Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 488-507 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/488.gif&w=600&h=915

Η ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΤΟΥ 1848

Η ενασχόληση του τύπου με την υπόθεση Μανούση θα σταματήσει στα τέλη Φεβρουαρίου του 1848, όταν φτάνουν στην Ελλάδα τα πρώτα νέα για την

εξέγερση στο Παρίσι και την πτώση του βασιλιά Λουδοβίκου Φιλίππου. Στο εξής και για ένα μεγάλο διάστημα το ενδιαφέρον του τύπου και της κοινής γνώμης θα στραφεί σχεδόν αποκλειστικά στα γεγονότα αυτά και στις εξεγέρσεις που ακολούθησαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες95. Οι σχετικές ειδήσεις προκάλεσαν αναταραχή και συγκίνηση στη φοιτητική νεολαία. Στα τέλη Φεβρουαρίου φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο υπέρ της Ιταλίας96, ενώ τον Μάρτιο πηγαίνουν στην αυστριακή πρεσβεία για να συγχαρούν τον πρέσβη Prokesch-Osten για την παραχώρηση Συντάγματος από τον αυτοκράτορα στην Αυστρία. Δεν γίνονται όμως δεκτοί και αποχωρούν με ζητωκραυγές υπέρ του αυστριακού Συντάγματος, υπέρ της Ιταλίας και κατά του Metternich και των οπαδών του97. Τον ίδιο μήνα οι αρχές της πρωτεύουσας αρνούνται να δώσουν

άδεια σε φοιτητές να οργανώσουν μια γιορτή, «επειδή φοβήθηκαν μήπως κάνουν με την ευκαιρία αυτή τίποτα διαδηλώσεις»98. Μια άλλη μεγαλύτερη εκδήλωση έγινε στις 25 Μαρτίου με την ευκαιρία του εορτασμού της εθνικής

επετείου. Φοιτητές μαζί με άλλους πολίτες οργανώνουν σε ξενοδοχείο της πρωτεύουσας συμπόσιο με προπόσεις υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης99. Ακολουθεί διαδήλωση με ζητωκραυγές υπέρ της Ελλάδας, του

95. Για τον αντίκτυπο των γεγονότων του 1848 στην Ελλάδα βλ. M. Sakellariou, «L'hellénisme et 1848», στο συλλογικό έργο 1848 dans le monde. Le printemps des peuples,

επιμ. François Fejto, II, Παρίσι 1948, σ. 319-354· Τάσος Βουρνάς, Το ελληνικό 1848. Αγώνες για κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό στην Ελλάδα κάτω από την επίδραση των ευρωπαϊκών αστικοδημοκρατικών εξεγέρσεων, γ' εκδ., Αθήνα, Τολίδης, 1983· Σπύρος Λ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, Αθήνα 1984, καθώς και το βιβλιοκριτικό άρθρο της Έλλης Σκοπετέα, «1848: ευρωπαϊκή επανάσταση και ελληνικές ιστοριογραφικές αδράνειες (με αφορμή δύο μελέτες)», Μνήμων 11, 1987, σ. 287-310.

96. εφ. Αιών, αρ. 851,28 Φεβρ. 1848.

97. εφ. Καρτερία, αρ. 277, 21 Μαρτ. 1848.

98. Η μαρτυρία είναι από το ημερολόγιο της Χριστιάνας Λυτ, Στην Αθήνα του 18471848. Ένα ανέκδοτο ημερολόγιο, επιμ. Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν, Αθήνα, Ερμής, 1991 , σ. 170. Σχολιάζοντας την απαγόρευση η Λυτ σημειώνει: «Οι καημένοι οι φοιτητές, δεν τους άφησαν να διασκεδάσουν».

99. εφ. Καρτερία, αρ. 278,27 Μαρτ. 1848. Η πρόποση υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης έγινε από τον φοιτητή της Νομικής Αριστείδη Παλαιολόγο, ο οποίος τον ίδιο χρόνο μετέφρασε από τα γαλλικά το φυλλάδιο: Συζητήσεις της Εθνικής της Γαλλίας Συνελεύσεως (Αθήνα 1848). Φαίνεται υπερβολική, πάντως, η άποψη που έχει διατυπωθεί ότι ο Παλαιολόγος «ήταν από τους θερμότερους ζηλωτές των δημοκρατικών

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/489.gif&w=600&h=915

στρατού και του θεσμού της εθνοφυλακής. Οι διαδηλωτές συγκρούονται με δυνάμεις της αστυνομίας και αναγκάζονται να διαλυθούν100.

Γενικά, πάντως, η κινητοποίηση των φοιτητών υπέρ των επαναστατικών κινημάτων δεν ήταν μεγάλη. Οι διαδηλώσεις ήταν λίγες και χρονικά περιορισμένες στις πρώτες μέρες, όταν τα γεγονότα ήταν ακόμη «ζεστά», ενώ η συμμετοχή ήταν μικρή. Τα ίδια τα κινήματα όμως με την επαναστατική δυναμική τους προκάλεσαν αναμόχλευση στο φοιτητικό σώμα. Τα αιτήματα για δημοκρατία και κοινωνικά δικαιώματα ενσωματώνονται από την εποχή αυτή στη φρασεολογία μιας μερίδας φοιτητών, που φαίνεται να επιθυμούν τη μεταφορά του ευρωπαϊκού 1848 στην Ανατολή. Τον Ιούνιο ένας φοιτητής απευθύνει πρόσκληση στους συναδέλφους του να γίνουν «προμαχώνες των ελευθεριών και των κοινωνικών δικαίων», ακολουθώντας το παράδειγμα των γερμανών και ιταλών συναδέλφων τους101, ενώ μερικούς μήνες πριν ένας ξένος παρατηρητής σχολίαζε, με αρκετή δόση υπερβολής, ότι «οι νέοι των σχολείων (...) ονειρεύονται δημοκρατία για την Ελλάδα»102. Εκείνο πάντως που φαίνεται να συγκίνησε περισσότερο τη φοιτητική νεολαία δεν ήταν τα κοινωνικά αλλά τα εθνικά αιτήματα των κινημάτων του 1848. Οι αγώνες των εξεγερμένων λαών για εθνική ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση θεωρήθηκαν ως ένα αισιόδοξο μήνυμα για την επίλυση ανάλογων προβλημάτων και στην καθ' ημάς Ανατολή.

«Είς τας παρούσας περιστάσεις», σημειώνεται σ' ένα φοιτητικό φυλλάδιο του 1849, «κατά τας οποίας όλος ο Ευρωπαϊκός κόσμος συνταράσσεται εισέτι υπέρ της καθιερώσεως των δικαιωμάτων αυτού, και το αίμα ρέει ποταμηδόν εις την Ευρώπην διά να επισφραγίση τον βωμόν των κοινωνικών ελευθεριών, ο Ανατολικός κόσμος, ως καθειργμένος δεσμώτης, ατενίζει βλέμματα

ελπίδος γυμνής υπέρ της αναξιοπασχούσης καταστάσεως αυτού ! Ολόκληρος

ανθρωπότης αλυσσόδετος από τον Όλυμπον έως εις την Μαιώτιδα λίμνην, και από την Κασπίαν θάλασσαν άχρι των ενδοτάτων της Ασίας, εκπέμπει

κων ιδεωδών στη φοιτητική νεολαία» και ότι οι προπόσεις τους εμπνέονταν από πνεύμα «διεθνούς επαναστατικής φοιτητικής αλληλεγγύης» (Τ. Βουρνάς, ό.π., σ. 60).

100. Για τα γεγονότα της 25ης Μαρτίου βλ. επίσης εφ. Αιών, αρ. 859, 27 Μαρτ. 1848 και Αθηνά, αρ. 1484,28 Μαρτ. 1848. Πβ. Ζ. Σωτηρίου, Τα άπαντα, ό.π., σ. 79-81· Επ. Δεληγιώργης, Πολιτικά ημερολόγια, πολιτικοί σημειώσεις, πολιτικαί επιστολαί, μέρος Α', Αθήνα 1896, σ. 8-9· Ημερολόγιον 1845-1867 Στεφάνου Α. Κουμανούδη, μεταγραφή Στέφ. Ν. Κουμανούδης, επιμέλεια-επιλεγόμενα Άγγ. Π. Ματθαίου, Αθήνα, Ίκαρος, 1990, σ. 97· Χριστιάνα Λυτ, Στην Αθήνα του 1847-1848, ό.π., σ. 182.

101. εφ. Καρτερία, αρ. 293,12 Ιουν. 1848.

102. Παρατίθεται από τον Κ. Θ. Δημαρά, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 391.

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/490.gif&w=600&h=915

φωνήν λυπηράν, φωνήν συγκινητικήν, επικαλουμένην βοήθειαν! οποίον αρα μέλλον προοιωνίζει την μητέρα του αρχαίου κόσμου ; της Δύσεως η μεταρρύθμισις οποίας ελπίδας παρέχει εις αυτήν;»103. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι ότι η επαναστατική θύελλα που σαρώνει τα αυταρχικά καθεστώτα της Ευρώπης θα φτάσει και στην Ανατολή, σπάζοντας «τα δεσμά της δουλείας των λαών».

