Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 293-312 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/293.gif&w=600&h=915

ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΑ ΜΕΤΡΑ

Ένα τελευταίο ζήτημα που απασχολεί τους συντάκτες των σχεδίων είναι η συμπεριφορά των φοιτητών μέσα και έξω από το Πανεπιστήμιο. Όπως και στο θέμα των σπουδών, έτσι και εδώ η γενική τάση είναι η επιβολή ενός αυστηρότερου ελέγχου της συμπεριφοράς τους και η πρόληψη και καταστολή των «παρεκτροπών» τους από την ακαδημαϊκή τάξη. Η τάση αυτή υπάρχει στα περισσότερα σχέδια, αλλά είναι εμφανέστερη σ' αυτά του 1896 και 1899. Σύμφωνα με το άρθρο 59 του σχεδίου του 1896, οι φοιτητές υποχρεούνται «εις σεμνότητα βίου, σέβας προς τους διδάσκοντας και ευπείθειαν εις τα θέσμια και τας ακαδημαϊκάς αρχάς του Πανεπιστημίου». Στο ίδιο σχέδιο προβλέπεται η δημιουργία ενός «πειθαρχικού συμβουλίου», το οποίο θα ασκεί «την αστυνομίαν του Πανεπιστημίου και [την] επί των φοιτητών πειθαρχικήν

εξουσίαν» (άρθρο 8). Το συμβούλιο αυτό επιβάλλει στους φοιτητές, ανάλογα με τη σοβαρότητα των παραπτωμάτων τους, διάφορες ποινές: επίπληξη (ιδιαίτερη η ενώπιον της ακαδημαϊκής Συγκλήτου), κράτηση «μέχρι τριών ημερών

εν τω κρατητηρίω του Πανεπιστημίου» και προσωρινή η διαρκή αποβολή.

Το ίδιο πνεύμα, αλλά σε εντονότερο βαθμό, επικρατεί και στο σχέδιο του 1899, που διακρίνεται έτσι κι αλλιώς για την αυστηρή αντιμετώπιση των φοιτητών. «Η μέχρι τούδε ελευθερία περί την φοίτησιν η καθιερωθείσα παρ' ημίν, κατά το γερμανικόν πρότυπον, απεδείχθη ήδη απάδουσα προς το ήθος και τον χαρακτήρα του Έλληνος φοιτητού...», αποφαίνεται στην Εισηγητική Έκθεση ο υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας81. Μια διαπίστωση που τον οδηγεί στην υιοθέτηση αυστηρών μέτρων εναντίον εκείνων που δεν παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματα: αδικαιολόγητη απουσία από τις παραδόσεις που υπερβαίνει τον ένα μήνα συνεπάγεται για τον φοιτητή απώλεια ολόκληρου του εξαμήνου (άρθρο 30). Με ανάλογο πνεύμα αντιμετωπίζονται και τα πάσης φύσεως πειθαρχικά παραπτώματα, τα οποία περιγράφονται λεπτομερώς, μαζί με τις σχετικές ποινές, σε δύο μακροσκελή άρθρα (32-33). Ο κατάλογος των παραπτωμάτων είναι ιδιαίτερα πλούσιος: ύβρεις κατά συμφοιτητών, «άκαιροι προκλήσεις εις μονομαχίαν», άσεμνες και θορυβώδεις διασκεδάσεις, αταξίες στις πανεπιστημιακές παραδόσεις, αποδοκιμασία καθηγητών και παρεμπόδιση των μαθημάτων τους, απείθεια στις πανεπιστημιακές αρχές, «εγκλήματα,

αποτελούντα προσβολήν των ηθών κατά τον Ποινικόν Νόμον». Για τις παρεκ-

81. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 995.

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/294.gif&w=600&h=915

παρεκτροπές αυτές επιβάλλονται στους φοιτητές : επίπληξη, πρόστιμο έως 200 δρχ., κράτηση έως 8 ημέρες, απώλεια εξαμήνου, αποβολή έως δύο χρόνια, οριστική αποβολή. Προβλέπεται επίσης η συλλογική ποινή της απώλειας εξαμήνου ή

έτους για τους φοιτητές μιας σχολής η ενός τμήματος που παρακωλύουν τις παραδόσεις η ενέχονται σε «στασιαστικά κινήματα». Τις ποινές επιβάλλουν ο πρύτανης η το «Ακαδημαϊκόν Δικαστήριον», το οποίο απαρτίζεται από τον πρύτανη και δύο εφέτες, που διορίζονται κάθε χρόνο από το υπουργείο Δικαιοσύνης με πρόταση του υπουργείου Παιδείας. Για τις πιο αυστηρές ποινές, όπως η κράτηση πάνω από τρεις ημέρες, η απώλεια εξαμήνου και η αποβολή, απαιτείται η έγκριση του υπουργού Παιδείας. Όλες οι ποινές ανακοινώνονται δημόσια. Η απόφαση για προσωρινή η οριστική αποβολή και ομαδική απώλεια εξαμήνου δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως,

ενώ οι άλλες ποινές καταχωρίζονται στον πίνακα ανακοινώσεων του Πανεπιστημίου.

Τα μέτρα αυτά αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, την απάντηση της Πολιτείας στις κινητοποιήσεις και τις εκδηλώσεις απείθειας των φοιτητών που, όπως θα δούμε παρακάτω, αποτελούν ενδημικό φαινόμενο, ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του αιώνα. Σκοπός τους είναι η πρόληψη των εκδηλώσεων αυτών και η παραδειγματική τιμωρία των ενόχων: ιδιαίτερα των «ευαρίθμων» εκείνων ταραξιών, που, κατά την Εισηγητική Έκθεση του σχεδίου του 1899, επιβάλλουν ενίοτε «την θέλησίν των και εις τους πολλούς σεμνούς και επιμελείς

φοιτητάς και εις αυτούς έτι τους Καθηγητάς», καταλύοντας την πειθαρχία και την τάξη στο Πανεπιστήμιο82. Αξίζει να επισημανθεί ότι τα προτεινόμενα μέτρα είναι πολύ αυστηρότερα από εκείνα που ίσχυαν, πράγμα που δείχνει τη θέληση της πολιτείας να αντιμετωπίσει με δραστικό τρόπο τις φοιτητικές αταξίες. Η θέληση αυτή θα αποτυπωθεί μερικά χρόνια αργότερα στον Οργανισμό του 1911, ο οποίος αναπαράγει σε μεγάλο βαθμό το πειθαρχικό πνεύμα του σχεδίου του 1899 (άρθρο 12).

Από την παρουσίαση των παραπάνω σχεδίων γίνεται φανερή η βούληση του

υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου να επιφέρουν αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο του ιδρύματος. Μια βούληση που εκδηλώνεται νωρίς -λίγο μετά τη δημοσίευση του Κανονισμού του 1837- και συνεχίζεται ως τα τέλη του αιώνα. Η κατάρτιση των σχεδίων σε λίγες μόνο περιπτώσεις γίνεται ερήμην του Πανεπιστημίου. Κατά κανόνα το υπουργείο Παιδείας, πριν προχωρήσει

82. Στο ίδιο, σ. 996.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/295.gif&w=600&h=915

στη σύνταξη του τελικού σχεδίου, καλεί τη Σύγκλητο να καταθέσει τις προτάσεις των σχολών, ενώ συχνά διορίζει πανεπιστημιακούς ως μέλη των συντακτικών επιτροπών. Είναι γεγονός επίσης ότι οι αρνητικές αντιδράσεις ορισμένων καθηγητών η της Συγκλήτου απέναντι σε ένα σχέδιο δεν περνούν απαρατήρητες : συχνά λαμβάνονται υπόψη από το υπουργείο Παιδείας και γίνονται κάποιες τροποποιήσεις η συγκερασμοί των αντιτιθέμενων απόψεων. Παρά ταύτα, τον τελευταίο λόγο στη διαμόρφωση ενός σχεδίου και μάλιστα των άρθρων εκείνων που αναφέρονται σε καίριας σημασίας ζητήματα έχει το υ

πουργείο Παιδείας.

