Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 451-470 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/451.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

Σελ. 451
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/452.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 452
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/453.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A' ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Στην ενότητα αυτή θα με απασχολήσουν οι συλλογικές δραστηριότητες και κινητοποιήσεις των φοιτητών. Προηγουμένως όμως είναι απαραίτητες μερικές διευκρινίσεις. Είναι κοινός τόπος ότι οι φοιτητές στην Ελλάδα του 19ου αι

ώνα δεν αποτελούν μια σαφώς διακριτή κοινωνική κατηγορία με ιδιαίτερα ήθη και παραδόσεις, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στη Γερμανία1, αλλά συμφύρονται με άλλα τμήματα του νεανικού πληθυσμού της πρωτεύουσας. Με νεαρούς διανοούμενους, απόφοιτους του Πανεπιστημίου, οι οποίοι διατηρούν στενές επαφές με τον φοιτητικό πληθυσμό και συμμετέχουν στις ποικίλες εκδηλώσεις του, και μάλιστα με τους μαθητές των Γυμνασίων της πρωτεύουσας, ιδιαίτερα εκείνους που φοιτούν σε ανώτερες τάξεις. Τον συμφυρμό των φοιτητών με τους μαθητές διευκολύνουν η εφαπτόμενη ηλικία τους, η «μαθητική» ιδιότητα και ορισμένοι κοινοί τρόποι ζωής και συμπεριφοράς. Τη στενή σχέση φοιτητών και μαθητών δείχνει, εξάλλου, το γεγονός ότι στις πηγές του 19ου αιώνα ο όρος μαθητές δηλώνει πολύ συχνά τόσο τους μαθητές των Γυμνασίων όσο και τους φοιτητές. Υπάρχει όμως μεταξύ τους μια βασική διαφορά. Σε αντίθεση με τους μαθητές, που υπόκεινται στους περιορισμούς μιας πειθαρχημένης σχολικής ζωής, οι φοιτητές, χάρη στις ελευθερίες που τους παρέχει το ίδιο το πανεπιστημιακό σύστημα, έχουν τη δυνατότητα μιας «παρατεταμένης νομής του ελεύθερου χρόνου»2, ενώ από την άλλη μεριά είναι

απαλλαγμένοι οι περισσότεροι από οικογενειακούς περιορισμούς. Σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό οι φοιτητές διαφοροποιούνται από άλλες κατηγορίες εργαζόμενων συνομηλίκων τους. Μολονότι και οι ίδιοι είναι υποχρεωμένοι συχνά να ασκούν διάφορες βιοποριστικές εργασίες, το προνόμιο του ακαδημαϊκού

1. Βλ. εδώ, σ. 604-605.

2. Αντώνης Λιάκος, «Σκέψεις για την ιστορία του φοιτητικού κινήματος», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 331.

Σελ. 453
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/454.gif&w=600&h=915

κού πολίτη και η προσδοκία της ένταξής τους στην πνευματική και κοινωνική

ελίτ τους κάνουν να αισθάνονται ότι αποτελούν ήδη κάτι ξεχωριστό. Μπορεί, λοιπόν, οι φοιτητές να μην αποτελούν ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία, έχουν ωστόσο η αποκτούν με τον καιρό μια συλλογική ταυτότητα που τους ξεχωρίζει από άλλες ομάδες του νεανικού πληθυσμού3.

Για τις μορφές με τις οποίες εκφράζεται η συλλογικότητα των φοιτητών θα μιλήσουμε παρακάτω. Εκείνο που πρέπει να σημειώσουμε προκαταρκτικά είναι ότι η συλλογικότητα αυτή είναι κάπως ιδιόμορφη. Ενώ, δηλαδή, εμφανίζονται από νωρίς στο Πανεπιστήμιο φοιτητικές εκδηλώσεις που δείχνουν την ύπαρξη ενός συλλογικού πνεύματος, από την άλλη μεριά δεν υπάρχουν φοιτητικοί σύλλογοι με την καθιερωμένη έννοια του όρου: σωματεία, δηλαδή, με νομική υπόσταση που να εκπροσωπούν αποκλειστικά τους φοιτητές. Οι πρώτοι φοιτητικοί σύλλογοι ιδρύονται αργά, στα τέλη του αιώνα, αλλά και πάλι ο χαρακτήρας τους είναι διαφορετικός από εκείνον που ξέρουμε από τα μεταγενέστερα χρόνια, καθώς δεν συμμετέχουν σ' αυτούς μόνο φοιτητές αλλά και

άλλα πρόσωπα. Πρόκειται για μια ιδιομορφία που δεν τη συναντάμε όμως μόνο στο ελληνικό Πανεπιστήμιο.

Ας σημειωθεί ότι ο Κανονισμός του Πανεπιστημίου του 1837 δεν περιέχει καμιά αναφορά σε ίδρυση συλλόγων. Η απουσία αυτή δεν φαίνεται να είναι τυχαία. Στον προηγούμενο καταργημένο Κανονισμό του 1836 υπήρχε ένα σχετικό άρθρο (105), το οποίο όμως δεν πέρασε στον Κανονισμό του 1837. Σύμφωνα μ' αυτό, «Εταιρείαι μαθητών τότε μόνον κρίνονται ανεκταί όταν ο μόνος μεν σκοπός των είναι απλή συναναστροφή και βοήθεια ενδεεστέρων και

αξίων περιθάλψεως συμμαθητών, δημοσιεύωσι δε τους κανονισμούς αυτών ζητούσαι την έγκρισιν, και γνωστοποιούσαι τα ονόματα των μελών- αλλ' αι εταιρείαι, έχουσαι άλλην τινά πρόθεσιν παρά ταύτα, διαλύονται και εφαρμόζεται κατά τούτο ο γενικός ποινικός νόμος». Όπως βλέπουμε, ο Κανονισμός του 1836 δεχόταν τη σύσταση συλλόγων αλλά με την προϋπόθεση ότι οι σκοποί τους θα περιορίζονταν αυστηρά στα όρια της αλληλοβοήθειας και της φιλανθρωπίας. Κάθε άλλη δραστηριότητα ήταν απαγορευμένη. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, ο παλαιός Κανονισμός μάλλον εμπόδιζε παρά ευνοούσε τη συλλογική έκφραση των φοιτητών, ακολουθώντας και στο σημείο αυτό πρα-

3. Για τη νεολαία γενικά ως κοινωνική κατηγορία, όπως εμφανίζεται στην ελληνική πεζογραφία από τα τέλη του 19ου αιώνα, βλ. τις εισαγωγικές παρατηρήσεις της Αγγέλας Καστρινάκη στο βιβλίο της Οι περιπέτειες της νεότητας. Η αντίθεση των γενεών στην

ελληνική πεζογραφία (1890-1945), Αθήνα, Καστανιώτης, 1995.

Σελ. 454
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/455.gif&w=600&h=915

πρακτικές των γερμανικών Πανεπιστημίων. Όπως ξέρουμε, από το 1819, στο πλαίσιο των προληπτικών μέτρων για την εξουδετέρωση των φιλελεύθερων κινημάτων, είχαν επιβληθεί στα γερμανικά Πανεπιστήμια, όπως και σε άλλα ευ

ρωπαϊκά, αυστηροί κανόνες πειθαρχίας και είχε απαγορευτεί η λειτουργία μυστικών εταιρειών4. Αυτό ακριβώς το πνεύμα φαίνεται να απηχεί και το άρθρο 105 του Κανονισμού του 1837.

Η απουσία κάθε σχετικής αναφοράς στον Κανονισμό του 1837 υποδήλωνε ότι η ίδρυση φοιτητικών συλλόγων ήταν μάλλον ανεπιθύμητη. Το θέμα όμως δεν ήταν στενά πανεπιστημιακό, αφού με ανάλογη καχυποψία αντιμετώπιζε τους συλλόγους και η ελληνική πολιτεία. Σύμφωνα με τον Ποινικό Νόμο του 1834 (κεφ. Θ' «Περί αθεμίτων ενώσεων και εταιριών»)5, απαγορευόταν η σύσταση, χωρίς την άδεια της κυβέρνησης, εταιρειών που είχαν σκοπό την ενασχόληση «περί αντικείμενα, τα οποία ανάγονται εις εξωτερικάς ή εσωτερικάς σχέσεις της Επικρατείας, εις θρησκείαν ή άλλους δημοσίους σκοπούς». Αθέμιτες και συνεπώς απαγορευμένες ήταν επίσης οι μυστικές εταιρείες, καθώς και κάθε άλλη ένωση προσώπων, που παρέλειπε να ζητήσει κυβερνητική

άδεια για την ίδρυσή της, αν η παράλειψη αυτή γινόταν επίτηδες για να παραμείνει μυστική6. Οι ιδρυτές και τα μέλη των παραπάνω εταιρειών τιμωρούνταν με φυλάκιση έως και τρία χρόνια. Αυστηρές ήταν οι ποινές και για

εκείνους που μετείχαν σε εταιρείες οι οποίες είχαν συσταθεί με άδεια των

αρμόδιων αρχών, αλλά παρεκτρέπονταν από τους καταστατικούς σκοπούς τους. Σύμφωνα με τα παραπάνω, λοιπόν, υπήρχε ένας προληπτικός κυβερνητικός έλεγχος για τις ενώσεις που επιδίωκαν πολιτικούς, θρησκευτικούς ή

άλλους δημόσιους σκοπούς. Κάτι ανάλογο όμως έχει υποστηριχθεί ότι ίσχυε και για τις ενώσεις που είχαν φιλανθρωπικούς, επιστημονικούς ή άλλους ανάλογους σκοπούς7.

