Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 475-494 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/475.gif&w=600&h=915

κού έτους (1846) ο Πυλαρινός θα απολυθεί από το Πανεπιστήμιο από την κυβέρνηση Κωλέττη και θα αντικατασταθεί από τον Ν. Κοτζιά, στον οποίο ανατέθηκε η διδασκαλία του ενός από τα δύο μαθήματα του Πυλαρινού : της ιστορίας της φιλοσοφίας. Ο Πυλαρινός θα επανέλθει τον Οκτώβριο του 1850, όχι όμως ως τακτικός καθηγητής, που ήταν πριν από την απόλυσή του, αλλά ως

έκτακτος, και με μοναδικό αντικείμενο διδασκαλίας τη φιλοσοφία της ιστορίας. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα θα απολυθεί και πάλι για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο (1865-1866). Όσο για τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο, δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν ευδόκιμη. Το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας, καταταγμένο έτσι κι αλλιώς στα προαιρετικά, είχε μικρή απήχηση στους φοιτητές, όπως δείχνει και το ολιγάριθμο ακροατήριο του60, και δεν είναι τυχαίο ότι επαψε να διδάσκεται μετά την αποχώρηση του Πυλαρινού α

πό το Πανεπιστήμιο (1881).

ΤΑ ΜΑΝΟΥΣΕΙΑ

Ένα άλλο επεισόδιο που σημειώνεται στη δεκαετία του 1840 και υπερβαίνει

επίσης τα όρια της απλής φοιτητικής διαμαρτυρίας είναι τα λεγόμενα Μανούσεια. Και εδώ, όπως και στην περίπτωση του Πυλαρινού, στόχος είναι

ένας καθηγητής της Φιλοσοφικής, ο Θεόδωρος Μανούσης, με τη διαφορά ότι αυτός ανήκει στον αντίθετο πολιτικό και ιδεολογικό χώρο και υποστηρίζεται θερμά από μεγάλο αριθμό φοιτητών. Η επίθεση εναντίον του αφορά και πάλι ζητήματα που έχουν σχέση με την πανεπιστημιακή διδασκαλία και ξεκινά με καταγγελίες μιας μικρής ομάδας φοιτητών, αλλά υποδαυλίζεται φανερά από εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες61.

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο από την ίδρυσή του, ο Θεόδωρος Μανούσης (1793-1858) ήταν ένας τυπικός εκπρόσωπος του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Γόνος εμπορικής οικογένειας, διαμορφωμένος στο πνευματικό κλίμα του πα-

60. Βλ. εδώ, σ. 205.

61. Για τα Μανούσεια βλ. Δημ. Χατζής, «Θεόδωρος Μανούσης, ο πρώτος καθηγητής της ιστορίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω», Πλάτων 10,1858, σ. 315-317· Κ. Θ. Δημαράς, «Θεόδωρος Μανούσης», εφ. Το Βήμα, 8 Απρ. 1977· του ίδιου, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. 392· Ιουλία Πεντάζου, «Ο Θεόδωρος Μανούσης, καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1858)», Μνήμων 17, 1995, σ. 94 κ.εξ. και Παρασκευάς Ματάλας, Έθνος και Ορθοδοξία. Οι περιπέτειες μιας σχέσης. Από το «ελλαδικό» στο βουλγαρικό σχίσμα, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2002, σ. 80-82.

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/476.gif&w=600&h=915

παροικιακού ελληνισμού της Βιέννης και στα Πανεπιστήμια της Λειψίας και του Göttingen, διακρινόταν για την πολυμερή επιστημονική του καλλιέργεια, τη φιλοσοφημένη ιστορική του παιδεία και τα φιλελεύθερα φρονήματά του. Στη Βιέννη ο Μανούσης είχε γνωρίσει τον Θεόκλητο Φαρμακίδη και συνδέθηκε μαζί του με στενή φιλία που κράτησε ως το τέλος της ζωής του. Μολονότι τα γραπτά που μας αφησε είναι λίγα62, η διδασκαλία του Μανούση στο Πανεπιστήμιο ήταν γόνιμη. Μαθητές και ακροατές του μιλούν για την εμβρίθεια και την πολυμάθειά του και τη μεγάλη έλξη που ασκούσε στο πολυπληθές ακροατήριό του. Το μάθημα που δίδαξε ο Μανούσης για είκοσι περίπου χρόνια στο Πανεπιστήμιο ήταν η γενική Ιστορία. Τα αντικείμενα των μαθημάτων του τα παρακολουθούμε μέσα από τα πανεπιστημιακά προγράμματα και τις λιγοστές δημοσιεύσεις του: είναι η γενική και ειδική πολιτειογραφία, με αντικείμενο τη μελέτη της πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης των ευρωπαϊκών κρατών, η αρχαία ιστορία, η βυζαντινή, η μεσαιωνική και νεότερη ιστορία της Δύσης63.

Τα Μανούσεια ξεκίνησαν από μια επιστολή που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα στα τέλη Ιανουαρίου του 184864. Η επιστολή έφερε την υπογραφή ενός μοναχού, του Παΐσιου Ζ. Ιωαννίτη, φοιτητή της Φιλοσοφικής από το 1845, πιθανότατα όμως στη σύνταξή της είχαν συμμετάσχει και άλλοι φοιτητές η ακροατές, κυρίως της Θεολογικής, με τους οποίους ο Παΐσιος είχε στενές σχέσεις. Η επιστολή αποτελούσε ένα οξύ κατηγορητήριο κατά του Μανούση με αφορμή ένα μάθημά του για τη Μεταρρύθμιση στην Καθολική Εκκλησία. Στο μάθημα αυτό, κατά τον Παΐσιο, ο Μανούσης «ανέγνωσε προς τοις άλλοις καί τινα επιστολήν του τότε βασιλέως της Αγγλίας [Ερρίκου Η'], ην εξαπέστειλε προς τον Λουθήρον αποκαλών αυτόν ασεβή, άθεον (...) "κόπρα και σκατά των σκατών του" και άλλας τοιαύτας χρυσολόγους εκφράσεις». Ο ίδιος διάβασε κατόπιν, κατά τον Παΐσιο πάντα, και την απαντητική επιστολή του Λούθηρου προς τον βασιλιά, «αποκαλούντος αυτόν κακοήθη και με το σκατόν του προστρίβοντα τον στέφανον του Χριστού!». Οι περικοπές αυτές, με τις «άσεμνες» και υβρι-

62. Είναι γνωστό ότι πεθαίνοντας ο Μανούσης είχε αφήσει προφορική εντολή στον φίλο του Θ. Φαρμακίδη να κάψει όλα τα χειρόγραφά του (Π.Σ., 4 Νοεμ. 1858, πβ. εφ. Αιών, αρ. 1679,20 Νοεμ. 1858). Το 1871, πάντως, φυλάσσονταν στο Πανεπιστήμιο χειρόγραφα των παραδόσεων του στη γενική ιστορία και άλλα. Βλ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης στην Ελλάδα. Η διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1932, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2004, σ. 329-330.

63. Βλ. Π. Κιμουρτζής, Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ό.π., II, σ. 107-109 και Β. Καραμανωλάκης, ό.π., Παράρτημα, σ. II-VI.

64. εφ. Αιών, αρ. 843, 28 Ιαν. 1848.

Σελ. 476
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/477.gif&w=600&h=915

υβριστικές εκφράσεις για το πρόσωπο του Χριστού, σκανδάλισαν το ακροατήριο.

Το πραγματικό σκάνδαλο όμως δεν ήταν οι ίδιες οι επιστολές άλλα η ανάγνωσή τους από τον Μανούση στο φοιτητικό ακροατήριο. Στην επιστολή του Παΐσιου υποστηρίζεται ότι ο Μανούσης με την ανάγνωση των σχετικών περικοπών εμφανιζόταν να υποσκάπτει τα θεμέλια της Εκκλησίας και να χλευάζει τον Χριστό. Το γεγονός αυτό, σε συνάρτηση με το ότι ο Μανούσης και σε

άλλα μαθήματά του είχε διατυπώσει «εκ προθέσεως κακοήθεις, παρατόλμους και αντιχριστιανικάς τερατολογίας», αποδείκνυε ότι ήταν «εχθρός του χριστιανισμού, ταύτης της κοινωνίας, αυτού του έθνους» και «ανάξιος της θέσεως, ην κατέχει». Στην ίδια επιστολή υπάρχουν και βολές τόσο κατά της πολιτείας, η οποία δεν πήρε κανένα μέτρο κατά του Μανούση, παρότι ο τύπος είχε καταγγείλει ήδη «τον λυμεώνα τούτον της ελληνικής νεολαίας», όσο και κατά των φοιτητών που τον χειροκροτούν, επιδοκιμάζοντας τις απόψεις του. Ανάλογες κατηγορίες διατυπώνονται και κατά της Ιεράς Συνόδου, η οποία, «υπό μανδραγόραν καθεύδουσα», ανέχεται τη συμπεριφορά του. Όλα αυτά δείχνουν, κατά την επιστολή, ότι το Πανεπιστήμιο και η χώρα βρίσκονταν σε

έσχατη ηθική κατάπτωση.

Η επίθεση κατά του Μανούση θα εμπλουτιστεί σε λίγο με νέες κατηγορίες. Φοιτητές της Θεολογικής με επιστολή τους στον Αιώνα, στις 3 Φεβρουαρίου,

αφού δηλώσουν ότι η προηγούμενη επιστολή του Παΐσιου συντάχθηκε με τη σύμφωνη γνώμη των περισσότερων φοιτητών της Θεολογικής, θα εξαπολύσουν και πάλι ένα οξύ κατηγορητήριο κατά του Μανούση, καταγγέλλοντας ότι δεν ήταν η πρώτη φορά που στα μαθήματά του είχε επιδείξει θρησκευτική

ασέβεια65. Ανάμεσα στις πολλές κατηγορίες που του προσάπτουν είναι και οι

ακόλουθες: α) ότι είχε χαρακτηρίσει ως μετεωρολογικό φαινόμενο την «δι'

αρρήτου θεοφανίας» παράδοση της νομοθεσίας από τον θεό στον Μωυσή στο όρος Σινά, β) ότι απέδιδε το «θαύμα» της διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας από τους Εβραίους στο φαινόμενο της παλίρροιας, γ) ότι υποστήριζε ότι το

65. Στο ίδιο, αρ. 845,4 Φεβρ. 1848. Η επιστολή δεν υπογράφεται, αλλά τα ονόματα των αποστολέων της τα γνωρίζουμε από άλλη ενυπόγραφη επιστολή τους που δημοσιεύεται στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας. Πρόκειται για πέντε κληρικούς, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Παΐσιος Ιωαννίτης, και έξι λαϊκούς. Απ' αυτούς κανονικοί φοιτητές, όπως προκύπτει από το Μητρώο φοιτητών του Πανεπιστημίου, ήταν πέντε: τέσσερις της Θεολογικής και ένας της Φιλοσοφικής. Οι υπόλοιποι πιθανότατα ήταν απλοί ακροατές, που παρακολουθούσαν μαθήματα της Θεολογικής αλλά και τις παραδόσεις του Μανούση. Θυμίζω ότι το μάθημα της γενικής ιστορίας ανήκε σ' εκείνα που έπρεπε να παρακολουθούν όλοι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου.

