Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 361-380 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/361.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ' ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΤΑ ΣΧΟΛΕΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ

Είναι καιρός να δούμε πώς κατανέμονταν οι φοιτητές στις διάφορες σχολές. Προηγουμένως όμως θα σταθούμε σε ένα φαινόμενο που επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την κατανομή αυτή: πρόκειται για το φαινόμενο των συχνών μετεγγραφών από τη μία σχολή στην άλλη. Η αρχική επιλογή της σχολής εγγραφής δεν ήταν πάντοτε οριστική. Πολλοί φοιτητές αποφάσιζαν κάποια στιγμή για διάφορους λόγους να αφήσουν τη σχολή της πρώτης εγγραφής και να μετεγγραφούν σε μια άλλη. Οι μετεγγραφές πραγματοποιούνταν συνήθως μετά το πρώτο έτος. Αρκετοί φοιτητές όμως άλλαζαν σχολή πολύ νωρίτερα: μερικούς μήνες η ημέρες μετά την εγγραφή τους και σε ορισμένες περιπτώσεις την ίδια ημέρα της εγγραφής τους.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι αρχικές εγγραφές δεν απεικονίζουν με ακρίβεια τις επιλογές των φοιτητών. Για να έχουμε μια πιστότερη εικόνα των επιλογών τους θα πρέπει να λάβουμε υπόψη όχι μόνο την αρχική εγγραφή σε μια σχολή, αλλά και τις μετεγγραφές που πραγματοποιήθηκαν σε άλλες σχολές τουλάχιστο κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους. Ακολουθώντας τη λογική αυτή, θεώρησα ως σχολή εγγραφής ενός φοιτητή που έκανε μετεγγραφή μέσα στον πρώτο χρόνο, όχι τη σχολή που δήλωσε αρχικά αλλά εκείνη στην οποία μεταγράφτηκε. Με τον τρόπο αυτό καταγράφεται νομίζω ακριβέστερα η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές1. Επειδή όμως οι μετεγγραφές, τόσο

1. Στους πίνακες κατανομής των φοιτητών κατά σχολές που δημοσιεύονται σε διάφορες πανεπιστημιακές πηγές (πρυτανικές λογοδοσίες, Χρονικόν του Πανταζίδη, Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, 1912) πιθανότατα δεν υπολογίζονται οι μετεγγραφές στη διάρκεια του πρώτου έτους, γι' αυτό οι αριθμοί παρουσιάζουν κάποια απόκλιση από τους δικούς μας. Σύμφωνα με την τελευταία πηγή (Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου), στο διάστημα 1837-1890/91 γράφτηκαν στη Θεολογική Σχολή 436 φοιτητές, στη Νομική 7.622, στην Ιατρική 5.210, στη Φιλοσοφική 3.572 και στο Φαρμακευτικό Σχολείο 674. Πβ. εδώ, Πίν. 22.

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/362.gif&w=600&h=915

εκείνες που έγιναν στο πρώτο έτος όσο και εκείνες που έγιναν αργότερα,

αποτελούν ένα γενικότερο δείκτη των προτιμήσεων των φοιτητών, εξετάζονται παρακάτω και χωριστά (Πίν. 23).

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Κατανομή των φοιτητών κατά σχολές

Έτη

θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφ.

Φαρμακ.

Σύνολο

1837-40/1

15

55

33

46

10

159

1841/2-50/1

36

220

460

236

80

1.032

1851/2-60/1

78

795

571

300

109

1.853

1861/2-70/1

108

1.352

736

489

117

1

2.803

1871/2-80/1

103

1.719

1.426

819

127

4.194

1881/2-90/1

94

3.501

1.990

1.624

239

18

7.466

Σύνολο

434

7.642

5.216

3.514

682

19

17.507

Πηγές: βλ. Πίν. 8.

Πηγές: βλ. Πίν. 8.

Η ταξινόμηση των φοιτητών κατά σχολές, όπως παρουσιάζεται στον Πίν. 22, δείχνει τον διαφορετικό βαθμό έλξης που ασκούν σ αυτούς οι διάφορες σχολές (βλ. και Διάγρ. 3). Την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των φοιτητών έχει η Νομική, η οποία συγκεντρώνει συνολικά, στο διάστημα 1837-1890, το 43,7% των εγγραφομένων. Δεύτερη στις προτιμήσεις τους, αλλά με μια διαφορά 14 περίπου ποσοστιαίων μονάδων, έρχεται η Ιατρική (29β%)2 και τρίτη η Φιλοσοφική (20%). Το χαμηλότερο ποσοστό συγκεντρώνει η Θεολογική Σχολή3,

ενώ σε καλύτερη θέση βρίσκεται το Φαρμακευτικό Σχολείο. Οι συσχετισμοί αυτοί δεν ήταν οι ίδιοι από την αρχή της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, αλ

λά άρχισαν να διαμορφώνονται σταδιακά από τα μέσα του 19ου αιώνα.

2. Στους φοιτητές της Ιατρικής Σχολής περιλαμβάνεται και ένας μικρός αριθμός μαθητών (11) της Χειρουργικής Σχολής, που λειτούργησε για λίγο στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου παράλληλα με την Ιατρική. Τα ονόματά τους δημοσιεύει ο Γερ. Πεντόγαλος, Σχολεία Ιατρικής παιδείας στην Ελλάδα. 1. Ιατροχειρουργικόν Σχολείον (18351837), 2. Χειρουργική Σχολή (1838-1840), Θεσσαλονίκη 1991, σ. 131-132.

3. Με βάση το Μητρώο, από τους 434 φοιτητές που γράφτηκαν στη Θεολογική Σχολή στα χρόνια 1837-1890 οι 159 ήταν ιερωμένοι (κυρίως μοναχοί), ενώ ένα μικρότερο αριθμό ιερωμένων είχε η Φιλοσοφική (58). Στο Μητρώο όμως δεν καταγράφεται, όπως είπαμε, η ιδιότητα αρκετών φοιτητών της Θεολογικής κυρίως με μοναχικά ονόματα (π.χ. Αγαθάγγελος, Βαρθολομαίος, Γερβάσιος, Νικάνωρ κλπ.). Συνυπολογίζοντας και αυτούς, υποθέτω ότι οι ιερωμένοι φοιτητές της Θεολογικής υπερέβαιναν το 50%.

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/363.gif&w=600&h=915

4000

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3 Κατανομή των φοιτητών κατά σχολές (βλ. Πίν. 22)

1837-40/1

1841/2-50/1 1851/2-60/1 1861/2-70/1 1871/2-80/1 1881/2-90/1

Συγκεκριμένα, παρατηρούμε ότι ως τότε την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των φοιτητών είχε η Ιατρική Σχολή· στα επόμενα χρόνια όμως το ποσοστό της μειώνεται και ανεβαίνει στην πρώτη θέση η Νομική, με σημαντική μάλιστα απόσταση από την Ιατρική όσο περνούν τα χρόνια (Πίν. 22). Κάτι ανάλογο ισχύει και για τη Φιλοσοφική Σχολή, η οποία ενώ στα χρόνια 1837-1850 αντιπροσώπευε το 23,7% των εγγεγραμμένων, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα πέφτει αρκετά χαμηλότερα. Το Φαρμακευτικό Σχολείο, τέλος, και η Θεολογική Σχολή αντιπροσωπεύονται σταθερά με χαμηλά ποσοστά (γύρω στο 4% και 2,5%, αντίστοιχα, σε όλη την περίοδο που εξετάζουμε), χωρίς να λείπουν όμως και εδώ οι εποχικές διακυμάνσεις.

Ας δούμε όμως τα πράγματα από πιο κοντά. Το πρώτο έτος λειτουργίας του Πανεπιστημίου οι φοιτητές ήταν κατανεμημένοι ως εξής : 22 στη Νομική, 18 στη Φιλοσοφική, 7 στη Θεολογική και 5 στην Ιατρική (βλ. Πίν. 8)· το Φαρμακευτικό Σχολείο δεν είχε ιδρυθεί ακόμη. Αν και η κατανομή αυτή ήταν περιστασιακή, αφού το Πανεπιστήμιο μόλις έκανε τα πρώτα του βήματα, δείχνει πάντως ένα πρώιμο ενδιαφέρον για τη Νομική. Η ίδια σχολή συγκέντρωνε ε-

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/364.gif&w=600&h=915

εξάλλου και την πλειονότητα των τακτικών ακροατών, αφού από τους 75 που γράφτηκαν το 1837/8 στο Πανεπιστήμιο οι 71 είχαν προτιμήσει τη Νομική4. Οι νομικές σπουδές θα συνεχίσουν να ελκύουν το ενδιαφέρον των φοιτητών και στα αμέσως επόμενα χρόνια, αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του 1840 σημειώνεται μια μετατόπιση προς τις ιατρικές σπουδές. Πραγματικά, για δέκα περίπου χρόνια η Ιατρική Σχολή δέχεται τον μεγαλύτερο αριθμό φοιτητών: από τους 1.400 περίπου που εγγράφονται στην περίοδο 1842-1852 στο Πανεπιστήμιο το 46% επιλέγει την Ιατρική και μόνο το 22,5% τη Νομική. Αξιοσημείωτο είναι επίσης και το ενδιαφέρον που υπάρχει στα χρόνια αυτά για τη Φιλοσοφική, αφού το ποσοστό της είναι ελάχιστα μικρότερο από εκείνο της Νομικής (21,5%) και αρκετά υψηλότερο από τον μέσο όρο που συγκεντρώνει η σχολή αυτή σε ολόκληρη την περίοδο που εξετάζουμε.

