Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 346-365 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/346.gif&w=600&h=915

που σπούδαζαν σε ελληνικά σχολεία προτιμούσαν τα Πανεπιστήμια της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης60. Αυτό δεν σημαίνει ότι η επίδραση του ελληνικού Πανεπιστημίου ήταν αμελητέα στην πνευματική και κυρίως την πολιτική διαμόρφωση των βαλκάνιων φοιτητών. Οπωσδήποτε όμως είναι υπερβολικές πανηγυρικού τύπου δηλώσεις, όπως αυτή που κάνει ένας πανεπιστημιακός πολύ αργότερα (1937): ότι το ελληνικό Πανεπιστήμιο «προσείλκυσε πάντοτε (...) πλείστους όσους σπουδαστάς Βουλγάρους, Σέρβους, Ρωμούνους, Αλβανούς, Τούρκους, και Ούγγρους ακόμη, πολλοί των οποίων διεκρίθησαν εις τας παρά την Ροδόπην και τον Αίμον χώρας των, μέχρι και των

εσχατιών της Ασίας, ως πνευματικοί η πολιτικοί ηγέται, ως καθηγηταί, ως νομοδιδάσκαλοι, ως ιατροί η ως φαρμακοποιοί και, γενικώς ειπείν, ως σκαπανείς του πολιτισμού, και ως φορείς των φώτων της επιστήμης»61.

ΓΥΜΝΑΣΙΑΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

Οι φοιτητές κατατάσσονται, ως προς τη γυμνασιακή τους εκπαίδευση, σε δύο βασικές κατηγορίες : σ' εκείνους που είχαν πάρει απολυτήριο από Γυμνάσιο του ελληνικού κράτους και σ εκείνους που είχαν απολυτήριο από αναγνωρισμένο Γυμνάσιο του έξω ελληνισμού. Σε μια τρίτη κατηγορία ανήκουν οι φοιτητές η διπλωματούχοι της Ιονίου Ακαδημίας της Κέρκυρας62, η οποία ως το 1864 λειτουργούσε παράλληλα με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και οι φοιτητές από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες που είχαν πανεπιστημιακά ή άλλα

αποδεικτικά σπουδών. Σ' αυτούς αναγνωρίζονταν κατά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο τα προηγούμενα χρόνια σπουδών τους. Ξεχωριστή κατηγορία αποτελούν οι αλλοδαποί φοιτητές χωρίς γυμνασιακό απολυτήριο: είναι εκείνοι που είχαν φοιτήσει σε διάφορα σχολεία του έξω ελληνισμού και εγγράφονταν στο Πανεπιστήμιο μετά από εισιτήριες εξετάσεις στην Εξεταστική Επιτροπή Αλλοδαπών, η οποία λειτούργησε, όπως ξέρουμε, ως το 1863. Εδώ θα μας απασχολήσουν κυρίως οι φοιτητές που γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο με απολυτήριο Γυμνασίου. Πριν προχωρήσουμε όμως, θα σταθούμε λίγο στη σχέση Γυμνασίου και Πανεπιστημίου.

60. Nadja Danova, «Les étudiants bulgares», ό.π., σ. 268.

61. Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, «Το Πανεπιστήμιον Αθηνών και οι βαλκανικοί λαοί», Νέα Εστία 22,1937, σ. 1793-1794.

62. Από την Ιόνιο Ακαδημία προέρχονται 29 φοιτητές, από τους οποίους 21 εγγράφονται στο Πανεπιστήμιο ως το 1864 και οι υπόλοιποι αργότερα.

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/347.gif&w=600&h=915

Έχει επανειλημμένα επισημανθεί ότι βασικός σκοπός του ελληνικού Γυμνασίου ήταν η προετοιμασία των μαθητών για το Πανεπιστήμιο. «Ο των γυμνασιακών σπουδών το στάδιον μέλλων να διανύση προώρισται να μεταβή εις το πανεπιστήμιον και να εισέλθη εις την τάξιν των λογίων και επιστημόνων του έθνους»63. Πραγματικά, η πλειονότητα των μαθητών (ημεδαπών και

αλλοδαπών) που έπαιρναν απολυτήριο από τα διάφορα Γυμνάσια της χώρας κατευθυνόταν προς το Πανεπιστήμιο. Μιλώντας το 1870 ο Φίλιππος Ιωάννου για την πρόοδο της μέσης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, σημειώνει ότι από τους 250 μαθητές που παίρνουν απολυτήριο Γυμνασίου κάθε χρόνο, οι 220 γράφονται στο Πανεπιστήμιο και οι υπόλοιποι «τρέπονται εις δημοσίαν υπηρεσίαν η εις το εμπόριον, η εις άλλα βιοποριστικά επιτηδεύματα»64. Η

αναλογία αυτή δεν φαίνεται να απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Σύμφωνα με δύο Εκθέσεις του υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου, στα χρόνια 1853-1856 απολύθηκαν από όλα τα Γυμνάσια της χώρας 437 μαθητές65. Την ίδια περίοδο (1853-1856) οι φοιτητές με απολυτήριο ελληνικού Γυμνασίου που γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο ήταν 413. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι συνήθως η εγγραφή γινόταν αμέσως μετά τη λήψη του απολυτηρίου, γίνεται φανερό ότι από τους απολυτηριούχους των ετών 1853-1856 ένα ποσοστό γύρω στο 94% κατευθύνθηκε προς το Πανεπιστήμιο66. Ανάλογα ποσοστά μας δίνουν και άλλες πηγές. Έτσι, από τους 450 μαθητές που απολύθηκαν, κατά τον Γ. Χασιώτη, από όλα τα Γυμνάσια της χώρας το 187867 γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο γύρω στους 400 (89%). Λίγο χαμηλότερο αλλά σημαντικό πάντα είναι το ποσοστό και στα επόμενα χρόνια, αφού, όπως προκύπτει από την επεξεργασία ενός ονομαστικού καταλόγου απολυτηριούχων

63. Κλάδος, Εκπαιδευτικά, τ. Α', σ. 459 (έγγρ. του υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου, 11 Ιουν. 1867).

64. Λόγος Ολυμπιακός συνταχθείς και εκφωνηθείς υπό Φιλίππου Ιωάννου, [Αθήνα 1871;], σ. 35.

65. Έκθεσις περιληπτική προς την Α. Μεγαλειότητα του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κ. Χ. Χριστοπούλου περί της εν Ελλάδι Μέσης Εκπαιδεύσεως από του 1829 μέχρι τέλους του 1855 μετά στατιστικών σημειώσεων και παρατηρήσεων, Αθήνα 1856, σ. 17· του ίδιου, Γενική Έκθεσις προς την Λ. Μεγαλειότητα του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κ. Χ. Χριστοπούλου περί της καταστάσεως της δημοσίας εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι κατά το λήξαν σχολιακόν έτος 1855-1856 μετά στατιστικών σημειώσεων και παρατηρήσεων, Αθήνα 1857, σ. 13.

66. Στα ίδια επίπεδα (93,1%) κυμαίνεται και το ποσοστό των απολυτηριούχων του Α' Γυμνασίου Αθηνών στα χρόνια 1872-1879 (βλ. εδώ, α. 390, σημ. 7).

67. G. Chassiotis, L'instruction publique, ό.π., σ. 270.

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/348.gif&w=600&h=915

του 1887/8, το 80% απ' αυτούς γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο68.