Σελ. 477
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/478.gif&w=600&h=915

«μυστήριον» της περιτομής των Εβραίων ήταν ένα απλό εθιμο, το οποίο οι τελευταίοι είχαν παραλάβει από τους Αιγυπτίους, δ) ότι θεωρούσε τη χριστιανική αποκάλυψη ως «πλατυτέραν ανάπτυξιν της θρησκείας των Ινδών», ε) ότι αποκαλούσε «φλυαρίας και μωρολογίας των καλογήρων» τα σχετικά με τις δύο φύσεις του Χριστού66.

Δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς την προέλευση και τους στόχους της

επίθεσης κατά του Μανούση. Το περιεχόμενο των επιστολών και η δημοσίευσή τους στον Αιώνα, ο οποίος υιοθέτησε απολύτως τις κατηγορίες κατά του Μανούση, δείχνουν ότι η επίθεση δεν ήταν παρά ένα επεισόδιο στο πλαίσιο των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στους φιλελεύθερους και τους φιλορθόδοξους κύκλους, που είχαν ξεκινήσει την προηγούμενη δεκαετία με αφορμή τα σύγχρονα εκκλησιαστικά ζητήματα (ανεξαρτησία της ελλαδικής Εκκλησίας από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, μετάφραση των Γραφών κλπ.). Άλλωστε, αμέσως μετά τη δημοσίευση της πρώτης επιστολής, η φιλελεύθερη Αθηνά, που ανέλαβε την υπεράσπιση του Μανούση, θα στιγματίσει την «αισχράν και αναιδή σκευωρίαν» κατά του καθηγητή της ιστορίας και θα εντοπίσει τους εμπνευστές της στην «φαρισαϊκήν φατρίαν» των φιλορθοδόξων67. Η ίδια εφημερίδα σε επόμενο φύλλο της θα αναφερθεί ακριβέστερα στη φιλορθόδοξη φατρία, γράφοντας ότι όργανό της είναι ένας «Ρώσος τιτλοφορούμενος και συνταξιούχος» (εννοεί τον Κων. Οικονόμο), ότι ανάμεσα στους οπαδούς της περιλαμβάνονται και πανεπιστημιακοί καθηγητές και ότι η φατρία αυτή επιβουλεύεται από παλιά το Πανεπιστήμιο68.

Η αρθρογραφία της Αθηνάς, παρά την έντονη ιδεολογική της φόρτιση, μας δίνει κάτι από το κλίμα που πυροδότησε την επίθεση κατά του Μανούση. Πραγματικά, από την ίδρυση κιόλας του Πανεπιστημίου, φιλορθόδοξοι κύκλοι, προσκείμενοι πολιτικά στο ρωσικό κόμμα, με επικεφαλής τον Κων. Οικονόμο, είχαν δει με ανησυχία να καταλαμβάνουν καθηγητικές θέσεις στη Φιλοσοφική και τη Θεολογική άνθρωποι με φιλελεύθερες θρησκευτικές και πολιτικές ιδέες, όπως ο Θ. Φαρμακίδης, ο Μ. Αποστολίδης, ο Κων. Νέγρης. Προσηλωμένοι στα δόγματα μιας άκαμπτης ορθοδοξίας και πολέμιοι κάθε είδους νεωτερισμού που

66. Τις απόψεις αυτές επικρίνει και ο μισσιονάριος Buel σε επιστολή του στο περιοδικό των αμερικανών βαπτιστών Baptist Missionary (1848), παρατηρώντας ότι ο Μανούσης παίρνει όπλα από τους γάλλους «αθέους» και τους γερμανούς «νεωτεριστές». Βλ. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, «Το Πανεπιστήμιο στα μάτια των ξένων», Μικρά Ιστορικά, τχ. Α', Λευκωσία 1988, σ. 95-98.

67. εφ. Αθηνά, αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848.

68. Στο ίδιο, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/479.gif&w=600&h=915

μπορούσε να υπονομεύσει τις παραδοσιακές θρησκευτικές και κοινωνικές αξίες, οι φιλορθόδοξοι δεν ήταν δύσκολο να βρουν αφορμές για καταγγελίες. Έτσι, το 1837 θα κατηγορήσουν τον καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Μ. Αποστολίδη για εξύβριση του κλήρου, ενώ το 1840 θα καταγγείλουν τον Κ. Νέγρη για περιφρόνηση των εκκλησιαστικών παραδόσεων69. Παρόμοιες καταγγελίες και επικρίσεις θα υπάρξουν και στα επόμενα χρόνια, με στόχο άλλοτε τη διδασκαλία ορισμένων καθηγητών και άλλοτε το ίδιο το Πανεπιστήμιο.

Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να τοποθετηθεί η επίθεση κατά του Μανούση. Ασφαλώς η επιλογή του ως στόχου από τους φοιτητές της Θεολογικής δεν ήταν τυχαία. Λόγιος με φιλελεύθερες Ιδέες, «από τους πιο γενναίους φορείς του Διαφωτισμού μέσα στο ελληνικό κράτος»70, προσκείμενος πολιτικά στο

αγγλικό κόμμα, ήταν εύκολο να γίνει στόχος των συντηρητικών αντιπάλων του. Δεν ήταν άλλωστε η πρώτη φορά που γινόταν αυτό. Οι καλές σχέσεις του με τη βαυαρική Αντιβασιλεία παλιότερα και με τον Αλ. Μαυροκορδάτο, η φιλία του με τον Φαρμακίδη, η ανώνυμη αρθρογραφία του στην Αθηνά και η ελευθεροφροσύνη του τον έφεραν συχνά σε σύγκρουση με τους εκπροσώπους των αντίπαλων πολιτικών μερίδων και ιδιαίτερα με τους θρησκευόμενους οπαδούς του ρωσικού κόμματος, για τους οποίους ο Μανούσης παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του εχθρός της θρησκείας71. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που

69. Βλ. Κώστας Λάππας, «Αντιθέσεις γύρω από την ίδρυση και τους προσανατολισμούς του ελληνικού Πανεπιστημίου. Σχόλια σ' ένα πανηγυρικό λόγο του Κων. Νέγρη (1840)», Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βασ. Βλ. Σφυρόερα από τους μαθητές τον, Αθήνα 1992, σ. 227-245.

70. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 351.

71. «Ποίος τώρα αμφιβάλλει ότι οι εν τω Πανεπιστήμια} καθηγηταί του Μαυροκορδατοαγγλικού φυράματος δεν τείνουν παντί σθένει να ανατρέψωσι τα θεμέλια της θρησκείας...», έγραφε μια εφημερίδα το 1840, συμπεριλαμβάνοντας ανάμεσα σ' αυτούς και τον Μανούση (εφ. Η Εθνική, αρ. 36,15 Ιουν. 1844). Αρκετά χρόνια αργότερα ο Παπουλάκος χαρακτηρίζει τον Μανούση ως «άθρησκον» (Γενναίος Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, επιμ. Εμμαν. Γ. Πρωτοψάλτης, Αθήνα 1961, σ. 96), ενώ ένας άλλος κληρικός, ο Ιερώνυμος Οικονόμου, σημειώνει ότι ο Μανούσης, «ως έλεγόν τινες λόγιοι», αντέγραφε τη βυζαντινή ιστορία που δίδασκε στο Πανεπιστήμιο «εκ του χριστιανομάχου Γίββωνος»· ο ίδιος τον κατηγορεί ότι «επολέμει πλαγίως τα χριστιανικά δόγματα, προ πάντων δε απροκαλύπτως εμαίνετο κατά της σεβαστικής προσκυνήσεως των αγίων εικόνων» και ότι το 1844 είχε ταχθεί υπέρ της κατάργησης των «ιερών κανόνων» (Ιερώνυμος Οικονόμου, Ιστορική σύγκρισις μεταξύ δύο ανδρών, Α. Μακράκη και Αλεξάνδρου Λυκούργου αρχιεπισκόπου Σύρου, Πάτρα 1896, σ. 23-26). Η τελευταία αναφορά φαίνεται να παραπέμπει στις συζητήσεις στην Εθνοσυνέλευση του 1844 γύρω από το άρθρο 2 του Συντάγματος, που αφορούσε τις σχέσεις της ελλαδικής Εκκλησίας με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και τις άλλες ορθόδοξες Εκκλησίες (βλ. Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/480.gif&w=600&h=915

οι φοιτητές της Θεολογικής, με την ενθάρρυνση πιθανότατα φιλορθόδοξων θρησκευτικών κύκλων της ομάδας του Κων. Οικονόμου, τον κατηγόρησαν για ασέβεια προς τις παραδόσεις της Εκκλησίας72.

Η εκδήλωση της επίθεσης κατά του Μανούση είναι ενδεχόμενο να ευνοήθηκε και από κάποιες συγκυρίες. Από το γεγονός ότι υπουργός Παιδείας το 1848 ήταν ο Γ. Γλαράκης, του ρωσικού κόμματος, και πρύτανης του Πανεπιστημίου ο Ιωάννης Σούτσος, που ανήκε στον ίδιο πολιτικό χώρο. Είναι ενδεχόμενο επίσης η επίθεση να είχε σχέση και με ανταγωνισμούς γύρω από την

έδρα της γενικής ιστορίας που κατείχε ο Μανούσης. Σύγχρονη αλλά ανεπιβεβαίωτη μαρτυρία αναφέρει ότι η ομάδα των καθηγητών που είχαν σχέσεις με το ρωσικό κόμμα, την οποία αποτελούσαν καθηγητές της Νομικής κυρίως με φαναριώτικη καταγωγή (ο I. Σούτσος, ο Π. Παπαρρηγόπουλος, ο Γ. Ράλλης, ο Γ. Μαυροκορδάτος), εκμεταλλευόμενοι τις ευνοϊκές συγκυρίες, μηχανεύονταν την αντικατάσταση του Μανούση από τον Κ. Παπαρρηγόπουλο73. Λίγους μήνες αργότερα ο Κ. Παπαρρηγόπουλος υπέβαλε πραγματικά υποψηφιότητα για υφηγητής στη Φιλοσοφική, αλλά η αίτησή του απορρίφθηκε από την πλειονότητα των καθηγητών της74. Η σύμπτωση αυτή είναι βέβαια ενδεικτική της

Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, Αθήνα 1844, σ. 114 κ.εξ.). Με ανάλογο τρόπο αντιμετωπίζεται ο Μανούσης ως τις μέρες μας σε ορισμένα άρθρα, που επισημαίνουν το αντικληρικό πνεύμα του και την αρνητική στάση του απέναντι στην ορθόδοξη παράδοση, την οποία αποδίδουν σε επιδράσεις από «το γερμανικό προτεσταντικό φιλελευθερισμό της εποχής». Βλ. Γ. Μεταλληνός, «Το Πανεπιστήμιο στα μάτια των ξένων», ό.π., σ. 96.