Κρίνοντας γενικά τις αλλαγές που προτείνονται στα σχέδια, μπορούμε να πούμε ότι βασικός στόχος τους είναι ο εκσυγχρονισμός του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου. Σ' αυτό αποβλέπουν οι προτάσεις για την καθιέρωση ετήσιων εξετάσεων, την αυτονόμηση του φυσικού και του μαθηματικού τμήματος από τη Φιλοσοφική και τη δημιουργία νέων τμημάτων, όπως και ο

εξορθολογισμός των διαδικασιών εκλογής του διδακτικού προσωπικού. Η

εκσυγχρονιστική αυτή τάση συνοδεύεται από μια διάθεση αυστηροποίησης του πανεπιστημιακού συστήματος, όπως δείχνουν οι περιορισμοί που επιβάλλονται στις ελευθερίες των φοιτητών και το πνεύμα της πειθαρχίας που εισάγεται γενικά στην οργάνωση των σπουδών. Εμφανής είναι, τέλος, μια τάση

ελέγχου του Πανεπιστημίου από την πλευρά του κράτους στον τομέα της διαχείρισης της περιουσίας του.

Στην ουσία, με τις προτεινόμενες αλλαγές τίθεται σε αμφισβήτηση το φιλελεύθερο γερμανικό μοντέλο πάνω στο οποίο στηριζόταν ο Κανονισμός του 1837. Στη θέση του προτείνεται ένα ορθολογικότερο και οπωσδήποτε πιο συγκεντρωτικό σύστημα, που κρίνεται ότι ταιριάζει περισσότερο στην πραγματικότητα και τις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Οι σχετικές προτάσεις όμως είχαν περιορισμένη υποστήριξη από το Πανεπιστήμιο. Στην πλειονότητά τους οι καθηγητές ήταν σταθερά προσηλωμένοι στο γερμανικό πανεπιστημιακό μοντέλο και δεν ήταν διατεθειμένοι να κάνουν παρά μικρές μόνο υποχωρήσεις. Οι αντιστάσεις αυτές εξηγούν σε μεγάλο βαθμό και τις παλινωδίες που παρατηρούνται από το ένα σχέδιο στο άλλο και δίνουν ίσως και μια απάντηση στο ερώτημα γιατί κανένα από τα σχέδια δεν έφτασε να γίνει νόμος. Το ζήτημα αυτό όμως είναι ευρύτερο.

Αναφερόμενος το 1859 ο υπουργός Παιδείας Θ. Ζαΐμης στις απόπειρες που είχαν γίνει ως τότε για την αλλαγή του Κανονισμού, σημειώνει ότι αυτές

απέτυχαν «είτε ένεκα επελθουσών πολιτικών καταστάσεων, είτε διά την παρά τισι των προκατόχων μου πεποίθησιν περί της μη υπάρξεως αρκούντως με-

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/296.gif&w=600&h=915

μεμορφωμένης προς τοιούτον οριστικόν οργανισμόν πείρας»83. Οι αιτίες όμως πρέπει να αναζητηθούν και αλλού : στην έλλειψη από την πλευρά του υπουργείου Παιδείας και του κράτους γενικότερα μιας εκπαιδευτικής πολιτικής για το Πανεπιστήμιο με στοιχειώδη συνοχή και συνέπεια -πράγμα που ισχύει βέβαια για όλο το εκπαιδευτικό οικοδόμημα- και στο ότι δεν υπήρχε μια συνέχεια στο έργο των εκάστοτε υπουργών Παιδείας, καθώς οι περισσότεροι παρέμεναν στη θέση τους για μικρό χρονικό διάστημα84 και κατά κανόνα αγνοούσαν το έργο των προκατόχων τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη δεκαετία του 1860 συντάσσονται η υποβάλλονται στη Βουλή περί τα επτά σχέδια Οργανισμού του Πανεπιστημίου, που αντιστοιχούν σε ισάριθμους υπουργούς Παιδείας, και ότι όσα απ' αυτά φτάνουν στη Βουλή μένουν μετέωρα η αποσύρονται, καθώς στο μεταξύ έχουν απομακρυνθεί οι υπουργοί που τα υπέβαλαν.

Σ' αυτά πρέπει να προσθέσουμε και τις διαφωνίες που υπήρχαν μεταξύ

υπουργείου Παιδείας και Πανεπιστημίου η και μεταξύ των μελών των επιτροπών γύρω από ορισμένα άρθρα- διαφωνίες οι οποίες μεταφέρονταν και στη Βουλή, όταν τα σχέδια έφταναν ως εκεί85. Η μη ψήφιση των σχεδίων από τη Βουλή, τέλος, πιθανώς δεν είναι άσχετη και με το γεγονός ότι ορισμένες από τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, όπως για παράδειγμα, η αύξηση των εδρών, συνεπάγονταν ένα σημαντικό οικονομικό κόστος, το οποίο το κράτος δεν μπορούσε η δεν ήταν διατεθειμένο να υποστεί. Με όλα αυτά το θέμα του πανεπιστημιακού Οργανισμού παρέμεινε σε εκκρεμότητα ως το 1911.

83. Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 320, 20 Ιουν. 1859, σ. 965.

84. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο διάστημα 1833-1900 έγιναν περί τις 100 αλλαγές

υπουργών Παιδείας. Από τους διορισμένους την εποχή αυτή υπουργούς 10 μόνο έμειναν στη θέση τους συνεχώς επί 2-3 χρόνια και ένας μόνο επί 4 χρόνια. Βλ. κατάλογο των υπουργών στο βιβλίο του D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, μετάφρ. Α. Ξανθόπουλος, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1982, σ. 414 κ.εξ.

85. Τον Δεκέμβριο του 1867 ο υπουργός Παιδείας Χ. Χριστόπουλος, σε ερώτηση βουλευτή, αν το Πανεπιστήμιο έχει υποβάλει παρατηρήσεις στο σχέδιο νόμου που είχε κατατεθεί στη Βουλή, απαντά ότι η Σύγκλητος δεν έχει σχετική αρμοδιότητα. Ο βουλευτής θα διαφωνήσει με τη θέση του υπουργού και θα ζητήσει να κατατεθούν στη Βουλή και οι γνώμες των καθηγητών του Πανεπιστημίου (Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Α', σύνοδος Γ', Αθήνα 1868, σ. 469).

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/297.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/298.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/299.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A

ΤΑ ΜΗΤΡΩΑ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΥΧΩΝ

Για τους φοιτητές υπάρχουν αρκετά ποσοτικά στοιχεία διάσπαρτα σε διάφορες πηγές, όπως οι λογοδοσίες των πρυτάνεων που δημοσιεύονται κάθε χρόνο από το Πανεπιστήμιο, οι ετήσιες Εκθέσεις των υπουργών Παιδείας, στατιστικοί πίνακες για την εκπαίδευση κλπ. Οι πληροφορίες που παρέχουν όμως είναι άνισες και δεν προσφέρονται πάντα για εκμετάλλευση. Η σημαντικότερη πηγή είναι οι πρυτανικές λογοδοσίες. Ο απερχόμενος πρύτανης στον Λόγο που εκφωνεί κατά την παράδοση της πρυτανείας του, ανακοινώνει, ανάμεσα σε άλλα, και στατιστικά στοιχεία για τους φοιτητές του παρελθόντος

έτους : για τον αριθμό των εγγραφέντων, τον τόπο καταγωγής τους, τη σχολή

εγγραφής, το Γυμνάσιο από το οποίο αποφοίτησαν, τον αριθμό εκείνων που

ανανέωσαν την εγγραφή τους, καθώς και το σύνολο του φοιτητικού πληθυσμού. Σπανιότερα αναφέρεται και ο αριθμός των φοιτητών που διέκοψαν τις σπουδές τους. Στις λογοδοσίες δημοσιεύονται επίσης ονομαστικοί κατάλογοι των διπλωματούχων και σε ορισμένες περιπτώσεις συγκεντρωτικά στοιχεία για τους φοιτητές και τους διπλωματούχους των προηγουμένων ετών1. Οι σχετικές πληροφορίες αναδημοσιεύονται συχνά σε περιοδικά και άλλα έντυπα.