Για τους αλλοδαπούς μαθητές που φοιτούσαν σε Γυμνάσια του εξωτερικού τα διαθέσιμα στοιχεία είναι λίγα και αποσπασματικά, πράγμα που δεν μας επιτρέπει να υπολογίσουμε το ποσοστό εκείνων που συνέχιζαν τις σπουδές τους στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Ας πάρουμε την περίπτωση της Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης69. Από το 1862, που η Ευαγγελική Σχολή αναγνωρίζεται από το Πανεπιστήμιο ως Γυμνάσιο ισότιμο με εκείνα του ελληνικού

κράτους, ως το 1878/79 παίρνουν απολυτήριο η αποφοιτούν 157 μαθητές. Απ' αυτούς 70 μόνο εγγράφονται στο Πανεπιστήμιο (44,6%). Δεδομένου όμως ότι από τους 157 δικαίωμα απευθείας εγγραφής είχαν μόνο εκείνοι που είχαν πάρει απολυτήριο -των οποίων δεν γνωρίζουμε τον ακριβή αριθμό- όχι και οι απόφοιτοι, το ποσοστό των απολυτηριούχων που γράφτηκαν στο ελληνικό Πανεπιστήμιο θα ήταν ασφαλώς μεγαλύτερο. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας επίσης ότι αρκετοί απολυτηριούχοι η απόφοιτοι της Ευαγγελικής Σχολής, όπως και άλλων Γυμνασίων του έξω ελληνισμού, συνέχισαν τις σπουδές τους σε διάφορα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια.

Μετά από τις εισαγωγικές αυτές παρατηρήσεις, ας δούμε ποιά είναι η γυμνασιακή προέλευση των φοιτητών. Στους Πίν. 17 και 18 αναγράφεται το Γυμνάσιο η άλλο εκπαιδευτήριο από το οποίο πήραν απολυτήριο η ενδεικτικά 15.751 φοιτητές, που αντιπροσωπεύουν το 93,6% των εγγεγραμμένων στα χρόνια 1837-1890. Από τους υπόλοιπους (1.074) οι περισσότεροι πέρασαν α

πό την Εξεταστική Επιτροπή Αλλοδαπών (919)70, 74 γράφτηκαν με απόφαση της Συγκλήτου, γύρω στους 45 είχαν αποδεικτικά σπουδών από Πανεπιστήμια του εξωτερικού και άλλα ιδρύματα, αλλά και από παλαιούς δασκάλους (Κ. Βαρδαλάχος, Ν. Δούκας, Ν. Βάμβας), ενώ οι υπόλοιποι δεν έχουν δηλώσει Γυμνάσιο.

Από τον Πίν. 17 φαίνεται ότι οι φοιτητές που πήραν απολυτήριο από Γυμνάσια του ελληνικού κράτους είναι πολύ περισσότεροι από το σύνολο των ημεδαπών που γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο στην περίοδο που εξετάζουμε.

68. Βλ. εδώ, σ. 390, σημ. 7. Από τον κατάλογο αυτό φαίνεται ότι η τάση των απολυτηριούχων προς το Πανεπιστήμιο είναι, με κάποιες εξαιρέσεις, η ίδια περίπου σε όλα τα Γυμνάσια.

69. Μ. Παρανίκας, Ιστορία της Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, Αθήνα 1885, σ. 176-179.

70. Στην πραγματικότητα είναι περισσότεροι από 919, καθώς θα πρέπει να συμπεριλάβουμε σ' αυτούς και έναν άδηλο αριθμό αλλοδαπών μαθητών, από τα Επτάνησα κυρίως, οι οποίοι επειδή είχαν ενδεικτικό σχολείου μέσης εκπαίδευσης που δεν ήταν

αναγνωρισμένο ως Γυμνάσιο, υποβλήθηκαν και αυτοί, κατά περίπτωση, σε εξετάσεις ή

έλαβαν απλώς έγκριση εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο.

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/349.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 17

Φοιτητές από Γυμνάσια του ελληνικού κράτους (1837-1890)

Γυμνάσια

Ίδρυση

Αριθ. φοιτ.

Γυμνάσια

Ίδρυση

Αριθ. φοιτ.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

7.328

ΚΥΚΛΑΔΕΣ

882

Αθήνας (α)

1835 κ.εξ.

5.451

Σύρου

1835

882

Μεσολογγίου (β)

[1835]

348

Λαμίας

1846

421

ΕΠΤΑΝΗΣΑ (<

5)

826

Χαλκίδας

1861

453

Κερκύρας

269

Πειραιά

1862

582

Ζακύνθου

234

Άμφισσας

1882

73

Λευκάδας

62

Αργοστολίου

211

Ληξουρίου

44

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

4.583

Ιθάκης

1

Ναυπλίου

1833

1.054

Κυθήρων

5

Πάτρας (γ)

1838 κ.εξ.

1.316

Τρίπολης

1846

587

ΘΕΣΣΑΛΙΑ-ΑΡΤΑ

271

Καλαμάτας

1861

462

Βόλου

1882

107

Σπάρτης

1862

365

Λάρισας

1882

60

Κορίνθου περ

. 1870

184

Τρικάλων

1882

67

Πύργου

1873

259

Άρτας

1882

30

Αιγίου

1876

154

Καρδίτσας

1888

7

Καλαβρύτων

1882

48

Δημητσάνας

1882

45

Σύνολο

13.890

Φιλιατρών

1885

45

Γυθείου

1886

64

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Οι χρονολογίες ίδρυσης των Γυμνασίων προέρχονται από διάφορες πηγές : Παρίσης, Συλλογή, τ. Α'-Γ'· Επετηρίς του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 1907-1908, Αθήνα 1909, σ. 110-111· Κώστας Σοφιανός, Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, 1833-1900, τ. Α'-Β', Αθήνα 1988, κ.α. (α) Περιλαμβάνονται οι φοιτητές που προέρχονται από τα τέσσερα Γυμνάσια της Αθήνας (Α', Β', Γ', Δ'), τη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή, το Βαρβάκειο Λύκειο και το Λύκειο Αθηνών, (β) ιδρύθηκε το 1835 αλλά άρχισε να λειτουργεί αργότερα. (γ) Α' και Β' Γυμνάσιο Πατρών, (δ) Περιλαμβάνονται οι φοιτητές που σπούδασαν στα Γυμνάσια της Επτανήσου στην περίοδο 1865-1890 και ορισμένοι που αποφοίτησαν κατά την ίδια περίοδο από διάφορα σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Επτανήσου και από την Ιόνιο Ακαδημία της Κέρκυρας.

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/350.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 18

Φοιτητές από Γυμνάσια και άλλα σχολεία του έξω ελληνισμού (1837-1890)

Γυμνάσια Έτος Αναγνώρισης Αριθ. φοιτ.

Μεγάλη του Γένους Σχολή (Κων/πολη) πριν το 1862 315

Θεολογική Σχολή Χάλκης » » 36

Εμπορική Σχολή Χάλκης » » 66

Θεολογική Σχολή Ιεροσολύμων » » 34

Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων 1860 330

Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης 1862 193

Γυμνάσιο Χίου 1863 126

Ελληνικό Λύκειο Κων/πολης περ. 1870 14

Γυμνάσιο Σάμου 1872 99

» Θεσσαλονίκης 1873 188

» Μυτιλήνης 1875 45

» Βιτωλίων 1882 63

» Ηρακλείου Κρήτης 1883 82

» Κυδωνιών Μικράς Ασίας 1884 46

» Σερρών 1884 30

» Νεάπολης Κρήτης 1884 36

» Φιλιππούπολης 1885 27

» Αδριανούπολης 1886 17

» Χανίων 1887 24

» Κοριτσάς 1889 2

» Τραπεζούντας 5

» Στεφανούπολης 1

ΣΧΟΛΕΙΑ ΕΠΤΑΝΗΣΟΥ

Κερκύρας 32

Ζακύνθου 5

Λευκάδας 3

Κεφαλληνίας 31

Ιθάκης 2

Κυθήρων 9

Σύνολο 1.861

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Για το έτος αναγνώρισης των Γυμνασίων βλ. εδώ, σ. 179, σημ. 14. Στην

ενότητα Σχολεία Επτανήσου περιλαμβάνονται οι φοιτητές που αποφοίτησαν στην περίοδο 1837-1864 από διάφορα σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Επτανήσου και από την Ιόνιο Ακαδημία.