Το θεσμικό πλαίσιο του 1834 λειτούργησε ανασταλτικά στην εμφάνιση συλλόγων στον χώρο του Πανεπιστημίου αλλά και ευρύτερα. Για την ίδρυση

ενός φοιτητικού συλλόγου ήταν απαραίτητη η άδεια των αστυνομικών αρχών

4. Βλ. εδώ, σ. 86-87.

5. «Ποινικός Νόμος», Παράρτημα του αρ. 3 (10 Ιαν. 1834) της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, σ. 30-32, άρθρα 212-221.

6. Βλ. Χαρ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 226.

7. Στο ίδιο, σ. 226, σημ. 186, παρατίθεται και η αντίθετη άποψη, ότι ο Ποινικός Νόμος «δεν απαγόρευε την ίδρυση φιλολογικών, επιστημονικών η φιλανθρωπικών ενώσεων προσώπων».

Σελ. 455
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/456.gif&w=600&h=915

της πρωτεύουσας, η οποία προϋπέθετε την έγκριση των υπουργείων Εσωτερικών και Παιδείας και της πανεπιστημιακής Συγκλήτου. Από ορισμένα παραδείγματα που έχουμε φαίνεται ότι η εξασφάλιση της αδείας αυτής δεν ήταν καθόλου εύκολη, καθώς η πολιτεία και το Πανεπιστήμιο διακατέχονταν μόνιμα από την υποψία ότι πίσω από κάθε συλλογική κίνηση των φοιτητών υποκρύπτονταν πολιτικές η άλλες επιδιώξεις που δεν ταίριαζαν με την ακαδημαϊκή τους ιδιότητα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η οργάνωση των πρώτων φοιτητικών συλλόγων θα έρθει με σημαντική καθυστέρηση.

Η απουσία όμως φοιτητικών συλλόγων δεν σημαίνει και απουσία συλλογικής δράσης. Από τα πρώτα κιόλας χρόνια του Πανεπιστημίου φοιτητές συμμετέχουν ως απλά ή και ιδρυτικά μέλη σε μορφωτικούς, επιστημονικούς και άλλους συλλόγους, που ιδρύονται στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις. Από νωρίς επίσης επιχειρούν, ακολουθώντας το παράδειγμα των φοιτητών άλλων ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων, να οργανώσουν φοιτητικές λέσχες. Πιο εμφανές είναι το συλλογικό πνεύμα στις ποικίλες φοιτητικές κινητοποιήσεις που πραγματοποιούνται σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Οι κινητοποιήσεις αυτές σπάνια είναι αυθόρμητες. Συνήθως οργανώνονται από μικρές ομάδες φοιτητών, οι οποίες καλούν τους συναδέλφους τους, είτε μιας μόνο σχολής είτε όλων των σχολών, να εκδηλώσουν με διάφορους τρόπους την αντίθεσή τους προς την πολιτεία η το Πανεπιστήμιο για συγκεκριμένα θέματα.

Οι κινητοποιήσεις των φοιτητών μπορούν να διακριθούν γενικά σε δύο κατηγορίες: σε εκείνες που έχουν ως αφετηρία συγκεκριμένα πανεπιστημιακά αιτήματα και σε εκείνες που έχουν σαφή ιδεολογικό η πολιτικό χαρακτήρα. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε κυρίως με διαμαρτυρίες για οργανωτικές ανεπάρκειες του Πανεπιστημίου και για τον τρόπο διδασκαλίας και συμπεριφοράς ορισμένων καθηγητών. Συχνά οι εκδηλώσεις αυτές παίρνουν δυναμικό χαρακτήρα με ταραχές στις αίθουσες διδασκαλίας, αποχή από τα μαθήματα και διαδηλώσεις στα Προπύλαια. Πιο δυναμικές είναι οι κινητοποιήσεις της δεύτερης κατηγορίας, που αποβλέπουν στην προβολή και ικανοποίηση αιτημάτων πολιτικοϊδεολογικής υφής. Οι κινητοποιήσεις αυτές δεν είναι σχεδόν ποτέ καθαρά φοιτητικές. Εκτός από τους φοιτητές, συμμετέχουν και πτυχιούχοι του Πανεπιστημίου, μαθητές των Γυμνασίων της πρωτεύουσας, διανοούμενοι και άλλα πρόσωπα άσχετα με το Πανεπιστήμιο. Σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα την ευθύνη της οργάνωσης έχουν άλλοι συλλογικοί φορείς και οι φοιτητές συμμετέχουν απλώς σ' αυτές. Είναι αυτονόητο ότι τα όρια ανάμεσα στις δύο αυτές κατηγορίες κινητοποιήσεων δεν είναι πάντοτε διακριτά. Δεν είναι ασυνήθιστο μια εκδήλωση διαμαρτυρίας προς το Πανε-

Σελ. 456
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/457.gif&w=600&h=915

Πανεπιστήμιο να εμπνέεται η να κατευθύνεται από πολιτικά και άλλα αιτήματα, τα οποία όμως δεν είναι πάντοτε εύκολο να ανιχνευτούν.

Η ΡΟΜΑΝΤΙΚΗ ΝΕΟΛΑΙΑ

Οι δύο πρώτες δεκαετίες του Πανεπιστημίου είναι η εποχή που διαμορφώνεται ο χαρακτήρας του φοιτητικού σώματος. Οι φοιτητές, ολιγάριθμοι ακόμη (52 το 1837 και γύρω στους 300 το 1848), προσπαθούν να οργανώσουν τη ζωή τους και να διαμορφώσουν, μέσα στο ρομαντικό κλίμα της εποχής, τη φυσιογνωμία τους. Ο ρομαντικός λόγος με τις ευαισθησίες που καλλιεργεί, την πατριωτική ρητορεία, την αντιπολιτευτική διάθεση και τη σάτιρα, όπως εκφράζονται κυρίως στην ποίηση των Σούτσων και του Θ. Ορφανίδη και στις πατριωτικές εξάρσεις του Ζήση Σωτηρίου, γοητεύουν τους φοιτητές και τον μαθητόκοσμο της πρωτεύουσας. Είναι η εποχή άλλωστε όπου ο ποιητής και ο ρήτορας ασκούν μεγάλη επιρροή και διαμορφώνουν την κοινωνική και πολιτική συνείδηση του κοινού τους. Η σχέση τους με τη νεολαία είναι αμφίδρομη. Όσο αυτή έλκεται από τον λόγο των ποιητών και των ρητόρων, άλλο τόσο αυτοί επιδιώκουν να την προσεγγίσουν, αναζητώντας αναγνώστες, θαυμαστές και οπαδούς.

Οι φοιτητές δεν είναι όμως μόνο παθητικοί δέκτες. Το ρομαντικό κλίμα της

εποχής θα στρέψει από νωρίς ένα τμήμα της φοιτητικής νεολαίας και προς τη λογοτεχνική δημιουργία, ιδιαίτερα προς την ποίηση. Έτσι, όταν στα μέσα του 19ου αιώνα το Πανεπιστήμιο θα εγκαινιάσει τους ποιητικούς διαγωνισμούς θα είναι έτοιμη να δώσει το παρών. Δεν είναι τυχαίο ότι οι μισοί σχεδόν (45%) από εκείνους που παίρνουν μέρος στον Ράλλειο και τον Βουτσιναίο ποιητικό διαγωνισμό, και των οποίων γνωρίζουμε τα ονόματα, είναι φοιτητές8. Οι περισσότεροι σπουδάζουν στη Νομική και μέσα από τους ποιητικούς διαγωνισμούς κάνουν την πρώτη δημόσια και θορυβώδη συνήθως εμφάνισή τους στον χώρο της λογοτεχνίας.

8. Οι σχετικοί υπολογισμοί έγιναν με βάση τον κατάλογο των συμμετασχόντων στους διαγωνισμούς, που δημοσιεύει ο P. Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes, 1851-1877, Αθήνα 1989, σ. 461-469. Ανάμεσα τους είναι γόνοι της αθηναϊκής κοινωνικής και πνευματικής ελίτ, όπως ο Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, ο Κλέων Ραγκαβής, ο Αλέξανδρος Βυζάντιος, ο Σπυρίδων Λάμπρος, αλλά και άλλοι γνωστοί αργότερα λογοτέχνες, όπως ο Δημήτριος Καμπούρογλους, ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης, ο Κωστής Παλαμάς, ο Κωνσταντίνος Σκόκος, ο Σπυρίδων Βασιλειάδης, ο Γεώργιος Βιζυηνός, ο Άγγελος Βλάχος.