72. Ο ίδιος ο Οικονόμος σε επιστολή του προς τον Αλέξ. Στούρτζα τον Μάρτιο του 1848 (Αρχείο Οικονόμων, φάκ. VIII, τετρ. Θ', αρ. 69,19 Μαρτ. 1848, ΚΕΜΝΕ Ακαδημίας Αθηνών) φαίνεται να αρνείται τη συμμετοχή του στα γεγονότα. Και αν είναι έτσι, δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι τα υπέθαλψε. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος του στο φιλορθόδοξο κίνημα, η μαχητική ανώνυμη αρθρογραφία του στον Αιώνα και οι στενές σχέσεις του με φοιτητές που συμμετείχαν στα Μανούσεια, όπως ο κατόπιν καθηγητής της Θεολογικής Αλέξανδρος Λυκούργος (βλ. Ιερώνυμος Οικονόμου, Ιστορική σύγκρισις μεταξύ δύο ανδρών, ό.π., σ. 24-25), πιστοποιούν την έμμεση τουλάχιστο εμπλοκή του στα γεγονότα. Ο ίδιος άλλωστε στην παραπάνω επιστολή του θα καταδικάσει απερίφραστα τις κακοδοξίες του Μανούση: «Ούτος ο ομόψυχος του Φαρμακίδου φίλος διδάσκων εν τω Πανεπιστημίω την γενικήν ιστορίαν προ χρόνων ήδη δύω, λαλεί βλασφημίας εις ύψος κατά πάντων των θαυμάτων της θείας Γραφής, σατυρικώτερον τας κακοδοξίας εκφέρων, και του ορθού λόγου και της ελευθεροφροσύνης προμαχών. Προ δε μηνός ήδη ενός και ημίσεως εξετόξευσεν άγιον βέλος και αυτός κατά του σταυρού! διηγούμενος οίας ύβρεις έγραψεν ο Λούθηρος προς τον τότε βασιλέα της Αγγλίας...».

73. εφ. Αθηνά, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848.

74. Π.Σ.Φ.Σ., 13 Ιουλ. 1848. Πβ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 137. Λίγο αργότερα ο Κ. Παπαρρηγόπουλος θα γίνει δεκτός ως υφηγητής στη

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/481.gif&w=600&h=915

διάθεσης του Παπαρρηγόπουλου να μπει στο Πανεπιστήμιο, δεν αποδεικνύει όμως ότι υπήρχε και συγκεκριμένο σχέδιο για την εκτόπιση του Μανούση.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στα γεγονότα. Η επίθεση κατά του Μανούση προκάλεσε απανωτές αντιδράσεις. Ο ίδιος σε μάθημά του αμέσως μετά τη δημοσίευση της επιστολής του Παΐσιου, μιλώντας μπροστά σε ένα πολυπληθές

ακροατήριο, απέκρουσε τις εναντίον του κατηγορίες, υπερασπιζόμενος την

ελευθερία της ακαδημαϊκής διδασκαλίας και δίνοντας συγχρόνως ένα μάθημα επιστημονικής δεοντολογίας75. «Είπομεν ρητώς από του βήματος τούτου...», υποστήριξε στην ομιλία του, «ότι το έργον ημών είναι έργον καθαρώς ιστορικόν, ότι θεολογίαν δογματικήν δεν διδάσκομεν, ότι επομένως δεν δυνάμεθα να έμβωμεν μήτε εις συζητήσεις και ανασκευάς, μήτε εις βεβαιώσεις και αποδείξεις θεολογικών και δογματικών ζητημάτων αλλ' ότι, οσάκις τύχη, αναφέρομεν διηγηματικώς τα τοιαύτα καθόσον μόνον συνέχονται με την πολιτικήν ιστορίαν, ως συνέχεται το αίτιον με το αποτέλεσμα». Απαντώντας κατόπιν στη συγκεκριμένη κατηγορία, ότι διάβασε κείμενα που περιείχαν άσεμνες εκφράσεις, σημειώνει ότι τα κείμενα αυτά δεν είναι παρά «ιστορικά μνημεία» και μαρτυρίες για τα ήθη μιας εποχής και αυτό το νόημα είχε η ανάγνωσή τους : να δείξει στο ακροατήριο πόσο λίγη ήταν «η περί το γράφειν ευσχημοσύνη (...) και μεταξύ των μελών της ανωτάτης τάξεως» την εποχή της Μεταρρύθμισης. Η παράθεση των μαρτυριών αυτών, συμπληρώνει, είναι αυτονόητο ότι δεν σημαίνει και την αποδοχή τους: «από της απλής ιστορικής μνείας έως της παραδοχής η απορρίψεως πράγματός τινος η απόστασις είναι απέραντος».

Άμεση ήταν και η αντίδραση της πλειονότητας των φοιτητών του Μανούση, οι οποίοι με προσφωνήσεις κατά τη διάρκεια μαθημάτων του και άλλες

εκδηλώσεις υπερασπίστηκαν τον δάσκαλο τους. Με επιστολές στον τύπο, 70

Νομική και το 1851 θα διοριστεί καθηγητής της Ιστορίας στη Φιλοσοφική, στη θέση του Κ. Σχινά. Ας σημειωθεί ότι οι σχέσεις του Μανούση με τον Παπαρρηγόπουλο δεν ήταν καλές : οι ιδεολογικές διαφορές τους, τις οποίες όξυνε και η φαναριώτικη καταγωγή και νοοτροπία του τελευταίου, τους τοποθετούσαν σε διαφορετικά στρατόπεδα. Μια σχετική μαρτυρία συναντάμε σ' Ινα γράμμα του Σκαρλάτου Βυζάντιου στον Α. Ρ. Ραγκαβή: «Και αμφιβάλλετε», του γράφει ο Βυζάντιος, «ότι οι περί τον Μανούσην είναι οι χειρότεροι Τελχίνες του Πανεπιστημείου μας ; Και ότι ουδέποτε θα διορθωθώσιν ; Ο Παπαρρηγόπουλος επί τέλους θα τους φιμώση, θα τους περιστείλη εις το να τρίζωσι μόνον τα 'δόντια από λύσσαν. περί τούτου 'δεν αμφιβάλλω: διότι έχει υπέρ εαυτού την

αλήθειαν...» (Παρίσι, 6/18 Απρ. 1850). Η επιστολή στο Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών.

75. Βλ. το κείμενο της ομιλίας του στην εφ. Αθηνά, αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/482.gif&w=600&h=915

περίπου φοιτητές και ακροατές του εξέφρασαν την αγανάκτησή τους για την

επιστολή του Παΐσιου στον Αιώνα και τη θερμή συμπαράστασή τους στον Μανούση, δηλώνοντας ότι οι παραδόσεις του είναι μέσα στο πλαίσιο της σεμνότητας και της ευσέβειας και ότι οι εναντίον του κατηγορίες είναι χαλκευμένες76. Φοιτητές του Μανούση επίσης θα δώσουν στη δημοσιότητα τετράδια των πανεπιστημιακών του παραδόσεων για να αποδείξουν ότι οι κατήγοροι του παραποίησαν εσκεμμένα τις απόψεις του77.

Περισσότερο όμως από τους άμεσα ενδιαφερόμενους τα Μανούσεια απασχόλησαν τον τύπο. Επί ένα σχεδόν μήνα οι εφημερίδες με καθημερινά άρθρα η σχόλια θα πάρουν μέρος στη διαμάχη, εκφράζοντας οι περισσότερες την υποστήριξή τους στον Μανούση. Κοινός τόπος της αρθρογραφίας τους ήταν ότι οι κατηγορίες δεν είχαν πραγματικό αντικείμενο. Η επίθεση εναντίον του ήταν μια συκοφαντική επιχείρηση που υποκινήθηκε από τους φιλορθόδοξους κύκλους, οι οποίοι, χρησιμοποιώντας τη θρησκεία ως «όργανον πολιτικών σκοπών», ήθελαν να πλήξουν έναν πολιτικό και ιδεολογικό τους αντίπαλο και να τον απομακρύνουν από το Πανεπιστήμιο. Δεν λείπουν επίσης τα ειρωνικά σχόλια και η σάτιρα για τα πρόσωπα εκείνα που είχαν αναγορεύσει τον

εαυτό τους σε υπερασπιστές της ορθοδοξίας και θεωρούσαν ασέβεια και βλασφημία τη διατύπωση κάθε άποψης που ξέφευγε από τα στενά όρια της ακραιφνούς φιλορθοδοξίας τους. Αλλά η λογική αυτή, υποστηρίζει η Αθηνά, οδηγεί στον στραγγαλισμό της ελεύθερης σκέψης και παραπέμπει σε εποχές που η επιστήμη ήταν δέσμια των θρησκευτικών δοξασιών και κάθε παρέκκλιση Ισοδυναμούσε με ασέβεια προς τον θεό· με τη λογική αυτή εξάλλου, συμπληρώνει, θα έπρεπε να εκδιωχθεί από το Πανεπιστήμιο όχι μόνο ο

76. Δημοσιεύθηκαν δύο τουλάχιστο επιστολές με παρόμοιο περιεχόμενο : η μία στην

εφ. Αθηνά (αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848) με χρονολογία 30 Ιαν. 1848, μαζί με το κείμενο της ομιλίας του Μανούση (ό.π.) και η άλλη στην εφ. Η Ελπίς (αρ. 442, 3 Φεβρ. 1848), με χρονολογία 1 Φεβρ. 1848. Τα περισσότερα από τα πρόσωπα που υπογράφουν είναι τα ίδια και στις δύο επιστολές. Αν και οι υπογράφοντες (69 τον αριθμό στην πρώτη επιστολή) εμφανίζονται ως φοιτητές, στην πραγματικότητα την ιδιότητα αυτή έχουν μόνο οι 55. Οι υπόλοιποι είναι μαθητές του Γυμνασίου και διάφορα άλλα πρόσωπα. Ενδιαφέρουσα είναι η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές : από τους 55 οι 24 ανήκουν στη Νομική, 22 στη Φιλοσοφική και 9 στην Ιατρική, πράγμα που δείχνει την ευρύτητα του

ακροατηρίου του Μανούση. Πβ. σημ. 82.

