών επιτροπών. Είναι γεγονός επίσης ότι οι αρνητικές αντιδράσεις ορισμένων καθηγητών η της Συγκλήτου απέναντι σε ένα σχέδιο δεν περνούν απαρατήρητες : συχνά λαμβάνονται υπόψη από το υπουργείο Παιδείας και γίνονται κάποιες τροποποιήσεις η συγκερασμοί των αντιτιθέμενων απόψεων. Παρά ταύτα, τον τελευταίο λόγο στη διαμόρφωση ενός σχεδίου και μάλιστα των άρθρων εκείνων που αναφέρονται σε καίριας σημασίας ζητήματα έχει το υ

πουργείο Παιδείας.

Κρίνοντας γενικά τις αλλαγές που προτείνονται στα σχέδια, μπορούμε να πούμε ότι βασικός στόχος τους είναι ο εκσυγχρονισμός του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου. Σ' αυτό αποβλέπουν οι προτάσεις για την καθιέρωση ετήσιων εξετάσεων, την αυτονόμηση του φυσικού και του μαθηματικού τμήματος από τη Φιλοσοφική και τη δημιουργία νέων τμημάτων, όπως και ο

εξορθολογισμός των διαδικασιών εκλογής του διδακτικού προσωπικού. Η

εκσυγχρονιστική αυτή τάση συνοδεύεται από μια διάθεση αυστηροποίησης του πανεπιστημιακού συστήματος, όπως δείχνουν οι περιορισμοί που επιβάλλονται στις ελευθερίες των φοιτητών και το πνεύμα της πειθαρχίας που εισάγεται γενικά στην οργάνωση των σπουδών. Εμφανής είναι, τέλος, μια τάση

ελέγχου του Πανεπιστημίου από την πλευρά του κράτους στον τομέα της διαχείρισης της περιουσίας του.

Στην ουσία, με τις προτεινόμενες αλλαγές τίθεται σε αμφισβήτηση το φιλελεύθερο γερμανικό μοντέλο πάνω στο οποίο στηριζόταν ο Κανονισμός του 1837. Στη θέση του προτείνεται ένα ορθολογικότερο και οπωσδήποτε πιο συγκεντρωτικό σύστημα, που κρίνεται ότι ταιριάζει περισσότερο στην πραγματικότητα και τις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Οι σχετικές προτάσεις όμως είχαν περιορισμένη υποστήριξη από το Πανεπιστήμιο. Στην πλειονότητά τους οι καθηγητές ήταν σταθερά προσηλωμένοι στο γερμανικό πανεπιστημιακό μοντέλο και δεν ήταν διατεθειμένοι να κάνουν παρά μικρές μόνο υποχωρήσεις. Οι αντιστάσεις αυτές εξηγούν σε μεγάλο βαθμό και τις παλινωδίες που παρατηρούνται από το ένα σχέδιο στο άλλο και δίνουν ίσως και μια απάντηση στο ερώτημα γιατί κανένα από τα σχέδια δεν έφτασε να γίνει νόμος. Το ζήτημα αυτό όμως είναι ευρύτερο.

Αναφερόμενος το 1859 ο υπουργός Παιδείας Θ. Ζαΐμης στις απόπειρες που είχαν γίνει ως τότε για την αλλαγή του Κανονισμού, σημειώνει ότι αυτές

απέτυχαν «είτε ένεκα επελθουσών πολιτικών καταστάσεων, είτε διά την παρά τισι των προκατόχων μου πεποίθησιν περί της μη υπάρξεως αρκούντως με-

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/296.gif&w=600&h=915

μεμορφωμένης προς τοιούτον οριστικόν οργανισμόν πείρας»83. Οι αιτίες όμως πρέπει να αναζητηθούν και αλλού : στην έλλειψη από την πλευρά του υπουργείου Παιδείας και του κράτους γενικότερα μιας εκπαιδευτικής πολιτικής για το Πανεπιστήμιο με στοιχειώδη συνοχή και συνέπεια -πράγμα που ισχύει βέβαια για όλο το εκπαιδευτικό οικοδόμημα- και στο ότι δεν υπήρχε μια συνέχεια στο έργο των εκάστοτε υπουργών Παιδείας, καθώς οι περισσότεροι παρέμεναν στη θέση τους για μικρό χρονικό διάστημα84 και κατά κανόνα αγνοούσαν το έργο των προκατόχων τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη δεκαετία του 1860 συντάσσονται η υποβάλλονται στη Βουλή περί τα επτά σχέδια Οργανισμού του Πανεπιστημίου, που αντιστοιχούν σε ισάριθμους υπουργούς Παιδείας, και ότι όσα απ' αυτά φτάνουν στη Βουλή μένουν μετέωρα η αποσύρονται, καθώς στο μεταξύ έχουν απομακρυνθεί οι υπουργοί που τα υπέβαλαν.