Σελ. 457
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/458.gif&w=600&h=915

Μια άλλη μορφή κοινωνικών εκδηλώσεων, στις οποίες συμμετέχουν επίσης φοιτητές, είναι τα συμπόσια: ένας θεσμός που έρχεται από το εξωτερικό και

έχει από τα τέλη της δεκαετίας του 1830 εντονη παρουσία στην κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας. Τα συμπόσια γίνονται με την ευκαιρία επετείων, όπως η 25η Μαρτίου, που καθιερώθηκε το 1838 ως εθνική γιορτή· έχουν πανηγυρικό χαρακτήρα και προσφέρονται για ομαδική διασκέδαση, πατριωτική ρητορεία

αλλά και πολιτική εκτόνωση9. Γνωστά είναι τα συμπόσια που οργανώνει κάθε 25η Μαρτίου, από το 1839, ο «Έλλην του Ολύμπου» Ζήσης Σωτηρίου, με τη συμμετοχή μαθητών και φοιτητών10. Βασικά στοιχεία των συμποσίων ήταν οι προπόσεις, οι πατριωτικοί λόγοι, οι ζητωκραυγές και τα συνθήματα υπέρ των αγωνιστών του 1821 και του Συντάγματος. Δεν έλειπαν επίσης και οι αιχμές κατά των Βαυαρών, κυρίως μέσα από συμβολικές εικόνες που διακοσμούσαν τον χώρο των συμποσίων. Όλα αυτά έκαναν την πολιτεία να αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα τις εκδηλώσεις αυτές και σε ορισμένες περιπτώσεις να τις απαγορεύει η να προβαίνει σε διώξεις κατά των συμποσιαστών. Γνωστές είναι οι διώξεις που ακολούθησαν το συμπόσιο της 25ης Μαρτίου 1841 και οδήγησαν στην παραπομπή σε δίκη, τον Οκτώβριο του 1841, 14

ατόμων, μεταξύ των οποίων ήταν ο ποιητής Θ. Ορφανίδης και ο Στ. Κρίνος, καθηγητής αργότερα της Ιατρικής, ο οποίος και καταδικάστηκε σε φυλάκιση 45 ήμερών11.

Μέσα στο κλίμα αυτό οργανώνονται και τα πρώτα καθαρά φοιτητικά συμπόσια. Τον Μάιο του 1839 μια ομάδα φοιτητών αποφασίζουν με την εύκαιρία της δεύτερης επετείου από την ίδρυση του Πανεπιστημίου να συμποσιάσουν στα Σεπόλια. Η επιλογή του τόπου δεν φαίνεται να έγινε τυχαία. Το φυσικό

9. Για τη λειτουργία των συμποσίων στον 19ο αιώνα βλ. τις εργασίες του Κ. Θ. Δημαρά, «Συγκριτισμός», Μνήμων 8, 1980-1982, σ. 125· Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 391,585-588 και Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Αθήνα 1986, σ. 131,237-238, 482-484.

10. Βλ. Τα άπαντα του συνταγματικού Έλληνος Ζήση Σωτηρίου, Αθήνα 1848, σ. 10-11, 17-21.

11. Στο ίδιο, σ. 17 και Θ. Ορφανίδης, Τα κατά την εορτήν της 25 Μαρτίου. Τα κατά την δίκην των εορτασάντων ταύτην, και έμμετρος απολογία, Αθήνα 1841. Πβ. Μιχ. Στασινόπουλος, «Μία περίεργος δίκη, εξ αφορμής εορτασμού της 25ης Μαρτίου 1841», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών 44, 1966, σ. 117-125· Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 163,586· Θανάσης Χρήστου, «Οι κινητοποιήσεις των φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 1841», IH' Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (31 Μάιου-1 Ιουνίου 1997), Πρακτικά, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 149-165. Από τους 14 παραπεμφθέντες σε δίκη τον Οκτώβριο του 1841 (τα ονόματά τους δίνει ο Ορφανίδης, ό.π., σ. 6) ένας μόνο ήταν φοιτητής.

Σελ. 458
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/459.gif&w=600&h=915

κάλλος του και μάλιστα η γειτνίασή του με τον χώρο όπου βρισκόταν κάποτε η Ακαδημία του Πλάτωνος ανταποκρίνονταν στις ρομαντικές και ιδεολογικές ευαισθησίες των φοιτητών. Το συμπόσιο έλαβε πανηγυρικό χαρακτήρα. Εκφωνήθηκαν λόγοι, έγιναν προπόσεις υπέρ των «υπέρ πατρίδος πεσόντων», υπέρ του Πανεπιστημίου, του πρύτανη και των καθηγητών και παιανίστηκαν

άσματα, «τα περισσότερα Ελληνικά, φιλελεύθερα και συνταγματικά»12. Η

εκδήλωση δεν τελείωσε στα Σεπόλια. Μεταφέρθηκε το ίδιο βράδυ στο Πανεπιστήμιο, όπου οι φοιτητές συνέχισαν το συμπόσιο με χορό, εκφωνήσεις λόγων και άλλες εκδηλώσεις. Το γεγονός αυτό προκάλεσε την έκπληξη και την

αποδοκιμασία των πανεπιστημιακών αρχών. Η Σύγκλητος θα κατηγορήσει τους φοιτητές ότι μετέτρεψαν το Πανεπιστήμιο από «οίκον της μελέτης» σε «οίκον ευθυμίας», ενώ θα αποδοκιμάσει και τη συμμετοχή στην εκδήλωση

ατόμων που δεν είχαν καμιά σχέση με το Πανεπιστήμιο13. Είναι ίσως η πρώτη φορά που επιχειρείται εδώ η διάκριση των φοιτητών από τα «ξένα στοιχεία» που παρεισφρέουν στο φοιτητικό σώμα, αλλοιώνοντας την καθαρότητά του- κάτι που θα γίνει κοινός τόπος στα επόμενα χρόνια.

Μέσα στο ίδιο ρομαντικό κλίμα εγγράφεται και η συμμετοχή των φοιτητών σε φιλελεύθερες πολιτικές εκδηλώσεις. Έτσι, τον Δεκέμβριο του 1839,

αμέσως μετά την αποκάλυψη της «Φιλορθόδοξης Εταιρείας», φοιτητές και μαθητές διαδηλώνουν με συνθήματα υπέρ του Συντάγματος και κατά του κόμματος των Ναπαίων14. Στις 25 Μαρτίου 1843 φοιτητές και μαθητές πάλι, με επικεφαλής τον Ζήση Σωτηρίου, περιέρχονται την πόλη «ψάλλοντες άσματα υπέρ του Συντάγματος»15, ενώ τον Σεπτέμβριο συμμετέχουν στους πανηγυρισμούς για την παραχώρηση Συντάγματος. Η συμμετοχή τους στις εκδηλώσεις αυτές θα αντιμετωπιστεί από το Πανεπιστήμιο με συγκατάβαση αλλά και κάποια ανησυχία. Στη λογοδοσία του 1843 ο πρύτανης Μ. Αποστολίδης θα αναφερθεί στον αγώνα των φοιτητών «υπέρ των εθνικών θεσμών», σπεύδοντας όμως να προσθέσει ότι αμέσως μετά τα γεγονότα του Σεπτεμβρίου ησύχασαν, αποφεύγοντας «τους αγοραίους συναγελασμούς και τους θορύβους του όχλου»16. Ήταν μια έμμεση παρότρυνση προς τους φοιτητές να α-

12. Το συμπόσιο περιγράφεται σε επιστολή προς την εφ. Αιών, αρ. 68,31 Μαΐου 1839.

13. Βλ. Π.Σ., 29 και 31 Μαΐου 1839.

14. Βλ. John Α. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), τ. Α', Αθήνα 1985, σ. 366. Πβ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, Αθήνα 1987, σ. 206.

15. Τα άπαντα του συνταγματικού Έλληνος Ζήση Σωτηρίου, ό.π., σ. 20.

16. Μ. Αποστολίδης, Έκθεσις, 1843, σ. 15. Λίγο μετά το κίνημα, ο Ζήσης Σωτηρίου,

Σελ. 459
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/460.gif&w=600&h=915

απέχουν από εκδηλώσεις που δεν προσιδιάζουν στην ίδιότητά τους. Οι πρυτανικές νουθεσίες δεν είχαν βέβαια αποτέλεσμα, αφού μερικούς μήνες αργότερα, κατά τη συζήτηση του Συντάγματος, φοιτητές συμμετέχουν και πάλι σε

εκδηλώσεις της αντιπολίτευσης κατά της Ισοβιότητας των γερουσιαστών17.