Με βάση τις πρυτανικές λογοδοσίες καταρτίστηκαν το 1889 και το 1912 (με την ευκαιρία του εορτασμού της 50ετίας και της 75ετίας του Πανεπιστημίου) συγκεντρωτικοί πίνακες για τους φοιτητές και διπλωματούχους από το 1837 και εξής, οι οποίοι δημοσιεύθηκαν, αντίστοιχα, στο Χρονικόν του Ελληνικού Πανεπιστημίου του I. Πανταζίδη και στον εορταστικό τόμο για τα 75 χρόνια του Πανεπιστημίου2. Οι πίνακες αυτοί, αν και δεν αξιοποιούν όλα τα στοιχεία

1. Βλ. ενδεικτικά τις λογοδοσίες των πρυτάνεων Μιλτ. Βενιζέλου (1865-66), Γ. Ράλλη (1868-69), Π. Καλλιγά (1869-70), Κ. Παπαρρηγόπουλου (1872-73), Α. Αναγνωστάκη (1877-78).

2 . Πανταζίδης, Χρονικόν, Πίν. Α' και Β' και Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου (1837-1912), Αθήνα 1912, σ. 366-373. Συγκεντρωτικά στοιχεία δημοσιεύθηκαν, με διάφορες ευκαιρίες, και στα μεταγενέστερα χρόνια. Σημειώνω ενδεικτικά τους πίνακες φοιτητών και διπλωματούχων του Πανε-

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/300.gif&w=600&h=915

χεία των λογοδοσιών, είναι αρκετά χρήσιμοι για μια πρώτη στατιστική προσέγγιση. Τα στοιχεία που προσφέρει η πρώτη πηγή είναι ο αριθμός των

εγγραφέντων και ο συνολικός φοιτητικός πληθυσμός κατά έτος και σχολή από το 1837 ως το 1887, καθώς και ο αριθμός των διπλωματούχων κάθε σχολής στην ίδια περίοδο. Παρόμοιοι είναι και οι πίνακες της δεύτερης πηγής, που καλύπτουν τα χρόνια 1837-1911, με τη διαφορά ότι δεν αναγράφεται εδώ ο συνολικός φοιτητικός πληθυσμός κάθε έτους· δίνονται όμως, επιπλέον, κάποια στοιχεία για τη γεωγραφική προέλευση των εγγεγραμμένων και διπλωματούχων (ημεδαποί-αλλοδαποί).

Η πηγή από την οποία αντλούν το υλικό τους οι πρυτανικές λογοδοσίες είναι κυρίως το Μητρώο φοιτητών και το Μητρώο διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Η μεταφορά των στοιχείων όμως, τουλάχιστο από το Μητρώο φοιτητών, δεν είναι πλήρης, καθώς οι πρυτάνεις ενδιαφέρονται να δώσουν μια γενική εικόνα της κίνησης των εγγραφών. Έτσι, παραλείπονται στις λογοδοσίες, εκτός βέβαια από τα ονόματα των εγγεγραμμένων, η ηλικία τους, η πατρίδα τους και η περιουσιακή κατάσταση της οικογένειάς τους, ενώ από την

άλλη μεριά υπάρχουν και κάποια λάθη στα στοιχεία που παρατίθενται.

Είναι αυτονόητο ότι μια συστηματική μελέτη της συγκρότησης του φοιτητικού σώματος δεν μπορεί να γίνει με βάση μόνο τις πρυτανικές λογοδοσίες. Είναι απαραίτητο να προσφύγει κανείς στο ίδιο το Μητρώο φοιτητών, και αυτό ακριβώς γίνεται εδώ. Οι λογοδοσίες χρησιμοποιούνται στο μέτρο μόνο που προσφέρουν κάποια επιπλέον στοιχεία.

Στο Πανεπιστήμιο, απ' όσο τουλάχιστο μπόρεσα να διαπιστώσω, σώζονται για τον 19ο αιώνα τέσσερα βιβλία (Μητρώα) σε χειρόγραφη μορφή3. Σ' αυτά είναι καταχωρισμένα τα ονόματα των φοιτητών που γράφτηκαν στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές (Θεολογική, Νομική, Ιατρική και Φιλοσοφική) από τον Σεπτέμβριο του 1837 ως τον Μάρτιο του 18914. Οι μαθητές του

Πανεπιστημίου κατά σχολές από το 1837 ως το 1963/64, που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του Αριστ. Κ. Σκαρπαλέζου, Από την ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών (Ιστορικά κείμενα και ιστορικά στοιχεία), Αθήνα 1964.

3. Η σχετική ερευνά έγινε το 1981, πριν από την ίδρυση του σημερινού Ιστορικού Αρχείου του Πανεπιστημίου, όταν τα βιβλία αυτά βρίσκονταν στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου.

4. Το πρώτο βιβλίο (φφ. 344) περιέχει 4.393 εγγραφές με αύξοντα αριθμό 1-4.393, που καλύπτουν την περίοδο από 26 Σεπτ. 1837 ως 17 Οκτ. 1866· το δεύτερο (φφ. 236) 4.683 εγγραφές με αύξ. αρ. 4.394-9.076 (27 Σεπτ. 1866-4 Μαρτ. 1880)· το τρίτο (φφ. 244) 4.879 εγγραφές με αύξ. αρ. 9.077-13.955 (2 Σεπτ. 1880-25 Σεπτ. 1887)· το τέταρτο (χωρίς αρίθμηση φύλλων) 4.046 εγγραφές με αύξ. αρ. 1-4.046 (3 Σεπτ. 1886-29

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/301.gif&w=600&h=915

Φαρμακευτικού Σχολείου, το οποίο ανήκε, όπως ξέρουμε, στην Ιατρική, εγγράφονταν σε ξεχωριστό Μητρώο, το οποίο δεν μπόρεσα να εντοπίσω. Μετά το 1891 λείπει ένα τουλάχιστο Μητρώο, πράγμα που δεν μου επέτρεψε να

επεκτείνω την ερευνά μου ως το τέλος του αιώνα, η ως ένα χρονικό σημείο που θα μπορούσε να θεωρηθεί τομή στην εξέλιξη του φοιτητικού σώματος, όπως είναι, για παράδειγμα, το 1892, όταν αρχίζει να σημειώνεται μια σημαντική αλλά προσωρινή κάμψη των εγγραφών λόγω της επιβολής υψηλών εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές. Έτσι κι αλλιώς όμως, θα έπρεπε να προχωρήσει κανείς σε αρκετά μεταγενέστερα χρόνια για να βρει ουσιαστικές αλλαγές στην κίνηση των εγγραφών και την εσωτερική εξέλιξη του φοιτητικού σώματος.