Σ' αυτά πρέπει να προσθέσουμε και τις διαφωνίες που υπήρχαν μεταξύ

υπουργείου Παιδείας και Πανεπιστημίου η και μεταξύ των μελών των επιτροπών γύρω από ορισμένα άρθρα- διαφωνίες οι οποίες μεταφέρονταν και στη Βουλή, όταν τα σχέδια έφταναν ως εκεί85. Η μη ψήφιση των σχεδίων από τη Βουλή, τέλος, πιθανώς δεν είναι άσχετη και με το γεγονός ότι ορισμένες από τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, όπως για παράδειγμα, η αύξηση των εδρών, συνεπάγονταν ένα σημαντικό οικονομικό κόστος, το οποίο το κράτος δεν μπορούσε η δεν ήταν διατεθειμένο να υποστεί. Με όλα αυτά το θέμα του πανεπιστημιακού Οργανισμού παρέμεινε σε εκκρεμότητα ως το 1911.

83. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 320, 20 Ιουν. 1859, σ. 965.

84. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο διάστημα 1833-1900 έγιναν περί τις 100 αλλαγές

υπουργών Παιδείας. Από τους διορισμένους την εποχή αυτή υπουργούς 10 μόνο έμειναν στη θέση τους συνεχώς επί 2-3 χρόνια και ένας μόνο επί 4 χρόνια. Βλ. κατάλογο των υπουργών στο βιβλίο του D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, μετάφρ. Α. Ξανθόπουλος, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1982, σ. 414 κ.εξ.

85. Τον Δεκέμβριο του 1867 ο υπουργός Παιδείας Χ. Χριστόπουλος, σε ερώτηση βουλευτή, αν το Πανεπιστήμιο έχει υποβάλει παρατηρήσεις στο σχέδιο νόμου που είχε κατατεθεί στη Βουλή, απαντά ότι η Σύγκλητος δεν έχει σχετική αρμοδιότητα. Ο βουλευτής θα διαφωνήσει με τη θέση του υπουργού και θα ζητήσει να κατατεθούν στη Βουλή και οι γνώμες των καθηγητών του Πανεπιστημίου (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Α', σύνοδος Γ', Αθήνα 1868, σ. 469).

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/297.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/298.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/299.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

ΤΑ ΜΗΤΡΩΑ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΥΧΩΝ

Για τους φοιτητές υπάρχουν αρκετά ποσοτικά στοιχεία διάσπαρτα σε διάφορες πηγές, όπως οι λογοδοσίες των πρυτάνεων που δημοσιεύονται κάθε χρόνο από το Πανεπιστήμιο, οι ετήσιες Εκθέσεις των υπουργών Παιδείας, στατιστικοί πίνακες για την εκπαίδευση κλπ. Οι πληροφορίες που παρέχουν όμως είναι άνισες και δεν προσφέρονται πάντα για εκμετάλλευση. Η σημαντικότερη πηγή είναι οι πρυτανικές λογοδοσίες. Ο απερχόμενος πρύτανης στον Λόγο που εκφωνεί κατά την παράδοση της πρυτανείας του, ανακοινώνει, ανάμεσα σε άλλα, και στατιστικά στοιχεία για τους φοιτητές του παρελθόντος

έτους : για τον αριθμό των εγγραφέντων, τον τόπο καταγωγής τους, τη σχολή

εγγραφής, το Γυμνάσιο από το οποίο αποφοίτησαν, τον αριθμό εκείνων που

ανανέωσαν την εγγραφή τους, καθώς και το σύνολο του φοιτητικού πληθυσμού. Σπανιότερα αναφέρεται και ο αριθμός των φοιτητών που διέκοψαν τις σπουδές τους. Στις λογοδοσίες δημοσιεύονται επίσης ονομαστικοί κατάλογοι των διπλωματούχων και σε ορισμένες περιπτώσεις συγκεντρωτικά στοιχεία για τους φοιτητές και τους διπλωματούχους των προηγουμένων ετών1. Οι σχετικές πληροφορίες αναδημοσιεύονται συχνά σε περιοδικά και άλλα έντυπα.