Την ίδια εποχή (1841) δημιουργείται και η πρώτη βραχύβια φοιτητική λέσχη με το όνομα «Μουσείον». Ως ιδρυτές της φέρονται κάποιοι φοιτητές· πιθανώς όμως την Ιδέα υπέβαλαν σ' αυτούς πανεπιστημιακοί καθηγητές και διανοούμενοι. Σκοπός της λέσχης ήταν να συμβάλει στην πνευματική καλλιέργεια των φοιτητών αλλά και στην απομάκρυνσή τους από χώρους συνάντησης και διασκέδασης που θεωρούνταν ακατάλληλοι για φοιτητές. Λέσχες αυτού του τύπου είχαν αρχίσει να λειτουργούν σε διάφορες πόλεις από τη δεκαετία του 1830. Σημειώνω την πρώιμη προσπάθεια του Α. Παπαδόπουλου Βρετού να δημιουργήσει το 1831 στο Ναύπλιο ένα «Φιλολογικόν Σπουδαστήριον», που θα διέθετε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες για τα μέλη του18 και την ίδρυση στην Ερμούπολη το 1833 ενός «Μουσείου», στο οποίο παραδίδονταν φιλολογικά και νομικά μαθήματα19. Και οι δύο λέσχες λειτουργούσαν με συνδρομητές.

Οι πληροφορίες μας για τη λειτουργία του «Μουσείου» είναι λιγοστές. Η «εγκαθίδρυσίς» του έγινε τον Ιανουάριο του 1841 με επίσημη τελετή στην οποία μίλησε ο καθηγητής της Νομικής Π. Αργυρόπουλος20. Από την ομιλία

όπως αναφέρει ο ίδιος, θα προσφερθεί να γυμνάσει φοιτητές και μαθητές για να αποτελέσουν ένα σώμα εθνοφυλακής που θα συμμετείχε στην περιφρούρηση της Εθνοσυνέλευσης. Ο ίδιος δίνει και κατάλογο με τα ονόματα των νέων που επρόκειτο να γυμνάσει, αλλά από τον έλεγχο που έκανα δεν φαίνεται να περιλαμβάνονται σ' αυτόν παρά ελάχιστοι φοιτητές. Βλ. Τα άπαντα του συνταγματικού Έλληνος Ζήση Σωτηρίου, ό.π., σ. 33-34.

17. εφ. Αιών, αρ. 507,16 Φεβρ. 1844.

18. Αλέκα Μπουτζουβή-Μπανιά, «Το Ναύπλιο στα χρόνια 1828-1833. Σκιαγράφηση της κοινωνικής, πολιτισμικής και πνευματικής ζωής», Ο Ερανιστής 18,1986, σ. 125-136.

19. Χιακόν Αρχείον, επιμ. Ιω. Βλαχογιάννη, τ. Ε', Αθήνα 1910, σ. 44-45, 107-108, 110-112,176-180. Βλ. και εδώ, σ. 78, σημ. 6. Δύο φιλολογικοί σύλλογοι με την ίδια ονομασία ιδρύονται στη δεκαετία του 1840 και στο Ναύπλιο («Μουσείον ο Πλάτων», 1844 και «Μουσείον ο Αριστείδης», 1846). Βλ. I. Γ. Δεμοίρος, Ιστορία του Γυμνασίου Ναυπλίου, Αθήνα 1939, σ. 91 κ.εξ. και Τρ. Ε. Σκλαβενίτης, Η σχολική βιβλιοθήκη το 19ο αιώνα. Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935), Αθήνα 1995, σ. 99, σημ. 163.

20. εφ. Αθηνά, αρ. 785,18 Ιαν. 1841. Ο λόγος του Αργυρόπουλου δημοσιεύθηκε σε επόμενο φύλλο της ίδιας εφημερίδας (αρ. 788, 29 Ιαν. 1841). Πληροφορίες για το «Μουσείον» βλ. επίσης στην εφ. Η Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 111,11 Ιουν. 1841.

Σελ. 460
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/461.gif&w=600&h=915

του Αργυρόπουλου και άλλες σύγχρονες πληροφορίες συνάγεται ότι η λέσχη δεν απευθυνόταν μόνο στους φοιτητές αλλά και στους μαθητές του Γυμνασίου της πρωτεύουσας. Η εφορεία της είχε ανατεθεί σε πενταμελή επιτροπή καθηγητών του Πανεπιστημίου, πιθανώς από τους ίδιους τους φοιτητές, με σκοπό να προσδώσουν στη λέσχη ακαδημαϊκό κύρος και να εξασφαλίσουν συγχρόνως τη νομιμότητά της. Το φαινόμενο αυτό της κηδεμόνευσης θα το δούμε να επαναλαμβάνεται και αργότερα.

Στα γραφεία της λέσχης οι φοιτητές και μαθητές μπορούσαν να διαβάζουν

εφημερίδες, ελληνικές και ξένες, να συζητούν, να παρακολουθούν ομιλίες η παραδόσεις καθηγητών του Πανεπιστημίου, διανοουμένων αλλά και φοιτητών, καθώς και θεατρικές παραστάσεις21. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη λέσχη μας δίνει ο γερμανός ιστορικός J. Ph. Fallmerayer, ο οποίος είχε επισκεφθεί την Αθήνα στις αρχές του 1842. «Στην Αθήνα», γράφει ο Fallmerayer, «υπάρχει μια φοιτητική λέσχη, εστία και επίκεντρο όλης της λογοτεχνικής δραστηριότητας. Οι καθηγητές του Πανεπιστημίου συμμετέχουν ζωηρά σ' αυτό το ίδρυμα μαζί με όλους τους φίλους και υποστηρικτές της επιστήμης. Συχνά το επισκέπτονται ξένοι για το φροντισμένα οργανωμένο αναγνωστήριό του και για τις διαλέξεις, που γίνονται ορισμένες μέρες της εβδομάδας το βράδυ από φοιτητές και νεαρούς επιστήμονες, κατά βούληση πότε στα γαλλικά και πότε στα αρχαία ελληνικά. Σε μια μακροσκελή ομιλία, γραμμένη στα

αρχαία ελληνικά, κάποιος μανιασμένος περιέγραφε τις "άκρως απίθανες και

άκρως γελοίες" ιδέες που κυκλοφορούσαν στη Γερμανία για μια υλική αποσύνθεση του ελληνικού έθνους...»22. Ο ομιλητής στον οποίο αναφέρεται ο Fallmerayer είναι ο λόγιος Γ. Πεντάδης Δάρβαρης, ο οποίος σε διάλεξη που είχε κάνει στη λέσχη, με αφορμή την παρουσία του γερμανού ιστορικού στην Αθήνα, είχε εξαπολύσει μια έντονη επίθεση κατά των «ανθελληνικών» θεωριών

21. Βλ. J.-J. Ampère, «De l'instruction publique et du mouvement intellectuel en Grèce», Revue des Deux Mondes, Απρίλιος 1843, σ. 131. Ανάμεσα στους καθηγητές που δίδαξαν στο «Μουσείον» ήταν ο Ξ. Λάνδερερ (παραδόσεις γαλβανοπλαστικής) και ο Ν. Βάμβας· βλ. εφ. Μέλισσα, αρ. 37,1 Μαρτ. 1841, αρ. 38,8 Μαρτ. 1841 και αρ. 42,5 Απρ. 1841. Για τις δραστηριότητες του «Μουσείου» βλ. εφ. Αθηνά, αρ. 831, 9 Ιουλ. 1841 (όμιλία φοιτητή της Νομικής στο «Μουσείον Αθηνών» για τη μονομαχία και τα κακά που επισώρευσε στην ανθρωπότητα) και Ελληνικός Παρατηρητής, αρ. 45, 18/30 Ιαν. 1843 και αρ. 57,18/30 Μαΐου 1843 (θεατρική παράσταση της «Ζαΐρας» του Βολταίρου σε μετάφραση Ραγκαβή).

22. Βλ. Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Ο Fallmerayer εις τας Αθήνας το 1842», Αθηναϊκά, 60, 1975, σ. 23-24 (=απόσπασμα από το J. Ph. Fallmerayer, Fragmente aus dem Orient, Μόναχο 1963, α' εκδ. Στουτγάρδη 1845).

Σελ. 461
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/462.gif&w=600&h=915

ριών του23. Με ανάλογες επιθέσεις και αποδοκιμασίες είχαν υποδεχθεί τον Fallmerayer και άλλοι λόγιοι και φοιτητές.

Από τα παραπάνω φαίνεται ότι το «Μουσείον» ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή φοιτητική λέσχη. Τόπος συνάντησης διανοουμένων, φοιτητών και μαθητών, πρόσφερε στους νέους τη δυνατότητα να επωφεληθούν από τις διαλέξεις και τις συζητήσεις που γίνονταν εκεί αλλά και να έχουν μια κάποια συμμετοχή σ' αυτές. Με τον τρόπο αυτό η λέσχη συνέχιζε το έργο του Πανεπιστημίου. Παράλληλα όμως είχε και άλλους σκοπούς : να συμβάλει στην κοινωνικοποίηση και την ηθικοποίηση των φοιτητών και να τους μυήσει στα σύγχρονα εθνικά ζητήματα.