Ας δούμε ποιές είναι οι πληροφορίες που προσφέρουν οι πηγές μας. Στο Μητρώο φοιτητών σημειώνονται, κατά στήλες, τα ακόλουθα στοιχεία: αύξων

αριθμός εγγραφής, ονοματεπώνυμο φοιτητή, ηλικία, πατρίδα, κτηματική περιουσία (ο τόπος όπου βρίσκεται και η αξία της), «ένδειξις εγγραφής» (απολυτήριο σχολείου με βάση το οποίο έγινε η εγγραφή η άλλα σχετικά στοιχεία), σχολή και χρονολογία εγγραφής, υπογραφή εγγραφομένου, ονοματεπώνυμο και υπογραφή «συνιστώντος» (κηδεμόνα), αριθμός εισιτηρίου, παρατηρήσεις5. Οι παραπάνω στήλες δεν συμπληρώνονται πάντα.

Μερικές προκαταρκτικές διευκρινίσεις για τα παραπάνω στοιχεία. Το ονοματεπώνυμο του φοιτητή συνοδεύεται κατά κανόνα από το πατρώνυμο του και στην περίπτωση που ο φοιτητής είναι ιερωμένος από την ιδιότητά του. Ο τόπος καταγωγής δεν αναφέρεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Συνήθως σημειώνεται, ανάλογα με τη δήλωση του φοιτητή, η ιδιαίτερη πατρίδα του (χωριό η πόλη) και η περιοχή (επαρχία ή νομός) στην οποία αυτή ανήκει- μπορεί όμως να αναγράφεται μόνο η ευρύτερη γεωγραφική περιφέρεια (π.χ. Κρήτη, Ήπειρος). Η ανομοιομορφία αυτή θέτει ορισμένα προβλήματα σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των φοιτητών, για τα οποία θα μιλήσουμε παρακάτω.

Η κτηματική περιουσία δηλώνεται σε δραχμές και συνοδεύεται συνήθως

Μαρτ. 1891), από τις οποίες οι πρώτες 1.157 υπάρχουν και στο τρίτο βιβλίο. Από τα τέσσερα βιβλία μόνο το τελευταίο είναι πρωτότυπο- τα άλλα τρία αντεγράφησαν στα τέλη του 19ου αιώνα από τα πρωτότυπα, με πρωτοβουλία του πρύτανη Α. Χρηστομάνου. Βλ. Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, σ. 42-43.

5. Στο Μητρώο της περιόδου 1837-1866 υπάρχουν τρεις ακόμη στήλες, που δεν συμπληρώθηκαν ποτέ, με τις ενδείξεις: Γένος, Θρησκεία, Εθνικότης. Οι στήλες αυτές φαίνεται ότι προορίζονταν κυρίως για τους ξένους φοιτητές του Πανεπιστημίου, οι οποίοι όμως τελικά δεν ήταν τόσοι που να δικαιολογείται η ύπαρξη ιδιαίτερων στηλών, γι' αυτό καταργήθηκαν κάποια στιγμή.

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/302.gif&w=600&h=915

από το όνομα της περιοχής στην οποία βρίσκεται. Οι φοιτητές που δεν έχουν περιουσία αναγράφονται ως «ακτήμονες». Οι δηλώσεις περιουσίας είναι αρκετά πυκνές στις πρώτες δεκαετίες του Πανεπιστημίου. Με τα χρόνια λιγοστεύουν και από το 1888 εξαφανίζονται. Θα περίμενε κανείς αντί της περιουσίας να αναγράφεται το επάγγελμα του πατέρα. Για λόγους που δεν γνωρίζουμε όμως το Πανεπιστήμιο προτίμησε την αναγραφή της περιουσίας. Εξυπηρετούσε άραγε το στοιχείο αυτό κάποιους πρακτικούς σκοπούς, όπως, για παράδειγμα, η απαλλαγή των άπορων φοιτητών από τα δίδακτρα η η χορήγηση υποτροφιών ; Στον Κανονισμό του 1837 (άρθρο 25) αναφέρεται ότι οι φοιτητές απαλλάσσονται από τα δίδακτρα και, κατά περιστάσεις, τα τέλη εγγραφής, «οσάκις φέρουν αποδείξεις των επιτόπιων αρχών (...) περί της πενίας των». Στα σχετικά δικαιολογητικά περιλαμβάνονται: αποδεικτικό της κατάστασης η του επαγγέλματος των γονιών τους και αποδεικτικό της «ποσότητος» της περιουσίας τους, «καθόσον αύτη ειμπορεί να γνωστοποιηθή δι' εξετάσεως». Θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς ότι η δήλωση της περιουσίας στο Μητρώο είχε κάποια σχέση με την παραπάνω διάταξη. Όπως ξέρουμε όμως, ο θεσμός των διδάκτρων δεν εφαρμόστηκε, ενώ άδηλο είναι αν το στοιχείο αυτό χρησιμοποιήθηκε για τα τέλη εγγραφής. Υπήρχε εξάλλου και ένα πρόβλημα αξιοπιστίας, αφοϋ, κατά τα φαινόμενα, η δήλωση της περιουσίας γινόταν από τους φοιτητές χωρίς την προσαγωγή κάποιων αποδεικτικών. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η δήλωση της περιουσίας δεν φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο. Ήταν και παρέμεινε ένα άτυπο στοιχείο ταυτότητας των φοιτητών, γι' αυτό και η σχετική στήλη δεν συμπληρωνόταν πάντοτε και κάποια στιγμή καταργήθηκε.

Στη στήλη «ένδειξις εγγραφής» σημειώνονται τα στοιχεία του απολυτηρίου του Γυμνασίου (αύξων αριθμός, χρόνος έκδοσης κλπ.) ή άλλου σχετικού πιστοποιητικού που προσκόμισε ο φοιτητής κατά την εγγραφή του στο Πανεπιστήμιο και, στην περίπτωση που εγγραφόταν χωρίς απολυτήριο (μετά από

εξετάσεις ή με απόφαση της Συγκλήτου), η σχετική ένδειξη. Η στήλη «υπογραφή του εγγραφομένου» είναι συμπληρωμένη κανονικά μόνο στο Μητρώο της περιόδου 1886-1891- στα άλλα είναι κενή. Το όνομα του κηδεμόνα του φοιτητή συνοδεύεται πολλές φορές από την επαγγελματική του ιδιότητα. Στις παρατηρήσεις, τέλος, σημειώνονται διάφορα στοιχεία, όπως η εθνικότητα των φοιτητών, οι μετεγγραφές τους από τη μία σχολή στην άλλη, ο χρόνος που πήραν το δίπλωμα και οι αλλαγές στο επώνυμο και τον τόπο κατοικίας τους.

Εκτός από το Μητρώο φοιτητών, υπάρχει στο Αρχείο του Πανεπιστημίου

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/303.gif&w=600&h=915

και ένα αλφαβητικό ευρετήριο με τα ονόματα των φοιτητών που γράφτηκαν στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές και στο Φαρμακευτικό Σχολείο από το 1837 ως το 18966. Το ευρετήριο έχει γίνει με βάση το Μητρώο φοιτητών, άλλα τα στοιχεία που δίνει είναι συνοπτικότερα: σημειώνεται μόνο ο αριθμός Μητρώου και η χρονολογία εγγραφής των φοιτητών. Η σημασία του ευρετηρίου για την παρούσα μελέτη έγκειται στο γεγονός ότι διασώζει μαζί με τα ονόματα των φοιτητών και τα ονόματα των μαθητών του Φαρμακευτικού Σχολείου και αναπληρώνει, εν μέρει, την έλλειψη του Μητρώου του σχολείου αυτού.