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/351.gif&w=600&h=915

Ενώ, δηλαδή, οι τελευταίοι αντιπροσωπεύουν το 68,5% του φοιτητικού σώματος, οι απολυτηριούχοι των ελληνικών Γυμνασίων υπερβαίνουν το 80%. Η διάφοροι αυτή οφείλεται, προφανώς, στο ότι στα ελληνικοί Γυμνάσια φοιτούσαν όχι μόνο μαθητές από το ελληνικό κράτος αλλά και αλλοδαποί. Από τους τελευταίους άλλοι είχαν κάνει στην Ελλάδα όλες τις τάξεις του Γυμνασίου (η και του Ελληνικού σχολείου) και άλλοι ορισμένες μόνο. Στην πρώτη κατηγορία

ανήκουν κυρίως γόνοι ευκατάστατων οικογενειών, οι οποίες επιθυμούσαν να δώσουν στα παιδιά τους μια καλή και ολοκληρωμένη ελληνική παιδεία, ενώ στη δεύτερη, που είναι και η πολυπληθέστερη, ανήκουν εκείνοι που είχαν φοιτήσει σε κάποιο σχολείο του έξω ελληνισμού και συνέχισαν τις σπουδές τους στην Ελλάδα για να πάρουν το απολυτήριο που θα τους επέτρεπε να εγγραφούν

στο Πανεπιστήμιο71. Για ένα μεγάλο τμήμα των αλλοδαπών, λοιπόν, η πορεία προς το Πανεπιστήμιο είχε αρχίσει πριν από την εγγραφή τους σ' αυτό. Κάτι ανάλογο ισχύει όμως και για τους ημεδαπούς φοιτητές, αφού κι αυτοί στην πλειονότητα τους ήταν υποχρεωμένοι να μεταβούν σε κοντινές η μακρινές πόλεις για να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο72 και συχνά και στο Ελληνικό σχολείο.

Είναι αυτονόητο ότι η κατανομή των μαθητών στα διάφορα Γυμνάσια βρίσκεται σε συνάρτηση με τον χρόνο ίδρυσης και τη γεωγραφική διασπορά των Γυμνασίων. Όπως έχουμε σημειώσει ήδη, από την ίδρυση του Πανεπιστημίου ως το 1860 υπάρχουν στο ελληνικό κράτος 7 μόνο Γυμνάσια: 2 στην Αθήνα και από ένα στο Ναύπλιο, την Πάτρα, τη Σύρο, τη Λαμία και την Τρίπολη. Από τη δεκαετία του 1860 τα Γυμνάσια πολλαπλασιάζονται (15 το 1870, 22 το 1880 και 38 το 1890) και απλώνονται σε όλη σχεδόν την ελληνική επικράτεια.

71. Ο Επαμ. Θ. Κυριακίδης στο έργο του Βιογραφίαι των εκ Τραπεζούντος... λογίων, Αθήνα 1897, σ. 164, 170, 176, 181, 196, 228, μας δίνει αρκετά παραδείγματα μαθητών του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας, οι οποίοι φοίτησαν στη δεκαετία του 1840 -με

έξοδα της ελληνικής κοινότητας οι περισσότεροι- στο Γυμνάσιο της Αθήνας η και στο Πανεπιστήμιο, και έγιναν κατόπιν σχολάρχες του Φροντιστηρίου.

72. Συνηθισμένο επίσης ήταν το φαινόμενο, μαθητές να μετεγγράφονται από ένα Γυμνάσιο σε άλλο, είτε για να φοιτήσουν σε μία από τις τελευταίες τάξεις, είτε για να δώσουν απλώς απολυτήριες εξετάσεις. Στα χρόνια 1845-1855 παίρνουν απολυτήριο από το Γυμνάσιο της Σύρου, σύμφωνα με το «Βιβλίον απολυτηρίων» (βλ. εδώ, σ. 327, σημ. 24), 110 μαθητές, από τους οποίους εγγράφονται στο Πανεπιστήμιο οι 58. Στο Μητρώο του Πανεπιστημίου όμως συναντάμε στα ίδια χρόνια 53 ακόμη φοιτητές, ημε

δαπούς και αλλοδαπούς, με απολυτήριο του Γυμνασίου της Σύρου, οι οποίοι δεν καταγράφονται στο «Βιβλίον απολυτηρίων» του Γυμνασίου. Από ορισμένες ενδείξεις φαίνεται ότι οι μαθητές αυτοί δεν φοίτησαν στο Γυμνάσιο της Σύρου, αλλά πήγαν εκεί από κάποιο άλλο Γυμνάσιο για να πάρουν μόνο το απολυτήριο.

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/352.gif&w=600&h=915

Στα Γυμνάσια αυτά πρέπει να προσθέσουμε και τη Ριζάρειο Σχολή, που λειτουργούσε από τη δεκαετία του 1840.

Στον έξω ελληνισμό τα αναγνωρισμένα από το Πανεπιστήμιο σχολεία μέσης

εκπαίδευσης ήταν ως το 1863 επτά (Πίν. 18), από τα οποία τα τρία βρίσκονταν στην Κωνσταντινούπολη (Μεγάλη του Γένους Σχολή, Θεολογική και Εμπορική Σχολή της Χάλκης) και από ένα στα Ιεροσόλυμα, τα Ιωάννινα, τη Σμύρνη και τη Χίο. Αναγνωρισμένα ήταν επίσης, άμεσα ή έμμεσα, και ορισμένα σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Επτανήσου. Τα πράγματα αλλάζουν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, οπότε αναγνωρίζονται η ιδρύονται νέα Γυμνάσια στα νησιά του Αιγαίου, τη Μακεδονία, τη Θράκη κ.ά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της προσέλευσης των αλλοδαπών στα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους. Έτσι,

ενώ στα χρόνια 1863-1880 το 67% των αλλοδαπών φοιτητών είχαν πάρει απολυτήριο από ελληνικά Γυμνάσια, στη δεκαετία του 1880 το ποσοστό πέφτει στο 45,5%. Βέβαια, τα ποσοστά αυτά δεν δηλώνουν απαραιτήτως και πραγματική φοίτηση, αφού, όπως είπαμε, πολλοί μαθητές εγγράφονταν στις τελευταίες γυμνασιακές τάξεις για να πάρουν μόνο απολυτήριο. Όσο για την παρατηρούμενη μείωση, αυτή επηρεάζεται και από τις αλλαγές που επιφέρει στη διάκριση ημεδαπών-αλλοδαπών η ενσωμάτωση της Επτανήσου και της Θεσσαλίας στην Ελλάδα. Όπως και να έχουν τα πράγματα, τα ελληνικά Γυμνάσια προσελκύουν σε όλον τον 19ο αιώνα ένα σημαντικό αριθμό αλλοδαπών μαθητών.

Ας δούμε όμως γενικότερα τη γυμνασιακή προέλευση των φοιτητών. Παίρνοντας ως δείγμα τα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους που τροφοδοτούν με τον μεγαλύτερο αριθμό φοιτητών το Πανεπιστήμιο, παρατηρούμε ότι τα περισσότερα δέχονται ένα μαθητικό πληθυσμό ποικίλης προελεύσεως (Πίν. 19). Αντιπροσωπεύονται, δηλαδή, σ' αυτά όχι μόνο μαθητές από τον νομό όπου βρίσκεται το Γυμνάσιο αλλά και από άλλες περιοχές : από κοντινούς νομούς που δεν είχαν Γυμνάσιο, καθώς και από μακρινές περιοχές του ελληνικού κράτους και του έξω ελληνισμού. Στη δεύτερη αυτή κατηγορία ανήκουν παιδιά δημοσίων υπαλλήλων και επαγγελματιών, εγκατεστημένων σε πόλεις με Γυμνάσια73, αλλά κυρίως μαθητές οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να επιλέξουν ένα Γυμνάσιο μακριά από την πατρίδα τους.

73. Ενδεικτικά σημειώνω ότι στο Γυμνάσιο της Σπάρτης, όπου οι ξένοι (εκτός νόμου) μαθητές αποτελούν στα 1862-1891 το 8,81%, τα παιδιά των δημοσίων υπαλλήλων από περιοχές εκτός Λακωνίας αντιπροσωπεύουν στο σύνολο της κατηγορίας αυτής το 30,6%, ενώ τα παιδιά εκείνων που ασχολούνται με μεταφορές το 18,18%. Βλ. Πέπη Ταβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση, ό.π., σ. 206-207, 321.