Με βάση τις πρυτανικές λογοδοσίες καταρτίστηκαν το 1889 και το 1912 (με την ευκαιρία του εορτασμού της 50ετίας και της 75ετίας του Πανεπιστημίου) συγκεντρωτικοί πίνακες για τους φοιτητές και διπλωματούχους από το 1837 και εξής, οι οποίοι δημοσιεύθηκαν, αντίστοιχα, στο Χρονικόν του Ελληνικού Πανεπιστημίου του I. Πανταζίδη και στον εορταστικό τόμο για τα 75 χρόνια του Πανεπιστημίου2. Οι πίνακες αυτοί, αν και δεν αξιοποιούν όλα τα στοιχεία

1. Βλ. ενδεικτικά τις λογοδοσίες των πρυτάνεων Μιλτ. Βενιζέλου (1865-66), Γ. Ράλλη (1868-69), Π. Καλλιγά (1869-70), Κ. Παπαρρηγόπουλου (1872-73), Α. Αναγνωστάκη (1877-78).

2 . Πανταζίδης, Χρονικόν, Πίν. Α' και Β' και Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου (1837-1912), Αθήνα 1912, σ. 366-373. Συγκεντρωτικά στοιχεία δημοσιεύθηκαν, με διάφορες ευκαιρίες, και στα μεταγενέστερα χρόνια. Σημειώνω ενδεικτικά τους πίνακες φοιτητών και διπλωματούχων του Πανε-

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/300.gif&w=600&h=915

χεία των λογοδοσιών, είναι αρκετά χρήσιμοι για μια πρώτη στατιστική προσέγγιση. Τα στοιχεία που προσφέρει η πρώτη πηγή είναι ο αριθμός των

εγγραφέντων και ο συνολικός φοιτητικός πληθυσμός κατά έτος και σχολή από το 1837 ως το 1887, καθώς και ο αριθμός των διπλωματούχων κάθε σχολής στην ίδια περίοδο. Παρόμοιοι είναι και οι πίνακες της δεύτερης πηγής, που καλύπτουν τα χρόνια 1837-1911, με τη διαφορά ότι δεν αναγράφεται εδώ ο συνολικός φοιτητικός πληθυσμός κάθε έτους· δίνονται όμως, επιπλέον, κάποια στοιχεία για τη γεωγραφική προέλευση των εγγεγραμμένων και διπλωματούχων (ημεδαποί-αλλοδαποί).

Η πηγή από την οποία αντλούν το υλικό τους οι πρυτανικές λογοδοσίες είναι κυρίως το Μητρώο φοιτητών και το Μητρώο διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Η μεταφορά των στοιχείων όμως, τουλάχιστο από το Μητρώο φοιτητών, δεν είναι πλήρης, καθώς οι πρυτάνεις ενδιαφέρονται να δώσουν μια γενική εικόνα της κίνησης των εγγραφών. Έτσι, παραλείπονται στις λογοδοσίες, εκτός βέβαια από τα ονόματα των εγγεγραμμένων, η ηλικία τους, η πατρίδα τους και η περιουσιακή κατάσταση της οικογένειάς τους, ενώ από την

άλλη μεριά υπάρχουν και κάποια λάθη στα στοιχεία που παρατίθενται.

Είναι αυτονόητο ότι μια συστηματική μελέτη της συγκρότησης του φοιτητικού σώματος δεν μπορεί να γίνει με βάση μόνο τις πρυτανικές λογοδοσίες. Είναι απαραίτητο να προσφύγει κανείς στο ίδιο το Μητρώο φοιτητών, και αυτό ακριβώς γίνεται εδώ. Οι λογοδοσίες χρησιμοποιούνται στο μέτρο μόνο που προσφέρουν κάποια επιπλέον στοιχεία.