Οι διπλωματούχοι του Πανεπιστημίου καταγράφονταν σε ξεχωριστό Μητρώο, το οποίο δεν μπόρεσα να εντοπίσω όταν έκανα τη σχετική έρευνα. Το κενό καλύπτεται, πάντως, από τους ονομαστικούς καταλόγους διπλωματούχων που δημοσιεύονται κάθε χρόνο στις λογοδοσίες των πρυτάνεων. Εκτός

απ' αυτούς, υπάρχουν τρεις συγκεντρωτικοί κατάλογοι διπλωματούχων, ενσωματωμένοι σε πρυτανικές λογοδοσίες, οι οποίοι επικαλύπτονται : ο πρώτος

αφορά την περίοδο 1837-1866 και οι δύο άλλοι τις περιόδους 1837-1878 και 1837-18877. Οι δύο πρώτοι κατάλογοι φαίνεται ότι αναπαράγουν ακριβώς το Μητρώο διπλωματούχων του Πανεπιστημίου και είναι πιο αξιόπιστοι από τους ετήσιους καταλόγους των πρυτανικών λογοδοσιών. Τα στοιχεία που δίνουν είναι: 1) ονοματεπώνυμο διπλωματούχου, 2) πατρίδα, 3) όνομα του πρύτανη και του κοσμήτορα κατά την αναγόρευση, 4) βαθμός πτυχίου, 5)

έτος και ημερομηνία αναγόρευσης και 6) αριθμός πτυχίου. Από τον τρίτο κατάλογο λείπουν τα στοιχεία 3, 5 και 6. Η αναγραφή των διπλωματούχων γίνεται κατά σχολές. Προηγούνται οι διδάκτορες και ακολουθούν οι τελειοδίδακτοι. Εκτός από τους διπλωματούχους των τεσσάρων σχολών, περιλαμβάνονται και οι διπλωματούχοι του Φαρμακευτικού Σχολείου. Οι παραπάνω κατάλογοι, τους οποίους και χρησιμοποίησα στην παρούσα μελέτη, δεν καλύπτουν όλη την περίοδο που μας ενδιαφέρει (1837-1890), αφού ο τρίτος φτάνει ως το 1887. Το κενό καλύφθηκε από τους ετήσιους καταλόγους των πρυτανικών λογοδοσιών, παρότι αυτοί δεν είναι πλήρεις : δεν αναγράφονται

6. Αποτελείται από 117 φύλλα, γραμμένα και λευκά. Τα ονόματα των φοιτητών και των μαθητών του Φαρμακευτικού Σχολείου αναγράφονται αλφαβητικά κατά έτος. Σώζονται επίσης ορισμένα βιβλία «ανανεώσεως εγγραφής» των φοιτητών της περιόδου που μας ενδιαφέρει, όχι όμως σε πλήρη σειρά, γι' αυτό δεν χρησιμοποιήθηκαν.

7. Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1867, μέρος Β', Πίνακες, σ. 1-39· Α. Αναγνωστάκης, Λόγος, 1879, σ. 1-135· Γ. Καραμήτσας, Λόγοι, 1888, σ. 277-439. (Ο τίτλος του πρώτου και του δεύτερου καταλόγου: «Μητρώα του εν Αθήναις Εθνικού Πανεπιστημίου»).

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/304.gif&w=600&h=915

οι πανεπιστημιακές αρχές, η ημερομηνία αναγόρευσης και ο αριθμός πτυχίου8.

Με βάση τις παραπάνω πηγές επιχειρείται στα κεφάλαια που ακολουθούν

μια ποσοτική προσέγγιση του φοιτητικού σώματος στον 19ο αιώνα9.

8. Στους διπλωματούχους περιέλαβα και ένα μικρό αριθμό φοιτητών (γύρω στους 50), οι οποίοι πέτυχαν στις διπλωματικές τους εξετάσεις αλλά δεν αναγορεύτηκαν διδάκτορες, επειδή δεν κατέθεσαν διδακτορική διατριβή (πβ. εδώ, σ. 222). Ορισμένοι από τους φοιτητές αυτούς αναγράφονται στον κατάλογο διπλωματούχων των ετών 1837-1866. Προτίμησα όμως να τους αποδελτιώσω απευθείας από τις πρυτανικές λογοδοσίες.

9. Πβ. Κώστας Λάππας, «Οι φοιτητές του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα:

ένα πρόγραμμα έρευνας», Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 473-478.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/305.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΚΑΙ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ

Στην περίοδο 1837-1890/1 εγγράφονται στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές 16.825 φοιτητές1, ενώ στο Φαρμακευτικό Σχολείο 682: συνολικά, 17.507 φοιτητές (βλ. Πίν. 8). Ο αριθμός των εγγραφών όμως δεν αντιστοιχεί απολύτως στον αριθμό των εγγεγραμμένων. Όπως θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε και παρακάτω, ορισμένοι φοιτητές έχουν κάνει δύο εγγραφές : μία πρώτη στο Φαρμακευτικό Σχολείο, που είχε, όπως είπαμε, δικό του Μητρώο, και μία δεύτερη σε άλλη πανεπιστημιακή σχολή (κυρίως στην Ιατρική), και αντιστρόφως. Ο αριθμός των διπλών εγγραφών είναι δύσκολο να εξακριβωθεί, διότι προϋποθέτει την ταύτιση των ονομάτων, η οποία δεν είναι εύκολη λόγω των συνωνυμιών και της μεγάλης συχνά χρονικής απόστασης που μεσολαβεί ανάμεσα στις δύο εγγραφές. Στο Μητρώο φοιτητών σημειώνονται 46 διπλές

εγγραφές. Φαίνεται όμως ότι ο αριθμός τους ήταν διπλάσιος.

Ας σημειωθεί, επίσης, ότι στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε σημειώνεται μια σημαντική αλλαγή στη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος : το 1890/91, όπως αναφέρθηκε ήδη, εγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή η πρώτη φοιτήτρια, ανοίγοντας τον δρόμο για την είσοδο των γυναικών στο Πανεπιστήμιο. Δύο χρόνια αργότερα (1892/93) εγγράφονται τέσσερις φοιτήτριες, δύο στη Φιλοσοφική και δύο στην Ιατρική, το 1894/95 μία (στην Ιατρική) και το 1895/96 επτά (τρεις στη Φιλοσοφική, τρεις στην Ιατρική και μία στο Φαρμακευτικό Σχολείο). Οι εγγραφές θα συνεχιστούν με χαμηλό ρυθμό και στα

επόμενα χρόνια, έτσι ώστε ως τα τέλη του αιώνα θα έχουν γραφτεί συνολικά 20 φοιτήτριες: 13 στη Φιλοσοφική (8 στο φιλολογικό τμήμα, 4 στο μαθηματικό και 1 στο φυσικό), 8 στην Ιατρική και 1 στο Φαρμακευτικό Σχολείο2.

1. Ο πίνακας των εγγεγραμμένων φοιτητών, που δημοσιεύεται στον τόμο Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., δίνει για την περίοδο 1837-1890/1 16.840 φοιτητές, αντί 16.825.

2. Τα παραπάνω στατιστικά στοιχεία προέρχονται από τη μελέτη της Σιδηρούλας

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/306.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 8

Εγγραφές φοιτητών κατά έτη και σχολές

Εγγραφές φοιτητών κατά έτη και σχολές

Έτος

Θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφική

Φαρμακευτ. —

Σύνολο

1837/8

7

22

5

18

52

1838/9

2

10

16

15

43

1839/0

1

6

5

7

5

24

1840/1

5

17

7

6

5

40

1841/2

7

14

13

12

10

56

1842/3

2

14

21

13

4

54

1843/4

3

13

33

12

12

73

1844/5

13

28

35

10

86

1845/6

5

19

52

39

4

119

1846/7

1

25

47

19

4

96

1847/8

2

34

61

26

11

134

1848/9

8

31

62

23

7

131

1849/0

7

27

62

29

9

134

1850/1

1

30

81

28

9

149

1851/2

6

43

106

29

18

202

1852/3

9

67

90

49

13

228

1853/4

9

77

73

21

16

196

1854/5

4

65

46

29

24

168

1855/6

6

58

39

23

17

143

1856/7

14

100

47

25

10

196

1857/8

8

56

35

12

111

1858/9

7

102

38

26

173

1859/0

4

100

54

42

3

203

1860/1

11

127

43

44

8

233

1861/2

8

79

32

40

159

1862/3

17

171

45

59

7 1

300

1863/4

10

174

76

77

19

356

1864/5

9

113

44

43

10

219

1865/6

20

143

69

57

9

298

1866/7

11

141

70

54

13

289

1867/8

14

148

82

51

9

304

1868/9

3

144

82

35

13

277

1869/0

7

106

111

39

18

281

1870/1

9

133

125

34

19

320

1871/2

6

102

109

52

15

284

1872/3

8

112

114

57

25

316

1873/4

9

151

137

53

11

361

1874/5

10

139

131

61

28

369

1875/6

10

140

122

95

5

372

1876/7

8

176

147

116

5

452

1877/8

15

163

150

83

15

426

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/307.gif&w=600&h=915

Έτος

Θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφική

Φαρμακευτ.