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/353.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 19

Καταγωγή φοιτητών που πήραν απολυτήριο από τα μεγαλύτερα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους (1837-1890)

Γυμνάσια

Καταγωγή

Αθήνας

Πάτρας

Ναυπλίου

Σύρου

Τρίπολης

Πειραιά

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

1.092

1.051

975

78

563

176

Ν. Αργολ.-Κορινθίας

303

23

617

20

9

82

Ν. Αρκαδίας

271

38

228

24

447

37

Ν. Αχαΐας-Ήλιδος

204

953

34

10

28

16

Ν. Λακωνίας

140

8

45

16

30

23

Ν. Μεσσηνίας

174

29

51

8

49

18

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

1.772

169

33

72

13

215

Ν. Ακαρν.-Αιτωλίας

158

107

9

8

1

8

Ν. Αττικής-Βοιωτίας

1.258

18

17

22

8

183

Ν. Ευβοίας

162

3

2

29

12

Ν. Φθιώτ.-Φωκίδος

194

41

5

13

4

12

ΚΥΚΛΑΔΕΣ

447

4

9

508

1

38

ΕΠΤΑΝΗΣΑ

141

29

2

6

8

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

231

2

3

15

1

24

ΗΠΕΙΡΟΣ

255

38

7

3

1

10

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

281

6

1

3

4

26

ΘΡΑΚΗ

287

1

16

14

ΝΗΣΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ*

667

12

17

157

1

51

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

200

2

4

24

2

13

Διάφορες χώρες

74

1

1

1

7

Χωρίς τόπο

4

1

2

Σύνολο

5.451

1.316

1.054

882

587

582

Πηγή: βλ. Πίν. 8. * Περιλαμβάνονται εδώ και τα νησιά Κρήτη και Κύπρος.

Πηγή: βλ. Πίν. 8. * Περιλαμβάνονται εδώ και τα νησιά Κρήτη και Κύπρος.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των Γυμνασίων της πρωτεύουσας, τα οποία συγκεντρώνουν και τον μεγαλύτερο αριθμό μαθητών. Από το σύνολο των μαθητών που πήραν απολυτήριο από τα διάφορα Γυμνάσια της Αθήνας και μπήκαν στο Πανεπιστήμιο το 23% μόνο είναι από τον νομό Αττικοβοιωτίας. Οι υπόλοιποι προέρχονται από άλλους νομούς του ελληνικού κράτους,

ενώ ένα ποσοστό γύρω στο 35,5% είναι αλλοδαποί (ομογενείς και λίγοι ξένοι)74. Η σχετικά μικρή αντιπροσώπευση του νομού Αττικοβοιωτίας μπορεί

74. Κατά περιόδους το ποσοστό των αλλοδαπών μαθητών των Γυμνασίων της Αθήνας

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/354.gif&w=600&h=915

να μην είναι απολύτως ακριβής, καθώς ενδέχεται ένα ποσοστό φοιτητών, μόνιμα εγκατεστημένων στην πρωτεύουσα με τις οικογένειές τους, να δηλώνουν ως τόπο καταγωγής όχι την Αθήνα άλλα το μέρος όπου γεννήθηκαν. Και πάλι όμως οι αναλογίες δεν πρέπει να αλλάζουν πολύ : τα Γυμνάσια της Αθήνας παραμένουν οι χώροι υποδοχής ενός ποικίλου μαθητικού πληθυσμού.

Ανάλογη ποικιλία μαθητών παρουσιάζουν και τα Γυμνάσια του Πειραιά και της Σύρου. Ειδικά για το Γυμνάσιο της Σύρου παρατηρούμε ότι οι κυκλαδίτες μαθητές που πήραν απολυτήριο απ' αυτό και γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο στην περίοδο που εξετάζουμε αντιπροσωπεύουν το 57,6%. Οι υπόλοιποι είναι

αλλοδαποί (24,3%), προερχόμενοι κυρίως από τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και την Κρήτη, και ημεδαποί (18,1%). Οι αναλογίες αυτές παρότι δεν

αποτυπώνουν ακριβώς την πραγματικότητα -υπάρχει πάντα το πρόβλημα κατά πόσον η δήλωση του τόπου καταγωγής είναι ακριβής-75, αντανακλούν πάντως την έλξη που ασκεί στους μαθητές το Γυμνάσιο του μεγάλου αυτού

αστικού κέντρου. Λίγους αλλοδαπούς δέχεται και το Γυμνάσιο του Ναυπλίου. Εκείνο όμως που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα το Γυμνάσιο αυτό είναι ότι συγκεντρώνει ένα μεγάλο ποσοστό μαθητών από όλη την Πελοπόννησο, ιδιαίτερα την

εποχή που τα Γυμνάσια ήταν ολιγάριθμα. Τα Γυμνάσια της Πάτρας και της Τρίπολης, τέλος, όπως και τα άλλα μικρότερα, τροφοδοτούνται κυρίως από την περιφέρεια του νομού στον οποίο ανήκουν και από τις πλησιέστερες περιοχές.

ΗΛΙΚΙΑ ΕΓΓΡΑΦΗΣ

Κατά κανόνα, οι φοιτητές εγγράφονται, όπως είπαμε, στο Πανεπιστήμιο τη χρονιά που παίρνουν το απολυτήριο Γυμνασίου. Σχετικά μικρό είναι το ποσοστό εκείνων, αλλοδαπών κυρίως, που καθυστερούν ένα η περισσότερα χρόνια: γύρω στο 7-8% στο σύνολο των εγγραφέντων με απολυτήριο. Η ηλικία,

επομένως, της πλειονότητας των μαθητών τη στιγμή της εγγραφής τους στο Πανεπιστήμιο είναι εκείνη που αυτοί έχουν τελειώνοντας τις γυμνασιακές σπουδές τους. Σε ποιά ηλικία όμως ένας μαθητής τελείωνε το Γυμνάσιο ; Τα πράγματα εδώ είναι αρκετά ρευστά, καθώς η διάρκεια της σχολικής εκπαίδευσης

νας ήταν ακόμη μεγαλύτερο. Από μια δειγματοληπτική έρευνα που έκανα στο Μητρώο του Α' Γυμνασίου Αθηνών των ετών 1872-1879 (βλ. ιδώ, σ. 390, σημ. 7) προέκυψε ότι περισσότεροι από τους μισούς απολυτηριούχους (56%) που γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο αυτά τα χρόνια προέρχονταν από περιοχές του έξω ελληνισμού.

75. Πβ. εδώ, σ. 311,327.

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/355.gif&w=600&h=915

δευσης δεν ήταν αυστηρά καθορισμένη και βέβαια δεν ήταν η ίδια για τους ημεδαπούς και τους αλλοδαπούς. Ο νόμος για τη δημοτική εκπαίδευση στο

ελληνικό κράτος (1834) όριζε ότι όλα τα παιδιά ηλικίας από πέντε έως δώδεκα χρονών ήταν υποχρεωμένα να φοιτούν στο Δημοτικό σχολείο. Στην πράξη όμως η φοίτηση διαρκούσε τέσσερα χρόνια και άρχιζε στα έξι χρόνια τους76. Στη μέση εκπαίδευση οι σπουδές διαρκούσαν επτά χρόνια : τρία στο Ελληνικό σχολείο και τέσσερα στο Γυμνάσιο. Η κανονική φοίτηση, λοιπόν, και στους δύο κύκλους μαζί έφτανε τα έντεκα χρόνια. Αν λογαριάσουμε ότι ένα παιδί

άρχιζε το Δημοτικό σχολείο στα έξι του χρόνια, τότε γύρω στα 17 έπρεπε να τελειώνει το Γυμνάσιο. Αυτά υπό ιδανικές συνθήκες και χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ποικίλες καθυστερήσεις που υπήρχαν στην αρχή αλλά και κατά τη διάρκεια της σχολικής εκπαίδευσης, λόγω κοινωνικών, γεωγραφικών και άλλων παραγόντων, οι οποίες ανέβαζαν υψηλότερα την ηλικιακή κλίμακα. Πιο ρευστή ήταν βέβαια η διάρκεια σπουδών στα σχολεία του έξω ελληνισμού, όπου δεν υπήρχε ένα καθορισμένο και ομοιόμορφο θεσμικό πλαίσιο.