Βέβαια δεν είναι μόνο οι φοιτητές που βλέπουν μέσα από την αισιόδοξη αυτή οπτική τα κινήματα του 1848. Η ίδια αισιοδοξία διακατέχει πολιτικούς και διανοούμενους, που προσδοκούν και αυτοί ότι τα ευρωπαϊκά επαναστατικά κινήματα μπορούσαν να λειτουργήσουν παραδειγματικά για την επίλυση των εθνικών ζητημάτων της Ανατολής. Χαρακτηριστική είναι μια ημερολογιακή σημείωση του Στέφ. Κουμανούδη: «Δεν ημπορεί όμως να το χωρέση ο νους μου»,γράφει τον Μάρτιο του 1848, «ότι δεν θα είναι και διά τους Έλληνας το έτος 1848 αξιοσημείωτον διά πολιτικά συμβάντα ως και διά τους Γάλλους, Ιταλούς και Γερμανούς, αφού έχομεν και ημείς την καχεξίαν την εκ της στενοχώριας των ορίων, ουχί δε και στέρησιν τύπων ελευθέρων»104. Η διατύπωση αυτή είναι αποκαλυπτική του τρόπου με τον οποίο ο Κουμανούδης, όπως και άλλοι σύγχρονοι του, μεταφέρει στα καθ' ημάς τα μηνύματα του 1848: εκείνο που απασχολεί την Ελλάδα και στο οποίο τα ευρωπαϊκά κινήματα μπορούσαν να συνεισφέρουν είναι η επίλυση του αλυτρωτικού προβλήματος· όχι όμως και οι ελευθερίες, από τις οποίες δεν στερείται η Ελλάδα. Αντίθετα, ένας άλλος πανεπιστημιακός, ο Περ. Αργυρόπουλος, εστιάζει την προσοχή του στο κοινωνικό περιεχόμενο των κινημάτων του 1848. Μολονότι διαφωνεί με τις ακρότητες της «φεβρουαρινής θυέλλης» στη Γαλλία, επικροτεί όμως ορισμένες από τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε η επανάσταση, όπως η μετάθεση της εξουσίας «από των αρίστων εις των πολλών τας χείρας» και η προσέγγιση των πολιτικών και των φιλοσόφων με τις λαϊκές τάξεις105.

Οι παραπάνω θέσεις όμως δεν φαίνεται να εκπροσωπούν τουλάχιστο τις πανεπιστημιακές αρχές, οι οποίες είδαν να εξαπλώνεται μέσα από τα ευρω

παϊκά κινήματα το φάσμα μιας επανάστασης που απειλούσε να ανατρέψει τα

103. Περί της καταστάσεως τον Πανεπιστημίου της Ελλάδος, Αθήνα 1849, σ. 1.

104. Στ. Κουμανούδης, Ημερολόγιον, ό.π., σ. 97. Στο 1848 αφιερώνει ο ίδιος και ένα ποίημα με τίτλο «Αι επαναστάσεις του 1848», όπου αντιμετωπίζει θετικά τα γεγονότα· βλ. Κ. Θ. Δημαράς (επιμ.), Ποιηταί του ΙΘ' αιώνος, Αθήνα, Βασική Βιβλιοθήκη, 1954, σ. 71 και Ημερολόγιον, ό.π., σ. 98-99.

105. Περικλής Αργυρόπουλος, «Το περί ιδιοκτησίας βιβλίον του Κ. Τιερ», Φιλολογικός Συνέκδημος, τχ. 11, Μάιος-Ιούν. 1849, σ. 347-349.

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/491.gif&w=600&h=915

πάντα. Οι σχετικές ανησυχίες αποτυπώνονται στους δύο πρυτανικούς Λόγους που εκφωνήθηκαν στο Πανεπιστήμιο τον Οκτώβριο του 1848 από τον πρώην πρύτανη Ιω. Σούτσο και τον διάδοχο του Φ. Ιωάννου. Ο Φ. Ιωάννου περιγράφει με τα ζοφερότερα χρώματα την κατάσταση στην επαναστατημένη Ευ

ρώπη: «ιδέαι κίβδηλαι και παράκοποι» και «αλλόκοτοι έννοιαι, υπαγορεύματα της περιφιλαυτίας, του τύφου, του φθόνου και των λοιπών αγεννών παθών του ανθρώπου, ή εξημμένων και πυρεσσουσών κεφαλών τερατώδη φαντάσματα, κυριεύουσι κατ' ολίγον τα πνεύματα των ανθρώπων, επανιστώσιν αυτούς κατά παντός ό,τι ιερόν και σεβάσμιον, και ωθούσι λαούς ολοκλήρους εις πράξεις στυγεράς, αξίας των αγρίων αιώνων της ανθρωπότητος»106.

Με ανάλογο τρόπο αναφέρεται και ο Ιω. Σούτσος στα «μεγάλα και εκπληκτικά συμβεβηκότα» του 1848, όταν «οι λαοί της ευρώπης, εκβεβακχευμένοι υπό ενδομύχου και ακατασχέτου οργασμού», κατέλυαν τη δημόσια τάξη και υπέσκαπταν τις παραδοσιακές κοινωνικές και ηθικές αξίες, εμπνεόμενοι από συνθήματα «παράτολμα και επισφαλή» και παραγνωρίζοντας «τα αιώνια, και ουσιώδη στοιχεία πάσης ανθρωπίνης κοινωνίας»: την ατομική ιδιοκτησία, την ατομική ελευθερία και άμιλλα. Το μόνο παρήγορο για τον Σούτσο είναι ότι το πνεύμα της ανατροπής δεν άγγιξε τους φοιτητές : η σπουδάζουσα νεολαία, «βαδίζουσα ανδρικώς και απαρεγκλίτως την ευθείαν οδόν, την οδόν της συνέσεως και του αληθούς πατριωτισμού», δεν παρασύρθηκε από τις καινοφανείς ιδέες, αλλά παρέμεινε στο ύψος της αποστολής της, «αποδίδουσα το οφειλόμενον σέβας εις την κυβέρνησιν (...) επιδεικνύσα εμπιστοσύνην και αγάπην εις τους καθηγητάς της, και πειθαρχίαν προς τας του Πανεπιστημίου

αρχάς...»107. Η αποστροφή αυτή του Σούτσου φαίνεται σαν να θέλει να εξορκίσει το «κακό»: το φάσμα της επανάστασης μπορεί να μην παρέσυρε τους

έλληνες φοιτητές σε ανατρεπτικές ενέργειες, υπήρχε όμως πάντα αυτός ο κίνδυνος.

Αν τα κοινωνικά μηνύματα του 1848 είχαν περιορισμένη απήχηση στη φοιτητική νεολαία, σε ένα άλλο επίπεδο όμως η επιρροή του ήταν αποφασιστική. Για πρώτη φορά οι φοιτητές επιχειρούν την εποχή αυτή, μέσα στο κλίμα της

ανατροπής που δημιούργησε το 1848, μια κριτική θεώρηση των ελληνικών πανεπιστημιακών πραγμάτων. Με άρθρα στον τύπο και φυλλάδια, επιση-

106. I. Σούτσος-Φ. Ιωάννου, Λόγοι, 1848, σ. 48.

107. Στο ίδιο, σ. 10, 34-36. Το ανατρεπτικό πνεύμα των επαναστατικών κινημάτων στηλιτεύει τον Οκτώβριο του 1848 στον εισιτήριο λόγο του και ο καθηγητής της Νομικής Γ. Μαυροκορδάτος (εφ. Αιών, αρ. 913,30 Οκτ. 1848).

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/492.gif&w=600&h=915

επισημαίνουν τις ελλείψεις του Πανεπιστημίου, ασκώντας έντονη κριτική στην εκπαιδευτική πολιτική του κράτους. Έτσι, τον Ιούνιο του 1848 σε επώνυμο άρθρο που φέρει όχι τυχαία τον τίτλο «Περί του Πανεπιστημίου της Ελλάδος» (και όχι του Πανεπιστημίου του Όθωνος που ήταν η επίσημη ονομασία του), ένας φοιτητής διαπιστώνει ότι το Πανεπιστήμιο «εφάνη κατώτερον των προσδοκιών τας οποίας εδικαιούτο να έχη ο λαός της Ελλάδος»108. Στις ανεπάρκειες του Πανεπιστημίου αναφέρεται τον Νοέμβριο του 1848 και ένας άλλος

ανώνυμος αρθρογράφος, πιθανώς φοιτητής, επισημαίνοντας τις ελλείψεις σε διδακτικό προσωπικό, εργαστήρια και νοσοκομεία, την ανορθολογική οργάνωση των σπουδών, «τον άθλιον τρόπον της παραδόσεως των μαθημάτων», τις αδικαιολόγητες απουσίες καθηγητών και άλλα συναφή προβλήματα, τα οποία καθιστούν αντιπαραγωγικό το Πανεπιστήμιο109.