Σύνολο

1878/9

18

207

146

99

9

479

1879/0

8

264

189

109

4

574

1880/1

11

265

181

94

10

561

1881/2

15

315

187

101

17

635

1882/3

6

338

173

129

11

1

658

1883/4

8

314

198

135

11

2

668

1884/5

7

301

141

122

12

1

584

1885/6

6

328

223

133

10

6

706

1886/7

10

345

200

153

31

739

1887/8

10

350

210

172

30

772

1888/9

5

391

202

191

40

2

831

1889/0

10

391

206

239

29

4

879

1890/1

17

428

250

249

48

2

994

1837-1890/1 434

7.642

5.216

3.514

682

19

17.507

1891/2

11

427

282

257

46

1.023

1892/3

11

288

207

134

25

665

1893/4

16

441

316

139

44

956

1894/5

5

449

291

156

18

919

1895/6

18

567

298

116

59

1.058

1896/7

14

461

265

99

49

888

1897/8

24

309

194

71

30

628

1898/9

17

342

201

81

28

669

1899/0

23

388

184

69

33

697

1900/1

14

337

130

102

19

602

1837-1900/1 587

11.651

7.584

4.738

1.033

19

25.612

Πηγές: Μητρώο φοιτητών (1837-1890/1) και Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα, ό.π., σ. 367 (για την περίοδο 1891/2-1900/1)· από την τελευταία πηγή προέρχονται και οι εγγραφές στο Φαρμακευτικό Σχολείο.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/308.gif&w=600&h=915

Πρόκειται κυρίως για κόρες αστικών οικογενειών, οι οποίες, ξεπερνώντας ποικίλες δυσκολίες και προβλήματα, στα οποία αναφερθήκαμε ήδη, αρχίζουν από την εποχή αυτή να διεκδικούν μια θέση στον χώρο της πανεπιστημιακής

εκπαίδευσης. Οι σχολές που συγκεντρώνουν τις προτιμήσεις τους είναι, όπως βλέπουμε, η Φιλοσοφική και η Ιατρική: δύο σχολές που οδηγούν σε επαγγέλματα που θεωρούνται ότι προσιδιάζουν περισσότερο στη φύση, τα «χαρίσματα» και τις δεξιότητες της γυναίκας. Ανάλογες τάσεις παρατηρούνται και στα ξένα Πανεπιστήμια. Έτσι, στη Γερμανία το 1913/14 οι μισές φοιτήτριες (52%) σπουδάζουν φιλολογία, 23% ιατρική, 17% φυσικομαθηματικές επιστήμες και 4% νομικά. Παρόμοια είναι η κατανομή των φοιτητριών και στη Γαλλία3.

Μια γενική διαπίστωση που προκύπτει από τη μελέτη των εγγραφών στα χρόνια 1837-1890/1 είναι η ανοδική πορεία τους (Πίν. 8 και Διάγρ. 1). Στον πρώτο χρόνο λειτουργίας του Πανεπιστημίου εγγράφονται 52 φοιτητές. Στα αμέσως επόμενα χρόνια ο αριθμός των εγγραφών εμφανίζει μια κάμψη -φυσιολογική, θα λέγαμε, καθώς τα πράγματα ήταν ακόμη ρευστά- και κατόπιν οι εγγραφές αρχίζουν να αυξάνονται. Στη δεκαετία του 1840 εγγράφονται 923 φοιτητές. Στη δεκαετία του 1850 σημειώνεται μια αύξηση της τάξης του 91,5%, σε σχέση με την προηγούμενη, ενώ στις δύο επόμενες δεκαετίες (του 1860 και 1870) η αύξηση είναι 53,6% και 45,5%, αντίστοιχα, σε σχέση πάντα με την

αμέσως προηγούμενη. Πολύ μεγαλύτερη είναι η άνοδος στη δεκαετία του 1880, όπου οι εγγραφές αυξάνονται κατά 78,1% σε σχέση με τη δεκαετία του 1870 και φτάνουν, θα λέγαμε, σε οριακό σημείο, καθώς από τις αρχές της επόμενης δεκαετίας η ανοδική τάση μειώνεται.

Αυτή είναι η γενική εικόνα των εγγραφών. Ας δούμε όμως τα πράγματα από πιο κοντά. Όπως παρατηρήσαμε ήδη, η ανοδική τάση των εγγραφών δεν είναι ίδια σε όλη την περίοδο που εξετάζουμε. ιδιαίτερα στις πρώτες και την τελευταία δεκαετία του αιώνα, ο αριθμός των εγγραφών παρουσιάζει αξιοσημείωτες διακυμάνσεις. Η πρώτη σοβαρή κάμψη των εγγραφών σημειώνεται στα μέσα της δεκαετίας του 1850. Το 1852/53 είχαν γραφτεί στο Πανεπιστήμιο 228 φοιτητές. Στα αμέσως επόμενα χρόνια ο αριθμός τους μειώνεται σταδιακά και πέφτει το 1855/56 στους 143. Η κάμψη αυτή οφείλεται σε συγκυ-

Ζιώγου-Καραστεργίου, «Προ των Προπυλαίων: Η εξέλιξη της ανώτατης εκπαίδευσης των γυναικών στην Ελλάδα», Εκπαίδευση και φύλο. Ιστορική διάσταση και σύγχρονος προβληματισμός, επιμ. Β. Δεληγιάννη και Σ. Ζιώγου, Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1994, σ. 365.

3. Michèle Tournier, L'accès des femmes aux études universitaires en France et en Allemagne (1861-1967), Contribution a l'étude de l'enseignement féminin en France et en Allemagne durant ces 100 dernières années, Thèse de 3ème cycle, Παρίσι 1972, σ. 54,67.

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/309.gif&w=600&h=915

συγκυριακούς λόγους. Η όξυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων που προκάλεσε ο Κριμαϊκός πόλεμος και ιδιαίτερα η εμφάνιση της χολέρας στην πρωτεύουσα,

εξαιτίας της οποίας έκλεισε το Πανεπιστήμιο για τρεις μήνες, στις αρχές του

ακαδημαϊκού έτους 1854/554, εμπόδισαν αρκετούς μαθητές, ομογενείς κυρίως, να έρθουν στην Αθήνα για να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο5. Στα επόμενα χρόνια οι εγγραφές ξαναβρίσκουν σταδιακά τον κανονικό ρυθμό τους.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα κάμψη σημειώνεται το 1861/62, οπότε οι εγγραφές από 233 που ήταν το προηγούμενο έτος πέφτουν στις 158. Τους λόγους της μείωσης αυτής πρέπει να τους αναζητήσουμε μάλλον στο ταραγμένο πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της εποχής. Το 1861 το αντιοθωνικό κίνημα βρίσκεται σε έξαρση και επηρεάζει αρνητικά την προσέλευση στο Πανεπιστήμιο. Το αντίθετο ακριβώς φαινόμενο παρατηρείται αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα. Το 1862/63 οι εγγραφές διπλασιάζονται σχεδόν, φτάνοντας τις 301,