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

Η κινητικότητα των φοιτητών που σημειώσαμε παραπάνω δεν περιορίζεται στον εξωπανεπιστημιακό χώρο. Από την έναρξη κιόλας της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, ομάδες φοιτητών αρχίζουν να θέτουν στη Σύγκλητο ή το υ

πουργείο Παιδείας διάφορα αιτήματα, που συνοδεύονται συχνά από διαμαρτυρίες κατά συγκεκριμένων καθηγητών. Οι αφορμές είναι ποικίλες: η έλλειψη πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, ο «αμέθοδος» η ακατανόητος τρόπος παράδοσης ορισμένων καθηγητών, οι ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό που οξύνονται με τις συχνές απολύσεις καθηγητών. Μαζί με την επισήμανση των προβλημάτων, οι φοιτητές επιχειρούν να ασκήσουν και πιέσεις στο Πανεπιστήμιο και το αρμόδιο υπουργείο για την άμεση επίλυσή τους.

Η πρώτη γνωστή φοιτητική διαμαρτυρία τοποθετείται στο 1839. Στις αρχές Μαΐου οι φοιτητές της Ιατρικής, που μόλις ξεπερνούσαν τους 20, ζήτησαν από τον καθηγητή της ανατομίας και φυσιολογίας Δημ. Μαυροκορδάτο να παραδίδει το μάθημα της φυσιολογίας «βραδύτερον» για να προλαβαίνουν να

αντιγράφουν ή να φροντίσει να εκδώσει τις παραδόσεις του. Η αντίδραση του Μαυροκορδάτου στο αίτημα των φοιτητών ήταν αρνητική: «απεκρίθη ότι εις ουδέν των όσων επρότειναν δεν δύναται να συγκατατεθή, διότι ούτε το εξά-

23. Η ομιλία του Δάρβαρη στο «Μουσείον» τυπώθηκε τον ίδιο χρόνο σε βιβλίο· πρόκειται για τη γνωστή μελέτη του Δοκίμιον περί σπουδής της ιστορίας, Αθήνα 1843. (Μια πρώτη παρουσίαση του βιβλίου έγινε στην εφ. Αθηνά, αρ. 915,9 Μαΐου 1842). Για τη θέση της μελέτης στην αντι-φαλλμεραϋερική φιλολογία της εποχής βλ. Γιώργος Βελουδής, Ο Jakob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού ιστορισμού, Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε. - Μνήμων, 1982, σ. 52-55" πβ. Γ. Λάιος, «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (Α' 1814-1851)», Μνημοσύνη 5,1974-1975, σ. 293-295.

Σελ. 462
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/463.gif&w=600&h=915

εξάτομον της φυσιολογίας σύγγραμμα δύναται να τυπώση, ούτε τον τρόπον της παραδόσεώς του να μεταβάλη κατά το δοκούν αυτοίς...». Απαντώντας οι φοιτητές, αποφάσισαν να κάνουν τριήμερη αποχή από το μάθημα του Μαυροκορδάτου. Συγχρόνως απηύθυναν και αναφορά προς τον πρύτανη, ζητώντας την ικανοποίηση του αιτήματος τους. Στα τέλη Μαΐου ο Μαυροκορδάτος θα φέρει το θέμα στη Σύγκλητο, η οποία θα αποφασίσει τη διενέργεια ανακρίσεων και την τιμωρία των ενοχων24.

Αυτό είναι συνοπτικά το χρονικό της πρώτης «αταξίας» των φοιτητών. Είναι ενδιαφέρον όμως να δει κανείς πώς οργανώθηκε και πώς αντιμετωπίστηκε από τις πανεπιστημιακές αρχές. Κατά τη μαρτυρία του ίδιου του Μαυροκορδάτου, η αποχή δεν ήταν μια αυθόρμητη κίνηση αλλά αποτέλεσμα συνωμοσίας : οι φοιτητές «συνεδέθησαν προς αλλήλους δι' ορκωμοσίας να μη πατήσωσι την παράδοσιν πριν ή μεταβάλη τον τρόπον της παραδόσεως». Στην κίνηση αυτή υπήρχε, κατά τον Μαυροκορδάτο, ένας «αρχηγός» (ως αρχηγός κατονομάζεται ο Αναστάσιος Γούδας, γνωστός αργότερα γιατρός και λόγιος), ένας «αρχειοφύλαξ» και ένα τρίτο πρόσωπο υπεύθυνο για τη συγκέντρωση υπογραφών. Ούτε λίγο ούτε πολύ, λοιπόν, η πρωτοβουλία των φοιτητών εμφανίστηκε ως καθαρά συνωμοτική πράξη. Το επόμενο βήμα ήταν να κληθούν σε ανάκριση όσοι είχαν υπογράψει την αναφορά προς τον πρύτανη. Η βασική ερώτηση στους ανακρινόμενους ήταν αν μαζί με την αναφορά υπέγραψαν και

ένορκη υπόσχεση, σε άλλο χαρτί, ότι θα τηρήσουν τον λόγο τους. Η απάντηση όλων σχεδόν των φοιτητών ήταν αρνητική : δέχθηκαν ότι υπήρχε πραγματικά και ένα δεύτερο χαρτί στο οποίο υπέγραψαν ορισμένοι, αυτό όμως δεν ήταν χαρτί ορκωμοσίας αλλά ένας απλός κατάλογος υπογραφών για να «ενθυμούνται» ποιοι είχαν υπογράψει την αναφορά. Φαίνεται όμως ότι η Σύγκλητος δεν πείστηκε από τις απολογίες τους και αποφάσισε τελικά να επιβάλει οκτώ ημερών κράτηση στους δύο πρωταίτιους (τον Αναστάσιο Γούδα και τον Ιωάννη Κομπότη) και να επιπλήξει τους υπόλοιπους. Το σκεπτικό ήταν ότι η

αναφορά που συνέταξαν προς τον πρύτανη «συνεδέθη με συμφωνίαν εκ μέρους των φοιτητών τούτων να μην επανέλθωσιν εις το μάθημα του κ. Μαυρο-

24. Λεπτομερή περιγραφή των περιστατικών βλ. στα Π.Σ., 27, 29 και 31 Μαΐου και 1 Ιουν. 1839. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 37 και Κώστας Δ. Βελιαρούτης, «Η πρώτη φοιτητική απεργία και ο Αναστ. Ν. Γούδας 1837-1880», Ηπειρωτική Εστία 27,1978, σ. 531-533. Επίσης το άρθρο του Θανάση Χρήστου, «Το φοιτητικό κίνημα και η πρώτη του εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1839)», ΙΣΤ' Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο (26-28 Μαΐου 1995), Θεσσαλονίκη 1996, σ. 291-308.

Σελ. 463
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/464.gif&w=600&h=915

Μαυροκορδάτου επί σκοπώ να τον αναγκάσουν να μεταβάλη το σύστημα της παραδόσεώς του...»25.

Από την περιγραφή των γεγονότων φαίνεται ότι το Πανεπιστήμιο, που μόλις έκανε τα πρώτα βήματά του, βρέθηκε αντιμέτωπο με ένα ασυνήθιστο ακόμη γεγονός : οι φοιτητές μιας σχολής να ζητούν από έναν καθηγητή να αλλάξει τον τρόπο διδασκαλίας και μάλιστα να επιμένουν σ' αυτό, κάνοντας αποχή από το μάθημά του και διαμαρτυρόμενοι στη Σύγκλητο. Μπορεί το αίτημα των φοιτητών να μην ήταν τελείως αδικαιολόγητο, για τη Σύγκλητο όμως ο τρόπος με τον οποίο το έθεσαν διατάρασσε την πανεπιστημιακή τάξη, μείωνε το κύρος των καθηγητών και μπορούσε να αποτελέσει προηγούμενο για

άλλες παρόμοιες εκδηλώσεις. Εκείνο όμως που φαίνεται να ενόχλησε περισσότερο τη Σύγκλητο ήταν ότι οι φοιτητές με την πράξη τους αυτή διεκδικούσαν να έχουν λόγο σε ένα ζήτημα που κατά τα πανεπιστημιακά νόμιμα ανήκε αποκλειστικά στην αρμοδιότητα των καθηγητών.

Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι η προσπάθεια της Συγκλήτου να εμφανίσει την υπόθεση ως συνωμοσία. Κρίνοντας κανείς γενικά τα πράγματα, θα μπορούσε να πει ότι η Σύγκλητος μεγιστοποίησε μια απλή εκδήλωση διαμαρτυρίας, δίνοντάς της διαστάσεις μεγαλύτερες από εκείνες που είχε, όπως έκανε άλλωστε και σε άλλες ανάλογες περιπτώσεις αργότερα. Πιθανώς όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι. Και αν η οργάνωση της κινητοποίησης δεν έγινε όπως ακριβώς υποπτευόταν το Πανεπιστήμιο, δεν αποκλείεται όμως οι φοιτητές να συνδέθηκαν πραγματικά με κάποιο όρκο μεταξύ τους, προκειμένου να διασφαλίσουν τη μυστικότητα του εγχειρήματος. Τη σχετική υπόθεση ενισχύει το γεγονός ότι την εποχή αυτή ανθούν οι μυστικές εταιρείες. Θυμίζω ότι στα τέλη του 1839 αποκαλύπτεται η γνωστή «Φιλορθόδοξη Εταιρεία» και το ίδιο έτος ο Α. Ρ. Ραγκαβής συντάσσει τον οργανισμό μιας άλλης μυστικής

εταιρείας με σκοπό την απελευθέρωση των αλύτρωτων περιοχών26. Βασικό

25. Π.Σ., 1 Ιουν. 1839. Η καταδικαστική απόφαση στηρίχθηκε στα άρθρα 31 και 32 του Κανονισμού, που αναφέρονται στις ποινές που επιβάλλονται στους «παρεκτρεπόμενους» φοιτητές και στη σχετική δικαιοδοσία του πρύτανη και του «συμβουλίου του Πανεπιστημίου».

26. Βλ. John Α. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), ό.π., σ. 365-377, 570, 626 και Ευθύμιος Θ. Σουλογιάννης, Μυστική Εταιρεία υπέρ του αλύτρωτου Ελληνισμού και σχέδιο «πολιτεύματος» των «υπερορίων» Ελλήνων (1839), Αθήνα 1977 (ανάτ. από το περ. Παρνασσός 19, 1977, σ. 407-420 και 514527). Πβ. Βασ. Βλ. Σφυρόερας, «Η Αδελφότης των Ευαγγελιζομένων", μυστική

επαναστατική οργάνωσις του 1849», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών 23,1972-73, σ. 204-236.

Σελ. 464
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/465.gif&w=600&h=915

στοιχείο στην τελετουργία μύησης ενός μέλους στα μυστικά των εταιρειών ήταν ο όρκος και δεν αποκλείεται το στοιχείο αυτό να το χρησιμοποίησαν και οι φοιτητές. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η στάση της Συγκλήτου απέναντι στην υπόθεση δείχνει έναν υπερβάλλοντα ζήλο, ανάλογο με εκείνον που

επιδεικνύουν την εποχή αυτή και οι κρατικές αρχές, που διακατέχονται μόνιμα από τον φόβο των μυστικών οργανώσεων27.

Εκδηλώσεις διαμαρτυρίας όπως αυτή του 1839, χωρίς όμως το «συνωμοτικό» στοιχείο, θα γίνουν κοινός τόπος στα επόμενα χρόνια. Έτσι τον Μάρτιο του 1842 φοιτητές θα διαμαρτυρηθούν επειδή ο καθηγητής της Ιστορίας Εδουάρδος Μάσσων δεν διδάσκει το μάθημα για το οποίο διορίστηκε28, ενώ τον Δεκέμβριο του 1843 θα αναφέρουν στο υπουργείο Παιδείας ότι ο νεοδιόριστος καθηγητής της χημείας Αλέξ. Βενιζέλος «αποκαθίσταται εις ημάς παντάπασιν ανωφελής διά τε το αμέθοδον αυτού εν τη παραδόσει και την προς τα πειράματα αδεξιότητα» και θα ζητήσουν να δοθεί η άδεια να διδάσκει το μάθημα αυτό ο Ξ. Λάνδερερ29. Τον Φεβρουάριο του 1844 θα σημειωθούν επεισόδια στο μάθημα του νεοδιόριστου καθηγητή της Ιατρικής Κων. Μαυρογιάννη. Η αιτία ήταν το ότι δίδασκε κατά το γαλλικό σύστημα και όχι κατά το γερμανικό, όπως οι άλλοι καθηγητές της σχολής. Η Σύγκλητος αποδοκίμασε τη διαγωγή των φοιτητών παράλληλα όμως ζήτησε και από τον Μαυρογιάννη «να κάμνη εκάστοτε παραλληλισμόν της διδασκαλίας του με την γερμανικήν διδασκαλίαν» για να είναι εύληπτο το μάθημά του30. Μέσα στον ίδιο χρόνο, τον Μάιο του 1844,φοιτητές θα δημιουργήσουν επεισόδια στο μάθημα του καθηγητή της χημείας Ξ. Λάνδερερ. Η Σύγκλητος θα αποδοκιμάσει και πάλι τα γεγονότα και τη διαγωγή των φοιτητών και θα αποφασίσει να μη δέχεται στο εξής η πρυτανεία αναφορές των φοιτητών παρά μόνο μέσω των

2 7. "Ας σημειωθεί ότι στο πρωτόκολλο ορκωμοσίας των πρώτων καθηγητών του Πανεπιστημίου (3 Μαΐου 1837) υπήρχε μια παράγραφος που απαγόρευε τη συμμετοχή τους σε μυστικές οργανώσεις : «Ορκίζομαι δε περιπλέον ότι ούτε είμαι ούτε θέλω είσθαι μέλος μυστικής αγνώστου εις την Κυβέρνησιν εταιρίας» (βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Εθνους, εκδ. Π. Καρολίδη, η' εκδ., τ. Ζ', Αθήνα, Νίκας, χ.χ., σ. 281).

28. Π.Σ., 15 Μαρτ. 1842.

29. Η αίτηση, με χρον. 31 Δεκ. 1843, υπογράφεται από 36 φοιτητές και ακροατές της Ιατρικής, κυρίως, και της Φιλοσοφικής (ΓΑΚ, ΑΥΕΔΕ, θυρ. 63, υποφ. Α', έγγρ. αρ. 59, 31 Δεκ. 1843). Ο Λάνδερερ είχε απολυθεί, όπως είπαμε, τον Σεπτέμβριο του 1843, μαζί με τους άλλους ξένους καθηγητές του Πανεπιστημίου, και τη θέση του πήρε ο Βενιζέλος.

30. Π.Σ., 14 Φεβρ. 1844. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 87.

Σελ. 465
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/466.gif&w=600&h=915

κοσμητόρων31. Την αποδοκιμασία της θα εκφράσει επίσης η Σύγκλητος, αλλά και το υπουργείο Παιδείας, τον Δεκέμβριο του 1844 εναντίον ομάδας φοιτητών, που απηύθυναν αναφορά στον βασιλιά με την οποία ζητούσαν την πλήρωση της κενής έδρας των λατινικών και καταφέρονταν εναντίον του συστήματος διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο. Η ενέργειά τους θεωρήθηκε ως υπέρβαση ιεραρχίας και προσβλητική για τους καθηγητές και αποφασίστηκε να

επιτιμηθούν οι φοιτητές που υπέγραψαν την αναφορά32. Συνηθισμένες είναι και οι διαμαρτυρίες των φοιτητών για την αφαίρεση μαθημάτων από ορισμένους καθηγητές και την ανάθεσή τους σε άλλους. Έτσι, το 1844 φοιτητές της Φιλοσοφικής θα ζητήσουν από τη Σύγκλητο να επιτραπεί στον καθηγητή της φυσικής Γεώργιο Βούρη, από τον οποίο είχε αφαιρεθεί το μάθημα αυτό, να εξακολουθήσει τις παραδόσεις του33, ενώ το 1845 και το 1847 φοιτητές θα διαμαρτυρηθούν για την αφαίρεση μαθημάτων από τους καθηγητές Ν. Κωστή και I. Νικολάίδη-Λεβαδέα34.

Όλες αυτές οι εκδηλώσεις δείχνουν ότι οι φοιτητές από τα πρώτα κιόλας χρόνια του Πανεπιστημίου φιλοδοξούν να παίξουν ενεργητικό ρόλο στα πανεπιστημιακά πράγματα. Δεν αρκούνται στον ρόλο του ακροατή των παραδόσεων, αλλά διεκδικούν με τα αιτήματα και τις διαμαρτυρίες τους το δικαίωμα να διατυπώνουν τη γνώμη τους τουλάχιστο σε θέματα που αφορούν την οργάνωση των σπουδών και τη διδασκαλία. Οι διαμαρτυρίες των φοιτητών και το πνεύμα ανεξαρτησίας και απείθειας που χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά τους είναι φυσικό να προκαλούν φόβους και ανησυχίες στις πανεπιστημιακές αρχές : «από τίνος χρόνου», σημειώνει ένας συγκλητικός το 1844, οι φοιτητές «ήρχισαν να μη φέρωσι σέβας ούτε προς τον Πρύτανιν, ούτε προς τους καθηγητάς, ούτε προς τους υπαλλήλους του γραφείου»35. Μόνιμη επωδός είναι ότι οι φοιτητές θέτουν αιτήματα που δεν ανήκουν στην αρμοδιότητά τους και ότι η συμπεριφορά τους δεν συνάδει προς το ακαδημαϊκό ήθος που πρέπει να τους διακρίνει. Διατυπώνεται μάλιστα συχνά η άποψη ότι ο Κανονισμός

31. Π.Σ., 12 Μαΐου 1844. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 88.