7 7. Αποσπάσματα των παραδόσεων, σχετιζόμενα με τις κατηγορίες κατά του Μανούση, δημοσιεύονται στην εφ. Η Ελπίς, αρ. 443,8 Φεβρ. 1848. Από τα αποσπάσματα αυτά φαίνεται ότι όσα κατηγορείται ότι υποστήριξε ο Μανούσης (απόδοση σε φυσικά φαινόμενα της διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας από τους Εβραίους κλπ.) δεν ήταν τίποτε περισσότερο από παράθεση διαφόρων απόψεων.

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/483.gif&w=600&h=915

Μανούσης, άλλα οι περισσότεροι καθηγητές του Πανεπιστημίου που έχουν ανάλογες με τις δικές του απόψεις και να διοριστούν στη θέση τους άλλοι «εκ του κόμματος των φιλορθοδόξων και των Ταρτούφων»78. Παράλληλα όμως διατυπώνονται και άλλες πιο μετριοπαθείς απόψεις, που υποστηρίζουν ότι τέτοια ζητήματα καλό είναι να μη φτάνουν στη δημοσιότητα, διότι βλάπτουν την υπόληψη του Πανεπιστημίου και προξενούν κακή εντύπωση στους ομογενείς79.

Εξαίρεση στην ομόφωνη σχεδόν υποστήριξη του Μανούση αποτέλεσε ο Αιών, ο οποίος δεν περιορίστηκε στη δημοσίευση των επιστολών κατά του Μανούση, αλλά ανέλαβε και όλο το βάρος της εναντίον του επίθεσης, συνηγορώντας υπέρ των κατηγόρων του. Για αρκετό διάστημα τα Μανούσεια καταλαμβάνουν την πρώτη θέση στην ύλη της εφημερίδας, ενώ σε ορισμένα φύλλα

αποτελούν το μοναδικό σχεδόν θέμα: δείγμα του ενδιαφέροντός της για την υπόθεση αλλά και της άκαμπτης στάσης της απέναντι στους «υπονομευτές» της ορθοδοξίας. Για την εφημερίδα, τα Μανούσεια δεν ήταν παρά η συνέχεια

άλλων προηγούμενων «θρησκευτικών σκανδάλων», όπως τα Καίρεια, τα Χίλλεια, τα Κίγκεια, που είχαν εμφανιστεί στη διάρκεια των τελευταίων δέκα

ετών80. Κοινός στόχος των ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν σ' αυτά, όπως και του Μανούση, ήταν να πλήξουν την ορθοδοξία. Μαζί με τον Μανούση η

εφημερίδα καταγγέλλει και όλους εκείνους που τον υποστηρίζουν η ασπάζονται τις απόψεις του : το αγγλόφιλο κόμμα (των Μπαρλαίων) και τους ποικιλώνυμους ομοϊδεάτες του. Οι υποστηρικτές του Μανούση χαρακτηρίζονται «νευρόσπαστα του ξενικού πνεύματος», ενώ ο ίδιος «δολοφόνος της ελληνικής συνειδήσεως», «βλάσφημος εμπαίκτης θείων και ανθρωπίνων» και εχθρός της θρησκείας, η οποία «διέσωσε την γλώσσαν, τον εθνισμόν και την προσωπικότητα ημών»81. Σε ανάλογο επίπεδο κινείται όμως και η φρασεολογία της

άλλης πλευράς. Η ίδια εφημερίδα, τέλος, θα αμφισβητήσει τη γνησιότητα των

78. εφ. Αθηνά, αρ. 1477,21 Φεβρ. 1848.

79. εφ. Η Εθνική, αρ. 165, 5 Φεβρ. 1848 και 166, 12 Φεβρ. 1848.

80. εφ. Αιών, αρ. 845, 4 Φεβρ. 1848. Τα «σκάνδαλα» που υπαινίσσεται εδώ η εφημερίδα, στην «αποκάλυψη» των οποίων πρωτοστάτησε η ίδια, αφορούν τη γνωστή υπόθεση Καΐρη (1839 κ.εξ.) και κατηγορίες κατά των αμερικανών ιεραποστόλων Ιωάννη Hill (1841) και Ιωνά King (1845). Βλ. Σοφ. Οικονόμος (εκδ.), Τα Σωζόμενα Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κωνσταντίνου... Οικονόμου, τ. Β', Αθήνα 1864, σ. 402 κ.εξ., 516-517 και John Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 563-564.

81. εφ. Αιών, αρ. 845, 4 Φεβρ. 1848, 846, 7 Φεβρ. 1848 και 847, 11 Φεβρ. 1848.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/484.gif&w=600&h=915

υπογραφών των φοιτητών που υπερασπίστηκαν με επιστολή τους τον Μανούση82 , καθώς και τη γνησιότητα των τετραδίων με τις πανεπιστημιακές του παραδόσεις που εμφάνισαν φοιτητές του, υποστηρίζοντας ότι ήταν αλλοιωμένα από τον ίδιο83.

Η υπόθεση Μανούση απασχόλησε, όπως ήταν φυσικό, και το Πανεπιστήμιο. Αμέσως μετά τη δημοσίευση της επιστολής του Παΐσιου, φοιτητές, οπαδοί του Μανούση, επιχείρησαν να δημιουργήσουν επεισόδια εις βάρος φοιτητών της Θεολογικής, τα οποία περιορίστηκαν μάλλον σε λογομαχίες και απειλές. Οι φοιτητές της Θεολογικής ζήτησαν την προστασία του πρύτανη, ο οποίος στις 4 Φεβρουαρίου κάλεσε όλους τους φοιτητές να ησυχάσουν και να

επιδείξουν συναδελφικό πνεύμα84. Την ίδια μέρα ο Παΐσιος κλήθηκε σε ανάκριση. Η Σύγκλητος αποδοκίμασε τη συμπεριφορά του, υποστηρίζοντας ότι οι φοιτητές οφείλουν να φέρονται με σεβασμό στους καθηγητές τους και να

εκθέτουν τα οποία παράπονα τους στις πανεπιστημιακές αρχές και όχι δημόσια. Στο περιεχόμενο της επιστολής του όμως δεν έκανε καμιά αναφορά85. Πρόκειται για μια αντίδραση μάλλον υποτονική, που εξηγείται από το γεγονός ότι ο πρύτανης I. Σούτσος ήταν φιλικά διακείμενος στους φιλορθόδοξους κύκλους86. Ανάλογη ήταν και η στάση του υπουργείου Παιδείας. Δύο μέρες αργότερα, στις 6 Φεβρουαρίου, ο ρωσόφιλος υπουργός Παιδείας Γ. Γλαράκης θα ζητήσει από τη Σύγκλητο να απομακρύνει από το Πανεπιστήμιο έναν ακροατή, προστατευόμενο του Μανούση, τον Π. Ζαχόπουλο (ο οποίος είχε ανακατευτεί, όπως είδαμε, και στα Πυλαρινά), επειδή κατά τη διάρκεια μαθήματος, στις 4 Φεβρουαρίου, είχε απευθύνει στον Μανούση εκ μέρους των συμφοιτητών του ένα «ευχαριστήριον έγγραφον», με το οποίο διαδήλωνε την ευγνωμοσύνη και τη συμπαράσταση του στον «συκοφαντούμενο» καθηγητή87. Το σκεπτικό της απόφασης του υπουργείου, την οποία και εφάρμοσε η Σύγ-

82. Η αμφισβήτηση γίνεται με τη μέθοδο της δημοσίευσης στην εφημερίδα επιστολών ανθρώπων που είχαν υπογράψει την επιστολή προς την Αθηνά (βλ. παραπάνω, σημ. 76), οι οποίοι δηλώνουν ότι η υπογραφή τους υφαρπάχθηκε η πλαστογραφήθηκε, και με την επισήμανση ότι δεν είναι όλοι όσοι την υπέγραψαν φοιτητές του Πανεπιστημίου (εφ. Αιών, αρ. 845,846,847).

83. Στο ίδιο, αρ. 847,11 Φεβρ. 1848. Πβ. παραπάνω, σημ. 77.

84. Στο ίδιο, αρ. 845,4 Φεβρ. 1848 και 851, 28 Φεβρ. 1848.

85. Στο ίδιο, αρ. 846, 7 Φεβρ. 1848.

86. Σ' αυτό συνηγορεί και η μαρτυρία ότι ορισμένοι καθηγητές (μάλλον συγκλητικοί προσκείμενοι στον Μανούση, όπως ο Ασώπιος και άλλοι) είχαν ζητήσει να τιμωρηθεί ο Παΐσιος με αποβολή από το Πανεπιστήμιο (εφ. Η Ελπίς, αρ. 443,8 Φεβρ. 1848).

87. Δημοσιεύεται στην εφ. Η Ελπίς, αρ. 444,14 Φεβρ. 1848.

Σελ. 484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/485.gif&w=600&h=915

Σύγκλητος, ήταν ότι ο Ζαχόπουλος με την πράξη του αυτή παρακώλυσε πανεπιστημιακή παράδοση88. Για το ίδιο γεγονός το υπουργείο Παιδείας φαίνεται ότι εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του και στον Μανούση.

Εντελώς αντίθετη από αυτήν του Πανεπιστημίου ήταν η στάση της ανώτερης εκκλησιαστικής ιεραρχίας. Στις 4 Φεβρουαρίου η Ιερά Σύνοδος κάλεσε τον Παΐσιο για ανάκριση89, κρίνοντας ότι η υπόθεση ενέπιπτε στις αρμοδιότητές της και την αφορούσε άμεσα, και γιατί ο Παΐσιος ήταν μοναχός και οι κατηγορίες του κατά του Μανούση αναφέρονταν σε θεολογικά ζητήματα, αλλά και γιατί η επιστολή του Παΐσιου περιείχε αιχμές κατά της ίδιας της Ιεράς Συνόδου. Δεν αποκλείεται την κλήση σε απολογία του Παΐσιου να προκάλεσε ο Θ. Φαρμακίδης, στενός φίλος του Μανούση, ο οποίος ήταν τότε γραμματέας της Ιεράς Συνόδου. Ο ίδιος διεξήγαγε και την ανάκριση του Παΐσιου. Απαντώντας στις ερωτήσεις του Φαρμακίδη, ο Παΐσιος επανέλαβε όσα είχε γράψει στην επιστολή του στον Αιώνα: ότι εκείνο που τον ενόχλησε ήταν η ανάγνωση από τον Μανούση των γνωστών περικοπών από την αλληλογραφία του Λούθηρου με τον βασιλιά της Αγγλίας. Η θέση του Φαρμακίδη όμως ήταν σαφώς

αντίθετη: κατ' αυτόν η ανάγνωση των περικοπών δεν αποδείκνυε ότι ο Μανούσης διέπραξε ασέβεια. Αβάσιμες κρίθηκαν επίσης και οι υπόλοιπες κατηγορίες. Τελικά, η Σύνοδος αποδοκίμασε με έντονο τρόπο την ενέργεια του Παΐσιου και ζήτησε να επιβληθούν κυρώσεις σε ορισμένους συνεργάτες του90.