ενώ το επόμενο έτος ανεβαίνουν ακόμη ψηλότερα (356). Η μεγάλη αύξηση των εγγραφών στα δύο αυτά χρόνια είχε στενή σχέση με την πολιτική αλλαγή του 1862 : με τις αισιόδοξες προοπτικές που δημιούργησε η έξωση του Όθωνα αλλά και με την αίγλη που απέκτησε το Πανεπιστήμιο με την πραγματική και συμβολική συμμετοχή του στο αντιδυναστικό κίνημα, για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω. Τον συγκυριακό χαρακτήρα της μεγάλης συρροής μαθητών στο Πανεπιστήμιο δείχνει και το γεγονός ότι στα επόμενα χρόνια ο ρυθμός αύξησης των εγγραφών μειώνεται, ξαναγυρίζοντας στα παλαιότερα επίπεδα. Μπορούμε να πούμε ωστόσο ότι η αύξηση των φοιτητών στη διετία 1862-1864 προεξαγγέλλει τις αλλαγές που θα σημειωθούν στα επόμενα χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1870 ο ρυθμός των εγγραφών ακολουθεί μια νέα, ταχύτερη, ανοδική πορεία, η οποία θα διαρκέσει είκοσι περίπου χρόνια.

Σχολιάζοντας το 1873 ο πρύτανης Ευθ. Καστόρχης την αιφνίδια αύξηση των φοιτητών θα εκφράσει αμφιβολίες για το αν τα «τοιαύτα πηδήματα» είναι

ενδεικτικά της «φιλομάθειας» των νέων. Οι αιτίες, υποστηρίζει, πρέπει να αναζητηθούν αλλού: στις «ανώμαλες» πολιτικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά την έξωση του Όθωνα και, κυρίως, στη σπουδή των νέων «όπως όσον τα-

4. Κ. Κοντογόνης-Ι. Ολύμπιος, Λόγοι, 1856, σ. 3.

5. Αναφερόμενος στη μείωση των φοιτητών ο πρύτανης I. Ολύμπιος σημειώνει το 1856: «... αι προηγηθείσαι και εισέτι τότε υπάρχουσαι δειναί του πολέμου, ουχ ήττον δε και της χολέρας προς ταις αρχαίς του ακαδημαϊκού έτους κατά την Ακαρνανίαν και

αλλαχού της Ευρώπης ενσκηψάσης, περιπέτειαι, πολλών την εις το ημέτερον πανεπιστήμιον φοίτησιν μη επιτρέψασαι, δικαιολογούν απολύτως το ελάσσωμα τούτο» (I. Ολύμπιος, Λόγος, 1857, σ. 4).

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/310.gif&w=600&h=915

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 Εγγραφές φοιτητών κατά έτος (βλ. Πίν. 8)

τάχιον διέλθωσιν (...) τας της παιδείας βαθμίδας, αποκτήσωσι τα παρά του νόμου απαιτούμενα προσόντα και δι' αυτών εισπηδήσωσι ταχύτερον εις τας της πολιτείας θέσεις, οιαδήποτε και αν ήναι η τούτων επιστημονική ικανότης»6. Η ερμηνεία αυτή, μολονότι συνδέει σωστά την αύξηση του φοιτητικού πληθυσμού με το 1862, δεν αρκεί όμως να εξηγήσει τη μεγάλη έλξη που ασκούν οι πανεπιστημιακές σπουδές στη νεολαία. Πρόκειται για ένα φαινόμενο, τις αιτίες του οποίου πρέπει να αναζητήσουμε όχι μόνο στις πολιτικές εξελίξεις αλλά και στις κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται την εποχή αυτή στην Ελλάδα με την αύξηση του αστικού πληθυσμού και την ανάπτυξη της εκπαίδευσης7.

6. Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 13-15.

7. Η αύξηση του αριθμού των φοιτητών από τη δεκαετία του 1870 δεν είναι ελληνικό μόνο φαινόμενο- μια παρόμοια άνοδος των εγγραφών σημειώνεται την ίδια εποχή και σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Βλ. Κ. Η. Jarausch, Students, Society, and Politics in Imperial Germany. The Rise of Academic Illiberalism, Princeton, New Jersey, 1982, a. 136.

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/311.gif&w=600&h=915

Η ανοδική τάση των φοιτητών σημειώνει μια ξαφνική κάμψη στις αρχές της δεκαετίας του 1890. Η κάμψη αυτή ήταν αποτέλεσμα των εκπαιδευτικών τελών που επιβλήθηκαν, όπως ξέρουμε, στους φοιτητές το 1892, ανεβάζοντας σε υψηλό επίπεδο το κόστος σπουδών, αλλά και της οικονομικής κρίσης της

εποχής. Οι συνθήκες αυτές εμπόδισαν ένα σημαντικό αριθμό μαθητών, που προέρχονταν κυρίως από χαμηλά κοινωνικά στρώματα, να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο η να συνεχίσουν τις σπουδές τους8. Πραγματικά μέσα σε ένα χρόνο (από το 1891/92 στο 1892/93) οι εγγραφές μειώθηκαν κατά 35% και η πτώση συνεχίστηκε και στα αμέσως επόμενα χρόνια. Μια δεύτερη κάμψη σημειώνεται μετά το 1897, αλλά από τις αρχές του 20ού αιώνα οι εγγραφές ξαναβρίσκουν τον ανοδικό ρυθμό τους.

ΤΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ

Μετά από τις γενικές αυτές παρατηρήσεις, ας δούμε ποιά είναι η γεωγραφική προέλευση των φοιτητών. Θα πρέπει να σημειώσουμε από την αρχή ότι η μελέτη της γεωγραφικής προέλευσης προσκρούει σε ορισμένα εμπόδια, που οφείλονται στον ανομοιόμορφο τρόπο με τον οποίο δηλώνεται ο τόπος καταγωγής και σε ορισμένες ασάφειες σχετικά με την έννοια της πατρίδας. Όπως αναφέραμε ήδη, οι εγγραφόμενοι φοιτητές δηλώνουν ως τόπο καταγωγής άλλοτε την ιδιαίτερη πατρίδα τους (χωριό η πόλη) και άλλοτε την περιοχή στην οποία αυτή ανήκει (επαρχία, νομός η ευρύτερη γεωγραφική περιφέρεια). Το πρώτο πρόβλημα που τίθεται αφορά την έννοια της πατρίδας : το αν, δηλαδή, οι φοιτητές δηλώνουν ως πατρίδα τους τον τόπο όπου γεννήθηκαν η τον τόπο στον οποίο εγκαταστάθηκαν κάποια στιγμή με την οικογένειά τους. Το πρόβλημα αυτό παρουσιάζεται κυρίως στις περιπτώσεις που ο τόπος καταγωγής είναι ένα αστικό κέντρο με πληθυσμό ποικίλης προελεύσεως, όπως, για παράδειγμα, η Αθήνα και η Ερμούπολη. Κατά κανόνα ο τόπος που δηλώνεται από τους φοιτητές είναι ο τόπος στον οποίο γεννήθηκαν. Όχι σπάνια όμως δηλώνεται ως πατρίδα και ο τόπος εγκατάστασης, όταν αυτοί έχουν εγκαταλείψει από χρόνια, οικογενειακώς, το μέρος όπου γεννήθηκαν και έχουν μονιμοποιήσει την εγκατάστασή τους στη νέα πατρίδα.

8. Παρόμοια κάμψη παρουσιάζεται την ίδια εποχή και στον αριθμό των μαθητών των Γυμνασίων, λόγω της επιβολής υψηλών εκπαιδευτικών τελών και στη μέση εκπαίδευση. Βλ. ενδεικτικά Πέπη Γ. Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση (Λακωνία, τέλη 19ουαρχές 20ού αιώνα), Αθήνα 2002, σ. 199, 215-216.