Εντονότερη είναι η κριτική που ασκεί στο Πανεπιστήμιο το γνωστό φοιτητικό φυλλάδιο Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος, το οποίο κυκλοφόρησε στις αρχές του 1849110. Αναπαράγοντας τη διάχυτη την

εποχή αυτή άποψη ότι «σκοτεινές» δυνάμεις επιβουλεύονται το «σύστημα» και γενικότερα τους θεσμούς του ελληνικού κράτους111, οι συντάκτες του φυλλαδίου υποστηρίζουν ότι το Πανεπιστήμιο βρίσκεται σε κίνδυνο: «υπάρχει σκοπός, μαύρος, επίθεσις ηθική κατά του Πανεπιστημίου, της οποίας η τάσις είνε να καταστρέψη το μέλλον αυτού...». Ο κυριότερος εχθρός του Πανεπιστημίου είναι το υπουργείο Παιδείας, το οποίο αδιαφορεί για το μέλλον του, αρνούμενο να προχωρήσει στην αντικατάσταση του Κανονισμού του και στη μεταρρύθμιση του αναχρονιστικού θεσμικού πλαισίου του. Τί πρέπει να αλλάξει στο πανεπιστημιακό σύστημα ; Κατ' αρχήν πρέπει να προσδιοριστούν τα διδακτικά αντικείμενα κάθε έτους, έτσι ώστε να μη χάνουν οι φοιτητές τον χρόνο τους, παρακολουθώντας «ανακατωμένα» τα μαθήματα. Πρέπει ακόμη

108. εφ. Καρτερία, αρ. 293,12 Ιουν. 1848. Η ονομασία «Πανεπιστήμιον της Ελλάδος», που επαναλαμβάνεται και σε φοιτητικό φυλλάδιο του 1849 (βλ. παρακάτω, σημ. 110), εμπεριέχει μια αντιμοναρχική διάθεση και προφανώς θέλει να υπογραμμίσει τον

εθνικό χαρακτήρα του Πανεπιστημίου.

109. Βλ. εφ. Εποχή, αρ. 5, 7 Νοεμ. 1848. Τις παραπάνω αιτιάσεις αντέκρουσε με

άρθρο του στην ίδια εφημερίδα (αρ. 8, 29 Νοεμ. 1848) ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος.

110. Ο πλήρης τίτλος του φυλλάδιου είναι Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος υπό τίνων φοιτητών. Φυλλάδιον Αον. Εν Αθήναις. Τη 29 Ιαννουαρίου 1849,16 σ. Ας σημειωθεί ότι στην Ελληνική Βιβλιογραφία των Γκίνη-Μέξα (τ. Β', αρ. 4819 και 5018) το φυλλάδιο βιβλιογραφείται δύο φορές : μία από αντίτυπο χωρίς εξώφυλλο και χρονολογείται λανθασμένα στο 1848 και μία από πλήρες αντίτυπο.

111. Πβ. Σπ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, ό.π., σ. 128.

Σελ. 492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/493.gif&w=600&h=915

να καθιερωθούν ετήσιες εξετάσεις, να υποχρεωθούν οι καθηγητές να εκδίδουν τις παραδόσεις τους, να καταργηθούν τα γενικά μαθήματα στη Νομική και την Ιατρική, να καλυφθούν οι κενές θέσεις του διδακτικού προσωπικού. Με τις αλλαγές αυτές, το Πανεπιστήμιο, «το φωτεινόν τούτο άστρον όλων των Ανατολικών Λαών», θα γίνει αντάξιο του εθνικού προορισμού του. Στο ίδιο φυλλάδιο οι φοιτητές επιχειρούν, όπως είδαμε, να συνδέσουν το 1848 με τα

εθνικά προβλήματα της Ανατολής, ενώ παράλληλα ασκούν και κριτική στους πρυτανικούς Λόγους που είχαν κυκλοφορήσει πρόσφατα, αποδοκιμάζοντας

έμμεσα τις κινδυνολογικές εκρήξεις των πανεπιστημιακών αρχών και τον φόβο τους «μήπως τα κατά την Δύσιν συμβάντα ηλεκτρίσωσι την νεολαίαν της Ελλάδος».

Οι επικρίσεις κατά του υπουργείου Παιδείας και των πανεπιστημιακών

αρχών δεν έμειναν αναπάντητες. Δύο φοιτητές της Νομικής, που υπογράφουν με τα αρχικά τους, εκδίδουν ένα αντιρρητικό φυλλάδιο με τον νομιμόφρονα τίτλο Το Πανεπιστήμιον Όθωνος, με το οποίο απαντούν για λογαριασμό του Πανεπιστημίου και του υπουργείου στις αιτιάσεις των συναδέλφων τους112. Παρότι δηλώνουν ότι αναγνωρίζουν και αυτοί τις ελλείψεις του Πανεπιστημίου,

αποδοκιμάζουν όμως την επίθεση των συναδέλφων τους κατά του υπουργείου Παιδείας και εκφράζουν τον σεβασμό και την ευγνωμοσύνη τους στους καθηγητές τους. Όσο για τους πρυτανικούς Λόγους, υποστηρίζουν ότι έγινε κάποια παρεξήγηση : αυτοί δεν είχαν άλλο σκοπό παρά να καταστήσουν προσεκτικούς τους φοιτητές στα επαναστατικά συνθήματα, «ίνα μη απατηθή τις (...) ότι και

εν Ελλάδι υπάρχει ανάγκη πολιτικής τίνος ή άλλης μεταβολής». Εξάλλου, συμπληρώνουν, η κατάσταση στην Ελλάδα είναι διαφορετική από εκείνη της Δύσης : «η νεολαία της δύσεως εστέναζεν υπό τον περιορισμόν του λόγου, ενώ η της Ελλάδος έχει ελευθερίαν απεριόριστον, εις τον λόγον προ πάντων, και ίσως υπερβαίνουσαν την ανάγκην του παρόντος».

Η θέση αυτή, που την είδαμε να διατυπώνεται και από τον Κουμανούδη,

επαναλαμβάνεται σε διάφορες παραλλαγές σε όλον τον 19ο αιώνα, αλλά και

αργότερα, για να δικαιολογήσει η να ερμηνεύσει την απουσία από την Ελλάδα ριζοσπαστικών κοινωνικών κινημάτων. Κοινός παρονομαστής είναι η παραδοχή ότι οι κοινωνικές συνθήκες στην Ελλάδα είναι διαφορετικές και μά-

112. Το Πανεπιστήμιον Όθωνος. [στο τέλος:] Π. Α. και I. Ξ. Φοιτηταί της νομικής Σχολής (8 σ.). Το φυλλάδιο είναι αχρονολόγητο" φαίνεται πάντως να εκδόθηκε αμέσως μετά τον Ιανουάριο του 1849 που κυκλοφόρησε το φυλλάδιο Περί της καταστάσεως του Πανεπιστημίου της Ελλάδος.

Σελ. 493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/494.gif&w=600&h=915

λίστα καλύτερες από εκείνες που επικρατούν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και δεν ευνοούν ούτε δικαιολογούν τη διάδοση ανατρεπτικών ιδεών113. Στην ίδια λογική βρίσκεται και η θέση των δύο φοιτητών της Νομικής, όπως τουλάχιστο υπογράφονται στο φυλλάδιο, ότι η ελληνική νεολαία απολαμβάνει περισσότερες ελευθερίες από τις νεολαίες των δυτικών χωρών, και επομένως δεν μπορεί και δεν πρέπει να παρασυρθεί από τα ανατρεπτικά κηρύγματα του 1848.

ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Όπως και να έχουν τα πράγματα, το 1848 ενίσχυσε σε ένα τμήμα της φοιτητικής νεολαίας το πνεύμα της αμφισβήτησης και προκάλεσε μια αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τα σύγχρονα εθνικά και πολιτικά ζητήματα. Πραγματικά, από την εποχή αυτή παρατηρείται μια στροφή των φοιτητών προς την πολιτική : παρακολουθούν με μεγαλύτερο ενδιαφέρον και κριτική διάθεση τα πολιτικά πράγματα και αναμιγνύονται ενεργότερα στις κομματικές αντιπαραθέσεις114. Περισσότερο όμως φαίνεται να τους απασχολούν τα εθνικά ζητήματα και ειδικότερα το πρόβλημα του αλυτρωτισμού, που έχει ενσωματωθεί ήδη στον επίσημο πολιτικό λόγο. Προς την κατεύθυνση αυτή ωθεί τους φοιτητές, εκτός από το γενικότερο κλίμα της εποχής, και το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Αρκετοί καθηγητές τους, προερχόμενοι κυρίως από περιοχές εκτός ελληνικού κράτους, συμμετέχουν από τη δεκαετία του 1840 σε μυστικές εταιρείες και επιτροπές στήριξης κινημάτων σε τουρκοκρατούμενες περιοχές ή πρωτο

113. Μιλώντας, για παράδειγμα, το 1849 για τις λαϊκές εξεγέρσεις στο Παρίσι ένας

έλληνας λόγιος, αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, σημειώνει χαρακτηριστικά: «Η ολιγαρχία των χρόνων του Μεσαίωνος αφήκε τόσον ερριζωμένας μερικάς καταχρήσεις [στη Γαλλία], ώστε, εν μέσω τηλικαύτης ευημερίας, το έθνος, το πτωχόν (...) πάσχει, δυστυχεί τω όντι, είν' άθλιον: ούτε σύγκρισις μεταξύ των Ελλήνων μας και αυτών: ο Έλλην είναι τω όντι ελεύθερος, και η ευδαιμονία του εξήρτηται απ' αυτού : εν ω ο Γάλλος είναι δούλος, αυτόχρημα του Κεφαλαίου' εργάζεται δι' άλλον, διά τον κτηματίαν, διά τον πλούσιον: εργάζεται 10-12: ώρας ωσάν τον σκύλον, και λαμβάνει δύο φράγκα,

εν ω ο κεφαλαιούχος κερδίζει εκ των ιδρώτων αυτού οκτώ. Ιδού η πηγή του κακού, ιδού του Proudhon η ακαταμάχητος λογική!». (Απόσπασμα από επιστολή του Σκαρλάτου Βυζάντιου προς τον Α. Ρ. Ραγκαβή, Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, επιστ. 6/18 Νοεμ. 1849, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών). Με ανάλογα επιχειρήματα θα δικαιολογηθεί αργότερα και το ότι οι σοσιαλιστικές ιδέες δεν ρίζωσαν στην Ελλάδα. Πβ. το άρθρο του Αντώνη Λιάκου, «Οι δυνατότητες πρόσληψης του μαρξισμού στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα»,Ο Πολίτης, τχ. 67-68, Οκτ.-Δεκ. 1984, σ. 7.