Για να εξηγήσουμε τις διαφορές αυτές θα πρέπει κατ' αρχήν να λάβουμε υπόψη μας τη γεωγραφική κατανομή των εγγραφομένων και ειδικότερα την

αντιστοιχία μεταξύ ημεδαπών και αλλοδαπών φοιτητών. Όπως θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε και παρακάτω, ανάμεσα στις δύο αυτές ομάδες υπάρχει μια βασική διαφοροποίηση: οι ημεδαποί φοιτητές επιλέγουν στο μεγαλύτερο ποσοστό τους τη Νομική, ενώ οι αλλοδαποί δείχνουν μεγαλύτερη προτίμηση για την Ιατρική. Έτσι, από το σύνολο των φοιτητών που εγγράφονται στην περίοδο 1837-1890 στις τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές -εξαιρούνται οι μαθητές του Φαρμακευτικού Σχολείου, διότι δεν έχουμε γι' αυτούς τόπο καταγωγής- οι ημεδαποί προτιμούν σε ποσοστό 51,7% τη Νομική και 26,8% την Ιατρική, ενώ τα αντίστοιχα ποσοστά για τους αλλοδαπούς είναι 31,8% και 40,2%. Μια ανάλογη διαφοροποίηση υπάρχει και ως προς τη Φιλοσοφική Σχολή: οι ημεδαποί φοιτητές την προτιμούν σε ποσοστό 19,1%, ενώ οι αλλοδαποί σε ποσοστό 24,7% (Πίν. 25). Οι διαφοροποιήσεις αυτές, αν και παρουσιάζουν διακυμάνσεις στον χρόνο, είναι σε γενικές γραμμές σταθερές και επηρεάζουν ως ένα βαθμό και την κατανομή των εγγραφών κατά σχολή.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου. Ως τα μέσα του 19ου αιώνα οι φοιτητές που προέρχονται από περιοχές του έξω

ελληνισμού υπερβαίνουν το 50% και επιλέγουν κατά πρώτο λόγο την Ιατρική και κατόπιν τη Φιλοσοφική και Νομική, η αντιστρόφως, ενώ οι ημεδαποί προτιμούν κατά σειρά την Ιατρική -αλλά σε χαμηλότερο ποσοστό από τους αλλοδαπούς-, τη Νομική και τη Φιλοσοφική. Είναι αυτονόητο ότι το υψηλό ποσοστό της Ιατρικής διαμορφώνεται και με βάση τις επιλογές των αλλοδαπών

4. Κ. Σχινάς, Λόγος, 1838, σ. 5 και Γ. Ράλλης, Λόγος, 1842, σ. 2.

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/365.gif&w=600&h=915

φοιτητών. Ανεξάρτητα όμως απ' αυτό, η Ιατρική έχει την εποχή αυτή την πρώτη θέση και στις προτιμήσεις των ημεδαπών φοιτητών.

Η επιλογή αυτή βρίσκεται σε αντιστοιχία με τη μεγάλη ζήτηση ιατρικού προσωπικού που παρατηρείται στις πρώτες δεκαετίες του ελληνικού κράτους. Όπως είναι γνωστό, την εποχή αυτή η ελληνική πολιτεία παίρνει σειρά μέτρων για τη βελτίωση των υγειονομικών συνθηκών της χώρας. Οργανώνονται δημόσιες υπηρεσίες υγιεινής, ιδρύονται τα πρώτα νοσοκομεία και επιχειρείται με θεσμικά μέτρα η οριοθέτηση και ο εξορθολογισμός του ιατρικού

επαγγέλματος5. Οι φροντίδες αυτές, σε συνδυασμό και με την αύξηση του

ενδιαφέροντος των αστικών κέντρων για ιατρική περίθαλψη, προκαλούν μια αυξημένη ζήτηση επιστημονικού ιατρικού προσωπικού, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει και τις επιλογές των φοιτητών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης και την κοινωνική ακτινοβολία του Ιατρικού επαγγέλματος. Από τα προεπαναστατικά χρόνια έως αρκετά αργότερα οι γιατροί, και μάλιστα όσοι είχαν κάνει σπουδές σε ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, κατείχαν υψηλή θέση στην κοινωνική Ιεραρχία και απολάμβαναν σεβασμό και εκτίμηση6. Είναι ευεξήγητο, λοιπόν, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ιατρική στα πρώτα χρόνια του Πανεπιστημίου .

Οι επιλογές των φοιτητών αρχίζουν να αλλάζουν από τα μέσα του αιώνα, οπότε την πρώτη θέση καταλαμβάνει η Νομική Σχολή. Η μετακίνηση αυτή συμ-

5. Για την υγειονομική πολιτική του ελληνικού κράτους την εποχή αυτή βλ. Αρ. Π. Κούζης, «Αι μετά την ίδρυσιν του Βασιλείου της Ελλάδος πρώται αρχαί υγειονομικής πολιτικής και οργανώσεως της δημοσίας υγείας επί τη βάσει των ανεκδότων χειρογράφων πρακτικών του Ιατροσυνεδρίου», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών 21,1946, σ. 363, 61-91. Πβ. Β. Π. Ρόζος, Αι πρώται εν Ελλάδι μέριμναι περί της δημοσίας υγιεινής, της ιατρικής αντιλήψεως και της κοινωνικής προνοίας (1821-1862), Αθήνα 1976- Αριστοτέλης Σταυρόπουλος, «Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα τα πρώτα ογδόντα χρόνια της ως πρωτεύουσας», Αθήνα Πρωτεύουσα Πόλη, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 128-134· Στέλιος Χιωτάκης, Για μια κοινωνιολογία των Ελευθέριων επαγγελμάτων. Επιστημονική επαγγελματοποίηση των Ιατρικών υπηρεσιών, Αθήνα, Οδυσσέας, σ. 160 κ.εξ.

6. Οι σχετικές μαρτυρίες είναι πολλές. Ο Ανδρέας Συγγρός, μιλώντας για τον πατέρα του, γιατρό σπουδασμένο στην Πίζα και το Παρίσι πριν από την Επανάσταση του 1821, σημειώνει ότι «τότε οι ιατροί και οι ανεπιστήμονες ακόμη, από αμαθών φαρμακοποιών επαγγελλόμενοι τον ιατρόν, ηξιούντο εν τη κοινωνία σπουδαίων διακρίσεων» (Ανδρέας Συγγρός, Απομνημονεύματα, επιμέλεια: Άλκης Αγγέλου, Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου, βιβλίο πρώτο-τόμος Α', Αθήνα, Εστία, 1998, σ. 11), ενώ ένας βαυαρός γιατρός που επισκέπτεται την Ελλάδα το 1842 σημειώνει ότι οι Έλληνες προσφωνούν τους γιατρούς «Εξοχώτατε» και ότι οι σημαντικότεροι έλληνες πολιτικοί είχαν σπουδάσει ιατρική (Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Αθηναϊκά, Αττικοβοιωτικά, Δωδεκανησιακά, 1815-1980, Αθήνα, Ωκεανίδα, 1991, σ. 109).

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/366.gif&w=600&h=915

συμπίπτει, όχι τυχαία, με την αύξηση του αριθμού των ημεδαπών φοιτητών. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1850 οι φοιτητές που προέρχονται από το ελληνικό κράτος αυξάνονται με γρηγορότερο ρυθμό από τους αλλοδαπούς και η αλλαγή αυτή επιδρά και στην κατανομή των εγγραφών. Πραγματικά, την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των ημεδαπών φοιτητών έχει από την εποχή αυτή η Νομική και κατόπιν, με σημαντική διαφορά, η Ιατρική.

Η στροφή των ημεδαπών φοιτητών προς τις νομικές σπουδές κορυφώνεται στη δεκαετία του 1860, γεγονός που βρίσκεται σε συνάφεια με τις σύγχρονες πολιτικές εξελίξεις. Η μαθητική νεολαία της εποχής, μεγαλωμένη στο κλίμα του αντιδυναστικού αγώνα (1859-1862) και των πολιτικών αναζητήσεων της εποχής, αποκτά για πρώτη φορά ενεργό πολιτική συνείδηση και φιλοδοξεί να πάρει μέρος, με τον ένα η τον άλλο τρόπο, στη διαχείριση των δημόσιων πραγμάτων. Ο δρόμος που οδηγεί στον χώρο του δημοσίου, στις ανώτερες κρατικές θέσεις και στον πολιτικό στίβο, περνάει κατά κανόνα μέσα από τη Νομική, γεγονός που δίνει στη σχολή αυτή την πρώτη θέση στις επιλογές της νεολαίας. Προς την ίδια κατεύθυνση λειτουργεί και η αίγλη με την οποία περιβάλλεται η Νομική Σχολή μετά το 1862, καθώς περιλαμβάνει στο διδακτικό προσωπικό της καθηγητές, όπως ο Ν. Σαρίπολος, που είχαν εναντιωθεί στο οθωνικό καθεστώς και είχαν συμβάλει στην εδραίωση της επανάστασης7. Οι παράγοντες αυτοί συντελούν ώστε οι νομικές σπουδές να προσελκύουν όλο και περισσότερους φοιτητές, ημεδαπούς κυρίως αλλά και αλλοδαπούς : είναι η μοναδική περίοδος που οι τελευταίοι προτιμούν περισσότερο τη Νομική από την Ιατρική8.