88. Η εφ. Η Ελπίς (αρ. 443,8 Φεβρ. 1848 και 845,21 Φεβρ. 1848) θα αποδοκιμάσει τόσο την απόφαση του υπουργείου Παιδείας να αποβάλει τον Ζαχόπουλο, όσο και τη συμμόρφωση του πρύτανη προς την απόφαση αυτή, θεωρώντας την εξαιρετικά αυστηρή σε σύγκριση με τη μεταχείριση του Παΐσιου. Πβ. εφ. Αθηνά, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848 και 1476, 15 Φεβρ. 1848, όπου δημοσιεύεται επιστολή φοιτητών προς την πρυτανεία, με την οποία εκφράζουν την αντίθεσή τους στην αποπομπή του Ζαχόπουλου. Κατά τον Αιώνα (αρ. 846,7 Φεβρ. 1848 και 849,21 Φεβρ. 1849), ο Ζαχόπουλος ήταν τύπος ταραξία και για τον λόγο αυτό το υπουργείο Παιδείας δεν του είχε επιτρέψει παλαιότερα να εγγραφεί στο Πανεπιστήμιο. Μέσα στον Φεβρουάριο πάντως αίρεται η τιμωρία του και εγγράφεται στην Ιατρική.

89. Βλ. το πρακτικό της ανάκρισης στις εφ. Η Ελπίς, αρ. 444, 14 Φεβρ. 1848 και Αθηνά, αρ. 1476, 15 Φεβρ. 1848. Το πρακτικό είχε δημοσιευθεί λίγες μέρες πριν στην

εφ. Αιών (αρ. 846, 7 Φεβρ. 1848), αλλά σημαντικά αλλοιωμένο, έτσι ώστε να φαίνεται ότι ο Φαρμακίδης ήταν προκατειλημμένος απέναντι στον Παΐσιο. Ο Φαρμακίδης διαμαρτυρήθηκε για την παραχάραξη και ζήτησε από την εφημερίδα να δημοσιεύσει το αυθεντικό κείμενο της ανάκρισης, όπως και έγινε (Αιών, αρ. 847,11 Φεβρ. 1848 και 848, 14 Φεβρ. 1848).

90. εφ. Η Ελπίς, αρ. 443, 8 Φεβρ. 1848 και Αιών, αρ. 848, 14 Φεβρ. 1848 και 849, 21 Φεβρ.1848.

Σελ. 485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/486.gif&w=600&h=915

Είναι φανερό, νομίζω, ότι η ευνοϊκή για τον Μανούση απόφαση της Ιεράς Συνόδου επηρεάστηκε άμεσα από τον Φαρμακίδη. Αναφερόμενος λίγο αργότερα ο Κων. Οικονόμος στην ανάκριση και αποδοκιμασία των κατηγόρων του Μανούση, θα γράψει: «Ωργίσθη ο έξαρχος της εν τω Πανεπιστημείω Καιρικής Εταιρείας Φαρμακίδης. Μετεκάλεσε τους γράψαντας κληρικούς η Ιερά Σύνοδος και επέπληξε και ωνείδισε, ζητήσασα παρά της εξουσίας και την ποινήν αυτών (και ενός αυτών την εξορίαν) ως συκοφαντών (!) και ταραξιών»91.

Με την υπόθεση Μανούση ουσιαστικά μεταφέρεται στο Πανεπιστήμιο η θρησκευτική και ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ των φιλορθόδοξων και φιλελεύθερων δυνάμεων, που είχε ξεκινήσει, όπως είπαμε, στην προηγούμενη δεκαετία και συνέχιζε να βρίσκεται σε έξαρση όλα αυτά τα χρόνια. Οι καταγγελίες του μοναχού Παΐσιου κατά του Μανούση, υποκινημένες πιθανότατα από το περιβάλλον του Κων. Οικονόμου92, αποτέλεσαν το έναυσμα για να

έρθει στην επιφάνεια η σοβούσα αντιπαλότητα και συνετέλεσαν στο να τροφοδοτηθεί η φιλορθόδοξη παράταξη με ένα ακόμη επιχείρημα για τους «κινδύνους» που απειλούσαν την ορθοδοξία. Μια απειλή που αυτή τη φορά δεν προερχόταν από «αιρετικούς» όπως ο Καΐρης η από μισσιονάριους σαν τον Ιωνά King, αλλά μέσα από το Πανεπιστήμιο: από έναν καθηγητή στον οποίο είχε ανατεθεί η διαπαιδαγώγηση της νεολαίας.

Εκείνο όμως που πραγματικά τέθηκε σε αμφισβήτηση από τους αντιπάλους του Μανούση ήταν η ελευθερία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας. Το δικαίωμα που είχε ένας καθηγητής να διατυπώνει ελεύθερα τις απόψεις του. Αλλά και κάτι ακόμη : το δικαίωμα ενός καθηγητή της ιστορίας να κάνει χρήση όλων των ιστορικών μαρτυριών, ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος τις δεχόταν η όχι η αν προσέκρουαν σε καθιερωμένες αντιλήψεις. Οι απόψεις γύρω από το ζήτημα αυτό ήταν διαμετρικά αντίθετες. Η θέση των αντιπάλων του Μανούση, όπως εκφράζεται στην αρθρογραφία του Αιώνα, ήταν ότι η ελευθερία της διδασκαλίας και της έρευνας δεν μπορούσε να είναι απεριόριστη, ιδιαίτερα όταν αφορούσε θρησκευτικά ζητήματα. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος όφειλε να μη χρησιμοποιεί στα μαθήματά του μαρτυρίες που προσέβαλλαν την παραδοσιακή ευσέβεια· αλλά και αν τις χρησιμοποιούσε όφειλε να τις αποδοκιμάζει ρητά. Σε κάθε περίπτωση, «δεν συμφέρει να λέγηται πάντοτε προς πάντας πάσα η αλήθεια (...) συμφέρει να κρύπτωνται [οι αλήθειες

91. Το απόσπασμα είναι από την επιστολή του Οικονόμου που μνημονεύεται παραπάνω (σημ. 72).

92. Πβ. Π. Ματάλας, Έθνος και Ορθοδοξία, ό.π., σ. 82.

Σελ. 486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/487.gif&w=600&h=915

ες], και, ει δυνατόν, να κατασχίζωνται και αι σελίδες των βιβλίων, εις δις εμπεριέχονται, διότι ού μόνον μολύνουσι τας ψυχάς των ακροωμένων αυτάς,

αλλά δίδουσιν εις αυτούς προχειροτάτας αφορμάς να χλευάζωσι θρησκευτικάς δοξασίας, αίτινες είναι το μοναδικόν ελατήριον της συνειδήσεως των εθνών»93. Κατά την άποψη αυτή, λοιπόν, που παραπέμπει στην αντιδιαφωτιστική ιδεολογία παλαιότερων εποχών, η διδασκαλία και γενικότερα η διακίνηση των ιδεών δεν πρέπει να είναι ανεξέλεγκτη, αλλά να υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς. Βέβαια, ο λόγος εδώ είναι για τις ιδέες εκείνες που προσβάλλουν το παραδοσιακό θρησκευτικό αίσθημα. Μπορούμε να φανταστούμε όμως ότι οι περιορισμοί θα μπορούσαν εύκολα να επεκταθούν και σε

άλλα πεδία.

Από την πλευρά του ο Μανούσης προβάλλει μια θέση που βρίσκεται απολύτως στο πνεύμα του Διαφωτισμού: «καθήκον παντός φίλου και ζηλωτού των φώτων είναι να εξηγή και να παριστάνη υπό την αληθή αυτών όψιν τα πράγματα της φύσεως και του ανθρωπίνου βίου, τα της θρησκείας και της πολιτικής, και να διασκεδάζη την αχλύν της πλάνης, των προλήψεων και της δεισιδαιμονίας διά των ακτίνων του ηλίου της αληθείας»94. Στον λόγο των αντιπάλων του, λοιπόν, που ζητούν έως και την απόκρυψη της αλήθειας όταν αυτή δεν «συμφέρει», ο Μανούσης αντιπαραθέτει ένα λόγο όπου η αλήθεια αναδεικνύεται σε απόλυτη αξία και η αναζήτησή της σε καθήκον για τον πανεπιστημιακό αλλά και για κάθε φωτισμένο άνθρωπο.

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο στην υπόθεση Μανούση είναι η κινητοποίηση των φοιτητών και οι θερμές εκδηλώσεις συμπαράστασης στο πρόσωπο του. Οι εκδηλώσεις αυτές, ενδεικτικές του κύρους του Μανούση ως πανεπιστημιακού δασκάλου αλλά και της απήχησης των ιδεών του, δείχνουν ότι είχε αρχίσει να διαμορφώνεται στους κόλπους του φοιτητικού σώματος μια φιλελεύθερη ιδεολογία χάρη στη διδασκαλία του Μανούση και άλλων καθηγητών που συγκροτούσαν την ομάδα των διαφωτιστών στο Πανεπιστήμιο. Το κλίμα αυτό και η ευρύτερη υποστήριξη που είχε ο Μανούσης, ακόμη και από παράγοντες της Εκκλησίας, φανερώνουν ότι το Πανεπιστήμιο δεν «κινδύνευε» α

πό τις επιθέσεις των φιλορθόδοξων κύκλων.

93. εφ. Αιών, αρ. 847, 11 Φεβρ. 1848.

94. εφ. Η Ελπίς, αρ. 444,14 Φεβρ. 1848.