114. Για την «πολιτικομανία» των φοιτητών μιλάει και ο Α. Φατσέας, Η Εικοστή Πέμπτη Μαρτίου του 1849, [Αθήνα 1849;], σ. 16.

Σελ. 494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/495.gif&w=600&h=915

πρωτοστατούν στις προσπάθειες για τη διάδοση της Μεγάλης Ιδέας115. Το προσωπικό τους παράδειγμα, οι πατριωτικοί λόγοι και η αρθρογραφία τους στον τύπο επηρεάζουν ένα μεγάλο τμήμα φοιτητών, διαπαιδαγωγώντας τους στα

εθνικά ιδεώδη και ετοιμάζοντας τους να στρατευθούν στη Μεγάλη Ίδέα : την ιδέα του «ελληνισμού», όπως αποκαλείται το 1853 από τον Α. Ubicini116.

Οι τάσεις αυτές θα πάρουν συγκεκριμένη μορφή στα χρόνια του Κριμαϊκού πολέμου, όταν η ρωσοτουρκική σύγκρουση ανοίγει κάποιες προοπτικές για την οργάνωση επαναστατικών κινημάτων στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Η εθνική έξαρση και η φιλοπόλεμη ατμόσφαιρα που κυριαρχούν την εποχή αυτή συνεπαίρνουν φοιτητές και καθηγητές. Πριν ακόμη αρχίσει ο Κριμαϊκός πόλεμος, φοιτητές οργανώνουν στις 25 Μαρτίου 1853 συνεστίαση στον «Παρνασσό», στολίζοντας την αίθουσα με εθνικά και πολεμικά εμβλήματα117, ενώ τον Ιανουάριο του 1854, λίγο μετά την έναρξη του πολέμου, διαδηλώνουν στους δρόμους της πρωτεύουσας υπέρ της Ρωσίας και της απελευθέρωσης των αλύτρωτων περιοχών και ζητούν να γυμναστούν στα όπλα118. Ο ενθουσιασμός των φοιτητών μεταφέρεται και στις αίθουσες διδασκαλίας, όπου δημιουργείται αναταραχή και διακόπτονται τα μαθήματα. Τον πατριωτικό οίστρο των φοιτητών εξάπτουν, και πάλι, καθηγητές με ομιλίες και άρθρα τους στον τύπο και με τη δραστηριοποίησή τους υπέρ των ελληνικών επαναστατικών κινημάτων στις τουρκοκρατούμενες περιοχές119. Στις κινητοποιήσεις πρωτοστατούν οι Θεσσαλοί καθηγητές Ν. Κωστής, Φ. Ιωάννου και Θ. Αφεντούλης. Ο τελευταίος μάλιστα θα πάει το 1854 στη Θεσσαλία μα-

115. Β. Σφυρόερας, «Η "Αδελφότης των Ευαγγελιζομένων"...», ό.π., σ. 217-218· Ευθ. Σουλογιάννης, Μυστική Εταιρεία υπέρ του αλυτρώτου Ελληνισμού, ό.π.

116. Α. Ubicini, Lettres sur la Turquie, μέρος Β', Παρίσι 1854, σ. 235-236 (το σχετικό απόσπασμα πρωτοδημοσιεύθηκε στο Journal des Débats, 1853). Πβ. απάντηση στον Ubicini στην Πανδώρα 4,1853-54, σ. 201-204.

117. εφ. Αιών, αρ. 1345,1 Απρ. 1853 και Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 24,3 Απρ. 1853.

118. Την ίδια εποχή ο τελειόφοιτος της Νομικής Αριστείδης Οικονόμος, ο γνωστός

αργότερα οικονομολόγος, θα εκδώσει μια πολιτική εφημερίδα με το όνομα Ο Παλαιός Καλαβρυτινός (21 Νοεμ. 1853-9 Μαρτ. 1854). Σε αντίθεση με την πλειονότητα των συναδέλφων του, ο Οικονόμος τάσσεται εδώ κατά της Ρωσίας και των επαναστατικών κινημάτων, υποστηρίζοντας ότι εκείνο που προέχει είναι η εσωτερική ανασυγκρότηση της χώρας. Βλ. Οικονόμος Αλέξανδρος, Αρ. Οικονόμος, Τρεις άνθρωποι. Συμβολή εις την ιστο

ρίαν του ελληνικού λαού (1780-1935), τ. Α', Αριστείδης Κ. Οικονόμος (1835-1890), Αθήνα 1950, σ. 94-99.

119. Ανώνυμος, «Εκλογή εγγράφων εκ του Γραμματοφυλακίου του Στ. Κουμανούδη», ΔΙΕΕ, τ. Α', τχ. Β', νέα σειρά, 1928, σ. 135-137. Βλ. και άρθρο του Ν. Βάμβα στην εφ. Αιών, αρ. 1430, 27 Ιαν. 1854.

Σελ. 495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/496.gif&w=600&h=915

μαζί με ομάδα φοιτητών από το Πήλιο για να συμμετάσχει στις πολεμικές επιχειρήσεις120. Η δραστηριοποίηση αυτή των καθηγητών θα προκαλέσει την αντίδραση του πρέσβη της Τουρκίας στην Αθήνα, ο οποίος θα ζητήσει τον Μάρτιο του 1854 από την ελληνική κυβέρνηση να ληφθούν μέτρα εναντίον τους, διότι ερεθίζουν την κοινή γνώμη κατά της Τουρκίας121.

Ο γαλλοαγγλικός αποκλεισμός του Πειραιά τον Μάιο του 1854 θα δώσει

ένα «λυπηρόν τέλος» στον επαναστατικό αναβρασμό. Ωστόσο το Πανεπιστήμιο είχε ένα «κέρδος» από την περιπέτεια αυτή. Με την ηθική και πρακτική υποστήριξη των επαναστατικών κινημάτων απέδειξε την αφοσίωσή του στα

εθνικά ζητήματα, γεγονός που αύξησε την αίγλη του στο ευρύ κοινό και ενίσχυσε τα ιδεολογήματα για την εθνική αποστολή του. Την πεποίθηση ότι το Πανεπιστήμιο πρωτοστατεί στις εθνικές υποθέσεις εκφράζει ένα στιχούργημα του Ιανουαρίου του 1857, από εκείνα που συνήθιζαν να μοιράζουν οι διανομείς των εφημερίδων στην αρχή κάθε έτους («αρτιενιαύσια»): «Το γαρ Πανεπιστήμιον ως κλέος των Ελλήνων / Αφέντην θεωρώ εγώ / Και της Ελλάδος οδηγό / Και της Τουρκιάς καρκίνον»122.

Επίσης, από την εποχή αυτή το Πανεπιστήμιο παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη εσωτερική κινητικότητα. Τον Απρίλιο του 1855 ξεσπούν τα λεγόμενα Αιγινήτεια : μια πανεπιστημιακή διένεξη που είχε ως αφορμή τον διορισμό του υφηγητή της Ιατρικής Δ. Αιγινίτη ως καθηγητή της ειδικής νοσολογίας. Το μάθημα αυτό δίδασκε ως τότε ο καθηγητής Γ. Μακκάς μαζί με το μάθημα της κλινικής. Στο εναρκτήριο μάθημά του ο Αιγινίτης αποδοκιμάστηκε έντονα α

πό πλήθος φοιτητών της Ιατρικής αλλά και άλλων σχολών, που υποστήριζαν τον Μακκά, με αποτέλεσμα να ματαιωθούν οι παραδόσεις του Αιγινίτη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το επεισόδιο αυτό οδήγησε στην παραίτηση του υπουργού Παιδείας Γ. Ψύλλα, ο οποίος είχε μεριμνήσει για τον διορισμό του Αιγινίτη. Αιτία της παραίτησής του ήταν, όπως αναφέρει ο ίδιος, η ανεκτική στάση της Συγκλήτου απέναντι στους «αυτουργούς ή πρωταιτίους της γενομένης στάσεως»123.