Σελ. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/312.gif&w=600&h=915

Προβλήματα δημιουργεί επίσης και η ασαφής δήλωση του τόπου καταγωγής. Εκείνοι που δηλώνουν με σχετική ακρίβεια την προέλευσή τους είναι οι φοιτητές από το ελληνικό κράτος. Αντίθετα, οι αλλοδαποί αρκούνται πολλές φορές στη δήλωση της ευρύτερης περιφέρειας στην οποία ανήκει ο τόπος καταγωγής τους. Για παράδειγμα, οι φοιτητές που προέρχονται από την Ήπειρο δηλώνουν ως τόπο καταγωγής σε ένα ποσοστό γύρω στο 28% όχι το χωριό η την πόλη όπου γεννήθηκαν αλλά γενικά την Ήπειρο. Πολλοί είναι επίσης εκείνοι που δηλώνουν Ιωάννινα. Είναι αμφίβολο όμως αν κατάγονται πάντα από την πόλη των Ιωαννίνων η από χωριά της περιοχής. Ανάλογα προβλήματα ανακύπτουν και σχετικά με τους ημεδαπούς φοιτητές που δηλώνουν ως πατρίδα τους αστικά κέντρα του ελληνικού κράτους. Όλα αυτά δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να γίνει μια ακριβής γεωγραφική κατανομή των φοιτητών και να διερευνηθεί ο βαθμός συμμετοχής των διαφόρων πληθυσμιακών συνόλων (αστικά κέντρα, επαρχίες κλπ.) στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Μια πρώτη γεωγραφική ταξινόμηση των φοιτητών μας δίνει ο Πίν. 9. Οι φοιτητές διακρίνονται εδώ σε δύο μεγάλες κατηγορίες : στους καταγόμενους από περιοχές του ελληνικού κράτους (ημεδαποί) και σ' εκείνους που προέρχονται από το εξωτερικό (αλλοδαποί). Αν και οι φοιτητές της δεύτερης ομάδας ανήκουν κυρίως στην κατηγορία των «ομογενών», θεωρούμε προτιμότερο εδώ τον όρο αλλοδαποί, που χρησιμοποιείται άλλωστε και από τις πανεπιστημιακές πηγές, διότι αποδίδει ακριβέστερα την πραγματικότητα. Με βάση την κατηγοριοποίηση αυτή, οι τόποι καταγωγής των φοιτητών κατατάσσονται σε δύο ενότητες. Η πρώτη περιλαμβάνει τα διάφορα διαμερίσματα του ελληνικού κράτους, ενώ η δεύτερη τα Επτάνησα (ως το 1863), περιοχές της οθωμανικής αυτοκρατορίας και άλλες χώρες. Τα Επτάνησα, όπως και η Θεσσαλία με την περιοχή της Άρτας, εντάσσονται και στην πρώτη και στη δεύτερη ενότητα, με τομές το 1864 και 1881, αντίστοιχα, οπότε ενσωματώνονται στο ελληνικό κράτος.

Απαραίτητη είναι μια ακόμη διευκρίνιση. Ο όρος Θεσσαλία, για την περίοδο πριν από το 1881, όπως και οι όροι Ήπειρος, Μακεδονία και Θράκη, χρησιμοποιούνται εδώ συμβατικά. Όπως είναι γνωστό, οι περιοχές αυτές στην περίοδο της Τουρκοκρατίας κατελάμβαναν ένα γεωγραφικό χώρο με ασαφή και διαφορετικά κατά εποχές όρια, και δεν αποτελούσαν διοικητικές ενότητες . Είναι απαραίτητο, επομένως, να προσδιορίσουμε, συμβατικά έστω, το γεωγραφικό εύρος τους με βάση τη σύγχρονη διοικητική ονοματολογία. Σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση του οθωμανικού κράτους που εξαγγέλθηκε

Σελ. 312
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 293
    

    ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΑ ΜΕΤΡΑ

    Ένα τελευταίο ζήτημα που απασχολεί τους συντάκτες των σχεδίων είναι η συμπεριφορά των φοιτητών μέσα και έξω από το Πανεπιστήμιο. Όπως και στο θέμα των σπουδών, έτσι και εδώ η γενική τάση είναι η επιβολή ενός αυστηρότερου ελέγχου της συμπεριφοράς τους και η πρόληψη και καταστολή των «παρεκτροπών» τους από την ακαδημαϊκή τάξη. Η τάση αυτή υπάρχει στα περισσότερα σχέδια, αλλά είναι εμφανέστερη σ' αυτά του 1896 και 1899. Σύμφωνα με το άρθρο 59 του σχεδίου του 1896, οι φοιτητές υποχρεούνται «εις σεμνότητα βίου, σέβας προς τους διδάσκοντας και ευπείθειαν εις τα θέσμια και τας ακαδημαϊκάς αρχάς του Πανεπιστημίου». Στο ίδιο σχέδιο προβλέπεται η δημιουργία ενός «πειθαρχικού συμβουλίου», το οποίο θα ασκεί «την αστυνομίαν του Πανεπιστημίου και [την] επί των φοιτητών πειθαρχικήν

    εξουσίαν» (άρθρο 8). Το συμβούλιο αυτό επιβάλλει στους φοιτητές, ανάλογα με τη σοβαρότητα των παραπτωμάτων τους, διάφορες ποινές: επίπληξη (ιδιαίτερη η ενώπιον της ακαδημαϊκής Συγκλήτου), κράτηση «μέχρι τριών ημερών

    εν τω κρατητηρίω του Πανεπιστημίου» και προσωρινή η διαρκή αποβολή.

    Το ίδιο πνεύμα, αλλά σε εντονότερο βαθμό, επικρατεί και στο σχέδιο του 1899, που διακρίνεται έτσι κι αλλιώς για την αυστηρή αντιμετώπιση των φοιτητών. «Η μέχρι τούδε ελευθερία περί την φοίτησιν η καθιερωθείσα παρ' ημίν, κατά το γερμανικόν πρότυπον, απεδείχθη ήδη απάδουσα προς το ήθος και τον χαρακτήρα του Έλληνος φοιτητού...», αποφαίνεται στην Εισηγητική Έκθεση ο υπουργός Παιδείας Αθ. Ευταξίας81. Μια διαπίστωση που τον οδηγεί στην υιοθέτηση αυστηρών μέτρων εναντίον εκείνων που δεν παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματα: αδικαιολόγητη απουσία από τις παραδόσεις που υπερβαίνει τον ένα μήνα συνεπάγεται για τον φοιτητή απώλεια ολόκληρου του εξαμήνου (άρθρο 30). Με ανάλογο πνεύμα αντιμετωπίζονται και τα πάσης φύσεως πειθαρχικά παραπτώματα, τα οποία περιγράφονται λεπτομερώς, μαζί με τις σχετικές ποινές, σε δύο μακροσκελή άρθρα (32-33). Ο κατάλογος των παραπτωμάτων είναι ιδιαίτερα πλούσιος: ύβρεις κατά συμφοιτητών, «άκαιροι προκλήσεις εις μονομαχίαν», άσεμνες και θορυβώδεις διασκεδάσεις, αταξίες στις πανεπιστημιακές παραδόσεις, αποδοκιμασία καθηγητών και παρεμπόδιση των μαθημάτων τους, απείθεια στις πανεπιστημιακές αρχές, «εγκλήματα,

    αποτελούντα προσβολήν των ηθών κατά τον Ποινικόν Νόμον». Για τις παρεκ-

    81. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' συνόδου της ΙΕ' βουλευτικής περιόδου, ό.π., σ. 995.