Στο Πανεπιστήμιο, απ' όσο τουλάχιστο μπόρεσα να διαπιστώσω, σώζονται για τον 19ο αιώνα τέσσερα βιβλία (Μητρώα) σε χειρόγραφη μορφή3. Σ' αυτά είναι καταχωρισμένα τα ονόματα των φοιτητών που γράφτηκαν στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές (Θεολογική, Νομική, Ιατρική και Φιλοσοφική) από τον Σεπτέμβριο του 1837 ως τον Μάρτιο του 18914. Οι μαθητές του

Πανεπιστημίου κατά σχολές από το 1837 ως το 1963/64, που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του Αριστ. Κ. Σκαρπαλέζου, Από την ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών (Ιστορικά κείμενα και ιστορικά στοιχεία), Αθήνα 1964.

3. Η σχετική ερευνά έγινε το 1981, πριν από την ίδρυση του σημερινού Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου, όταν τα βιβλία αυτά βρίσκονταν στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου.

4. Το πρώτο βιβλίο (φφ. 344) περιέχει 4.393 εγγραφές με αύξοντα αριθμό 1-4.393, που καλύπτουν την περίοδο από 26 Σεπτ. 1837 ως 17 Οκτ. 1866· το δεύτερο (φφ. 236) 4.683 εγγραφές με αύξ. αρ. 4.394-9.076 (27 Σεπτ. 1866-4 Μαρτ. 1880)· το τρίτο (φφ. 244) 4.879 εγγραφές με αύξ. αρ. 9.077-13.955 (2 Σεπτ. 1880-25 Σεπτ. 1887)· το τέταρτο (χωρίς αρίθμηση φύλλων) 4.046 εγγραφές με αύξ. αρ. 1-4.046 (3 Σεπτ. 1886-29

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/301.gif&w=600&h=915

Φαρμακευτικού Σχολείου, το οποίο ανήκε, όπως ξέρουμε, στην Ιατρική, εγγράφονταν σε ξεχωριστό Μητρώο, το οποίο δεν μπόρεσα να εντοπίσω. Μετά το 1891 λείπει ένα τουλάχιστο Μητρώο, πράγμα που δεν μου επέτρεψε να

επεκτείνω την ερευνά μου ως το τέλος του αιώνα, η ως ένα χρονικό σημείο που θα μπορούσε να θεωρηθεί τομή στην εξέλιξη του φοιτητικού σώματος, όπως είναι, για παράδειγμα, το 1892, όταν αρχίζει να σημειώνεται μια σημαντική αλλά προσωρινή κάμψη των εγγραφών λόγω της επιβολής υψηλών εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές. Έτσι κι αλλιώς όμως, θα έπρεπε να προχωρήσει κανείς σε αρκετά μεταγενέστερα χρόνια για να βρει ουσιαστικές αλλαγές στην κίνηση των εγγραφών και την εσωτερική εξέλιξη του φοιτητικού σώματος.

Ας δούμε ποιές είναι οι πληροφορίες που προσφέρουν οι πηγές μας. Στο Μητρώο φοιτητών σημειώνονται, κατά στήλες, τα ακόλουθα στοιχεία: αύξων

αριθμός εγγραφής, ονοματεπώνυμο φοιτητή, ηλικία, πατρίδα, κτηματική περιουσία (ο τόπος όπου βρίσκεται και η αξία της), «ένδειξις εγγραφής» (απολυτήριο σχολείου με βάση το οποίο έγινε η εγγραφή η άλλα σχετικά στοιχεία), σχολή και χρονολογία εγγραφής, υπογραφή εγγραφομένου, ονοματεπώνυμο και υπογραφή «συνιστώντος» (κηδεμόνα), αριθμός εισιτηρίου, παρατηρήσεις5. Οι παραπάνω στήλες δεν συμπληρώνονται πάντα.

Μερικές προκαταρκτικές διευκρινίσεις για τα παραπάνω στοιχεία. Το ονοματεπώνυμο του φοιτητή συνοδεύεται κατά κανόνα από το πατρώνυμο του και στην περίπτωση που ο φοιτητής είναι ιερωμένος από την ιδιότητά του. Ο τόπος καταγωγής δεν αναφέρεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Συνήθως σημειώνεται, ανάλογα με τη δήλωση του φοιτητή, η ιδιαίτερη πατρίδα του (χωριό η πόλη) και η περιοχή (επαρχία ή νομός) στην οποία αυτή ανήκει- μπορεί όμως να αναγράφεται μόνο η ευρύτερη γεωγραφική περιφέρεια (π.χ. Κρήτη, Ήπειρος). Η ανομοιομορφία αυτή θέτει ορισμένα προβλήματα σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των φοιτητών, για τα οποία θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η κτηματική περιουσία δηλώνεται σε δραχμές και συνοδεύεται συνήθως