32. Με την απόφαση αυτή διαφώνησε ο κοσμήτορας της Νομικής Π. Καλλιγάς, υποστηρίζοντας ότι «έκαστος των φοιτητών είναι ελεύθερος να φρονή ό,τι θέλει περί της διδασκαλίας των καθηγητών του» και ότι «δύναται πας τις ν' αναφέρη τα παράπονά του ατιμωρητεί καθ' οιουδήποτε» προς τον βασιλιά. Π.Σ., 13 Δεκ. 1844. Βλ. για την ίδια υπόθεση και ΓΑΚ, ΑΥΕΔΕ, θυρ. 63, έγγρ. αρ. 88 και 89,24 Δεκ. 1844 και Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 88.

33. Π.Σ., 1 Οκτ. 1844.

34. Π.Σ., 20 Ιαν. 1845 και 2 Απρ. 1847.

35. Π.Σ., 12 Μαΐου 1844.

Σελ. 466
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/467.gif&w=600&h=915

σμός του 1837 είναι αρκετά επιεικής απέναντί τους και ότι είναι απαραίτητο να ληφθούν πρόσθετα πειθαρχικά μέτρα. Πραγματικά, στο σχέδιο Οργανισμού του Πανεπιστημίου του 1844 (άρθρα 45-47) προβλέπονται αυστηρές ποινές κατά των φοιτητών που εξυβρίζουν καθηγητές και υφηγητές, «μάλιστα κατά την εκτέλεσιν των καθηκόντων αυτών», αλλά και υπαλλήλους και υπη

ρέτες του Πανεπιστημίου, καθώς και εναντίον εκείνων που προκαλούν ταραχές στις παραδόσεις· ανάλογα προβλέπονται και στο σχέδιο του 1848 (άρθρα 28-29)36. Ωστόσο και η Σύγκλητος και το υπουργείο Παιδείας φαίνεται να συνηθίζουν με τον καιρό στην ιδέα ότι οι φοιτητικές διαμαρτυρίες μπορεί να ήταν δυσάρεστες, αλλά ήταν αναπόφευκτες σε ένα ανώτερο εκπαιδευτικά ίδρυμα.

ΤΑ ΠΥΛΑΡΙΝΑ

Στο πλαίσιο των φοιτητικών διαμαρτυριών για τις οποίες μιλήσαμε παραπάνω εντάσσεται και μια κινητοποίηση που σημειώνεται το 1845 κατά του Φραγκίσκου Πυλαρινού, καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής. Σε αντίθεση όμως με τις προηγούμενες, εδώ δεν έχουμε μια απλή διαμαρτυρία αλλά σειρά επεισοδίων που σχετίζονται με τις πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές του συγκεκριμένου καθηγητή. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι στην υπόθεση δεν εμπλέκονται μόνο φοιτητές αλλά και άλλοι πανεπιστημιακοί και εξωπανεπιστημιακοί παράγοντες. Πριν αναφερθούμε στα σχετικά επεισόδια, θα σταθούμε λίγο στα βιογραφικά του Πυλαρινοϋ37.

Γεννημένος στην Κεφαλονιά γύρω στο 1802, ο Πυλαρινός σπούδασε φιλοσοφία στο Παρίσι. Στην ίδια πόλη είχε την ευκαιρία να γνωρίσει, γύρω στο 1830, τις Ιδέες του ουτοπικού σοσιαλισμού, τις οποίες θα ενστερνιστεί και θα

36. Βλ. εδώ, σ. 260-261.

37. Βασική πηγή για τα βιογραφικά του Πυλαρινού παραμένει το έργο του Ηλία Τσιτσέλη, Κεφαλληνιακά Σύμμεικτα, τ. Α', Αθήνα 1904, σ. 564-566. Βλ. επίσης Φ. Ηλιού (επιμ.), Σταμάτης Πέτρου, Γράμματα από το Άμστερνταμ, Αθήνα, Ερμής, 1976, σ. οα'-οβ'· του ίδιου, ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον 20ό αιώνα, Αθήνα, Ο Πολίτης, 1989, σ. 17,68-70· Σπ. Άσδραχάς,«Η δημοτική στην Ιόνιο Ακαδημία", Τα μαθήματα Φυσικής του Σταματέλου Πυλαρινού», Ο Ερανιστής 13,1976, σ. 115" του ίδιου (εκδ.), Γεώργιος Τυπάλδος-Ιακωβάτος, Ιστορία της Ιόνιας Ακαδημίας, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. κη', 65, 79· Αντ. Λιάκος, «Η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών στον ελληνικό χώρο, 1830-1850», Τα Ιστορικά, τ. Α', τχ. 1, Σεπτ. 1983, σ. 135-136· του ίδιου, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, Αθήνα, Θεμέλιο, 1985, σ. 147,167,182,183· Παν. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α', Αθήνα, Γνώση, 1990, σ. 119-124.

Σελ. 467
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/468.gif&w=600&h=915

προπαγανδίσει λίγο αργότερα στην Ελλάδα. Οπαδός του Κοραή, συμμετέχει στην «Ελληνική Εταιρία» του Παρισιού και συνυπογράφει το 1831 διακήρυξη με αντικαποδιστριακές αιχμές, όπου καλείται ο ελληνικός λαός να συνειδητοποιήσει τα πολιτικά του δικαιώματα και να αποκρούσει τις ξένες επεμβάσεις38. Το 1833 νεκρολογώντας ο Πυλαρινός τον Κοραή, θα επιχειρήσει να

ενσωματώσει το έργο του φιλελεύθερου δασκάλου σε μια σοσιαλιστική οπτική39. Την ίδια χρονιά έρχεται στην Ελλάδα. Εγκαθίσταται στο Ναύπλιο και δημοσιεύει στον τύπο μια σειρά μαθημάτων κοινωνικής φιλοσοφίας, όπου ευαγγελίζεται έναν παγκόσμιο κοινωνισμό40. Το 1834 εμπλέκεται στην υπόθεση της δίκης του Κολοκοτρώνη και διώχνεται από την Ελλάδα. Πηγαίνει στην πατρίδα του, την Κεφαλονιά, όπου ασκεί το διδασκαλικό επάγγελμα και συμμετέχει ενεργητικά σε διάφορες εκδηλώσεις κατά της αγγλικής προστασίας. Λόγω των δραστηριοτήτων του αυτών θα υποστεί το 1839 διώξεις από τους Άγγλους και το 1840 θα απελαθεί από τα Επτάνησα και θα εγκατασταθεί στην Αθήνα41.

Βασικός υποστηρικτής του Πυλαρινού κατά την περίοδο των διώξεών του στην Κεφαλονιά είναι ο κύκλος της ρωσόφιλης εφημερίδας Αιών, οποία βρίσκεται επικεφαλής του αγώνα για την προστασία των πολιτικών και κυρίως των θρησκευτικών δικαιωμάτων των Επτανησίων. Η ίδια εφημερίδα θα ενδιαφερθεί και για τον διορισμό του Πυλαρινού στο Πανεπιστήμιο. Σε ένα «προσκλητήριον» προς τον Πυλαρινό που δημοσιεύεται στον Αιώνα τον Νοέμβριο του 1840, φοιτητές και ακροατές του Πανεπιστημίου τον παρακαλούν να αναλάβει «το βάρος της παραδόσεως» της φιλοσοφίας της ιστορίας η «οποιουδήποτε άλλου καταλλήλου δι' ημάς μαθήματος»42. Η πρόσκληση αυτή

38. Στ. Καρατζάς, «Η Ελληνική Εταιρία" του Παρισιού 1828-1831», περ. Αντί, τχ. 41, 20 Μαρτ. 1976, σ. 26. Πβ. Χρ. Λούκος, Η Αντιπολίτευση κατά του κυβερνήτη Ιω. Καποδίστρια 1828-1831, Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 269.

39. Ηλιού, ιδεολογικές χρήσεις, ό.π.

40. εφ. Ήλιος, αρ. 17,18 Αυγ. 1833 κ.εξ. Βλ. Ε. Φουρναράκη, Η εφημερίδα «Ήλιος» του Παναγιώτη Σούτσου, 1833. Περιλήψεις-ευρετήρια, Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, 1986, σ. 33,34, 38, 40, 42-43, 46-47, 58.

41. εφ. Αιών, αρ. 143, 6 Μαρτ. 1840, 151-154, 10 Μαρτ. 1840, 158-159, 1 Μαΐου 1840,179,14 Ιουλ. 1840, 201,16 Οκτ. 1840 και 202,20 Οκτ. 1840.

42. Δημοσιεύεται στην εφ. Αιών,αρ. 230,29 Ιαν. 1841. Τον ίδιο χρόνο, 1840, θα ζητήσει τον διορισμό του Πυλαρινού στο Πανεπιστήμιο και ο Π. Σοφιανόπουλος, ο οποίος κατέτασσε τον Πυλαρινό ανάμεσα στους αξιολογότερους έλληνες διανοούμενους. Π. Σοφιανόπουλος, Η Ισότης της Προόδου, 15 Αυγ. 1840, σ. 26· του ίδιου, Το Πάνθεον της Προόδου και η ποικίλη στοά των αρχαίων Ελλήνων, Φεβρ. 1841, σ. 22, 23.