7. Ας σημειωθεί επίσης ότι η Νομική θεωρείται στον 19ο αιώνα ως η σχολή που εκπροσωπεί το φιλελεύθερο πνεύμα στο Πανεπιστήμιο. Σχολιάζοντας το 1890 ο συγγραφέας μιας μελέτης για το δικηγορικό επάγγελμα το ενδιαφέρον της νεολαίας για τις νομικές σπουδές στη δεύτερη συνταγματική περίοδο της χώρας, παρατηρεί ότι «η υπέρμετρος αϋτη εν τη νομική συσσώρευσις της νεότητος, προτιμώσης την σπουδήν

επιστήμης ελευθέρας και παντί κλάδω ανεπτυγμένης, είναι χαρακτηριστική των επικρατουσών ιδεών και φρονημάτων» και καταλήγει στη διαπίστωση ότι τα νομικά

επαγγέλματα, όπως αυτό του δικηγόρου, συνέβαλαν στη διαμόρφωση «φιλελευθέρων ιδεών και φρονημάτων». Στίλπων Π. Ιωαννίδης, Δικηγόροι και δικηγορία. Ιστορική επί του επαγγέλματος μελέτη, Αθήνα 1890, σ. 71, 72.

8. Πραγματικά, στα χρόνια 1860/61-1869/70 το 34% των αλλοδαπών φοιτητών εγγράφονται στη Νομική και το 30,3% στην Ιατρική (δεν λογαριάζονται οι μαθητές του Φαρμακευτικού Σχολείου). Τα αντίστοιχα ποσοστά για τους ημεδαπούς είναι 57,1% και 23,3%. Η έλξη της Νομικής όμως ήταν για τους αλλοδαπούς φοιτητές προσωρινή,

αφού στις δεκαετίες του 1870 και 1880 η Ιατρική καταλαμβάνει και πάλι την πρώτη θέση στις προτιμήσεις τους.

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/367.gif&w=600&h=915

Η τάση των ημεδαπών προς τη Νομική ανακόπτεται στη δεκαετία του 1870, αλλά ανεβαίνει και πάλι ψηλά στη δεκαετία του 1880. Αυτό δείχνει ότι, πέρα από τις συγκυριακές καταστάσεις, η συρροή στη Νομική ήταν ένα δυναμικό φαινόμενο, τις ρίζες του οποίου πρέπει να αναζητήσουμε στον χαρακτήρα των νομικών σπουδών. Όπως έχει παρατηρηθεί, η Νομική Σχολή στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από μια πολυλειτουργικότητα9. Δεν παράγει, δηλαδή, μόνο επαγγελματίες νομικούς (δικηγόρους, δικαστικούς, συμβολαιογράφους κλπ.) η πολιτικούς, αλλά ανοίγει στους σπουδαστές της ένα ευρύ πεδίο θέσεων στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα10. Έτσι, ο διπλωματούχος η και ο φοιτητής απλώς της Νομικής έχει αυξημένες πιθανότητες να διοριστεί σε μια δημόσια υπηρεσία η να σταδιοδρομήσει στον διπλωματικό κλάδο, στον χώρο της δημοσιογραφίας, του εμπορίου, των τραπεζικών και ασφαλιστικών ιδρυμάτων. Τον χαρακτήρα αυτόν της Νομικής επισημαίνει το 1870 ο καθηγητής και πρύτανης του Πανεπιστημίου Π. Καλλιγάς για να εξηγήσει το ενδιαφέρον των φοιτητών για τις νομικές σπουδές : η σχολή αυτή, γράφει, είναι εκείνη που οδηγεί «εις τα πλείστα εν τη κοινωνία αξιώματα, δικαστικά, διοικητικά, προξενικά και διπλωματικά»11. Προς την πολυλειτουργική αυτή κατεύθυνση είναι προσανατολισμένο άλλωστε και το πρόγραμμα σπουδών, το οποίο δεν περιορίζεται στη νομική εκπαίδευση των φοιτητών, αλλά παρέχει σ' αυτούς και μια γενική παιδεία, που διευκολύνει την ενασχόληση τους και με άλλα, όχι καθαρά νομικά, επαγγέλματα.

Η Νομική, λοιπόν, επιτελεί μια κοινωνική λειτουργία πολύ ευρύτερη από εκείνη που αφήνει να εννοηθεί το όνομά της. Είναι η σχολή που τροφοδοτεί με

9. Βλ. τη μελέτη της Ιωάννας Λαμπίρη-Δημάκη, «Η συμβολή των νομικών σπουδών στη διαμόρφωση των ελίτ: από τα πορίσματα μιας έρευνας», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, ό.π., τ. Β', σ. 471-481.

10. Για το «ευρύ στάδιον» της νομικής επιστήμης κάνει λόγο και ο Κωστής Παλαμάς. Αναφερόμενος στα χρόνια των σπουδών του στη Νομική (γράφεται το 1875), σημειώνει το 1927 : «Τότε όλοι σχεδόν οι από τα μέρη μας νέοι, αστόχαστα, τυφλά, μηχανικά, ασυνείδητα, κατά γενικώτατον κανόνα, γράφονταν στη Νομική. Είχε καταντήσει δόγμα αδιαφιλονείκητο, ένα Πιστεύω, κ' ένα Πάτερ ημών, το "ευρύ στάδιον", καθώς όλοι σοβαρά τόνιζαν τριγύρω μας, της Νομικής επιστήμης» (Κωστή Παλαμά, Άπαντα, τ. Δ', Αθήνα, Μπίρης, χ.χ., σ. 446). Την ίδια εποχή ο Γρηγόριος Ξενόπουλος στο μυθιστόρημά του Πλούσιοι και Φτωχοί, που εκδόθηκε το 1924 αλλά αναφέρεται στα τέλη του 19ου αιώνα, εμφανίζει τον ένα από τους δύο πρωταγωνιστές, ο οποίος σπουδάζει στη Νομική και είναι ο «αρνητικός» ήρωας του έργου, να δηλώνει: «Με τα νομικά γίνεται κανένας ό,τι θέλει!...» και μάλιστα «βγάνει όσους παράδες θέλει!» (Πλούσιοι και Φτωχοί, Αθήνα, Εστία, 1926, σ. 91).

11. Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870, σ. 5.

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/368.gif&w=600&h=915

μεσαίο και ανώτερο προσωπικό τις δημόσιες υπηρεσίες και τον ιδιωτικό τομέα και αποτελεί τον χώρο μέσα στον οποίο διαμορφώνεται και αναπαράγεται το μεγαλύτερο τμήμα της κρατικής και κοινωνικής ελίτ. Ουσιαστικά, η λειτουργία αυτή της Νομικής βρίσκεται σε αντιστοιχία με τον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, που χαρακτηρίζεται από την υπερανάπτυξη του τριτογενούς τομέα: του εμπορίου, των ελεύθερων επαγγελμάτων, των δημόσιων και ιδιωτικών υπηρεσιών12.

Αν για τους ημεδαπούς φοιτητές οι σπουδές στη Νομική Σχολή υπόσχονταν ένα καλό και προσοδοφόρο επάγγελμα, για τους αλλοδαπούς που ήθελαν να σταδιοδρομήσουν στην πατρίδα τους οι νομικές σπουδές είχαν μικρότερη

επαγγελματική αξία, από την άποψη τουλάχιστο ότι οι υπηρεσίες του οθωμανικού κράτους και γενικά τα δημόσια αξιώματα, με ορισμένες εξαιρέσεις, δεν ήταν προσιτά σ αυτούς. Από την άλλη μεριά όμως είχαν τη δυνατότητα να ασκήσουν στις χριστιανικές κοινότητες νομικά και κυρίως ελεύθερα επαγγέλματα. Ωστόσο ο χώρος σταδιοδρομίας των αλλοδαπών δεν ήταν μόνο η επικράτεια του έξω ελληνισμού. Αρκετοί αλλοδαποί που σπούδαζαν νομικά σκόπευαν να παραμείνουν -και παρέμεναν τελικά- στην Ελλάδα, ασκώντας συναφή επαγγέλματα στην πρωτεύουσα η σε άλλες πόλεις.

Η σχολή όμως που είλκυε περισσότερο το ενδιαφέρον τους ήταν, όπως είπαμε , η Ιατρική, πράγμα που οφείλεται στο ότι το ιατρικό επάγγελμα, ανταποκρινόμενο σε μονιμότερες κοινωνικές ανάγκες, ήταν περιζήτητο στην οθωμανική επικράτεια και πρόσφερε μια σίγουρη και επικερδή απασχόληση. Όπως επισημαίνει το 1853 ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Π. Αργυρόπουλος, η ιατρική είναι η μόνη επιστήμη η «καθιστώσα τον βίον απανταχού της Εύρωπαϊκής Τουρκίας εύπορον και σεβαστόν»13. Είναι γνωστό άλλωστε ότι οι ελληνες γιατροί δεν ασκούσαν το επάγγελμά τους μόνο στις χριστιανικές κοινότητες αλλά και στις τουρκικές, αφού η Πύλη απ' αυτούς διάλεγε συνήθως τους κοινοτικούς γιατρούς που διατηρούσε στα διάφορα βιλαέτια14 και μάλιστα

12. Βλ. για το θέμα αυτό Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, Αθήνα 1977, σ. 440 κ.εξ. και του ίδιου, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος. Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα, Αθήνα, Θεμέλιο, 1981, σ. 153-163, όπου ο πληθωρισμός των νομικών επαγγελμάτων συνδέεται με την «υπερλειτουργία» του κράτους.

13. Π. Αργυρόπουλος, Λογοδοσία, [1854J, σ. 3. Το ενδιαφέρον των ομογενών φοιτητών για τις ιατρικές σπουδές επισημαίνεται και στο έργο Η Στρατιωτική Ζωή εν Ελλάδι, Βραΐλα 1870 (επανέκδοση με επιμ. Mario Vitti, Αθήνα, Ερμής, 1977, σ. 21).