Από ένα δειγματοληπτικό έλεγχο που έκανα σε τρία μεγάλα Γυμνάσια (Α' Αθηνών, Ναυπλίου και Α' Πατρών) στο σχολικό έτος 1887/8877, προέκυψαν τα

εξής ηλικιακά στοιχεία: οι μαθητές της πρώτης τάξης ήταν, κατά μέσο όρο,

14.4-15,9 ετών, της δευτέρας 15,6-16,3, της τρίτης 16,8-17,3 και της τετάρτης

17.5-18,7. Από τα στοιχεία αυτά φαίνεται ότι οι μαθητές τελείωναν το Γυμνάσιο σε ηλικία μεγαλύτερη από εκείνη που θα απαιτούσε μια ιδανική διάρκεια σπουδών, προφανώς λόγω των καθυστερήσεων για τις οποίες μιλήσαμε παραπάνω, αλλά και λόγω της ανομοιομορφίας του δείγματος, αφού σ' αυτό περιλαμβάνεται και ένα σημαντικό ποσοστό αλλοδαπών μαθητών, η ηλικία των οποίων ήταν μεγαλύτερη. Σε ένα άλλο δείγμα, στο οποίο αντιπροσωπεύονται δύο μικρότερα επαρχιακά Γυμνάσια, της Τρίπολης και του Γυθείου, οι ηλικίες είναι ακόμη μεγαλύτερες : εδώ οι μαθητές της τετάρτης τάξης είχαν το 1886/87 μέσο όρο ηλικίας 19 και 19,8 χρόνια, αντίστοιχα78. Σύμφωνα με τα παραπάνω, λοιπόν, ο μέσος όρος ηλικίας των τελειοφοίτων του Γυμνασίου ξεπερνούσε τα 18 χρόνια. Μιλούμε βέβαια εδώ μόνο για τη δεκαετία του 1880. Στα προη-

76. Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 37-39. Πβ. Δημήτρης Γληνός, Άπαντα, επιμ. Φ. Ηλιού, τ. Β', 1910-1914, Αθήνα 1983, σ. 189 κ.εξ.

77. Βλ. ίδώ , σ. 390, σημ. 7.

78. Στο Γυμνάσιο της Σπάρτης στα 1862-1891 η μεγάλη πλειονότητα των μαθητών

εγγράφεται στην Α' τάξη σε ηλικία 14-16 ετών. Βλ. Πέπη Γαβαλά, Κοινωνία και εκπαίδευση, ό.π., σ. 204, 319.

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/356.gif&w=600&h=915

προηγούμενα χρόνια τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά. Ας δούμε όμως τί μας δίνει το Μητρώο του Πανεπιστημίου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 20

Ηλικία εγγραφέντων φοιτητών κατά γεωγραφικές περιφέρειες (1837-1890)

Ηλικία

Πελοπ.

Στερεά

Κυκλ.

Επτ.

Θεσσ.

Ημεδ.

Αλλοδ.

Σύνολο

%

%

%

%

%

%

%

%

14-16

6,2

10,5

11,0

10,4

6,5

8,3

4,0

7,0

17-18

29,3

33,7

36,6

36,0

35,4

31,9

22,7

29,1

19-20

35,4

33,5

33,1

29,3

35,0

34,1

34,1

34,1

21-25

24,0

19,3

16,7

18,2

203

21,4

30,6

24,2

26-30

3,8

2,2

1,7

4,0

2,0

3,1

6,5

4,1

31-40

1,2

0,8

0,9

1,9

0,3

1,1

1,8

1,3

41-

0,1

0,2

0,1

0,3

0,2

Σύνολο

100

100

100

100

100

100

100

100

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Επτάνησα (1864-1890), Θεσσαλία (1881-1890).

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Επτάνησα (1864-1890), Θεσσαλία (1881-1890).

Από την ταξινόμηση των ηλικιών στον Πίν. 20 φαίνεται ότι οι περισσότεροι από τους εγγραφέντες στο Πανεπιστήμιο στην περίοδο που εξετάζουμε έχουν ηλικία 17-20 ετών. Η ηλικία με τη μεγαλύτερη συχνότητα είναι τα 19 χρόνια (18,2%) και ακολουθούν με διαφορά μιας ποσοστιαίας μονάδας μεταξύ τους οι ηλικίες των 18 και 20 ετών (17,1% και 16%, αντίστοιχα). Κατόπιν

έρχεται η ηλικία των 17 ετών (12%) και, με αρκετά χαμηλότερο ποσοστό, οι ηλικίες των 21,22 και 16 ετών. Οι ηλικίες πάνω και κάτω από το όριο των 1622 ετών αντιπροσωπεύουν μικρά μεγέθη. Ο μέσος όρος ηλικίας είναι τα 19,6 χρόνια.

ΠΙΝΑΚΑΣ 21 Ηλικία εγγραφέντων φοιτητών κατά εποχές

14-16

17-18

19-20

21-25

26-30

31-40

41-

Σύνολο

%

%

%

%

%

%

%

1837-

1863

2,2

17,6

35,6

35,3

6,9

2,2

0,2

100

1864-

1890

8,3

32,3

33,8

21,1

3,4

1,0

0,1

100

Πηγή: βλ. Πίν. 8.

Πηγή: βλ. Πίν. 8.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/357.gif&w=600&h=915

Υπάρχει όμως μια αισθητή διαφοροποίηση των ηλικιών στον χρόνο. Εξετάζοντας, για παράδειγμα, τους φοιτητές που εγγράφονται στην πρώτη δεκαετία από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, διαπιστώνουμε ότι ο μέσος όρος ηλικίας ήταν την εποχή αυτή αρκετά υψηλός (21,9). Τους λόγους πρέπει να τους αναζητήσουμε στη μεγάλη ανομοιογένεια του φοιτητικού σώματος, το οποίο αποτελούσαν όχι μόνο μαθητές που είχαν πρόσφατα αποφοιτήσει από τα Γυμνάσια αλλά και νέοι μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίοι είχαν αφήσει από χρόνια τα μαθητικά θρανία. Με την πάροδο του χρόνου ο μέσος όρος μειώνεται, καθώς υπερτερούν οι φοιτητές των χαμηλότερων ηλικιακών ομάδων. Μια εικόνα των αλλαγών αυτών μας δίνει ο Πίν. 21. Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1860 οι φοιτητές ηλικίας 19-20 ετών ήταν υπερδιπλάσιοι από εκείνους των 17-18 ετών. Στα επόμενα χρόνια το άνοιγμα ανάμεσα στις δύο ομάδες μειώνεται, με μια τάση να εξαφανιστεί στο τέλος της δεκαετίας του 1880,

ενώ παράλληλα σημειώνεται και μια αύξηση των κατώτερων ηλικιακών ομάδων. Η αντίστροφη τάση παρατηρείται στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες. Το ποσοστό των φοιτητών ηλικίας 21-30 ετών, που αποτελούσαν ως τις αρχές της δεκαετίας του 1860 το 42,2%, πέφτει στα επόμενα τριάντα χρόνια στο 24,5%. Με τις διαφοροποιήσεις αυτές ο μέσος όρος ηλικίας μειώνεται αισθητά: από 21,9 σχεδόν που ήταν στην πρώτη δεκαετία του Πανεπιστημίου, διαμορφώνεται στη δεκαετία του 1860 σε 20,3 και στη δεκαετία του 1880 σε 18,8.