120. Βλ. Νικ. Κ. Βλάχος, «Θεόδωρος Αφεντούλης», Θεσσαλικά Χρονικά 11,1976, σ. 240-241. Για τη φοιτητική νεολαία που το 1854 αφησε τα βιβλία και πήρε τα όπλα κάνει λόγο η εφ. Η Ελπίς, αρ. 847, 3 Απρ. 1856. Πβ. Γενναίος Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, επιμ. Εμμαν. Γ. Πρωτοψάλτης, Αθήνα 1961, σ. 105.

121. Βλ. Απομνημονεύματα της υπουργίας Σπυρίδωνος Πηλίκα, Αθήνα 1893, σ. 158.

122. Προσωπικόν Αρχείον Νικολάου I. Σαριπόλου, επιμ. Μ. Δ. Στασινόπουλος, Αθήνα 1963, σ. 284.

123. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, επιμ. Ελευθέριος Πρεβελάκης

Σελ. 496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/497.gif&w=600&h=915

Τα Αιγινήτεια δεν ήταν όμως μια στενά φοιτητική εξέγερση. Εκτός από τους φοιτητές, αναμίχθηκαν σ' αυτήν και άλλοι πανεπιστημιακοί παράγοντες : «αφοσιωμένοι φίλοι» του Μακκά, από τον χώρο κυρίως της Ιατρικής, που συμμερίστηκαν τη δυσφορία του για την αφαίρεση ενός από τα δύο μαθήματά του, και άλλοι που πήραν το μέρος του Αιγινίτη, όπως ο καθηγητής Αλέξιος Πάλλης, σύγγαμβρος του υπουργού Παιδείας Ψύλλα. Στην πραγματικότητα, δηλαδή, έχουμε μια σύγκρουση μεταξύ καθηγητών της Ιατρικής, στην οποία έδωσαν το δυναμικό τους παρών και οι φοιτητές, ακολουθώντας τη μία από τις δύο μερίδες αλλά και διεκδικώντας να έχουν λόγο στα πανεπιστημιακά πράγματα. Παράλληλα, τα Αιγινήτεια κατέγραψαν με έμμεσο τρόπο και μια αντιπαράθεση μεταξύ του υπουργού Παιδείας και του πρύτανη Κων. Κοντογόνη, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον ίδιο τον υπουργό ως «συμφατριαστής του Μακκά και των φίλων του». Μια αντιπαράθεση, πάντως, που κατέληξε σε συμβιβασμό, καθώς με διάταγμα που εκδόθηκε τον Μάρτιο του 1856 η διδασκαλία του επίδικου μαθήματος ανατέθηκε και στον Μακκά και στον Αιγινίτη.

Ανάλογη κινητικότητα παρατηρείται και στο πολιτικό πεδίο. Οι φοιτητές

ασκούν έντονη κριτική στις εκάστοτε κυβερνήσεις για τη διαχείριση των εθνικών θεμάτων, υιοθετώντας τις θέσεις της αντιπολίτευσης, γεγονός που κάνει την πολιτική εξουσία να αντιμετωπίζει με καχυποψία τις κάθε είδους φοιτητικές εκδηλώσεις. Έτσι, στις 25 Μαρτίου 1856 η κυβέρνηση Βούλγαρη ματαιώνει ένα φοιτητικό συμπόσιο στο οποίο θα συμμετείχαν και καθηγητές,

επειδή υπήρχε φόβος ότι ο σκοπός του ήταν πολιτικός: η υποστήριξη του «πεσόντος υπουργείου» Μαυροκορδάτου124. Η εμπλοκή των φοιτητών στα πολιτικά δρώμενα εκδηλώνεται ενεργητικότερα τον επόμενο χρόνο με αφορμή

ένα κείμενο του Α. Ρ. Ραγκαβή.

Υπουργός των Εξωτερικών από τον Φεβρουάριο του 1856 και βουλευτής του Πανεπιστημίου, ο Ραγκαβής συνέταξε τον Ιούλιο υπόμνημα για την εσωτερική κατάσταση της Ελλάδας, το οποίο έστειλε στον έλληνα πρέσβη στο Λονδίνο Σπυρ. Τρικούπη για να το χρησιμοποιήσει για την προώθηση των

ελληνικών θέσεων στην Ευρώπη125. Το υπόμνημα διέρρευσε στον ξένο τύπο

κης, Μνημεία της Ελληνικής Ιστορίας 8, Ακαδημία Αθηνών/ΚΕΙΝΕ, Αθήνα 1974, σ. 304-307. Βλ. επίσης Π.Σ., 13 Απρ. 1855· Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 113,18 Απρ. 1855, σ. 454· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 65-66,91-92.

124. εφ. Η Ελπίς, αρ. 847, 3 Απρ. 1856.

12 5. Βλ. το κείμενο του υπομνήματος στο φυλλάδιο (χωρίς εξώφυλλο) : Εν Αθήναις, τη 28 Ιουλίου 1856. Κύριε πρέσβυ... [στο τέλος :] Εν Αθήναις, Μαρτίω 1857. Πβ. Αλέξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Β', Αθήνα 1895, σ. 361, 401 κ.εξ.

Σελ. 497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/498.gif&w=600&h=915

και δημοσιεύθηκε κατόπιν και σε ελληνικές εφημερίδες. Η δημοσίευσή του προκάλεσε την έντονη αντίδραση της αντιπολίτευσης, εξαιτίας μιας παραγράφου που αφορούσε τα ελληνικά πολιτικά κόμματα. Αναφερόταν, συγκεκριμένα, ότι τα ελληνικά κόμματα, δημιουργημένα μέσα στην Επανάσταση, ήταν και συνέχισαν να είναι και μετά την απελευθέρωση εξαρτημένα από τις μεγάλες δυνάμεις, ότι προκάλεσαν διαιρέσεις στον ελληνικό λαό, ότι επιδίωκαν να καταλάβουν την εξουσία στηριζόμενα στις ξένες πρεσβείες και ότι ενδιαφέρονταν για την προώθηση ιδιωτικών συμφερόντων126. Οι απόψεις αυτές, μολονότι αφορούσαν τη λειτουργία και δράση των κομμάτων κυρίως μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, θεωρήθηκαν υβριστικές για τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης του 1821, με αποτέλεσμα να εξαπολυθεί τον Ιανουάριο του 1857 από την αντιπολίτευση μια οξύτατη επίθεση κατά του Ραγκαβή127.

Τη δυσαρέσκειά τους για το υπόμνημα εξέφρασαν και οι φοιτητές. Τον Μάρτιο του 1857 επιχείρησαν να δημιουργήσουν ταραχές σε μάθημα του Ραγκαβή, ενώ τον ίδιο μήνα, κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στο Πανεπιστήμιο , δύο φοιτητές της Ιατρικής αποδοκίμασαν τους υπουργούς Παιδείας και Εξωτερικών τη στιγμή που προσέρχονταν στην τελετή128. Ο γραμματέας του Πανεπιστημίου κάλεσε τους χωροφύλακες να μπουν στην αίθουσα, αλλά οι παρευρισκόμενοι φοιτητές τους υποδέχθηκαν με κραυγές : «έξω οι χωροφύλακες». Το επεισόδιο θεωρήθηκε ιδιαίτερα σοβαρό και παραπέμφθηκε στη Σύγκλητο, η οποία τιμώρησε τους δύο φοιτητές της Ιατρικής με κράτηση δύο εβδομάδων στο Πανεπιστήμιο. Η υπόθεση όμως δεν τελείωσε εδώ. Τρεις μέρες αργότερα 192 φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν ενυπόγραφα για την κράτηση των συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι «όλοι είναι ένοχοι». Σε νέα συνεδρία η Σύγκλητος αποδοκίμασε την ασυνήθιστη αυτή εκδήλωση αλληλεγγύης, ενώ ορισμένα μέλη της πρότειναν να ζητηθεί από τους φοιτητές να δηλώσουν μετάνοια. Τελικά κλήθηκαν σε απολογία 11 φοιτητές, μέλη της επιτροπής που

126. Εν Αθήναις, τη 28 Ιουλίου 1856, ό.π., σ. 23.

127. Βλ. Ο ελληνικός αγών και το υπόμνημα του κ. Α. Ρ. Ραγκαβή, Αθήνα 1857, όπου δημοσιεύονται οι αγορεύσεις του Ρ. Παλαμήδη στη Γερουσία κατά του υπομνήματος του Ραγκαβή και, περιληπτικά, οι αγορεύσεις άλλων γερουσιαστών. Την απάντηση του Ραγκαβή βλ. στο φυλλάδιό του Έκθεσις του Βουλευτού του Πανεπιστημίου προς τους εκλογείς αυτού, χ.χ., σ. 3-6 και στα Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 401-407.

128. Όπως κατέθεσε στη Σύγκλητο ο γραμματέας του Πανεπιστημίου, οι δύο φοιτητές της Ιατρικής (Ξ. Μοναστηριώτης και Λ. Άννινος) «ητένισαν αυτούς [τους υπουργούς] με απειλητικόν τρόπον και ο Άννινος υπετονθώρισε λέξεις τας οποίας δεν ήκουσα, αλλά πείθομαι ότι είναι υβριστικαί» (Π.Σ., 26 Μαρτ. 1857).