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/488.gif&w=600&h=915

Η ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΤΟΥ 1848

Η ενασχόληση του τύπου με την υπόθεση Μανούση θα σταματήσει στα τέλη Φεβρουαρίου του 1848, όταν φτάνουν στην Ελλάδα τα πρώτα νέα για την

εξέγερση στο Παρίσι και την πτώση του βασιλιά Λουδοβίκου Φιλίππου. Στο εξής και για ένα μεγάλο διάστημα το ενδιαφέρον του τύπου και της κοινής γνώμης θα στραφεί σχεδόν αποκλειστικά στα γεγονότα αυτά και στις εξεγέρσεις που ακολούθησαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες95. Οι σχετικές ειδήσεις προκάλεσαν αναταραχή και συγκίνηση στη φοιτητική νεολαία. Στα τέλη Φεβρουαρίου φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο υπέρ της Ιταλίας96, ενώ τον Μάρτιο πηγαίνουν στην αυστριακή πρεσβεία για να συγχαρούν τον πρέσβη Prokesch-Osten για την παραχώρηση Συντάγματος από τον αυτοκράτορα στην Αυστρία. Δεν γίνονται όμως δεκτοί και αποχωρούν με ζητωκραυγές υπέρ του αυστριακού Συντάγματος, υπέρ της Ιταλίας και κατά του Metternich και των οπαδών του97. Τον ίδιο μήνα οι αρχές της πρωτεύουσας αρνούνται να δώσουν

άδεια σε φοιτητές να οργανώσουν μια γιορτή, «επειδή φοβήθηκαν μήπως κάνουν με την ευκαιρία αυτή τίποτα διαδηλώσεις»98. Μια άλλη μεγαλύτερη εκδήλωση έγινε στις 25 Μαρτίου με την ευκαιρία του εορτασμού της εθνικής

επετείου. Φοιτητές μαζί με άλλους πολίτες οργανώνουν σε ξενοδοχείο της πρωτεύουσας συμπόσιο με προπόσεις υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης99. Ακολουθεί διαδήλωση με ζητωκραυγές υπέρ της Ελλάδας, του

95. Για τον αντίκτυπο των γεγονότων του 1848 στην Ελλάδα βλ. M. Sakellariou, «L'hellénisme et 1848», στο συλλογικό έργο 1848 dans le monde. Le printemps des peuples,

επιμ. François Fejto, II, Παρίσι 1948, σ. 319-354· Τάσος Βουρνάς, Το ελληνικό 1848. Αγώνες για κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό στην Ελλάδα κάτω από την επίδραση των ευρωπαϊκών αστικοδημοκρατικών εξεγέρσεων, γ' εκδ., Αθήνα, Τολίδης, 1983· Σπύρος Λ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, Αθήνα 1984, καθώς και το βιβλιοκριτικό άρθρο της Έλλης Σκοπετέα, «1848: ευρωπαϊκή επανάσταση και ελληνικές ιστοριογραφικές αδράνειες (με αφορμή δύο μελέτες)», Μνήμων 11, 1987, σ. 287-310.

96. εφ. Αιών, αρ. 851,28 Φεβρ. 1848.

97. εφ. Καρτερία, αρ. 277, 21 Μαρτ. 1848.

98. Η μαρτυρία είναι από το ημερολόγιο της Χριστιάνας Λυτ, Στην Αθήνα του 18471848. Ένα ανέκδοτο ημερολόγιο, επιμ. Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν, Αθήνα, Ερμής, 1991 , σ. 170. Σχολιάζοντας την απαγόρευση η Λυτ σημειώνει: «Οι καημένοι οι φοιτητές, δεν τους άφησαν να διασκεδάσουν».

99. εφ. Καρτερία, αρ. 278,27 Μαρτ. 1848. Η πρόποση υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης έγινε από τον φοιτητή της Νομικής Αριστείδη Παλαιολόγο, ο οποίος τον ίδιο χρόνο μετέφρασε από τα γαλλικά το φυλλάδιο: Συζητήσεις της Εθνικής της Γαλλίας Συνελεύσεως (Αθήνα 1848). Φαίνεται υπερβολική, πάντως, η άποψη που έχει διατυπωθεί ότι ο Παλαιολόγος «ήταν από τους θερμότερους ζηλωτές των δημοκρατικών

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/489.gif&w=600&h=915

στρατού και του θεσμού της εθνοφυλακής. Οι διαδηλωτές συγκρούονται με δυνάμεις της αστυνομίας και αναγκάζονται να διαλυθούν100.

Γενικά, πάντως, η κινητοποίηση των φοιτητών υπέρ των επαναστατικών κινημάτων δεν ήταν μεγάλη. Οι διαδηλώσεις ήταν λίγες και χρονικά περιορισμένες στις πρώτες μέρες, όταν τα γεγονότα ήταν ακόμη «ζεστά», ενώ η συμμετοχή ήταν μικρή. Τα ίδια τα κινήματα όμως με την επαναστατική δυναμική τους προκάλεσαν αναμόχλευση στο φοιτητικό σώμα. Τα αιτήματα για δημοκρατία και κοινωνικά δικαιώματα ενσωματώνονται από την εποχή αυτή στη φρασεολογία μιας μερίδας φοιτητών, που φαίνεται να επιθυμούν τη μεταφορά του ευρωπαϊκού 1848 στην Ανατολή. Τον Ιούνιο ένας φοιτητής απευθύνει πρόσκληση στους συναδέλφους του να γίνουν «προμαχώνες των ελευθεριών και των κοινωνικών δικαίων», ακολουθώντας το παράδειγμα των γερμανών και ιταλών συναδέλφων τους101, ενώ μερικούς μήνες πριν ένας ξένος παρατηρητής σχολίαζε, με αρκετή δόση υπερβολής, ότι «οι νέοι των σχολείων (...) ονειρεύονται δημοκρατία για την Ελλάδα»102. Εκείνο πάντως που φαίνεται να συγκίνησε περισσότερο τη φοιτητική νεολαία δεν ήταν τα κοινωνικά αλλά τα εθνικά αιτήματα των κινημάτων του 1848. Οι αγώνες των εξεγερμένων λαών για εθνική ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση θεωρήθηκαν ως ένα αισιόδοξο μήνυμα για την επίλυση ανάλογων προβλημάτων και στην καθ' ημάς Ανατολή.

«Είς τας παρούσας περιστάσεις», σημειώνεται σ' ένα φοιτητικό φυλλάδιο του 1849, «κατά τας οποίας όλος ο Ευρωπαϊκός κόσμος συνταράσσεται εισέτι υπέρ της καθιερώσεως των δικαιωμάτων αυτού, και το αίμα ρέει ποταμηδόν εις την Ευρώπην διά να επισφραγίση τον βωμόν των κοινωνικών ελευθεριών, ο Ανατολικός κόσμος, ως καθειργμένος δεσμώτης, ατενίζει βλέμματα

ελπίδος γυμνής υπέρ της αναξιοπασχούσης καταστάσεως αυτού ! Ολόκληρος

ανθρωπότης αλυσσόδετος από τον Όλυμπον έως εις την Μαιώτιδα λίμνην, και από την Κασπίαν θάλασσαν άχρι των ενδοτάτων της Ασίας, εκπέμπει

κων ιδεωδών στη φοιτητική νεολαία» και ότι οι προπόσεις τους εμπνέονταν από πνεύμα «διεθνούς επαναστατικής φοιτητικής αλληλεγγύης» (Τ. Βουρνάς, ό.π., σ. 60).

100. Για τα γεγονότα της 25ης Μαρτίου βλ. επίσης εφ. Αιών, αρ. 859, 27 Μαρτ. 1848 και Αθηνά, αρ. 1484,28 Μαρτ. 1848. Πβ. Ζ. Σωτηρίου, Τα άπαντα, ό.π., σ. 79-81· Επ. Δεληγιώργης, Πολιτικά ημερολόγια, πολιτικοί σημειώσεις, πολιτικαί επιστολαί, μέρος Α', Αθήνα 1896, σ. 8-9· Ημερολόγιον 1845-1867 Στεφάνου Α. Κουμανούδη, μεταγραφή Στέφ. Ν. Κουμανούδης, επιμέλεια-επιλεγόμενα Άγγ. Π. Ματθαίου, Αθήνα, Ίκαρος, 1990, σ. 97· Χριστιάνα Λυτ, Στην Αθήνα του 1847-1848, ό.π., σ. 182.

101. εφ. Καρτερία, αρ. 293,12 Ιουν. 1848.

102. Παρατίθεται από τον Κ. Θ. Δημαρά, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 391.

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/490.gif&w=600&h=915

φωνήν λυπηράν, φωνήν συγκινητικήν, επικαλουμένην βοήθειαν! οποίον αρα μέλλον προοιωνίζει την μητέρα του αρχαίου κόσμου ; της Δύσεως η μεταρρύθμισις οποίας ελπίδας παρέχει εις αυτήν;»103. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι ότι η επαναστατική θύελλα που σαρώνει τα αυταρχικά καθεστώτα της Ευρώπης θα φτάσει και στην Ανατολή, σπάζοντας «τα δεσμά της δουλείας των λαών».

Βέβαια δεν είναι μόνο οι φοιτητές που βλέπουν μέσα από την αισιόδοξη αυτή οπτική τα κινήματα του 1848. Η ίδια αισιοδοξία διακατέχει πολιτικούς και διανοούμενους, που προσδοκούν και αυτοί ότι τα ευρωπαϊκά επαναστατικά κινήματα μπορούσαν να λειτουργήσουν παραδειγματικά για την επίλυση των εθνικών ζητημάτων της Ανατολής. Χαρακτηριστική είναι μια ημερολογιακή σημείωση του Στέφ. Κουμανούδη: «Δεν ημπορεί όμως να το χωρέση ο νους μου»,γράφει τον Μάρτιο του 1848, «ότι δεν θα είναι και διά τους Έλληνας το έτος 1848 αξιοσημείωτον διά πολιτικά συμβάντα ως και διά τους Γάλλους, Ιταλούς και Γερμανούς, αφού έχομεν και ημείς την καχεξίαν την εκ της στενοχώριας των ορίων, ουχί δε και στέρησιν τύπων ελευθέρων»104. Η διατύπωση αυτή είναι αποκαλυπτική του τρόπου με τον οποίο ο Κουμανούδης, όπως και άλλοι σύγχρονοι του, μεταφέρει στα καθ' ημάς τα μηνύματα του 1848: εκείνο που απασχολεί την Ελλάδα και στο οποίο τα ευρωπαϊκά κινήματα μπορούσαν να συνεισφέρουν είναι η επίλυση του αλυτρωτικού προβλήματος· όχι όμως και οι ελευθερίες, από τις οποίες δεν στερείται η Ελλάδα. Αντίθετα, ένας άλλος πανεπιστημιακός, ο Περ. Αργυρόπουλος, εστιάζει την προσοχή του στο κοινωνικό περιεχόμενο των κινημάτων του 1848. Μολονότι διαφωνεί με τις ακρότητες της «φεβρουαρινής θυέλλης» στη Γαλλία, επικροτεί όμως ορισμένες από τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε η επανάσταση, όπως η μετάθεση της εξουσίας «από των αρίστων εις των πολλών τας χείρας» και η προσέγγιση των πολιτικών και των φιλοσόφων με τις λαϊκές τάξεις105.