Σελ. 468
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/469.gif&w=600&h=915

ουσιαστικά ήταν μια υπόδειξη της εφημερίδας προς το υπουργείο Παιδείας να τον διορίσει καθηγητή στο Πανεπιστήμιο. Μια παρόμοια υπόδειξη κάνει και

αργότερα. Τον Απρίλιο του 1843, και αφού στο μεταξύ ο Πυλαρινός είχε αρχίσει να διδάσκει, ιδιωτικά, μαθήματα Ιστορίας της φιλοσοφίας43, η ίδια εφημερίδα θα γράψει ότι τη θέση του καθηγητή της ιστορίας Ε. Μάσσων έπρεπε να κατέχει για λόγους εθνικούς ο Πυλαρινός44. Και πραγματικά τον ίδιο χρόνο,

αμέσως μετά το κίνημα της 3ης Σεπτεμβρίου, ο Πυλαρινός διορίζεται στο Πανεπιστήμιο τακτικός καθηγητής των ελληνικών φιλοσοφημάτων και της φιλοσοφίας της ιστορίας45. Στον διορισμό του φαίνεται ότι συνέβαλαν, μαζί με τον Αιώνα, και μέλη του ρωσικού κόμματος που συμμετείχαν στη νέα κυβέρνηση, όπως ο πρωθυπουργός Ανδρέας Μεταξάς και ο υπουργός Παιδείας Μιχαήλ Σχινάς.

Η υποδοχή του Πυλαρινού στο Πανεπιστήμιο δεν ήταν εγκάρδια, ούτε α

πό τους συναδέλφους του της Φιλοσοφικής, ούτε από τους φοιτητές. Από την

έναρξη των παραδόσεών του, που άρχισαν με καθυστέρηση τον Δεκέμβριο του 1844, βρέθηκε αντιμέτωπος με διάφορα προβλήματα. Από τα δύο μαθήματα που επρόκειτο να διδάξει, το πρώτο, τα «ελληνικά φιλοσοφήματα» (ιστορία φιλοσοφίας), επικαλυπτόταν εν μέρει από τα μαθήματα των δύο παλαιότερων καθηγητών της φιλοσοφίας, του Ν. Βάμβα και του Φ. Ιωάννου. Το γεγονός αυτό πιθανώς δημιούργησε κάποιες εσωτερικές τριβές, όπως προκύπτει από μια διαμαρτυρία του Πυλαρινού μερικούς μήνες μετά την έναρξη των μαθημάτων του. Σε συνεδρία της Φιλοσοφικής Σχολής, τον Μάιο του 1844, ο Πυλαρινός διαμαρτύρεται επειδή η επιτροπή που κατάρτισε το πρόγραμμα μαθημάτων δεν διατύπωσε ακριβώς τα αντικείμενα διδασκαλίας του, αναφέροντας ότι θα διδάξει μόνο φιλοσοφία της ιστορίας και όχι και ελληνικά φιλοσοφήματα46. Προβλήματα υπήρξαν, αργότερα τουλάχιστο, και με το δεύτερο μάθημά του, τη φιλοσοφία της ιστορίας, όπως δείχνει μια μεταγενέστερη α

πόφαση της Συγκλήτου με την οποία η φιλοσοφία της ιστορίας, που ανήκε στα γενικά μαθήματα, κατατάχθηκε στα μη υποχρεωτικά για τους φοιτητές47.

43. Βλ. σχετική αγγελία στην εφ. Αιών, αρ. 263, 31 Μαΐου 1841.

44. εφ. Αιών, αρ. 433, 21 Απρ. 1843.

45. Πανταζίδης, Χρονικόν, πίν. Γ'.

46. Π.Σ.Φ.Σ., 2 Μαΐου 1844. Τελικά, στο πρόγραμμα του θερινού εξαμήνου του 1843/44 συμπεριελήφθησαν, ίσως και λόγω των διαμαρτυριών του, και τα δύο μαθήματα (αρχαία ελληνική φιλοσοφία και φιλοσοφία της Ιστορίας). Για το πρόγραμμα μαθημάτων του στα χρόνια 1843/44-1861/62 βλ. Π. Κιμουρτζής, Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ό.π., II, σ. 118-119.

47. Το 1853 που συντάσσονται οι Οδηγίες προς τους φοιτητές, τίθεται σε συνεδρία

Σελ. 469
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/470.gif&w=600&h=915

Το αρνητικό αυτό κλίμα μεταφέρθηκε και στις παραδόσεις του, οι οποίες

έγιναν από την αρχή αντικείμενο επικριτικών σχολίων. Οι λόγοι, όπως αφήνει να εννοήσουμε η εφημερίδα Αιών, που συνέχισε να βρίσκεται στο πλευρό του Πυλαρινού, ήταν πολιτικοί. Τα μαθήματά του, γράφει, ερέθισαν «τα όργανα του ξενισμού», διότι εμπνέονταν «υπό πνεύματος θρησκευτικού και εθνικού», που έτεινε «προς την ριζικήν καταστροφήν του ξενικού πνεύματος»48. Ο όρος «όργανα του ξενισμού», ιδιαίτερα προσφιλής στην εφημερίδα, παραπέμπει στις πολιτικές αντιπαραθέσεις της εποχής. Για τον ρωσόφιλο Αιώνα όργανα του ξενισμού ήταν κυρίως οι αγγλόφιλοι : τα στελέχη του αγγλικού κόμματος και όσοι είχαν φιλικές σχέσεις μ' αυτό και βέβαια οι εφημερίδες που υποστήριζαν τις απόψεις του, ιδιαίτερα η φιλελεύθερη Αθηνά. Κατά τον Αιώνα, λοιπόν, η κριτική κατά του Πυλαρινού είχε σχέση με τις πολιτικές θέσεις του και κατευθυνόταν από πρόσωπα φιλικά προσκείμενα στο αγγλικό κόμμα.

Έντονες ήταν οι αντιδράσεις που προκάλεσαν τα μαθήματα του Πυλαρινού και στο φοιτητικό ακροατήριο. Από την έναρξη των μαθημάτων του μια ομάδα φοιτητών, στους οποίους περιλαμβάνονταν μαθητές του Γυμνασίου και

άλλα πρόσωπα εκτός Πανεπιστημίου, άρχισαν να τον αποδοκιμάζουν με θορυβώδεις εκδηλώσεις. Τα πράγματα θα οξυνθούν στις 15 Φεβρουαρίου 1845, όταν μέσα στο μάθημα ένας φοιτητής έβρισε τον Πυλαρινό. Η συμπεριφορά του προκάλεσε την αντίδραση του παρευρισκόμενου αδελφού του Πυλαρινού, ο οποίος λογομάχησε μαζί του και τον χτύπησε, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αναταραχή στο ακροατήριο. Το θέμα έφτασε στη Σύγκλητο, η οποία

εξέφρασε τη λύπη της για τα επεισόδια και ανέθεσε στον πρύτανη να καλέσει τον Πυλαρινό για να συζητήσει μαζί του το θέμα. Παράλληλα αποφασίστηκε να γίνει αλλαγή στις ώρες των παραδόσεών του (να μη γίνονται το βράδυ αλλά την ημέρα), και να διακοπούν τα μαθήματά του για μία εβδομάδα49.

της σχολής το θέμα αν το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας, που συμπεριλαμβάνεται στα γενικά, είναι υποχρεωτικό η όχι για τους φοιτητές. Αυτό προκαλεί τη δυσφορία του Πυλαρινού, ο οποίος ζητεί να είναι υποχρεωτικό. Τελικά η Σύγκλητος, όπου παραπέμφθηκε το θέμα, το κατέταξε ομόφωνα στα μη υποχρεωτικά" τέτοια έδρα, υποστήριξε

ένας συγκλητικός, δεν υπήρξε ποτέ ως τώρα, «πολλώ δε μάλλον παρ' ημίν, εχόντων χρείαν διδασκαλίας ουχί απλώς χάριν της επιστήμης, αλλά χάριν των κοινωνικών αναγκών μας». Π.Σ.Φ.Σ., 20 Ιουν. και 2 Ιουλ. 1853 και Π.Σ., 9 Ιουλ. 1853· πβ. Οδηγίαι προς τους φοιτητάς..., Αθήνα 1853, σ. 24.

48. εφ. Αιών, αρ. 587, 1 Ιαν. 1845. Σε προηγούμενο φύλλο της (αρ. 582, 6 Δεκ. 1844) η ίδια εφημερίδα είχε αναφερθεί επαινετικά στο πρώτο μάθημα του Πυλαρινού, σημειώνοντας ότι «εξηγήθη πνεύμα εθνικόν και κοσμοπολιτικόν, έδειξεν ενότητα επιστημονικήν και υψηλάς ιδέας».

49. Π.Σ., 16 Φεβρ. 1845. Τα επεισόδια περιγράφονται αναλυτικά στον τυπο· βλ.

Σελ. 470
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 451
    

    ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