14. G. Deschamps, Η Ελλάδα σήμερα. Οδοιπορικό 1890, μετάφρ. Α. Δαούτη, Αθήνα, Τροχαλία, 1992, σ. 349.

Σελ. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/369.gif&w=600&h=915

στα στην Κωνσταντινούπολη. Έλληνες γιατροί επίσης, που προέρχονταν από διάφορες περιοχές της οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά και του ελληνικού

κράτους, με σπουδές στη δυτική Ευρώπη και στο ελληνικό Πανεπιστήμιο,

επανδρώνουν την αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή της Κωνσταντινούπολης, που ιδρύθηκε το 1839 με τη συμβολή του Στέφανου Καραθεοδωρή, ενώ οι ίδιοι προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στα ανάκτορα και σε στρατιωτικά νοσοκομεία η ασκούν ελεύθερα την ιατρική15.

Εκτός από την Ιατρική, οι αλλοδαποί φοιτητές ενδιαφέρονται, όπως είδαμε , και για τη Φιλοσοφική Σχολή σε μεγαλύτερο ποσοστό από τους ημεδαπούς, πράγμα που δεν είναι άσχετο με τη μεγάλη ζήτηση διδακτικού προσωπικού που υπήρχε στα ελληνικά σχολεία της οθωμανικής επικράτειας, ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα16.

ΜΕΤΕΓΓΡΑΦΕΣ

Οι τάσεις που επισημάνθηκαν ως προς την επιλογή των σχολών αποτυπώνονται και στο επίπεδο των μετεγγραφών. Όπως σημειώσαμε ήδη, οι φοιτητές αφήνουν συχνά τη σχολή της πρώτης εγγραφής τους για να μετεγγραφούν σε μία άλλη. Ένας φοιτητής, για παράδειγμα, εγγράφεται στη Φιλοσοφική και αφού φοιτήσει σ' αυτήν για ένα μικρό η μεγάλο διάστημα μετεγγράφεται κατόπιν στη Νομική, απ' όπου παίρνει ενδεχομένως και το δίπλωμά του. Αυτή είναι η συνηθέστερη περίπτωση· ενδέχεται όμως να κάνει και περισσότερες από μία μετεγγραφές σε διάφορες σχολές, χωρίς να φτάσει ποτέ στο δίπλωμα. Η ευκολία με την οποία οι φοιτητές αλλάζουν σχολή -μια συνήθεια που, ας σημειωθεί, ήταν πολύ διαδεδομένη στα γερμανικά Πανεπιστήμιαεδράζεται στη φιλελεύθερη οργάνωση των σπουδών. Δείχνει όμως παράλληλα και μια αμφιταλάντευση, που οφείλεται στο ότι οι φοιτητές μπαίνοντας στο Πανεπιστήμιο δεν έχουν πάντοτε ακριβή γνώση και ενημέρωση για το περιεχόμενο των σπουδών και τις επαγγελματικές προοπτικές που διανοίγει η σχολή

15. Κωνσταντίνος Τρομπούκης, Η ελληνική ιατρική στην Κωνσταντινούπολη, 18561923, Αθήνα, Σύνδεσμος των εν Αθήναις Μεγαλοσχολιτών, 2000, σ. 83 κ.εξ., 108 κ.εξ.

16. Μιλώντας το 1890 ο V. Bérard για τους αλβανόφωνους χριστιανούς του Ελμπασάν, σημειώνει: «Τούτο το χρόνο έστειλαν δύο από τα παιδιά τους στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, το ένα για να σπουδάσει τη φιλολογία και να γίνει μια μέρα σχολάρχης τους, το άλλο για να σπουδάσει την Ιατρική και να τους γλιτώσει από τους κομπογιαννίτες και καλόγερους δερβίσηδες». V. Bérard, Τουρκία και Ελληνισμός. Οδοιπορικό στη Μακεδονία, μετάφρ. Μ. Λυκούδης, Αθήνα, Τροχαλία, 1987, σ. 90.

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/370.gif&w=600&h=915

που επέλεξαν. Τη γνώση αυτή την αποκτούν σταδιακά, μετά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο, με βάση τους Οδηγούς σπουδών, τις προσωπικές τους εμπειρίες και ασφαλώς τις πληροφορίες που κυκλοφορούν στον περιβάλλοντα χώρο για την επαγγελματική αξία των σπουδών και των διπλωμάτων κάθε σχολής. Σταθμίζοντας τα πράγματα, λοιπόν, αποφασίζουν αν θα συνεχίσουν να σπουδάζουν στη σχολή που επέλεξαν η αν θα μεταπηδήσουν σε μια άλλη.

Από τους φοιτητές που εγγράφονται στις τέσσερις κύριες πανεπιστημιακές σχολές μεταξύ του 1837 και 1890, μετεγγράφονται, σύμφωνα με το Μητρώο φοιτητών, γύρω στους 1.630 (το 10% περίπου του συνόλου). Στο Μητρώο όμως, όπως προκύπτει από ασφαλείς ενδείξεις, δεν σημειώνεται το σύνολο των μετεγγραφών17. Επομένως, ο πραγματικός αριθμός τους είναι μεγαλύτερος. Περιοριζόμενοι στις δηλωμένες μετεγγραφές, παρατηρούμε πρώτον ότι οι 522 γίνονται κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους σπουδών, ενώ οι υπόλοιπες 1.108 στα επόμενα χρόνια, και δεύτερον ότι από τους φοιτητές που μετεγγράφονται ένα ποσοστό γύρω στο 12% πραγματοποιεί δύο μετεγγραφές και ορισμένοι τρεις η και περισσότερες18.

ΠΙΝΑΚΑΣ 23

Μετεγγραφές φοιτητών εγγραφέντων κατά τα έτη 1837-1890

Μετεγγραφές φοιτητών εγγραφέντων κατά τα έτη 1837-1890

Σχολή

θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφ.

Φαρμακ.

Σύνολο

(α)

(β)

(α) (β)

(α) (β)

(α) (β)

(α) (β)

(α) (β)

Θεολογική

5 11

2 9

12 23

19 43

Νομική

2

6

78 97

41 100

5

121 208

Ιατρική

3

4

107 178

51 65

1 19

162 266

Φιλοσοφική

8

26

118 356

94 196

13

220 591

Σύνολο

13

36

230 545

174 302

104 188

1 37

522 1.108

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Σχολές: στην κάθετη στήλη σημειώνονται οι σχολές εγγραφής, ενώ στην όριζόντια οι σχολές μετεγγραφής, (α) μετεγγραφές κατά το πρώτο έτος, (β) μετεγγραφές μετά το πρώτο έτος.

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Σχολές: στην κάθετη στήλη σημειώνονται οι σχολές εγγραφής, ενώ στην όριζόντια οι σχολές μετεγγραφής, (α) μετεγγραφές κατά το πρώτο έτος, (β) μετεγγραφές μετά το πρώτο έτος.

17. Οι μετεγγραφές σημειώνονται, όπως είπαμε παραπάνω, όχι σε ιδιαίτερη στήλη του Μητρώου αλλά στις «Παρατηρήσεις». Οι περισσότερες μετεγγραφές γίνονται βέβαια μέσα στο χρονικό διάστημα 1837-1890· υπάρχουν όμως και αρκετές (γύρω στις 150) που γίνονται αργότερα.

18. Ένα ακραίο αλλά πάντως ενδεικτικό παράδειγμα της συχνότητας των μετεγγραφών αποτελεί η περίπτωση ενός φοιτητή (Π. Ζερβουλάκος), ο οποίος σε διάστημα τριών ετών (1864-67) εχανε επτά μετεγγραφές.

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/371.gif&w=600&h=915

Ας δούμε ποια είναι η κίνηση των μετεγγραφών από τη μία σχολή στην

άλλη, ξεκινώντας από τους 522 φοιτητές που έκαναν μετεγγραφή κατά το πρώτο έτος. Θυμίζω ότι τις μετεγγραφές αυτές τις θεωρήσαμε στον υπολογισμό της κατανομής των φοιτητών κατά σχολές ως αρχικές εγγραφές. Κατά τον Πίν. 23, από τους 522 φοιτητές οι 220 (ποσοστό 42,3%) είχαν εγγραφεί αρχικά στη Φιλοσοφική. Η ίδια σχολή δέχεται και ορισμένους φοιτητές από άλλες σχολές, αλλά αυτοί είναι πολύ λιγότεροι (104) από εκείνους που φεύγουν: έχουμε

επομένως στη Φιλοσοφική Σχολή μια «απώλεια» 116 φοιτητών. Το ίδιο φαινόμενο, αλλά σε μικρότερο βαθμό, παρατηρείται και στη Θεολογική. Αντίθετα, η Ιατρική δέχεται τον ίδιο περίπου αριθμό φοιτητών με εκείνον που χάνει, ενώ η Νομική τον διπλάσιο. Το συμπέρασμα που προκύπτει εύκολα από τα παραπάνω είναι ότι η σχολή που έχει τις περισσότερες διαρροές λόγω των μετεγγραφών είναι η Φιλοσοφική, ενώ οι σχολές που ευνοούνται απ' αυτές είναι η Νομική και η Ιατρική, οι οποίες αποτελούν τον πόλο έλξης της πλειονότητας των μετεγγραφομένων. Αναλυτικότερα, παρατηρούμε ότι από τους φοιτητές που είχαν πρωτοεγγραφεί στη Φιλοσοφική το μεγαλύτερο ποσοστό στρέφεται προς τη Νομική (53,6%) και την Ιατρική (42,7%). Τη Νομική επίσης προτιμούν στην πλειονότητά τους και οι μετεγγραφόμενοι φοιτητές της Ιατρικής. Αντίθετα οι φοιτητές της Θεολογικής δείχνουν να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη συγγενέστερη Φιλοσοφική Σχολή19. Όσο για τους φοιτητές της Νομικής, αυτοί μετεγγράφονται κυρίως στην Ιατρική. Αθροιστικά, η Νομική συγκεντρώνει τις προτιμήσεις του 44% των μετεγγραφομένων και η Ιατρική το 33%.