Σελ. 498
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/499.gif&w=600&h=915

είχε την ευθύνη της συγκέντρωσης των υπογραφών. Στην απολογία τους είπαν ότι η ενέργειά τους είχε σκοπό να ελαφρύνει την ποινή των συναδέλφων τους και όχι να προσβάλει τη Σύγκλητο και η υπόθεση έληξε με τις απαραίτητες συστάσεις. Επειδή όμως προέκυψε ότι ανάμεσα σ' εκείνους που υπέγραψαν τη διαμαρτυρία υπήρχαν και ορισμένοι που δεν ήταν φοιτητές, αποφασίστηκε να γίνει έρευνα και να μην επιτραπεί στο εξής η είσοδος στις πανεπιστημιακές παραδόσεις ατόμων που δεν είχαν τη φοιτητική ιδιότητα129.

Ο τρόπος αντίδρασης των φοιτητών στο υπόμνημα Ραγκαβή και στην τιμωρία των συναδέλφων τους εμπεριέχει ορισμένα ενδιαφέροντα στοιχεία. Το πρώτο είναι η αποδοκιμασία των υπουργών. Πράξη με πολιτικό περιεχόμενο που δεν ανήκε στους συνηθισμένους τρόπους διαμαρτυρίας των φοιτητών, η

αποδοκιμασία είχε στόχο κυρίως τον Ραγκαβή, ο οποίος με το υπόμνημά του «προσέβαλε» εθνικά σύμβολα. Τέτοια σύμβολα ήταν οι αγωνιστές του '21, όπως δείχνουν οι ιδιαίτερες τιμές που τους απένεμαν οι φοιτητές στις γιορτές και τα συμπόσιά τους. Η προσβολή προσελάμβανε μεγαλύτερες διαστάσεις από το γεγονός ότι ο Ραγκαβής δεν ήταν μόνο πολιτικός αλλά και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο. Ανεξάρτητα από το αν ο Ραγκαβής είχε προσβάλει πραγματικά τους αγωνιστές, αυτό που έχει σημασία εδώ είναι η ευαισθησία των φοιτητών απέναντι σε ό,τι θεωρούσαν εθνικό- μια ευαισθησία που θα αναπτυχθεί περισσότερο στα επόμενα χρόνια και θα αποτελέσει ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της φοιτητικής συμπεριφοράς. Ένα δεύτερο στοιχείο είναι η συμπαράσταση των φοιτητών στους τιμωρημένους συναδέλφους τους και μάλιστα η ομολογία τους ότι είναι όλοι συνυπεύθυνοι. Πρόκειται για μια πρακτική που εμφανίζεται πιθανώς για πρώτη φορά εδώ και δείχνει ότι είχε αρχίσει ήδη να αναπτύσσεται μεταξύ των φοιτητών ένα πνεύμα αλληλεγγύης.

Τα παραπάνω επεισόδια έχουν συνδεθεί με τα Σκιαδικά που ξέσπασαν δύο χρόνια αργότερα και με το αντιοθωνικό κίνημα. Μιλώντας ο υπουργός Εσωτερικών Χ. Χριστόπουλος σε Έκθεσή του τον Μάιο του 1862 για τη «στάση» του Ναυπλίου, αναζητά την αφετηρία της στις διαμαρτυρίες της αντιπολίτευσης κατά του υπομνήματος Ραγκαβή, «υπό την σημαίαν της υπερασπίσεως δήθεν των

αγωνιστών», και συμπληρώνει: «Διά του μέσου τούτου και άλλων παραπλήσιων εισήγαγον τους του Πανεπιστημίου φοιτητάς εις το σύστημα των κινήσεων των οδών και των εκδηλώσεων, και υπέθαλψαν το πνεύμα τούτο μέχρι του

129. Για τα παραπάνω γεγονότα βλ. Π.Σ., 28 Μαρτ., 30 Μαρτ., 1 Απρ. και 2 Απρ. 1857· εφ. Αθηνά, αρ. 2538,18 Μαρτ. 1857 και 2549, 23 Απρ. 1857" εφ. Αιών, αρ. 1511, 1 Απρ. 1857. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 92-94.

Σελ. 499
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/500.gif&w=600&h=915

1859 ότε έλαβον χώραν τα των Σκιαδίων κινήματα...»130. Η τελευταία εκτίμηση μπορεί να μην είναι απολύτως ακριβής, είναι γεγονός πάντως ότι η βαθμιαία πολιτικοποίηση των φοιτητών και η ανάπτυξη του συλλογικού πνεύματος στους κόλπους τους συνετέλεσαν ώστε να δημιουργηθεί το κατάλληλο κλίμα για μια δυναμικότερη εμπλοκή τους στα πολιτικά πράγματα.

ΤΑ ΣΚΙΑΔΙΚΑ

Είναι γνωστό ότι τα Σκιαδικά δεν ήταν μια στενά φοιτητική κινητοποίηση, αλλά

ένα ευρύτερο κίνημα της νεολαίας. Στην αφετηρία τους πρωταγωνιστούν μαθητές κυρίως του Γυμνασίου και στη συνέχεια εμπλέκονται φοιτητές, διανοούμενοι και πολιτικοί, νέοι από διάφορες επαγγελματικές τάξεις, αλλά και άνθρωποι μεγαλύτερων ηλικιών. Χρονικά, τα Σκιαδικά τοποθετούνται στον Μάιο του 1859. Το κλίμα όμως είχε θερμανθεί από τα τέλη του προηγούμενου χρόνου. Ο θάνατος του Μανούση τον Νοέμβριο του 1858 θα δώσει την ευκαιρία σε

ένα τμήμα φοιτητών να διαδηλώσουν για τελευταία φορά την αφοσίωσή τους στον δάσκαλο τους. Αφορμή ήταν μια νεκρολογία του Μανούση που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα, η οποία περιείχε κάποιες αναφορές στο πρόσωπο του που θεωρήθηκαν προσβλητικές για τη μνήμη του131. Οι φοιτητές αντέδρασαν δυναμικά, καίγοντας φύλλα της εφημερίδας. Συγχρόνως δημοσιεύθηκε στην Αθηνά

ένα κείμενο διαμαρτυρίας με 300 περίπου υπογραφές φοιτητών132 (που αντιπροσώπευαν στα 1858/59 το 57% του φοιτητικού πληθυσμού) και άλλα παρόμοια δηλωτικά του σεβασμού των φοιτητών στη μνήμη του Μανούση133. Λίγους μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1859, φοιτητές και άλλοι νέοι θα διαδηλώσουν τη συμπαράστασή τους στον ποιητή Αλέξανδρο Σούτσο, ο οποίος δικαζόταν με την κατηγορία ότι το έργο του Περιπλανώμενος, που είχε επανεκδοθεί το 1858, περιείχε αιχμές κατά του Όθωνα134.

Η τελευταία αυτή εκδήλωση δεν είχε απλώς τον χαρακτήρα της συμπαράστασης

130. Έκθεση Χ. Χριστόπουλου προς Όθωνα, από 1 Μαΐου 1862, αναφερόμενη στα Ναυπλιακά, εφ. Αυγή, αρ. 1484, 27 Ιουλ. 1865. Πβ. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του Συγχρόνου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1892, σ. 148.

131. εφ. Αιών, αρ. 1675,6 Νοεμ. 1858· πβ. αρ. 1679,20 Νοεμ. 1858 και αρ. 1684, 8 Δεκ. 1858.

132. εφ. Αθηνά, αρ. 2726,17 Δεκ. 1858.

133. Στο ίδιο, αρ. 2724,10 Δεκ. 1858,αρ. 2726,17 Δεκ. 1858,αρ. 2727,20 Δεκ. 1858.

134. Για το έργο του αυτό ο Σούτσος είχε διωχθεί και παλαιότερα. Βλ. Γιάννης Λ. Λέφας, Ο Αλέξανδρος Σούτσος και οι επιδράσεις του έργου του στους συγχρόνους του, Αθήνα 1979, σ. 53 κ.εξ.

Σελ. 500
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/501.gif&w=600&h=915

στάσης σε ένα «είδωλο» της νεολαίας· ήταν συγχρόνως και μια έκφραση διαμαρτυρίας για την καταπάτηση στο πρόσωπο του Σούτσου των ατομικών

ελευθεριών. Όπως θα γράψει αρκετά αργότερα ο Οδυσσέας Ιάλεμος, ο οποίος είχε πρωταγωνιστήσει στις κινητοποιήσεις της εποχής, η νεολαία που το 1858

εξεγέρθηκε «περί τον τάφον του προσφιλούς αυτής διδασκάλου Μανούση έμελλε να παραδοθή εις τον υπέρ ελευθερίας και πατρίδος ενθουσιασμόν, συνεγειρομένη περί τον πρόλογον του Περιπλανωμένου του Αλεξάνδρου Σούτσου, ον πομπωδώς κατεδίωξεν η εξουσία τω 1858, διότι ετόλμησε να παραβάλη την πενιχρότητα των Γοτθικών ανακτόρων προς το υψηλόν μέγαρον της Αθηνάς, όπερ είχεν εγείρει η μεγαλοφροσύνη του Περικλέους»135.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα θα ξεσπάσουν στις αρχές Μαΐου του 1859 τα Σκιαδικά. Η αφορμή ήταν μάλλον ασήμαντη. Κατά τις πηγές της εποχής, μαθητές των Γυμνασίων της πρωτεύουσας και άλλων εκπαιδευτηρίων αποφάσισαν να φορούν αντί για τα συνηθισμένα θερινά καπέλα τους, ψάθινα σκιάδια «ευτελούς αξίας». Αλλά «υπηρέται τινές εμπόρων, και άλλοι τεχνίται, είτε χάριν παιδιάς, είτε προς εμπαιγμόν των Μαθητών ήρχισαν να φέρωσι πίλους υψη