Μαρτ. 1891), από τις οποίες οι πρώτες 1.157 υπάρχουν και στο τρίτο βιβλίο. Από τα τέσσερα βιβλία μόνο το τελευταίο είναι πρωτότυπο- τα άλλα τρία αντεγράφησαν στα τέλη του 19ου αιώνα από τα πρωτότυπα, με πρωτοβουλία του πρύτανη Α. Χρηστομάνου. Βλ. Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, σ. 42-43.

5. Στο Μητρώο της περιόδου 1837-1866 υπάρχουν τρεις ακόμη στήλες, που δεν συμπληρώθηκαν ποτέ, με τις ενδείξεις: Γένος, Θρησκεία, Εθνικότης. Οι στήλες αυτές φαίνεται ότι προορίζονταν κυρίως για τους ξένους φοιτητές του Πανεπιστημίου, οι οποίοι όμως τελικά δεν ήταν τόσοι που να δικαιολογείται η ύπαρξη ιδιαίτερων στηλών, γι' αυτό καταργήθηκαν κάποια στιγμή.

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/302.gif&w=600&h=915

από το όνομα της περιοχής στην οποία βρίσκεται. Οι φοιτητές που δεν έχουν περιουσία αναγράφονται ως «ακτήμονες». Οι δηλώσεις περιουσίας είναι αρκετά πυκνές στις πρώτες δεκαετίες του Πανεπιστημίου. Με τα χρόνια λιγοστεύουν και από το 1888 εξαφανίζονται. Θα περίμενε κανείς αντί της περιουσίας να αναγράφεται το επάγγελμα του πατέρα. Για λόγους που δεν γνωρίζουμε όμως το Πανεπιστήμιο προτίμησε την αναγραφή της περιουσίας. Εξυπηρετούσε άραγε το στοιχείο αυτό κάποιους πρακτικούς σκοπούς, όπως, για παράδειγμα, η απαλλαγή των άπορων φοιτητών από τα δίδακτρα η η χορήγηση υποτροφιών ; Στον Κανονισμό του 1837 (άρθρο 25) αναφέρεται ότι οι φοιτητές απαλλάσσονται από τα δίδακτρα και, κατά περιστάσεις, τα τέλη εγγραφής, «οσάκις φέρουν αποδείξεις των επιτόπιων αρχών (...) περί της πενίας των». Στα σχετικά δικαιολογητικά περιλαμβάνονται: αποδεικτικό της κατάστασης η του επαγγέλματος των γονιών τους και αποδεικτικό της «ποσότητος» της περιουσίας τους, «καθόσον αύτη ειμπορεί να γνωστοποιηθή δι' εξετάσεως». Θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς ότι η δήλωση της περιουσίας στο Μητρώο είχε κάποια σχέση με την παραπάνω διάταξη. Όπως ξέρουμε όμως, ο θεσμός των διδάκτρων δεν εφαρμόστηκε, ενώ άδηλο είναι αν το στοιχείο αυτό χρησιμοποιήθηκε για τα τέλη εγγραφής. Υπήρχε εξάλλου και ένα πρόβλημα αξιοπιστίας, αφοϋ, κατά τα φαινόμενα, η δήλωση της περιουσίας γινόταν από τους φοιτητές χωρίς την προσαγωγή κάποιων αποδεικτικών. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η δήλωση της περιουσίας δεν φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο. Ήταν και παρέμεινε ένα άτυπο στοιχείο ταυτότητας των φοιτητών, γι' αυτό και η σχετική στήλη δεν συμπληρωνόταν πάντοτε και κάποια στιγμή καταργήθηκε.