Οι παραπάνω θέσεις όμως δεν φαίνεται να εκπροσωπούν τουλάχιστο τις πανεπιστημιακές αρχές, οι οποίες είδαν να εξαπλώνεται μέσα από τα ευρω

παϊκά κινήματα το φάσμα μιας επανάστασης που απειλούσε να ανατρέψει τα

103. Περί της καταστάσεως τον Πανεπιστημίου της Ελλάδος, Αθήνα 1849, σ. 1.

104. Στ. Κουμανούδης, Ημερολόγιον, ό.π., σ. 97. Στο 1848 αφιερώνει ο ίδιος και ένα ποίημα με τίτλο «Αι επαναστάσεις του 1848», όπου αντιμετωπίζει θετικά τα γεγονότα· βλ. Κ. Θ. Δημαράς (επιμ.), Ποιηταί του ΙΘ' αιώνος, Αθήνα, Βασική Βιβλιοθήκη, 1954, σ. 71 και Ημερολόγιον, ό.π., σ. 98-99.

105. Περικλής Αργυρόπουλος, «Το περί ιδιοκτησίας βιβλίον του Κ. Τιερ», Φιλολογικός Συνέκδημος, τχ. 11, Μάιος-Ιούν. 1849, σ. 347-349.

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/491.gif&w=600&h=915

πάντα. Οι σχετικές ανησυχίες αποτυπώνονται στους δύο πρυτανικούς Λόγους που εκφωνήθηκαν στο Πανεπιστήμιο τον Οκτώβριο του 1848 από τον πρώην πρύτανη Ιω. Σούτσο και τον διάδοχο του Φ. Ιωάννου. Ο Φ. Ιωάννου περιγράφει με τα ζοφερότερα χρώματα την κατάσταση στην επαναστατημένη Ευ

ρώπη: «ιδέαι κίβδηλαι και παράκοποι» και «αλλόκοτοι έννοιαι, υπαγορεύματα της περιφιλαυτίας, του τύφου, του φθόνου και των λοιπών αγεννών παθών του ανθρώπου, ή εξημμένων και πυρεσσουσών κεφαλών τερατώδη φαντάσματα, κυριεύουσι κατ' ολίγον τα πνεύματα των ανθρώπων, επανιστώσιν αυτούς κατά παντός ό,τι ιερόν και σεβάσμιον, και ωθούσι λαούς ολοκλήρους εις πράξεις στυγεράς, αξίας των αγρίων αιώνων της ανθρωπότητος»106.

Με ανάλογο τρόπο αναφέρεται και ο Ιω. Σούτσος στα «μεγάλα και εκπληκτικά συμβεβηκότα» του 1848, όταν «οι λαοί της ευρώπης, εκβεβακχευμένοι υπό ενδομύχου και ακατασχέτου οργασμού», κατέλυαν τη δημόσια τάξη και υπέσκαπταν τις παραδοσιακές κοινωνικές και ηθικές αξίες, εμπνεόμενοι από συνθήματα «παράτολμα και επισφαλή» και παραγνωρίζοντας «τα αιώνια, και ουσιώδη στοιχεία πάσης ανθρωπίνης κοινωνίας»: την ατομική ιδιοκτησία, την ατομική ελευθερία και άμιλλα. Το μόνο παρήγορο για τον Σούτσο είναι ότι το πνεύμα της ανατροπής δεν άγγιξε τους φοιτητές : η σπουδάζουσα νεολαία, «βαδίζουσα ανδρικώς και απαρεγκλίτως την ευθείαν οδόν, την οδόν της συνέσεως και του αληθούς πατριωτισμού», δεν παρασύρθηκε από τις καινοφανείς ιδέες, αλλά παρέμεινε στο ύψος της αποστολής της, «αποδίδουσα το οφειλόμενον σέβας εις την κυβέρνησιν (...) επιδεικνύσα εμπιστοσύνην και αγάπην εις τους καθηγητάς της, και πειθαρχίαν προς τας του Πανεπιστημίου

αρχάς...»107. Η αποστροφή αυτή του Σούτσου φαίνεται σαν να θέλει να εξορκίσει το «κακό»: το φάσμα της επανάστασης μπορεί να μην παρέσυρε τους

έλληνες φοιτητές σε ανατρεπτικές ενέργειες, υπήρχε όμως πάντα αυτός ο κίνδυνος.

Αν τα κοινωνικά μηνύματα του 1848 είχαν περιορισμένη απήχηση στη φοιτητική νεολαία, σε ένα άλλο επίπεδο όμως η επιρροή του ήταν αποφασιστική. Για πρώτη φορά οι φοιτητές επιχειρούν την εποχή αυτή, μέσα στο κλίμα της

ανατροπής που δημιούργησε το 1848, μια κριτική θεώρηση των ελληνικών πανεπιστημιακών πραγμάτων. Με άρθρα στον τύπο και φυλλάδια, επιση-

106. I. Σούτσος-Φ. Ιωάννου, Λόγοι, 1848, σ. 48.

107. Στο ίδιο, σ. 10, 34-36. Το ανατρεπτικό πνεύμα των επαναστατικών κινημάτων στηλιτεύει τον Οκτώβριο του 1848 στον εισιτήριο λόγο του και ο καθηγητής της Νομικής Γ. Μαυροκορδάτος (εφ. Αιών, αρ. 913,30 Οκτ. 1848).

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/492.gif&w=600&h=915

επισημαίνουν τις ελλείψεις του Πανεπιστημίου, ασκώντας έντονη κριτική στην εκπαιδευτική πολιτική του κράτους. Έτσι, τον Ιούνιο του 1848 σε επώνυμο άρθρο που φέρει όχι τυχαία τον τίτλο «Περί του Πανεπιστημίου της Ελλάδος» (και όχι του Πανεπιστημίου του Όθωνος που ήταν η επίσημη ονομασία του), ένας φοιτητής διαπιστώνει ότι το Πανεπιστήμιο «εφάνη κατώτερον των προσδοκιών τας οποίας εδικαιούτο να έχη ο λαός της Ελλάδος»108. Στις ανεπάρκειες του Πανεπιστημίου αναφέρεται τον Νοέμβριο του 1848 και ένας άλλος

ανώνυμος αρθρογράφος, πιθανώς φοιτητής, επισημαίνοντας τις ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό, εργαστήρια και νοσοκομεία, την ανορθολογική οργάνωση των σπουδών, «τον άθλιον τρόπον της παραδόσεως των μαθημάτων», τις αδικαιολόγητες απουσίες καθηγητών και άλλα συναφή προβλήματα, τα οποία καθιστούν αντιπαραγωγικό το Πανεπιστήμιο109.

Εντονότερη είναι η κριτική που ασκεί στο Πανεπιστήμιο το γνωστό φοιτητικό φυλλάδιο Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος, το οποίο κυκλοφόρησε στις αρχές του 1849110. Αναπαράγοντας τη διάχυτη την

εποχή αυτή άποψη ότι «σκοτεινές» δυνάμεις επιβουλεύονται το «σύστημα» και γενικότερα τους θεσμούς του ελληνικού κράτους111, οι συντάκτες του φυλλαδίου υποστηρίζουν ότι το Πανεπιστήμιο βρίσκεται σε κίνδυνο: «υπάρχει σκοπός, μαύρος, επίθεσις ηθική κατά του Πανεπιστημίου, της οποίας η τάσις είνε να καταστρέψη το μέλλον αυτού...». Ο κυριότερος εχθρός του Πανεπιστημίου είναι το υπουργείο Παιδείας, το οποίο αδιαφορεί για το μέλλον του, αρνούμενο να προχωρήσει στην αντικατάσταση του Κανονισμού του και στη μεταρρύθμιση του αναχρονιστικού θεσμικού πλαισίου του. Τί πρέπει να αλλάξει στο πανεπιστημιακό σύστημα ; Κατ' αρχήν πρέπει να προσδιοριστούν τα διδακτικά αντικείμενα κάθε έτους, έτσι ώστε να μη χάνουν οι φοιτητές τον χρόνο τους, παρακολουθώντας «ανακατωμένα» τα μαθήματα. Πρέπει ακόμη

108. εφ. Καρτερία, αρ. 293,12 Ιουν. 1848. Η ονομασία «Πανεπιστήμιον της Ελλάδος», που επαναλαμβάνεται και σε φοιτητικό φυλλάδιο του 1849 (βλ. παρακάτω, σημ. 110), εμπεριέχει μια αντιμοναρχική διάθεση και προφανώς θέλει να υπογραμμίσει τον

εθνικό χαρακτήρα του Πανεπιστημίου.

109. Βλ. εφ. Εποχή, αρ. 5, 7 Νοεμ. 1848. Τις παραπάνω αιτιάσεις αντέκρουσε με

άρθρο του στην ίδια εφημερίδα (αρ. 8, 29 Νοεμ. 1848) ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος.

110. Ο πλήρης τίτλος του φυλλάδιου είναι Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος υπό τίνων φοιτητών. Φυλλάδιον Αον. Εν Αθήναις. Τη 29 Ιαννουαρίου 1849,16 σ. Ας σημειωθεί ότι στην Ελληνική Βιβλιογραφία των Γκίνη-Μέξα (τ. Β', αρ. 4819 και 5018) το φυλλάδιο βιβλιογραφείται δύο φορές : μία από αντίτυπο χωρίς εξώφυλλο και χρονολογείται λανθασμένα στο 1848 και μία από πλήρες αντίτυπο.

111. Πβ. Σπ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, ό.π., σ. 128.

Σελ. 492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/493.gif&w=600&h=915

να καθιερωθούν ετήσιες εξετάσεις, να υποχρεωθούν οι καθηγητές να εκδίδουν τις παραδόσεις τους, να καταργηθούν τα γενικά μαθήματα στη Νομική και την Ιατρική, να καλυφθούν οι κενές θέσεις του διδακτικού προσωπικού. Με τις αλλαγές αυτές, το Πανεπιστήμιο, «το φωτεινόν τούτο άστρον όλων των Ανατολικών Λαών», θα γίνει αντάξιο του εθνικού προορισμού του. Στο ίδιο φυλλάδιο οι φοιτητές επιχειρούν, όπως είδαμε, να συνδέσουν το 1848 με τα

εθνικά προβλήματα της Ανατολής, ενώ παράλληλα ασκούν και κριτική στους πρυτανικούς Λόγους που είχαν κυκλοφορήσει πρόσφατα, αποδοκιμάζοντας

έμμεσα τις κινδυνολογικές εκρήξεις των πανεπιστημιακών αρχών και τον φόβο τους «μήπως τα κατά την Δύσιν συμβάντα ηλεκτρίσωσι την νεολαίαν της Ελλάδος».