λούς εκ ψιάθου, ωσαύτως ευτελούς, περιβεβλημένους ταινίαν απρεπή»136. Η χλευαστική αυτή ενέργεια προκάλεσε την αντίδραση των μαθητών, οι οποίοι ζήτησαν την παρέμβαση της αστυνομίας. Πραγματικά, η αστυνομία κάλεσε μερικούς «αντισκιαδιστές» και τους συνέστησε να αφήσουν ήσυχους τους μαθητές. Τα πράγματα οξύνθηκαν στις 10 Μαΐου, όταν οι «αντισκιαδιστές» εμφανίστηκαν στο Πολύγωνο (Πεδίο του Άρεως), τόπο περιπάτου και αναψυχής των Αθηναίων, με τα αστεϊα καπέλα τους και με ραβδιά στα χέρια. Η

εμφάνισή τους ερέθισε κάποιους μαθητές, οι οποίοι συγκρούστηκαν μαζί τους, πράγμα που οδήγησε στην επέμβαση της αστυνομίας. Ακολούθησε ξυλοδαρμός και σύλληψη τριών μαθητών του Γυμνασίου, οι οποίοι φυλακίστηκαν137.

Η συνέχεια του επεισοδίου ήταν μάλλον απρόσμενη. Μαθητές και άλλοι νέοι πήγαν στην αστυνομία της Νεάπολης, όπου ήταν φυλακισμένοι οι συλληφθέντες, ζητώντας την απελευθέρωσή τους. Ο διευθυντής της αστυνομίας αρ-

135. Οδυσσεύς Ιάλεμος, «Ο "Κρόμβελ" του Βίκτωρος Ουγώ και η τω 1858 εικοσιπεντηκονταετηρίς του Όθωνος», Κων. Φ. Σκόκος, Ετήσιον Ημερολόγιον του έτους 1887, Αθήνα 1886, σ. 122.

136. Βλ. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», 23 Μαΐου 1859 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48).

137. Τα σχετικά γεγονότα περιγράφονται αναλυτικά στον τύπο της εποχής. Μια ανθολογία κειμένων κάνει ο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 159-166.

Σελ. 501
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/502.gif&w=600&h=915

αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημα τους και οι μαθητές ξέσπασαν σε αποδοκιμασίες εναντίον του. Ακολούθησαν συγκρούσεις με την αστυνομία, διαδηλώσεις στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, έξω από το σπίτι του υπουργού των Εσωτερικών και στην πλατεία των ανακτόρων. Τα αιτήματα των διαδηλωτών ήταν τώρα, εκτός από την αποφυλάκιση των μαθητών, και η απόλυση του διευθυντή της αστυνομίας, επειδή είχε χρησιμοποιήσει υβριστικές εκφράσεις κατά των μαθητών. Οι διαδηλώσεις και οι συγκρούσεις με την αστυνομία συνεχίστηκαν ως τη νύχτα, δημιουργώντας αναστάτωση στην πόλη: «Ενί λόγω μέχρι της 11 ώρας νυκτός η πόλις παρίστα στρατόπεδον, διότι, ιππείς, πεζοί, χωροφύλακες, περίπολοι, υπαστυνόμοι και κλητήρες έτρεχον προς την πλατείαν των ανακτόρων ίνα διαλύσωσι τας συναθροίσεις»138. Οι διαδηλώσεις θα

επαναληφθούν με τη συμμετοχή περισσότερων νέων και άλλων πολιτών και με μαχητικότερο τρόπο την επόμενη μέρα στο κέντρο της πόλης και στο Πανεπιστήμιο . Στρατιωτική δύναμη θα απομακρύνει τους διαδηλωτές από το Πανεπιστήμιο, ενώ θα ληφθούν και μέτρα για την «προστασία» του ιδρύματος, με την εγκατάσταση σ' αυτό στρατιωτικής φρουράς. Συγχρόνως θα αποφασιστεί και η διακοπή των μαθημάτων.

Αυτά είναι σε γενικές γραμμές τα επεισόδια της 10ης και 11ης Μαΐου 1859, που πήραν το όνομα Σκιαδικά. Η αιτία των επεισοδίων δεν είναι πολύ ξεκαθαρισμένη. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, που τη βρίσκουμε διατυπωμένη με διάφορες παραλλαγές στον τύπο της εποχής, η απόφαση των μαθητών να φορέσουν φτηνά ψάθινα καπέλα δεν ήταν μια απλή νεανική ιδιοτυπία αλλά μια

επιλογή που υποκινήθηκε από λόγους οικονομίας και απέβλεπε στην καταπολέμηση της πολυτέλειας139. Ειδικότερα, σκοπός των μαθητών ήταν να υποστηρίξουν την εγχώρια βιοτεχνία παραγωγής φτηνών σκιαδίων και να «μποϋκοτάρουν» τα εισαγόμενα από το εξωτερικό ακριβά σκιάδια140. Οι έμποροι που πουλούσαν τα ακριβά σκιάδια δυσαρεστήθηκαν από την πρωτοβουλία των μαθητών και θέλησαν να τους γελοιοποιήσουν, βάζοντας υπηρέτες τους να φορέσουν τα γνωστά αστεία σκιάδια. Κατά την εκδοχή αυτή, λοιπόν, αιτία των

επεισοδίων ήταν η αντίθεση «μεταξύ μαθητών και βιομηχάνων»141. Την εκδοχή αυτή υποστηρίζει πολύ αργότερα και ο Α. Ρ. Ραγκαβής, ποικίλλοντάς την ό-

138. εφ. Αυγή, αρ. 417,11 Μαΐου 1859.

139. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1102,12 Μαΐου 1859.

140. εφ. Αθηνά, αρ. 2768, 13 Μαΐου 1859" πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 94.

141. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Γερουσίας κατά την τρίτην σύνοδον της πέμπτης βουλευτικής περιόδου, Αθήνα 1859, σ. 774.

Σελ. 502
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/503.gif&w=600&h=915

όμως με διάφορα ανεκδοτολογικά στοιχεία, που έχουν σκοπό να αναδείξουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο του στην υπόθεση. Όπως γράφει στα Απομνημονεύματα. του, ο ίδιος προπαγάνδιζε την εποχή εκείνη την υποστήριξη της «εγχωρίου βιομηχανίας» και μάλιστα των ψάθινων σκιαδίων της Σίφνου, τα οποία είχε φέρει κάποιος έμπορος στην Αθήνα. Ο γιός του Κλέων, μαθητής Γυμνασίου, μετέφερε τις απόψεις του πατέρα του στους συμμαθητές τους, «οίτινες ενθουσιωδώς την εδέχθησαν και πάντες ηγόρασαν και εφόρεσαν εκ των σκιαδίων τούτων, κοσμήσαντες αυτά δι' απλής κυανολεύκου ταινίας, εγχωρίου βιομηχανίας επίσης, και μεγάλη εγένετο αυτών κατανάλωσις, προς όφελος και εμψύχωσιν των Σιφνίων παραγωγών»142. Ουσιαστικά, λοιπόν, ο Ραγκαβής επιχειρεί να παρουσιάσει το ξεκίνημα των Σκιαδικών σαν μια «οικογενειακή» του υπόθεση.

Μια άλλη εκδοχή των Σκιαδικών, όπου υπάρχει επίσης το προσωπικό αλλά και το «συνωμοτικό» στοιχείο, παρουσιάζει ο γνωστός για τις «ιδιορρυθμίες» του Θεόδωρος I. Κολοκοτρώνης (Φαλέζ)143. Κατ' αυτόν, πίσω από τα γεγονότα υπήρχε μια μυστική εταιρεία, την οποία ίδρυσε ο ίδιος λίγο πριν από τα Σκιαδικά. Μέλη της ήταν φοιτητές, μαθητές, αλλά και βουλευτές, δημοσιογράφοι και πολλοί άλλοι πολίτες, οι οποίοι είχαν ως σύμβολο ένα σκιάδιο. Ο σκοπός της εταιρείας ήταν εθνικός : να διορθώσει τα «κακώς κείμενα», να εκβιάσει τον Όθωνα να σεβαστεί το Σύνταγμα, όχι όμως και να τον εκθρονίσει. Τα μέλη της διαπνέονταν από «αγνό πατριωτισμό» και ονειρεύονταν τη Μεγάλη Ιδέα. Τελικά όμως οι σκιαδιστές «έπεσαν θύματα της σχολής των

επιτηδείων»144. Τα περισσότερα μέλη της «επειρώντο να μεταχειρισθώσι τας

εθνικάς ιδέας ως μέσον πραγματοποιήσεως των ιδιαιτέρων συμφερόντων των»145, πράγμα που ανάγκασε τον Κολοκοτρώνη να αποχωρήσει από την εταιρεία, χωρίς όμως να πάψει να ονομάζει τον εαυτό του σκιαδιστή. Ο ίδιος, τέλος, περιγράφοντας τον τύπο του σκιαδιστή, αποδίδει σ' αυτόν ένα σύνολο χαρακτηριστικών που εικονογραφούν ακριβώς το δικό του πορτραίτο146. Προφανώς, πρόκειται για μια φανταστική ιστορία, κατασκευασμένη εκ

142. Α. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Γ', Αθήνα 1930, σ. 5.