Τις ίδιες περίπου τάσεις παρατηρούμε και στις μετεγγραφές που γίνονται μετά το πρώτο έτος σπουδών (Πίν. 23). Η Φιλοσοφική Σχολή εμφανίζει και

εδώ σημαντικές διαρροές προς τη Νομική κυρίως (60,2%) αλλά και την Ιατρική (33,2%). Οι φοιτητές της Ιατρικής στρέφονται και πάλι κατά το μεγαλύτερο ποσοστό τους προς τη Νομική, ενώ εκείνοι της Θεολογικής προς τη Φι-

19. Κάτι ανάλογο γίνεται και σε επίπεδο εγγραφών. Κληρικοί, προερχόμενοι κυρίως από μοναστήρια, προτιμούσαν να γραφτούν στη Φιλοσοφική και σε άλλες σχολές, παρά στη Θεολογική, προκαλώντας τη δυσφορία των καθηγητών της. Έτσι, το 1879 ο πρύτανης Ν. Δαμαλάς, καθηγητής της Θεολογικής, αρνήθηκε να εγγράψει τους φοιτητές αυτούς στη σχολή της αρεσκείας τους και μετέφερε το ζήτημα στο υπουργείο Παιδείας και την Ιερά Σύνοδο. Το υπουργείο Παιδείας όμως δεν συμφώνησε: ερμηνεύοντας, «ουκ ορθώς» κατά τον Δαμαλά, το άρθρο 18 του Κανονισμού του Πανεπιστημίου, «περί ελευθέρας εκλογής κλάδου και μαθήματος οιουδήποτε της επιστήμης», αποφάνθηκε ότι «μόνοι οι αποστέλλοντες τους κληρικούς εις το Πανεπιστήμιον και η Ιερά Σύνοδος (...) εισίν αρμόδιοι να ζητήσωσι το τοιούτον». Ν. Δαμαλάς, Λόγος, 1880, σ. 20-21.

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/372.gif&w=600&h=915

Φιλοσοφική. Μια κάποια διαφοροποίηση παρατηρείται μόνο στη συμπεριφορά των φοιτητών που μετεγγράφονται από τη Νομική σε άλλες σχολές. Διαπιστώνουμε, δηλαδή, ότι το ενδιαφέρον τους δεν στρέφεται μόνο προς την Ιατρική, αλλά μοιράζεται εξίσου ανάμεσα σ' αυτήν και τη Φιλοσοφική. Πιθανότατα, οι μετεγγραφόμενοι στη Φιλοσοφική αποτελούν μια διακεκριμένη κατηγορία φοιτητών, οι οποίοι, αφού έχουν παρακολουθήσει για ένα μικρό η μεγάλο διάστημα τα μαθήματα της Νομικής, αποφασίζουν κάποια στιγμή να

εγγραφούν και στη Φιλοσοφική, όχι τόσο για να πάρουν πτυχίο, όσο για να

αποκτήσουν μια γενική φιλολογική και επιστημονική καλλιέργεια. Υπάρχει,

εξάλλου, ανάμεσα στις δύο σχολές μια εκλεκτική συγγένεια, αφού και οι δύο δίνουν έμφαση στη γενική παιδεία. Ανεξάρτητα όμως από τις επιλογές αυτές, η Φιλοσοφική Σχολή συνεχίζει να έχει τις περισσότερες διαρροές, σε αντίθεση με τη Νομική, η οποία δέχεται ένα σημαντικά υψηλότερο ποσοστό φοιτητών από εκείνο που χάνει. Το ίδιο φαινόμενο, αλλά σε μικρότερη κλίμακα, παρατηρείται και στην Ιατρική.

Το γενικό συμπέρασμα που προκύπτει από τη μελέτη των μετεγγραφών είναι ότι οι φοιτητές στρέφονται, κατά κύριο λόγο, προς τις δύο «επικρατέστερες» σχολές, τη Νομική και την Ιατρική, οι οποίες προσφέρουν περισσότερες δυνατότητες για κοινωνική και επαγγελματική ανάδειξη. Επαναλαμβάνονται, δηλαδή, εδώ οι τάσεις που είδαμε στην επιλογή των σχολών εγγραφής. Πρέπει να σημειώσουμε επίσης ότι με τις μετεγγραφές (μετά το πρώτο έτος σπουδών) μεταβάλλεται κάπως και η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές, όπως αυτή προκύπτει από τις εγγραφές. Με άλλα λόγια, το φοιτητικό δυναμικό της Φιλοσοφικής, λόγω των διαρροών από τις μετεγγραφές, είναι λίγο μικρότερο από εκείνο που δίνουν οι εγγραφές, ενώ το αντίθετο συμβαίνει στη Νομική.

Ένα άλλο σημείο στο οποίο αξίζει να σταθούμε είναι ο χρόνος κατά τον οποίο γίνονται οι μετεγγραφές η αλλιώς η χρονική απόσταση ανάμεσα στην

εγγραφή και τις μετεγγραφές. Θα περιοριστούμε στις περιπτώσεις των φοιτητών που κάνουν μία μόνο μετεγγραφή, οι οποίοι είναι και οι περισσότεροι. Όπως βλέπουμε στον Πίν. 24, η μετεγγραφή πραγματοποιείται συνήθως σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Συγκεκριμένα, το 63,6% των φοιτητών αλλάζει σχολή είτε αμέσως μετά την εγγραφή είτε ένα χρόνο αργότερα, στην

αρχή συνήθως του δεύτερου ακαδημαϊκού έτους, ενώ από τους υπόλοιπους το 15,4% μετεγγράφεται μετά από 2-3 χρόνια και ένα μεγαλύτερο ποσοστό (21%) μετά από τέσσερα και πάνω χρόνια. Ο χρόνος της μετεγγραφής δεν είναι ο ίδιος σε όλες τις σχολές. Οι φοιτητές της Νομικής και της Ιατρικής μετεγ-

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/373.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 24

Χρονική απόσταση μεταξύ εγγραφής και πρώτης μετεγγραφής

Χρονική απόσταση μεταξύ εγγραφής και πρώτης μετεγγραφής

Σχολή

0-1

2-3

Έτη

4-10

11-

Σύνολο

Θεολογική

30

7

15

4

56

Νομική

319

55

59

6

439

Ιατρική

312

54

61

15

442

Φιλοσοφική

369

134

155

25

683

Σύνολο

1.030

250

290

50

1.620

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Για ένα μικρό αριθμό φοιτητών το Μητρώο δεν δίνει έτος μετεγγραφής.

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Για ένα μικρό αριθμό φοιτητών το Μητρώο δεν δίνει έτος μετεγγραφής.

μετεγγράφονται πολύ γρηγορότερα από τους συναδέλφους τους της Φιλοσοφικής και της Θεολογικής, οι οποίοι εμφανίζουν σημαντική καθυστέρηση. Χαρακτηριστικά, το 19,6% των φοιτητών της Φιλοσοφικής αποφασίζει να αλλάξει σχολή μετά από 2-3 έτη σπουδών και το 26,4% μετά από 4 και πάνω. Τα αντίστοιχα ποσοστά για τη Νομική και την Ιατρική μαζί είναι 12,4% και 16%.

Εδώ όμως είναι απαραίτητη μια διευκρίνιση. Οι φοιτητές που εμφανίζονται να μετεγγράφονται με μεγάλη καθυστέρηση δεν φοιτούν πάντα κανονικά στο Πανεπιστήμιο. Αρκετοί απ' αυτούς έχουν διακόψει για διάφορους λόγους τις σπουδές τους και επανερχόμενοι κάποια στιγμή, κάνουν μετεγγραφή σε άλλη σχολή. Υπάρχουν επίσης και εκείνοι που έχουν πάρει ήδη δίπλωμα από τη σχολή εγγραφής τους και γράφονται κατόπιν σε άλλη -ουσιαστικά εδώ έχουμε νέα εγγραφή και όχι μετεγγραφή- με την πρόθεση να πάρουν ένα δεύτερο δίπλωμα που προσφέρει καλύτερες επαγγελματικές προοπτικές. Στην παραπάνω κατηγορία ανήκουν αρκετοί διπλωματούχοι της Φιλοσοφικής, γεγονός που εξηγεί εν μέρει και τη σημαντική καθυστέρηση που παρατηρείται στις μετεγγραφές από τη σχολή αυτή σε άλλες. Κοντά σ' αυτούς όμως υπάρχουν και εκείνοι που μέσω των μετεγγραφών παρατείνουν

απλώς τις σπουδές τους, συγκροτώντας τη γνωστή κατηγορία των «αιωνίων φοιτητών», που επιχωριάζει σε όλα τα Πανεπιστήμια.