Στη στήλη «ένδειξις εγγραφής» σημειώνονται τα στοιχεία του απολυτηρίου του Γυμνασίου (αύξων αριθμός, χρόνος έκδοσης κλπ.) ή άλλου σχετικού πιστοποιητικού που προσκόμισε ο φοιτητής κατά την εγγραφή του στο Πανεπιστήμιο και, στην περίπτωση που εγγραφόταν χωρίς απολυτήριο (μετά από

εξετάσεις ή με απόφαση της Συγκλήτου), η σχετική ένδειξη. Η στήλη «υπογραφή του εγγραφομένου» είναι συμπληρωμένη κανονικά μόνο στο Μητρώο της περιόδου 1886-1891- στα άλλα είναι κενή. Το όνομα του κηδεμόνα του φοιτητή συνοδεύεται πολλές φορές από την επαγγελματική του ιδιότητα. Στις παρατηρήσεις, τέλος, σημειώνονται διάφορα στοιχεία, όπως η εθνικότητα των φοιτητών, οι μετεγγραφές τους από τη μία σχολή στην άλλη, ο χρόνος που πήραν το δίπλωμα και οι αλλαγές στο επώνυμο και τον τόπο κατοικίας τους.

Εκτός από το Μητρώο φοιτητών, υπάρχει στο Αρχείο του Πανεπιστημίου

Σελ. 302
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 283
    

    δημοσιεύσεως του παρόντος νόμου. Οι μη συμμορφωθέντες προς την διάταξιν απολύονται της εαυτών θέσεως...» (άρθρο 41)52. Ελαφρότερες ποινές, που κλιμακώνονται από την επίπληξη και τα χρηματικά πρόστιμα ως την προσωρινή απόλυση, επιβάλλονται για έλλειψη πειθαρχίας και ευπρέπειας, παράβαση υ

    πηρεσιακών καθηκόντων κλπ.

    Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε ότι ενώ πρόθεση των σχεδίων ήταν η κατοχύρωση της μονιμότητας των καθηγητών, έτσι ώστε η εκτελεστική εξουσία να μην μπορεί αυθαίρετα να τους απολύει, στην πραγματικότητα με τα προβλεπόμενα μέτρα επιβάλλεται ένα αυστηρότερο πλαίσιο ελέγχου της συμπεριφοράς και των φρονημάτων τους. Βέβαια τα μέτρα αυτά είχαν προληπτικό χαρακτήρα και είναι αμφίβολο κατά πόσο θα εφαρμόζονταν. Δείχνουν πάντως μια τάση χειραγώγησης του διδακτικού προσωπικού, που ερχόταν σε

    αντίθεση με το φιλελεύθερο μοντέλο που ίσχυε στο Πανεπιστήμιο.

    ΣΠΟΥΔΕΣ ΚΑΙ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

    Με ανάλογο τρόπο αντιμετωπίζονται και οι φοιτητές. Σε όλα σχεδόν τα σχέδια η γενική τάση είναι ο περιορισμός των ελευθεριών των φοιτητών, η καθιέρωση περισσότερων και πιο αυστηρών εξετάσεων και γενικά η εισαγωγή ενός πνεύματος πειθαρχίας στις σπουδές και την πανεπιστημιακή ζωή. Η τάση αυτή όμως δεν εντοπίζεται μόνο στα σχέδια. Υπάρχει από νωρίς και μέσα στο Πανεπιστήμιο και εκπροσωπείται, όπως έχουμε σημειώσει ήδη, από μια σχετικά μικρή ομάδα καθηγητών, οι οποίοι εκφράζουν με κάθε ευκαιρία την

    αντίθεσή τους προς το φιλελεύθερο γερμανικό σύστημα. Έτσι, το 1844 καθηγητές της Νομικής διαφωνούν με το δικαίωμα που δίνει ο ισχύων Κανονισμός στους φοιτητές «να ακολουθώσι κατ' οικείαν κρίσιν τα μαθήματα» και ζητούν την καθιέρωση ετήσιων εξετάσεων53. Το τελευταίο αυτό θέμα απασχολεί την ίδια εποχή, για άλλους λόγους, και τους φοιτητές. Οι συντάκτες του γνωστού φοιτητικού φυλλαδίου Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος (1849) εκφράζουν την έντονη αντίθεσή τους στο σύστημα των μοναδικών, πτυχιακών, εξετάσεων που ισχύει στο Πανεπιστήμιο, υποστηρίζοντας ότι οι

    εξετάσεις αυτές «όχι μόνον καθ' εαυτάς άσκοποι αποβαίνουσιν, αλλά και επι-

    52. Η υποχρέωση των καθηγητών να εκδώσουν μέσα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα από τον διορισμό τους τις παραδόσεις τους υπάρχει και στο σχέδιο του 1867 (άρθρο 28).

    53. Π.Σ.Ν.Σ.,8 Μαΐου 1844.