Οι τάσεις που περιγράψαμε παραπάνω δεν είναι ομοιόμορφες στο σύνολο των φοιτητών. Εμφανίζουν κάποιες αποκλίσεις, στις οποίες πρωτεύοντα ρόλο παίζει η γεωγραφική σύνθεση του φοιτητικού σώματος. Κατά κανόνα, οι

αλλοδαποί γράφονται στο Πανεπιστήμιο σε ηλικία μεγαλύτερη από εκείνη των ημεδαπών, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου. Όπως προκύπτει από τον Πίν. 20 (πβ. Διάγρ. 2), οι αλλοδαποί με ηλικία πάνω από τα 26 αποτελούν το 8,6%, ενώ αντίθετα οι ημεδαποί το 4,2%. Σημαντική είναι επίσης η διαφορά και στις ηλικίες των 21-25 ετών (30,6% και 21,4%, αντίστοιχα). Το

αντίθετο συμβαίνει στις ηλικίες κάτω των 17 ετών, όπου οι ομογενείς εμφανίζουν χαμηλά ποσοστά. Οι διαφοροποιήσεις αυτές εξηγούνται από την έλλειψη κανονικότητας στη διάρκεια σπουδών και στη φοίτηση στα σχολεία του έξω

ελληνισμού και από τις συχνές καθυστερήσεις που παρατηρούνται στη μετάβαση των αλλοδαπών μαθητών από το Γυμνάσιο στο Πανεπιστήμιο.

Κάποιες ηλικιακές διαφοροποιήσεις παρατηρούνται όμως και στο σώμα των ημεδαπών φοιτητών, οι οποίες δεν είναι πάντα εξηγήσιμες (Πίν. 20). Τί σημαίνει, για παράδειγμα, ότι οι φοιτητές από τη Στερεά Ελλάδα και τις Κυκλάδες γράφονται στο Πανεπιστήμιο σε σχετικά μικρότερη ηλικία από τους

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/358.gif&w=600&h=915

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2 Ηλικία εγγραφής φοιτητών (1837-1890) (βλ. Πίν. 20)

Ποσοστό %

14-16

Πελοποννήσιους; Αν η διαφοροποίηση αυτή έχει κάποιο νόημα, οι αιτίες της πρέπει να αναζητηθούν στις διαφορετικές κατά περιοχή -σε επίπεδο νομού ή

επαρχίας- εκπαιδευτικές ευκαιρίες, που επηρεάζουν με τη σειρά τους την κανονικότητα των σπουδών στη δημοτική και μέση εκπαίδευση. Έτσι, αν συγκρίνουμε τις ηλικίες των φοιτητών που προέρχονται από την επαρχία Αττικής και τον νομό Ακαρνανίας και Αιτωλίας, από δύο περιοχές, δηλαδή, με υψηλό και χαμηλό, αντίστοιχα, επίπεδο οικονομικής και εκπαιδευτικής ανάπτυξης, θα διαπιστώσουμε ότι το ποσοστό των φοιτητών με ηλικία 19 ετών και κάτω είναι, σε ολόκληρη την περίοδο που εξετάζουμε, για την Αττική 71,4%, ενώ για την Αιτωλοακαρνανία μόνο 58,9%. Παρόμοια αποτελέσματα μας δίνει και η σύγκριση μεταξύ άλλων περιοχών, που παρουσιάζουν ανάλογες ανισότητες. Με την πάροδο του χρόνου, πάντως, οι ηλικιακές ανισότητες μειώνονται. Η διεύρυνση της σχολικής εκπαίδευσης και η βαθμιαία ορθολογικοποίηση του σχολικού συστήματος συντελεί ώστε οι σπουδές να αποκτήσουν μια κανονικότητα και να περιοριστούν οι απώλειες χρόνου.

Ας σημειωθεί τέλος ότι η διαμόρφωση των ηλικιών, αλλά στα ανώτερα μόνο μεγέθη, επηρεάζεται και από μια σχετικά μικρή κατηγορία φοιτητών, τους ιερωμένους (μοναχούς κυρίως), οι οποίοι κατά κανόνα μπαίνουν στο Πανεπιστήμιο

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/359.gif&w=600&h=915

στήμιο σε μεγαλύτερη ηλικία από τους υπόλοιπους φοιτητές. Από το Μητρώο φοιτητών προκύπτει ότι αυτοί στη μεγάλη τους πλειονότητα (γύρω στο 80%) γράφονται σε ηλικία άνω των 26 ετών. Το ποσοστό αυτό είναι ενδεικτικό

απλώς, καθώς στο Μητρώο δεν δηλώνεται η ιδιότητα όλων των ιερωμένων υποθέτω όμως ότι βρίσκεται πολύ κοντά στην πραγματικότητα.

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/360.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/361.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ' ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΤΑ ΣΧΟΛΕΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ

Είναι καιρός να δούμε πώς κατανέμονταν οι φοιτητές στις διάφορες σχολές. Προηγουμένως όμως θα σταθούμε σε ένα φαινόμενο που επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την κατανομή αυτή: πρόκειται για το φαινόμενο των συχνών μετεγγραφών από τη μία σχολή στην άλλη. Η αρχική επιλογή της σχολής εγγραφής δεν ήταν πάντοτε οριστική. Πολλοί φοιτητές αποφάσιζαν κάποια στιγμή για διάφορους λόγους να αφήσουν τη σχολή της πρώτης εγγραφής και να μετεγγραφούν σε μια άλλη. Οι μετεγγραφές πραγματοποιούνταν συνήθως μετά το πρώτο έτος. Αρκετοί φοιτητές όμως άλλαζαν σχολή πολύ νωρίτερα: μερικούς μήνες η ημέρες μετά την εγγραφή τους και σε ορισμένες περιπτώσεις την ίδια ημέρα της εγγραφής τους.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι αρχικές εγγραφές δεν απεικονίζουν με ακρίβεια τις επιλογές των φοιτητών. Για να έχουμε μια πιστότερη εικόνα των επιλογών τους θα πρέπει να λάβουμε υπόψη όχι μόνο την αρχική εγγραφή σε μια σχολή, αλλά και τις μετεγγραφές που πραγματοποιήθηκαν σε άλλες σχολές τουλάχιστο κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους. Ακολουθώντας τη λογική αυτή, θεώρησα ως σχολή εγγραφής ενός φοιτητή που έκανε μετεγγραφή μέσα στον πρώτο χρόνο, όχι τη σχολή που δήλωσε αρχικά αλλά εκείνη στην οποία μεταγράφτηκε. Με τον τρόπο αυτό καταγράφεται νομίζω ακριβέστερα η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές1. Επειδή όμως οι μετεγγραφές, τόσο

1. Στους πίνακες κατανομής των φοιτητών κατά σχολές που δημοσιεύονται σε διάφορες πανεπιστημιακές πηγές (πρυτανικές λογοδοσίες, Χρονικόν του Πανταζίδη, Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, 1912) πιθανότατα δεν υπολογίζονται οι μετεγγραφές στη διάρκεια του πρώτου έτους, γι' αυτό οι αριθμοί παρουσιάζουν κάποια απόκλιση από τους δικούς μας. Σύμφωνα με την τελευταία πηγή (Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου), στο διάστημα 1837-1890/91 γράφτηκαν στη Θεολογική Σχολή 436 φοιτητές, στη Νομική 7.622, στην Ιατρική 5.210, στη Φιλοσοφική 3.572 και στο Φαρμακευτικό Σχολείο 674. Πβ. εδώ, Πίν. 22.

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/362.gif&w=600&h=915

εκείνες που έγιναν στο πρώτο έτος όσο και εκείνες που έγιναν αργότερα,

αποτελούν ένα γενικότερο δείκτη των προτιμήσεων των φοιτητών, εξετάζονται παρακάτω και χωριστά (Πίν. 23).

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Κατανομή των φοιτητών κατά σχολές

Έτη

θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφ.

Φαρμακ.

Σύνολο

1837-40/1

15

55

33

46

10

159

1841/2-50/1

36

220

460

236

80

1.032

1851/2-60/1

78

795

571

300

109

1.853

1861/2-70/1

108

1.352

736

489

117

1

2.803

1871/2-80/1

103

1.719

1.426

819

127

4.194

1881/2-90/1

94

3.501

1.990

1.624

239

18

7.466

Σύνολο

434

7.642

5.216

3.514

682

19

17.507

Πηγές: βλ. Πίν. 8.

Πηγές: βλ. Πίν. 8.