Οι επικρίσεις κατά του υπουργείου Παιδείας και των πανεπιστημιακών

αρχών δεν έμειναν αναπάντητες. Δύο φοιτητές της Νομικής, που υπογράφουν με τα αρχικά τους, εκδίδουν ένα αντιρρητικό φυλλάδιο με τον νομιμόφρονα τίτλο Το Πανεπιστήμιον Όθωνος, με το οποίο απαντούν για λογαριασμό του Πανεπιστημίου και του υπουργείου στις αιτιάσεις των συναδέλφων τους112. Παρότι δηλώνουν ότι αναγνωρίζουν και αυτοί τις ελλείψεις του Πανεπιστημίου,

αποδοκιμάζουν όμως την επίθεση των συναδέλφων τους κατά του υπουργείου Παιδείας και εκφράζουν τον σεβασμό και την ευγνωμοσύνη τους στους καθηγητές τους. Όσο για τους πρυτανικούς Λόγους, υποστηρίζουν ότι έγινε κάποια παρεξήγηση : αυτοί δεν είχαν άλλο σκοπό παρά να καταστήσουν προσεκτικούς τους φοιτητές στα επαναστατικά συνθήματα, «ίνα μη απατηθή τις (...) ότι και

εν Ελλάδι υπάρχει ανάγκη πολιτικής τίνος ή άλλης μεταβολής». Εξάλλου, συμπληρώνουν, η κατάσταση στην Ελλάδα είναι διαφορετική από εκείνη της Δύσης : «η νεολαία της δύσεως εστέναζεν υπό τον περιορισμόν του λόγου, ενώ η της Ελλάδος έχει ελευθερίαν απεριόριστον, εις τον λόγον προ πάντων, και ίσως υπερβαίνουσαν την ανάγκην του παρόντος».

Η θέση αυτή, που την είδαμε να διατυπώνεται και από τον Κουμανούδη,

επαναλαμβάνεται σε διάφορες παραλλαγές σε όλον τον 19ο αιώνα, αλλά και

αργότερα, για να δικαιολογήσει η να ερμηνεύσει την απουσία από την Ελλάδα ριζοσπαστικών κοινωνικών κινημάτων. Κοινός παρονομαστής είναι η παραδοχή ότι οι κοινωνικές συνθήκες στην Ελλάδα είναι διαφορετικές και μά-

112. Το Πανεπιστήμιον Όθωνος. [στο τέλος:] Π. Α. και I. Ξ. Φοιτηταί της νομικής Σχολής (8 σ.). Το φυλλάδιο είναι αχρονολόγητο" φαίνεται πάντως να εκδόθηκε αμέσως μετά τον Ιανουάριο του 1849 που κυκλοφόρησε το φυλλάδιο Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος.

Σελ. 493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/494.gif&w=600&h=915

λίστα καλύτερες από εκείνες που επικρατούν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και δεν ευνοούν ούτε δικαιολογούν τη διάδοση ανατρεπτικών ιδεών113. Στην ίδια λογική βρίσκεται και η θέση των δύο φοιτητών της Νομικής, όπως τουλάχιστο υπογράφονται στο φυλλάδιο, ότι η ελληνική νεολαία απολαμβάνει περισσότερες ελευθερίες από τις νεολαίες των δυτικών χωρών, και επομένως δεν μπορεί και δεν πρέπει να παρασυρθεί από τα ανατρεπτικά κηρύγματα του 1848.

ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Όπως και να έχουν τα πράγματα, το 1848 ενίσχυσε σε ένα τμήμα της φοιτητικής νεολαίας το πνεύμα της αμφισβήτησης και προκάλεσε μια αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τα σύγχρονα εθνικά και πολιτικά ζητήματα. Πραγματικά, από την εποχή αυτή παρατηρείται μια στροφή των φοιτητών προς την πολιτική : παρακολουθούν με μεγαλύτερο ενδιαφέρον και κριτική διάθεση τα πολιτικά πράγματα και αναμιγνύονται ενεργότερα στις κομματικές αντιπαραθέσεις114. Περισσότερο όμως φαίνεται να τους απασχολούν τα εθνικά ζητήματα και ειδικότερα το πρόβλημα του αλυτρωτισμού, που έχει ενσωματωθεί ήδη στον επίσημο πολιτικό λόγο. Προς την κατεύθυνση αυτή ωθεί τους φοιτητές, εκτός από το γενικότερο κλίμα της εποχής, και το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Αρκετοί καθηγητές τους, προερχόμενοι κυρίως από περιοχές εκτός ελληνικού κράτους, συμμετέχουν από τη δεκαετία του 1840 σε μυστικές εταιρείες και επιτροπές στήριξης κινημάτων σε τουρκοκρατούμενες περιοχές ή πρωτο

113. Μιλώντας, για παράδειγμα, το 1849 για τις λαϊκές εξεγέρσεις στο Παρίσι ένας

έλληνας λόγιος, αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, σημειώνει χαρακτηριστικά: «Η ολιγαρχία των χρόνων του Μεσαίωνος αφήκε τόσον ερριζωμένας μερικάς καταχρήσεις [στη Γαλλία], ώστε, εν μέσω τηλικαύτης ευημερίας, το έθνος, το πτωχόν (...) πάσχει, δυστυχεί τω όντι, είν' άθλιον: ούτε σύγκρισις μεταξύ των Ελλήνων μας και αυτών: ο Έλλην είναι τω όντι ελεύθερος, και η ευδαιμονία του εξήρτηται απ' αυτού : εν ω ο Γάλλος είναι δούλος, αυτόχρημα του Κεφαλαίου' εργάζεται δι' άλλον, διά τον κτηματίαν, διά τον πλούσιον: εργάζεται 10-12: ώρας ωσάν τον σκύλον, και λαμβάνει δύο φράγκα,

εν ω ο κεφαλαιούχος κερδίζει εκ των ιδρώτων αυτού οκτώ. Ιδού η πηγή του κακού, ιδού του Proudhon η ακαταμάχητος λογική!». (Απόσπασμα από επιστολή του Σκαρλάτου Βυζάντιου προς τον Α. Ρ. Ραγκαβή, Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, επιστ. 6/18 Νοεμ. 1849, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών). Με ανάλογα επιχειρήματα θα δικαιολογηθεί αργότερα και το ότι οι σοσιαλιστικές ιδέες δεν ρίζωσαν στην Ελλάδα. Πβ. το άρθρο του Αντώνη Λιάκου, «Οι δυνατότητες πρόσληψης του μαρξισμού στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα»,Ο Πολίτης, τχ. 67-68, Οκτ.-Δεκ. 1984, σ. 7.

114. Για την «πολιτικομανία» των φοιτητών μιλάει και ο Α. Φατσέας, Η Εικοστή Πέμπτη Μαρτίου του 1849, [Αθήνα 1849;], σ. 16.

Σελ. 494
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 475
    

    κού έτους (1846) ο Πυλαρινός θα απολυθεί από το Πανεπιστήμιο από την κυβέρνηση Κωλέττη και θα αντικατασταθεί από τον Ν. Κοτζιά, στον οποίο ανατέθηκε η διδασκαλία του ενός από τα δύο μαθήματα του Πυλαρινού : της ιστορίας της φιλοσοφίας. Ο Πυλαρινός θα επανέλθει τον Οκτώβριο του 1850, όχι όμως ως τακτικός καθηγητής, που ήταν πριν από την απόλυσή του, αλλά ως

    έκτακτος, και με μοναδικό αντικείμενο διδασκαλίας τη φιλοσοφία της ιστορίας. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα θα απολυθεί και πάλι για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο (1865-1866). Όσο για τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο, δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν ευδόκιμη. Το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας, καταταγμένο έτσι κι αλλιώς στα προαιρετικά, είχε μικρή απήχηση στους φοιτητές, όπως δείχνει και το ολιγάριθμο ακροατήριο του60, και δεν είναι τυχαίο ότι επαψε να διδάσκεται μετά την αποχώρηση του Πυλαρινού α

    πό το Πανεπιστήμιο (1881).

    ΤΑ ΜΑΝΟΥΣΕΙΑ

    Ένα άλλο επεισόδιο που σημειώνεται στη δεκαετία του 1840 και υπερβαίνει

    επίσης τα όρια της απλής φοιτητικής διαμαρτυρίας είναι τα λεγόμενα Μανούσεια. Και εδώ, όπως και στην περίπτωση του Πυλαρινού, στόχος είναι

    ένας καθηγητής της Φιλοσοφικής, ο Θεόδωρος Μανούσης, με τη διαφορά ότι αυτός ανήκει στον αντίθετο πολιτικό και ιδεολογικό χώρο και υποστηρίζεται θερμά από μεγάλο αριθμό φοιτητών. Η επίθεση εναντίον του αφορά και πάλι ζητήματα που έχουν σχέση με την πανεπιστημιακή διδασκαλία και ξεκινά με καταγγελίες μιας μικρής ομάδας φοιτητών, αλλά υποδαυλίζεται φανερά από εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες61.

    Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο από την ίδρυσή του, ο Θεόδωρος Μανούσης (1793-1858) ήταν ένας τυπικός εκπρόσωπος του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Γόνος εμπορικής οικογένειας, διαμορφωμένος στο πνευματικό κλίμα του πα-

    60. Βλ. εδώ, σ. 205.

    61. Για τα Μανούσεια βλ. Δημ. Χατζής, «Θεόδωρος Μανούσης, ο πρώτος καθηγητής της ιστορίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω», Πλάτων 10,1858, σ. 315-317· Κ. Θ. Δημαράς, «Θεόδωρος Μανούσης», εφ. Το Βήμα, 8 Απρ. 1977· του ίδιου, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. 392· Ιουλία Πεντάζου, «Ο Θεόδωρος Μανούσης, καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1858)», Μνήμων 17, 1995, σ. 94 κ.εξ. και Παρασκευάς Ματάλας, Έθνος και Ορθοδοξία. Οι περιπέτειες μιας σχέσης. Από το «ελλαδικό» στο βουλγαρικό σχίσμα, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2002, σ. 80-82.