Προσφιλές θέμα της ελληνικής δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας, ο «αιώνιος» η «ισόβιος» φοιτητής παρουσιάζεται στα σχετικά κείμενα ως ένας γραφικός και ιδιόρρυθμος τύπος, «άφροντις», θυμόσοφος και δηκτικός20. Η ηλικία

20. Ιωάννης Ν. Πήλικας, «Φαιδροί τύποι. Ο αιωνίως τελειόφοιτος», Εικονογραφημένον

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/374.gif&w=600&h=915

κία του είναι απροσδιόριστη και η εξωτερική του εμφάνιση ασυνήθιστη. Τα χαρακτηριστικά αυτά τον καθιστούν συμπαθή στους καθηγητές και τους συμφοιτητές του, που τον αποκαλούν «παππού» η «πατέρα». Εκείνο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τον «αιώνιο» φοιτητή είναι η επιθυμία του να παρατείνει όσο γίνεται περισσότερο «τα αμέριμνα, τα πτερυγίζοντα και θροούντα έτη του φοιτητικού βίου»21. Μολονότι ξεκινά ως επιμελής φοιτητής, δεν ολοκληρώνει ποτέ τις σπουδές του, τρέφοντας «θανάσιμον απέχθειαν προς το εδώλιον των (...) εξετάσεων»22. Παραμένει «αιωνίως τελειόφοιτος», παρακολουθώντας με

επιμέλεια τις παραδόσεις των καθηγητών, τους οποίους όμως θεωρεί υποδεέστερους από άλλους παλαιότερους που έχει γνωρίσει και των οποίων κρατά «ως τιμαλφή κειμήλια» τις αποδείξεις ακροάσεως23.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΧΟΛΩΝ

Εξετάζοντας παραπάνω συνολικά την κατανομή των φοιτητών στις διάφορες σχολές, επισημάναμε ορισμένες διαφοροποιήσεις μεταξύ ημεδαπών και αλλοδαπών φοιτητών ως προς την επιλογή της σχολής εγγραφής. Οι διαφοροποιήσεις

μένον Επτανησιακόν Ημερολόγιον... του έτους 1913, έτος πρώτον, Αθήνα 1912, σ. 252· Α. Παπαδιαμάντης Αυτοβιογραφούμενος, επιμ. Παν. Μουλλάς, Αθήνα, Ερμής, 1974, σ. 244245. Ο «ισόβιος» φοιτητής είναι ένα από τα πρόσωπα του θεατρικού έργου του Γρηγόριου Ξενόπουλου, Φοιτηταί. Τρεις πράξεις μ' επίλογο, Αθήνα 1919, που διαδραματίζεται την εποχή των Ορεστειακών. Μεσόκοπος στην ηλικία, σιτίζεται εκ περιτροπής από συμφοιτητές του, που τους αποκαλεί «η Δευτέρα μου», «η Τρίτη μου» κλπ. Δεν συμμετέχει στις διαδηλώσεις των φοιτητών για τη γλώσσα, θεωρώντας τον αγώνα τους ουτοπικό. Πβ. Αγγέλα Καστρινάκη, Οι περιπέτειες της νεότητας. Η αντίθεση των γενεών στην ελληνική πεζογραφία (1890-1945), Αθήνα, Καστανιώτης, 1995, σ. 147 κ.εξ.

21. Α. Π. Κουρτίδης, «Επανέρχονται», Εστία 14,1882, σ. 619.

22. Ιω. Πήλικας, ό.π., σ. 250.

23. Τη διαχρονική σχέση του «αιώνιου φοιτητή» με το Πανεπιστήμιο και την ιστο

ρία του εικονογραφεί ο Πήλικας με αφορμή έναν φοιτητή, τον οποίο γνώρισε, όπως λέει, στη δεκαετία του 1880 (όταν ήταν ήδη πάνω από 50 ετών) και τον είδε πάλι το 1912, στις γιορτές για τα εβδομηνταπεντάχρονα του Πανεπιστημίου : «κατά την μακροχρόνιον περίοδον της φοιτήσεως αυτού», γράφει, «εν τω πολυταράχω πάντοτε Πανεπιστημίω είδε ταραχάς και εορτάς, επαναστάσεις και πανηγύρεις, έλαβε μέρος εις τα Σκιαδικά, επρωτοστάτησεν εις ανατροπάς Θρόνων και αναρρήσεις Βασιλέων, εφόρεσε την στολήν της Πανεπιστημιακής Φάλαγγος, ήκουσε τον Βαλαωρίτην ν' απαγγέλλη το "Πώς μας θωρείς ακίνητος", έλαβε μέρος εις λαμπαδηφορίας επί τη ενηλικιώσει του Διαδόχου, και επί πλέον είδε να ανέλθωσι και εις τας καθηγητικάς έδρας οι πρώην συμφοιτηταί του, τους οποίους ευτύχησε να ακροασθή και αυτούς με Ιώβειον υπομονήν...» (Ιω. Πήλικας, ό.π., σ. 251).

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/375.gif&w=600&h=915

ποιήσεις όμως δεν περιορίζονται στο επίπεδο των δύο αυτών μεγάλων ομάδων. Τοπικές ιδιαιτερότητες, που δεν είναι πάντα εύκολο να ερμηνευτούν, συντελούν ώστε να εμφανίζονται, κατά περιοχή, αρκετές αποκλίσεις στις προτιμήσεις των φοιτητών, τόσο εκείνων που προέρχονται από το ελληνικό κράτος όσο και εκείνων που προέρχονται από τον έξω ελληνισμό. Θα περιοριστώ σε ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα.

Αρχίζοντας από το ελληνικό κράτος, παρατηρούμε (Πίν. 25) ότι οι φοιτητές με τόπο προέλευσης τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο προτιμούν τη Νομική κατά 54,8% και 52%, αντίστοιχα, ενώ το ενδιαφέρον τους για την Ιατρική είναι σχεδόν το ίδιο (γύρω στο 26%). Μια κάποια απόκλιση υπάρχει και στο ποσοστό της Φιλοσοφικής (16,7% για τους Στερεοελλαδίτες και 19,2% για τους Πελοποννήσιους), ενώ μεγαλύτερη είναι η απόκλιση ως προς τη σχολή αυτή μεταξύ των διαφόρων νομών. Έτσι, οι φοιτητές από τους νομούς Αργολιδοκορινθίας και Αττικοβοιωτίας εγγράφονται στη Φιλοσοφική σε ποσοστό 12-14% μόνο, ενώ, αντίθετα, οι φοιτητές από τους νομούς Εύβοιας, Αχαϊοήλιδος, Φθιώτιδος/Φωκίδος και Λακωνίας σε ποσοστό 19-21%. Μεγαλύτερη ακόμη είναι η προτίμηση για τη Φιλοσοφική των φοιτητών που κατάγονται από τον νομό Αρκαδίας (26%). Ουσιαστικά, η Φιλοσοφική τροφοδοτείται κυρίως από τις ορεινές και σχετικά φτωχότερες περιοχές του ελληνικού κράτους. Αυτό φαίνεται καλύτερα στο επίπεδο των επαρχιών. Στην Αχαΐα, για παράδειγμα, οι φοιτητές από την ορεινή επαρχία Καλαβρύτων

επιλέγουν τη Φιλοσοφική σε ποσοστό που ξεπερνάει κατά πέντε εκατοστιαίες μονάδες το γενικό ποσοστό του νομού (24,7%), ενώ στην Αρκαδία οι φοιτητές από τις πιο ορεινές επαρχίες, Μαντινείας και Γορτυνίας, προτιμούν τη Φιλοσοφική σε ποσοστό 28,6 και 26,4%, αντίστοιχα. Ως προς τη Θεολογική Σχολή, τέλος, η οποία συγκεντρώνει το ενδιαφέρον ενός μικρού αριθμού φοιτητών, μεταξύ των οποίων πολλοί είναι μοναχοί, οι διαφοροποιήσεις από τον

ένα νομό στον άλλο είναι μικρές. Παρατηρούμε, πάντως, ότι οι περισσότεροι φοιτητές της προέρχονται από περιοχές με μοναστικά κέντρα, όπως οι επαρχίες Καλαβρύτων και Αιγιαλείας του νομού Αχαΐας.

Σημαντικότερες αποκλίσεις, που δεν αφορούν μόνο τη Φιλοσοφική, παρατηρούνται στις Κυκλάδες. Οι φοιτητές από την περιοχή αυτή δείχνουν την προτιμησή τους στη Νομική, αλλά σε ποσοστό σαφώς χαμηλότερο (44,8%) από εκείνο των συναδέλφων τους της Στερεάς και της Πελοποννήσου. Αντίθετα, ενδιαφέρονται περισσότερο απ' αυτούς για την Ιατρική (30,8%) αλλά και τη Φιλοσοφική. Η τάση αυτή είναι εμφανέστερη στις πρώτες δεκαετίες του Πανεπιστημίου. Όπως φαίνεται στον Πίν. 26, στην περίοδο 1837-1863 το

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/376.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 25

Γεωγραφική κατανομή φοιτητών και επιλογή σχολής (1837-1890)

θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφική

Σύνολο

Πελοπόννησος

150

2.966

1.483

1.093

7

5.699

Στερεά Ελλάδα

64

1.928

934

588

5

3.519

Κυκλάδες

29 ■

492

338

240

1.099

Επτάνησα (1864-90)

17

398

240

216

3

874

Θεσσαλία (1881-90)

1

167

88

63

1

320

Χωρίς τόπο

1

9

3

4

17

Σύνολο

262

5.960

3.086

2.204

16

11.528

Επτάνησα (1837-63)

8

141

102

35

286

Θεσσαλία (1837-80)

8

115

194

56

373

Ήπειρος

26

297

361

192

1

877

Μακεδονία

14

140

286

270

710

Θράκη

28

208

293

166

695

Νησιά Αιγαίου

29

258

332

261

1

881

Κρήτη

15

298

174

128

615

Κύπρος

8

17

20

13

58

Μικρά Ασία

20

142

315

150

627

Συρία-Παλαιστίνη

1

1

7

9

Αίγυπτος

16

5

6

27

Σερβία

1

3

1

5

Ρουμανία

9

29

15

9

62

Αυστροουγγαρία

1

8

2

5

16

Ρωσία

4

4

10

3

21

Ιταλία

1

6

2

9

Γαλλία

1

2

1

4

Γερμανία

1

1

3

5

Αγγλία

3

1

3

7

Σουηδία

1

1

2

Αμερική

5

5

Χωρίς τόπο

1

1

2

Σύνολο

172

1.682

2.130

1.310

2

5.296

Χωρίς τόπο

1

1

Γενικό σύνολο 434 7.642 5.216 3.514 19 16.825

Γενικό σύνολο 434 7.642 5.216 3.514 19 16.825

Πηγή: βλ. Πίν. 8.