Η ταξινόμηση των φοιτητών κατά σχολές, όπως παρουσιάζεται στον Πίν. 22, δείχνει τον διαφορετικό βαθμό έλξης που ασκούν σ αυτούς οι διάφορες σχολές (βλ. και Διάγρ. 3). Την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των φοιτητών έχει η Νομική, η οποία συγκεντρώνει συνολικά, στο διάστημα 1837-1890, το 43,7% των εγγραφομένων. Δεύτερη στις προτιμήσεις τους, αλλά με μια διαφορά 14 περίπου ποσοστιαίων μονάδων, έρχεται η Ιατρική (29β%)2 και τρίτη η Φιλοσοφική (20%). Το χαμηλότερο ποσοστό συγκεντρώνει η Θεολογική Σχολή3,

ενώ σε καλύτερη θέση βρίσκεται το Φαρμακευτικό Σχολείο. Οι συσχετισμοί αυτοί δεν ήταν οι ίδιοι από την αρχή της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, αλ

λά άρχισαν να διαμορφώνονται σταδιακά από τα μέσα του 19ου αιώνα.

2. Στους φοιτητές της Ιατρικής Σχολής περιλαμβάνεται και ένας μικρός αριθμός μαθητών (11) της Χειρουργικής Σχολής, που λειτούργησε για λίγο στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου παράλληλα με την Ιατρική. Τα ονόματά τους δημοσιεύει ο Γερ. Πεντόγαλος, Σχολεία Ιατρικής παιδείας στην Ελλάδα. 1. Ιατροχειρουργικόν Σχολείον (18351837), 2. Χειρουργική Σχολή (1838-1840), Θεσσαλονίκη 1991, σ. 131-132.

3. Με βάση το Μητρώο, από τους 434 φοιτητές που γράφτηκαν στη Θεολογική Σχολή στα χρόνια 1837-1890 οι 159 ήταν ιερωμένοι (κυρίως μοναχοί), ενώ ένα μικρότερο αριθμό ιερωμένων είχε η Φιλοσοφική (58). Στο Μητρώο όμως δεν καταγράφεται, όπως είπαμε, η ιδιότητα αρκετών φοιτητών της Θεολογικής κυρίως με μοναχικά ονόματα (π.χ. Αγαθάγγελος, Βαρθολομαίος, Γερβάσιος, Νικάνωρ κλπ.). Συνυπολογίζοντας και αυτούς, υποθέτω ότι οι ιερωμένοι φοιτητές της Θεολογικής υπερέβαιναν το 50%.

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/363.gif&w=600&h=915

4000

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3 Κατανομή των φοιτητών κατά σχολές (βλ. Πίν. 22)

1837-40/1

1841/2-50/1 1851/2-60/1 1861/2-70/1 1871/2-80/1 1881/2-90/1

Συγκεκριμένα, παρατηρούμε ότι ως τότε την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των φοιτητών είχε η Ιατρική Σχολή· στα επόμενα χρόνια όμως το ποσοστό της μειώνεται και ανεβαίνει στην πρώτη θέση η Νομική, με σημαντική μάλιστα απόσταση από την Ιατρική όσο περνούν τα χρόνια (Πίν. 22). Κάτι ανάλογο ισχύει και για τη Φιλοσοφική Σχολή, η οποία ενώ στα χρόνια 1837-1850 αντιπροσώπευε το 23,7% των εγγεγραμμένων, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα πέφτει αρκετά χαμηλότερα. Το Φαρμακευτικό Σχολείο, τέλος, και η Θεολογική Σχολή αντιπροσωπεύονται σταθερά με χαμηλά ποσοστά (γύρω στο 4% και 2,5%, αντίστοιχα, σε όλη την περίοδο που εξετάζουμε), χωρίς να λείπουν όμως και εδώ οι εποχικές διακυμάνσεις.

Ας δούμε όμως τα πράγματα από πιο κοντά. Το πρώτο έτος λειτουργίας του Πανεπιστημίου οι φοιτητές ήταν κατανεμημένοι ως εξής : 22 στη Νομική, 18 στη Φιλοσοφική, 7 στη Θεολογική και 5 στην Ιατρική (βλ. Πίν. 8)· το Φαρμακευτικό Σχολείο δεν είχε ιδρυθεί ακόμη. Αν και η κατανομή αυτή ήταν περιστασιακή, αφού το Πανεπιστήμιο μόλις έκανε τα πρώτα του βήματα, δείχνει πάντως ένα πρώιμο ενδιαφέρον για τη Νομική. Η ίδια σχολή συγκέντρωνε ε-

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/364.gif&w=600&h=915

εξάλλου και την πλειονότητα των τακτικών ακροατών, αφού από τους 75 που γράφτηκαν το 1837/8 στο Πανεπιστήμιο οι 71 είχαν προτιμήσει τη Νομική4. Οι νομικές σπουδές θα συνεχίσουν να ελκύουν το ενδιαφέρον των φοιτητών και στα αμέσως επόμενα χρόνια, αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του 1840 σημειώνεται μια μετατόπιση προς τις ιατρικές σπουδές. Πραγματικά, για δέκα περίπου χρόνια η Ιατρική Σχολή δέχεται τον μεγαλύτερο αριθμό φοιτητών: από τους 1.400 περίπου που εγγράφονται στην περίοδο 1842-1852 στο Πανεπιστήμιο το 46% επιλέγει την Ιατρική και μόνο το 22,5% τη Νομική. Αξιοσημείωτο είναι επίσης και το ενδιαφέρον που υπάρχει στα χρόνια αυτά για τη Φιλοσοφική, αφού το ποσοστό της είναι ελάχιστα μικρότερο από εκείνο της Νομικής (21,5%) και αρκετά υψηλότερο από τον μέσο όρο που συγκεντρώνει η σχολή αυτή σε ολόκληρη την περίοδο που εξετάζουμε.

Για να εξηγήσουμε τις διαφορές αυτές θα πρέπει κατ' αρχήν να λάβουμε υπόψη μας τη γεωγραφική κατανομή των εγγραφομένων και ειδικότερα την

αντιστοιχία μεταξύ ημεδαπών και αλλοδαπών φοιτητών. Όπως θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε και παρακάτω, ανάμεσα στις δύο αυτές ομάδες υπάρχει μια βασική διαφοροποίηση: οι ημεδαποί φοιτητές επιλέγουν στο μεγαλύτερο ποσοστό τους τη Νομική, ενώ οι αλλοδαποί δείχνουν μεγαλύτερη προτίμηση για την Ιατρική. Έτσι, από το σύνολο των φοιτητών που εγγράφονται στην περίοδο 1837-1890 στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές -εξαιρούνται οι μαθητές του Φαρμακευτικού Σχολείου, διότι δεν έχουμε γι' αυτούς τόπο καταγωγής- οι ημεδαποί προτιμούν σε ποσοστό 51,7% τη Νομική και 26,8% την Ιατρική, ενώ τα αντίστοιχα ποσοστά για τους αλλοδαπούς είναι 31,8% και 40,2%. Μια ανάλογη διαφοροποίηση υπάρχει και ως προς τη Φιλοσοφική Σχολή: οι ημεδαποί φοιτητές την προτιμούν σε ποσοστό 19,1%, ενώ οι αλλοδαποί σε ποσοστό 24,7% (Πίν. 25). Οι διαφοροποιήσεις αυτές, αν και παρουσιάζουν διακυμάνσεις στον χρόνο, είναι σε γενικές γραμμές σταθερές και επηρεάζουν ως ένα βαθμό και την κατανομή των εγγραφών κατά σχολή.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου. Ως τα μέσα του 19ου αιώνα οι φοιτητές που προέρχονται από περιοχές του έξω

ελληνισμού υπερβαίνουν το 50% και επιλέγουν κατά πρώτο λόγο την Ιατρική και κατόπιν τη Φιλοσοφική και Νομική, η αντιστρόφως, ενώ οι ημεδαποί προτιμούν κατά σειρά την Ιατρική -αλλά σε χαμηλότερο ποσοστό από τους αλλοδαπούς-, τη Νομική και τη Φιλοσοφική. Είναι αυτονόητο ότι το υψηλό ποσοστό της Ιατρικής διαμορφώνεται και με βάση τις επιλογές των αλλοδαπών

4. Κ. Σχινάς, Λόγος, 1838, σ. 5 και Γ. Ράλλης, Λόγος, 1842, σ. 2.

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/365.gif&w=600&h=915

φοιτητών. Ανεξάρτητα όμως απ' αυτό, η Ιατρική έχει την εποχή αυτή την πρώτη θέση και στις προτιμήσεις των ημεδαπών φοιτητών.

Η επιλογή αυτή βρίσκεται σε αντιστοιχία με τη μεγάλη ζήτηση ιατρικού προσωπικού που παρατηρείται στις πρώτες δεκαετίες του ελληνικού κράτους. Όπως είναι γνωστό, την εποχή αυτή η ελληνική πολιτεία παίρνει σειρά μέτρων για τη βελτίωση των υγειονομικών συνθηκών της χώρας. Οργανώνονται δημόσιες υπηρεσίες υγιεινής, ιδρύονται τα πρώτα νοσοκομεία και επιχειρείται με θεσμικά μέτρα η οριοθέτηση και ο εξορθολογισμός του ιατρικού

επαγγέλματος5. Οι φροντίδες αυτές, σε συνδυασμό και με την αύξηση του

ενδιαφέροντος των αστικών κέντρων για ιατρική περίθαλψη, προκαλούν μια αυξημένη ζήτηση επιστημονικού ιατρικού προσωπικού, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει και τις επιλογές των φοιτητών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης και την κοινωνική ακτινοβολία του Ιατρικού επαγγέλματος. Από τα προεπαναστατικά χρόνια έως αρκετά αργότερα οι γιατροί, και μάλιστα όσοι είχαν κάνει σπουδές σε ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, κατείχαν υψηλή θέση στην κοινωνική Ιεραρχία και απολάμβαναν σεβασμό και εκτίμηση6. Είναι ευεξήγητο, λοιπόν, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ιατρική στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου .

Οι επιλογές των φοιτητών αρχίζουν να αλλάζουν από τα μέσα του αιώνα, οπότε την πρώτη θέση καταλαμβάνει η Νομική Σχολή. Η μετακίνηση αυτή συμ-

5. Για την υγειονομική πολιτική του ελληνικού κράτους την εποχή αυτή βλ. Αρ. Π. Κούζης, «Αι μετά την ίδρυσιν του Βασιλείου της Ελλάδος πρώται αρχαί υγειονομικής πολιτικής και οργανώσεως της δημοσίας υγείας επί τη βάσει των ανεκδότων χειρογράφων πρακτικών του Ιατροσυνεδρίου», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών 21,1946, σ. 363, 61-91. Πβ. Β. Π. Ρόζος, Αι πρώται εν Ελλάδι μέριμναι περί της δημοσίας υγιεινής, της ιατρικής αντιλήψεως και της κοινωνικής προνοίας (1821-1862), Αθήνα 1976- Αριστοτέλης Σταυρόπουλος, «Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα τα πρώτα ογδόντα χρόνια της ως πρωτεύουσας», Αθήνα Πρωτεύουσα Πόλη, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 128-134· Στέλιος Χιωτάκης, Για μια κοινωνιολογία των Ελευθέριων επαγγελμάτων. Επιστημονική επαγγελματοποίηση των Ιατρικών υπηρεσιών, Αθήνα, Οδυσσέας, σ. 160 κ.εξ.

6. Οι σχετικές μαρτυρίες είναι πολλές. Ο Ανδρέας Συγγρός, μιλώντας για τον πατέρα του, γιατρό σπουδασμένο στην Πίζα και το Παρίσι πριν από την Επανάσταση του 1821, σημειώνει ότι «τότε οι ιατροί και οι ανεπιστήμονες ακόμη, από αμαθών φαρμακοποιών επαγγελλόμενοι τον ιατρόν, ηξιούντο εν τη κοινωνία σπουδαίων διακρίσεων» (Ανδρέας Συγγρός, Απομνημονεύματα, επιμέλεια: Άλκης Αγγέλου, Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου, βιβλίο πρώτο-τόμος Α', Αθήνα, Εστία, 1998, σ. 11), ενώ ένας βαυαρός γιατρός που επισκέπτεται την Ελλάδα το 1842 σημειώνει ότι οι Έλληνες προσφωνούν τους γιατρούς «Εξοχώτατε» και ότι οι σημαντικότεροι έλληνες πολιτικοί είχαν σπουδάσει ιατρική (Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Αθηναϊκά, Αττικοβοιωτικά, Δωδεκανησιακά, 1815-1980, Αθήνα, Ωκεανίδα, 1991, σ. 109).

Σελ. 365
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 346
    

    που σπούδαζαν σε ελληνικά σχολεία προτιμούσαν τα Πανεπιστήμια της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης60. Αυτό δεν σημαίνει ότι η επίδραση του ελληνικού Πανεπιστημίου ήταν αμελητέα στην πνευματική και κυρίως την πολιτική διαμόρφωση των βαλκάνιων φοιτητών. Οπωσδήποτε όμως είναι υπερβολικές πανηγυρικού τύπου δηλώσεις, όπως αυτή που κάνει ένας πανεπιστημιακός πολύ αργότερα (1937): ότι το ελληνικό Πανεπιστήμιο «προσείλκυσε πάντοτε (...) πλείστους όσους σπουδαστάς Βουλγάρους, Σέρβους, Ρωμούνους, Αλβανούς, Τούρκους, και Ούγγρους ακόμη, πολλοί των οποίων διεκρίθησαν εις τας παρά την Ροδόπην και τον Αίμον χώρας των, μέχρι και των

    εσχατιών της Ασίας, ως πνευματικοί η πολιτικοί ηγέται, ως καθηγηταί, ως νομοδιδάσκαλοι, ως ιατροί η ως φαρμακοποιοί και, γενικώς ειπείν, ως σκαπανείς του πολιτισμού, και ως φορείς των φώτων της επιστήμης»61.

    ΓΥΜΝΑΣΙΑΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

    Οι φοιτητές κατατάσσονται, ως προς τη γυμνασιακή τους εκπαίδευση, σε δύο βασικές κατηγορίες : σ' εκείνους που είχαν πάρει απολυτήριο από Γυμνάσιο του ελληνικού κράτους και σ εκείνους που είχαν απολυτήριο από αναγνωρισμένο Γυμνάσιο του έξω ελληνισμού. Σε μια τρίτη κατηγορία ανήκουν οι φοιτητές η διπλωματούχοι της Ιονίου Ακαδημίας της Κέρκυρας62, η οποία ως το 1864 λειτουργούσε παράλληλα με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και οι φοιτητές από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες που είχαν πανεπιστημιακά ή άλλα

    αποδεικτικά σπουδών. Σ' αυτούς αναγνωρίζονταν κατά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο τα προηγούμενα χρόνια σπουδών τους. Ξεχωριστή κατηγορία αποτελούν οι αλλοδαποί φοιτητές χωρίς γυμνασιακό απολυτήριο: είναι εκείνοι που είχαν φοιτήσει σε διάφορα σχολεία του έξω ελληνισμού και εγγράφονταν στο Πανεπιστήμιο μετά από εισιτήριες εξετάσεις στην Εξεταστική Επιτροπή Αλλοδαπών, η οποία λειτούργησε, όπως ξέρουμε, ως το 1863. Εδώ θα μας απασχολήσουν κυρίως οι φοιτητές που γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο με απολυτήριο Γυμνασίου. Πριν προχωρήσουμε όμως, θα σταθούμε λίγο στη σχέση Γυμνασίου και Πανεπιστημίου.

    60. Nadja Danova, «Les étudiants bulgares», ό.π., σ. 268.

    61. Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, «Το Πανεπιστήμιον Αθηνών και οι βαλκανικοί λαοί», Νέα Εστία 22,1937, σ. 1793-1794.

    62. Από την Ιόνιο Ακαδημία προέρχονται 29 φοιτητές, από τους οποίους 21 εγγράφονται στο Πανεπιστήμιο ως το 1864 και οι υπόλοιποι αργότερα.