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/377.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 26

Γεωγραφική κατανομή και επιλογή σχολής ημεδαπών φοιτητών (1837-1890)

ΠΙΝΑΚΑΣ 26

Γεωγραφική κατανομή και επιλογή σχολής ημεδαπών φοιτητών (1837-1890)

Θεολογική

Νομική

Ιατρική

Φιλοσοφική

Σύνολο

(α)

(ft)

(α)

(β)

(α) (β)

(α)

(ft)

(α) (β)

Πελοπόννησος 54

96

587

2.379

324 1.159

185

908

1.150 4.542

Στερεά

23

41

305

1.623

168 766

103

485

599 2.915

Κυκλάδες

14

15

79

413

75 263

66

174

234 865

Επτάνησα

17

398

240

216

871

Θεσσαλία

1

167

88

63

319

Σύνολο

91

170

971

4.980

567 2.516

354

1.846

1.983 9.512

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Δεν περιλαμβάνονται 33 φοιτητές που δεν δηλώνουν τόπο καταγωγής η σχολή, (α) 1837-1863/4, (β) 1864/5-1890/1.

Πηγή: βλ. Πίν. 8. Δεν περιλαμβάνονται 33 φοιτητές που δεν δηλώνουν τόπο καταγωγής η σχολή, (α) 1837-1863/4, (β) 1864/5-1890/1.

ποσοστό των φοιτητών από τις Κυκλάδες που εγγράφονται στην Ιατρική είναι 32%, ενώ ίδιο περίπου είναι και το ποσοστό εκείνων που στρέφονται προς τη Νομική. Την ίδια εποχή οι Πελοποννήσιοι και οι Στερεοελλαδίτες προτιμούν περισσότερο τη Νομική (51%) παρά την Ιατρική (28%). Αρκετά υψηλό, από τα υψηλότερα μάλιστα στον ελλαδικό χώρο, είναι την ίδια εποχή (1837-1863) και το ποσοστό των φοιτητών από τις Κυκλάδες που πηγαίνουν στη Φιλοσοφική Σχολή (28,2%). Η συμπεριφορά αυτή των Κυκλάδων προσομοιάζει με

εκείνη των περιοχών του έξω ελληνισμού και συνιστά μια ενδιαφέρουσα παρέκκλιση από το ελλαδικό μοντέλο.

Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε εδώ ότι την εποχή αυτή η συμμετοχή των Κυκλάδων στο Πανεπιστήμιο είναι μικρή και πολύ χαμηλή η συμμετοχή της Σύρου και ειδικότερα της Ερμούπολης. Όπως είπαμε όμως, η τελευταία αυτή διαπίστωση δεν είναι ακριβής, καθώς αρκετοί φοιτητές εγκατεστημένοι στην Ερμούπολη δηλώνουν κατά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο ως τόπο καταγωγής το μέρος όπου γεννήθηκαν και όχι την Ερμούπολη24. Αλλά αυτό δεν αλλάζει τα πράγματα στο επίπεδο της επιλογής των σχολών. Το αντίθετο μάλιστα. Αν, δηλαδή, οι φοιτητές αυτοί συνυπολογίζονταν στους Κυκλαδίτες, τότε οι τάσεις που διαπιστώσαμε παραπάνω θα ήταν μάλλον εντονότερες, δεδομένου ότι οι περισσότεροι απ' αυτούς προέρχονται από περιοχές εκτός του

24. Πβ. εδώ, σ. 327.

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/378.gif&w=600&h=915

ελληνικού κράτους και προτιμούν επομένως σε μεγάλο βαθμό την Ιατρική και τη Φιλοσοφική.

Από τη δεκαετία του 1860 οι συσχετισμοί αλλάζουν υπέρ της Νομικής. Καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή αυτή παίζει η Ερμούπολη, η οποία αυξάνει από την εποχή αυτή τη συμμετοχή της στο Πανεπιστήμιο. Το ενδιαφέρον των φοιτητών της στρέφεται κυρίως προς τις νομικές σπουδές. Έτσι, από τα μέσα της δεκαετίας του 1860 ως το 1890 το 62,7% των φοιτητών από την Ερμούπολη εγγράφεται στη Νομική, το 22,9% στην Ιατρική, το 12,7% στη Φιλοσοφική και το 1,4% στη Θεολογική. Αξίζει να σημειώσουμε ότι το ποσοστό της Ερμούπολης στη Νομική είναι από τα υψηλότερα της ελληνικής επικράτειας. Το ενδιαφέρον των Ερμουπολιτών για τις νομικές σπουδές δεν είναι άσχετο με τις αλλαγές που συντελούνται, όπως είπαμε, στην οικονομική δομή της πόλης τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και οι οποίες οδηγούν στην υιοθέτηση επιλογών ανάλογων μ' εκείνες που ισχύουν στο ελληνικό κράτος. Κάτι τέτοιο άλλωστε φαίνεται να υποδηλώνει και το γεγονός ότι τα άλλα νησιά των Κυκλάδων εν μέρει μόνο ακολουθούν το παράδειγμα της Ερμούπολης. Η προσέλευση στη Νομική σημειώνει και εδώ μια μικρή αύξηση, αλλά διατηρείται σε υψηλό ποσοστό η προσέλευση στην Ιατρική και τη Φιλοσοφική .

Στον αντίποδα των Κυκλάδων βρίσκονται τα Επτάνησα (Πίν. 25). Πριν από την ενσωμάτωση της Επτανήσου στην Ελλάδα (1837-1863/64) οι επτανήσιοι φοιτητές προτιμούν κατά κύριο λόγο τη Νομική (49,3%) και κατόπιν την Ιατρική (36%). Το ενδιαφέρον για τη Νομική είναι κοινό σε όλα τα νησιά με ορισμένες αποκλίσεις. Έτσι, οι νομικές σπουδές φαίνεται να ελκύουν περισσότερο τους Λευκαδίτες, τους Κυθήριους και τους Κερκυραίους, παρά τους Ιθακήσιους και τους Ζακύνθιους, οι οποίοι ενδιαφέρονται σε μεγαλύτερο βαθμό η εξίσου για την Ιατρική (57,9% και 40,3%, αντίστοιχα)25.

Το αυξημένο ενδιαφέρον των Επτανήσιων για τη Νομική τους διαφοροποιεί

25. Θα ήταν χρήσιμο να γνωρίζαμε την κατανομή των επτανήσιων φοιτητών κατά σχολές και στην Ιόνιο Ακαδημία- οι σχετικές πληροφορίες όμως είναι ελλιπέστατες. Τον Μάρτιο του 1863 αναφέρεται ότι σπούδαζαν 2 στη Θεολογική Σχολή, 8 στη Φιλοσοφική και τη Θεολογική, 25 στη Νομική και 43 στην Ιατρική (σύνολο 78, αλλά στην πραγματικότητα 71, διότι μερικοί της Φιλοσοφικής σπούδαζαν και σε άλλες σχολές)· τόπος καταγωγής δεν σημειώνεται, αλλά οι περισσότεροι θα ήταν ασφαλώς Επτανήσιοι. Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, «Αρχείο Υπουργείου Παιδείας : Υποθέσεις από τα Ιόνια νησιά (1840 ci.-1864)», ΣΤ' Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο. Πρακτικά, τ. Α', Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2000, σ. 390.

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/379.gif&w=600&h=915

ποιεί από τους υπόλοιπους αλλοδαπούς, που προτιμούν περισσότερο την Ιατρική. Η τάση αυτή δεν παρατηρείται όμως μόνο σε εκείνους που σπουδάζουν στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Προς τις νομικές σπουδές στρέφεται και ένας μεγάλος αριθμός επτανήσιων φοιτητών που σπουδάζουν στην Ιταλία, όπως δείχνει τουλάχιστο το παράδειγμα του Πανεπιστημίου της Πίζας : το 52% των διπλωματούχων με καταγωγή τα Επτάνησα παίρνει στα χρόνια 1806-1861 πτυχίο Νομικής. Αντίθετα, οι υπόλοιποι έλληνες φοιτητές που σπουδάζουν στην Πίζα, προερχόμενοι κυρίως από τουρκοκρατούμενες περιοχές, παίρνουν σε ποσοστό 87% περίπου πτυχίο Ιατρικής, Χειρουργικής η Φιλοσοφίας και Ιατρικής26.

Το ενδιαφέρον των Επτανήσιων για τη Νομική ασφαλώς δεν είναι τυχαίο : βρίσκεται σε αντιστοιχία με τη νομική παράδοση της Επτανήσου από τα χρόνια της Βενετοκρατίας και με τις ιδιαίτερες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που επικράτησαν στην περιοχή στα μεταγενέστερα χρόνια. Τα νησιά του Ιονίου, οργανωμένα από τα τέλη της περιόδου της Βενετοκρατίας ως το 1864 σε κράτος και με κοινωνικές δομές που καθιστούσαν απαραίτητα τα νομικά

επαγγέλματα, είχαν ανάγκη από ένα πολυπληθές νομικό προσωπικό (δικηγόρους, συμβολαιογράφους, δικαστικούς, υπαλλήλους για τη διοίκηση, πολιτικούς κλπ.)27.

Κάτι ανάλογο ισχύει και για την Ιατρική, αφού οι Επτανήσιοι μπορεί να δίνουν προτεραιότητα στις νομικές σπουδές, την προτιμούν όμως σε μεγαλύτερο ποσοστό από το σύνολο των φοιτητών που προέρχονται από το ελληνικό κράτος, αλλά και από το σύνολο των αλλοδαπών που φοιτούν στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Τις αίτιες θα πρέπει να τις αναζητήσουμε και πάλι στις επτανησιακές ιδιαιτερότητες. Το Ιατρικό επάγγελμα καλύπτει τις πολλαπλές ανάγκες σε ιατρικό προσωπικό που δημιουργούνται στα Επτάνησα από τις αρχές του 19ου αιώνα και μάλιστα στα χρόνια της Αγγλοκρατίας, με την ίδρυση υγειονομικών υπηρεσιών και νοσηλευτικών ιδρυμάτων και γενικότερα με τα μέτρα που λαμβάνονται για τη δημόσια ύγεία28. Είναι γνωστό επίσης ότι οι

26. Αλόη Σιδέρη, Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, ό.π., τ. Β', σ. 421467.

27. Βλ. τη μελέτη του Αγγελο-Διονύση Δεμπόνου, «Ασκηση της νομικής επιστήμης στα Επτάνησα και ιδιαίτερα στην Κεφαλονιά πριν από την Ένωση», Παρνασσός 22, 1980, σ. 343-369.

28. Βλ. Ιωάννης Γ. Λασκαράτος, Πρόληψη της αρρώστειας και κοινωνική προστασία στα Επτάνησα επί Αγγλοκρατίας (1815-1864), Αθήνα 1985. Ειδικά για την Κεφαλονιά βλ. Γεράσιμος Η. Πεντόγαλος, Γιατροί και Ιατρική Κεφαλονιάς στα χρόνια των ξενικών κυριαρχιών (1500-1864), Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2004.

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/380.gif&w=600&h=915

επτανήσιοι γιατροί δεν εξυπηρετούσαν μόνο τοπικές ανάγκες· ασκούσαν το

επάγγελμά τους και έξω από τα Επτάνησα, στο ελληνικό κράτος και σε τουρκοκρατούμενες περιοχές. Ας προστεθεί, τέλος, ότι τόσο οι γιατροί όσο και οι νομικοί απολάμβαναν υψηλή κοινωνική αναγνώριση, όπως άλλωστε σε ολόκληρη την Ανατολή, και κατείχαν περίοπτη θέση στην κοινωνική ιεραρχία. Σε ένα τέτοιο γενικό πλαίσιο θα μπορούσαμε να τοποθετήσουμε το ιδιαίτερο

ενδιαφέρον των Επτανήσιων για τη Νομική και την Ιατρική.

Οι παραπάνω τάσεις διαφοροποιούνται κάπως μετά την ενσωμάτωση της Επτανήσου στο ελληνικό κράτος. Στα χρόνια 1864-1890 το ποσοστό των Επτανήσιων που σπουδάζουν νομικά στο ελληνικό Πανεπιστήμιο γνωρίζει μικρή κάμψη (45,5% αντί 49,3%), ενώ μεγαλύτερη είναι η κάμψη στην Ιατρική (από 36% που ήταν πριν από την Ένωση, πέφτει στο 27,5% στα 1864-1890)29. Από την άλλη μεριά διπλασιάζεται τώρα η προσέλευση στη Φιλοσοφική, που ήταν αρκετά χαμηλή στα προηγούμενα χρόνια: από 11,9% στα 1837-1863/4

ανεβαίνει τώρα στο 24,7%. Ένας από τους παράγοντες που συνέτειναν στην τελευταία αλλαγή ήταν η ευθυγράμμιση του επτανησιακού εκπαιδευτικού συστήματος προς αυτό του ελληνικού κράτους μετά την Ένωση30. Με την αντικατάσταση των Λυκείων από Γυμνάσια και Ελληνικά σχολεία, οι καθηγητές και οι ελληνοδιδάσκαλοι, στο πλαίσιο του ενιαίου τώρα εκπαιδευτικού συστήματος, θα έπρεπε να έχουν, επίσημα τουλάχιστο, πτυχίο Φιλοσοφικής ή να

έχουν φοιτήσει για ένα διάστημα στη σχολή αυτή, γεγονός που έστρεψε υποχρεωτικά προς τη Φιλοσοφική όσους θα ήθελαν να εργαστούν στη μέση εκπαίδευση .

Μια άλλη περιοχή από τον χώρο του έξω ελληνισμού, που εμφανίζει επίσης μια απόκλιση από τις επιλογές των αλλοδαπών, είναι η Κρήτη (Πίν. 25). Οι κρήτες φοιτητές προτιμούν περισσότερο τη Νομική από την Ιατρική (48,5% και 28,3% αντίστοιχα), ενώ μειωμένο είναι και το ενδιαφέρον τους για τη Φιλοσοφική (20,8%). Οι τάσεις αυτές δεν εμφανίζονται από την αρχή. Ως τα τέλη της δεκαετίας του 1860 το ποσοστό των φοιτητών της Νομικής ήταν σχετικά χαμηλό (32,7%). Στα επόμενα χρόνια όμως η ζήτηση νομικών, την οποία

29. Πάνω από τον μέσο όρο του 27,5% είναι η Ιθάκη, η Λευκάδα και η Κεφαλονιά, με ποσοστά μεταξύ 30% και 40%.

30. Βλ. Δημήτριος Δρόσος, Προς την αυτού Μεγαλειότητα τον Βασιλέα. Έκθεσις του επί των Εκκλησιαστικών και της δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργού, Αθήνα 1866, σ. 21-22,31 32 και Ν. Κ. Κουρκουμέλης, Η εκπαίδευση στην Κέρκυρα κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Προστασίας (1816-1864), Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, 2002, σ. 421 κ.εξ.

Σελ. 380
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 361
    

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ' ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΚΑΤΑ ΣΧΟΛΕΣ

    ΓΕΝΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ

    Είναι καιρός να δούμε πώς κατανέμονταν οι φοιτητές στις διάφορες σχολές. Προηγουμένως όμως θα σταθούμε σε ένα φαινόμενο που επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την κατανομή αυτή: πρόκειται για το φαινόμενο των συχνών μετεγγραφών από τη μία σχολή στην άλλη. Η αρχική επιλογή της σχολής εγγραφής δεν ήταν πάντοτε οριστική. Πολλοί φοιτητές αποφάσιζαν κάποια στιγμή για διάφορους λόγους να αφήσουν τη σχολή της πρώτης εγγραφής και να μετεγγραφούν σε μια άλλη. Οι μετεγγραφές πραγματοποιούνταν συνήθως μετά το πρώτο έτος. Αρκετοί φοιτητές όμως άλλαζαν σχολή πολύ νωρίτερα: μερικούς μήνες η ημέρες μετά την εγγραφή τους και σε ορισμένες περιπτώσεις την ίδια ημέρα της εγγραφής τους.

    Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι αρχικές εγγραφές δεν απεικονίζουν με ακρίβεια τις επιλογές των φοιτητών. Για να έχουμε μια πιστότερη εικόνα των επιλογών τους θα πρέπει να λάβουμε υπόψη όχι μόνο την αρχική εγγραφή σε μια σχολή, αλλά και τις μετεγγραφές που πραγματοποιήθηκαν σε άλλες σχολές τουλάχιστο κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους. Ακολουθώντας τη λογική αυτή, θεώρησα ως σχολή εγγραφής ενός φοιτητή που έκανε μετεγγραφή μέσα στον πρώτο χρόνο, όχι τη σχολή που δήλωσε αρχικά αλλά εκείνη στην οποία μεταγράφτηκε. Με τον τρόπο αυτό καταγράφεται νομίζω ακριβέστερα η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές1. Επειδή όμως οι μετεγγραφές, τόσο

    1. Στους πίνακες κατανομής των φοιτητών κατά σχολές που δημοσιεύονται σε διάφορες πανεπιστημιακές πηγές (πρυτανικές λογοδοσίες, Χρονικόν του Πανταζίδη, Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου, 1912) πιθανότατα δεν υπολογίζονται οι μετεγγραφές στη διάρκεια του πρώτου έτους, γι' αυτό οι αριθμοί παρουσιάζουν κάποια απόκλιση από τους δικούς μας. Σύμφωνα με την τελευταία πηγή (Τα κατά την εβδομηκοστήν πέμπτην αμφιετηρίδα της ιδρύσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου), στο διάστημα 1837-1890/91 γράφτηκαν στη Θεολογική Σχολή 436 φοιτητές, στη Νομική 7.622, στην Ιατρική 5.210, στη Φιλοσοφική 3.572 και στο Φαρμακευτικό Σχολείο 674. Πβ. εδώ, Πίν. 22.