143. Βλ. τα έργα του: Θ. I. Κολοκοτρώνης, Ο Ιερεύς των Ελευσίνιων, Αθήνα 1866, σ. 9-10· Δώρον Σκια8ιστού ένα κουτί σπίρτα, Αθήνα 1869, σ. 2-3' Αι τελευτaίαι ημέραι της βασιλείας του Όθωνος, Αθήνα 1881, σ. 8-16, 40-46,65-66 κ.ά.

144. Θ. I. Κολοκοτρώνης, Δώρον Σκιαδιστού, ό.π.

145. Θ. I. Κολοκοτρώνης, Ο Ιερεύς των Ελευσίνιων, ο .π.

146. Την ιδέα της μυστικής κίνησης υποβάλλει επίσης και ένα μεταγενέστερο ενθύμημα, του Ν. Νάκη, που παρουσιάζει τα σκιάδια ως μέσο αλληλογνωριμίας των σκιαδιστών (ΓΑΚ, ό.π.).

Σελ. 503
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/504.gif&w=600&h=915

των υστέρων, όταν είχε αναγνωριστεί πλέον η σημασία των Σκιαδικών στις πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν.

Ανεξάρτητα από τις πραγματικές αιτίες των Σκιαδικών, που δεν έχουν και πολλή σημασία, το ενδιαφέρον είναι ότι τα επεισόδια πήραν ασυνήθιστα μεγάλη έκταση: «Από του 1844 έως χθες τοιαύτη ταραχή και σύγχυσις δεν έλαβε χώραν εις την πρωτεύουσαν», σημειώνει μια εφημερίδα στις 11 Μαΐου147. Πραγματικά ήταν η πρώτη φορά που ένα πλήθος νέων, ξεκινώντας από ένα μάλλον ασήμαντο επεισόδιο, αναστάτωσαν επί δύο μέρες το κέντρο της πόλης. Η παρουσίαση των γεγονότων από τις εφημερίδες ήταν ανάλογη με την πολιτική τους τοποθέτηση. Μεγαλύτερη έκταση έδωσε βέβαια σ' αυτά ο αντιπολιτευόμενος τύπος, επιχειρώντας από τη μια μεριά να διογκώσει τον αριθμό των νέων που πήραν μέρος στις διαδηλώσεις και από την άλλη να δημιουργήσει την αίσθηση ότι δεν επρόκειτο για μια απλή μαθητική κινητοποίηση, αλ

λά για μια γενική εξέγερση κατά της αστυνομίας και του διευθυντή της Δημητριάδη και, έμμεσα, κατά της ίδιας της κυβέρνησης. Υποστηρίζεται, λοιπόν, ότι στις διαδηλώσεις πήρε μέρος πλήθος κόσμου: «αμέτρητοι» μαθητές, στους οποίους περιλαμβάνονται και φοιτητές, καθώς και πολλοί κάτοικοι της πρωτεύουσας κάθε επαγγελματικής κατηγορίας, που κατέβηκαν στους δρόμους για να συμπαρασταθούν στους νέους148. Με λίγα λόγια, ήταν μια πάνδημη κινητοποίηση, που συνένωσε «όλας τας τάξεις της κοινωνίας, από του γερουσιαστού, κτηματίου και μεγαλεμπόρου μέχρι του τελευταίου χειρώνακτος»149. Η ενότητα μάλιστα και η αλληλεγγύη μεταξύ των διαδηλωτών ήταν τόσο ισχυρή, σημειώνεται, που όταν ο πρύτανης προσπάθησε, μπροστά στο Πανεπιστήμιο, να πείσει τους μαθητές και φοιτητές να αποχωριστούν από τα «ετερογενή» λαϊκά στοιχεία, αυτοί του απάντησαν: «ο λαός αυτός είναι αδελφός μας, και ημείς είμεθα τέκνα αυτού...»150. Αντίθετα οι κυβερνητικές εφημερίδες προσπάθησαν να μειώσουν την έκταση και τη σημασία των γεγονότων. Μιλούν για ένα «οχλαγωγικό» κίνημα στο οποίο πήραν μέρος κυρίως μαθητές του Γυμνασίου και λί-

147. εφ. Αυγή, αρ. 417,11 Μαΐου 1859. Παραλληλισμό μεταξύ των γεγονότων του 1859 και των ταραχών που είχαν σημειωθεί το καλοκαίρι του 1844 κατά της κυβέρνησης Μαυροκορδάτου κάνει και η εφ. Αθηνά, αρ. 2769,16 Μαΐου 1859.

14 8. Σε 4.000 υπολογίζει τους μαθητές και φοιτητές η εφ. Ήλιος, αρ. 212,13 Μαΐου 1859, ενώ ο Σοφ. Καρύδης αναφέρει ότι στη συγκέντρωση που έγινε στο Πανεπιστήμιο πήραν μέρος 10.000 ατομα (Ο Αριστοφάνης και η Μαγνητιζομένη, σύγγραμμα περιοδικόν.,., τ. Β', αρ. 33-37,15 Ιουλ. 1859).

149. εφ. Αυγή, αρ. 419, 15 Μαΐου 1859. Βλ. και Αυγή, αρ. 417, 11 Μαΐου 1859 και Αθηνά, αρ. 2769,16 Μαΐου 1859.

150. εφ. Αθηνά, αρ. 2768,13 Μαΐου 1859.

Σελ. 504
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/505.gif&w=600&h=915

λίγοι φοιτητές, «παρακολουθούμενοι υπό μωρών περιέργων, ως συνήθως συμβαίνει, και υπό τίνων αισχρών αγγείων, ζητησάντων να ωφεληθώσι της περιστάσεως, ίνα γεννήσωσι σκάνδαλον...»151. Ως προς τον αριθμό των διαδηλωτών, υποστηρίζουν ότι αυτός δεν ήταν μεγαλύτερος από λίγες εκατοντάδες152.

Δεν είναι εύκολο μέσα από το πλήθος των αντιφατικών πληροφοριών του τύπου να σχηματίσει κανείς ακριβή εικόνα των γεγονότων. Εκείνο πάντως που είναι βέβαιο είναι ότι στις διαδηλώσεις οι φοιτητές ήταν λίγοι, τουλάχιστο στην αρχή. Η πλειονότητα των διαδηλωτών και την πρώτη και τη δεύτερη μέρα των επεισοδίων ήταν μαθητές του Γυμνασίου. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την ταυτότητα των πρωταγωνιστών εναντίον των οποίων ασκήθηκε δίωξη. Σύμφωνα με βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», που συντάχθηκε στις 23 Μαΐου 1859153, υπεύθυνοι για τα επεισόδια της 10ης και 11ης Μαΐου ήταν 38, από τους οποίους 17 είχαν συλληφθεί και προφυλακιστεί κατά τη διάρκεια των γεγονότων'54. Από τους 36 κατηγορούμενους, των οποίων είναι γνωστή η ταυτότητα, 18 ήταν μαθητές, 6 φοιτητές ή

ακροατές του Πανεπιστημίου, 1 δικηγόρος (ο Ν. Παντολέων), 5 υπάλληλοι, 2 κουρείς, 1 υπηρέτης, 1 ράπτης, 1 αρτοπώλης και 1 οινοπώλης (βλ. Πίν. 43). Αν και τα στοιχεία αυτά είναι ενδεικτικά μόνο της σύνθεσης των διαδηλωτών,

αφού το βούλευμα αφορά μόνο εκείνους που είχαν μια λίγο ως πολύ ενεργό συμμετοχή στα γεγονότα, πρέπει να δεχθούμε ότι οι περισσότεροι διαδηλωτές ήταν μαθητές του Γυμνασίου. Συγκριτικά μικρότερη ήταν η συμμετοχή φοιτητών και εκπροσώπων άλλων επαγγελματικών ομάδων.

Ας δούμε κάπως αναλυτικότερα τα παραπάνω στοιχεία. Ως προς τους μαθητές παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι είχαν ηλικία μεγαλύτερη από τον μέσο όρο ηλικίας των μαθητών της τελευταίας τάξης του Γυμνασίου (6 μόνο

151. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1102, 12 Μαΐου 1859. Για διαδηλωτές, «το πλείστον κατωτάτης τάξεως και πάσης ηλικίας», κάνει λόγο και η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου (Π.Σ., 11 Μαΐου 1859).

152. Κατά τον Αιώνα, 12 Μαΐου 1859, στο αστυνομικό τμήμα της Νεάπολης συγκεντρώθηκαν 150 περίπου μαθητές· στην «οχλαγωγία» της Δευτέρας, 11 Μαΐου, πήραν μέρος 300 μαθητές «εξ ων και τίνες του Πανεπιστημίου» και πολίτες, ενώ στο Πανεπιστήμιο συγκεντρώθηκαν 100 μαθητές, τους οποίους «ηκολούθει όχλος πολύς». Σε 100150 μαθητές υπολογίζει τους συγκεντρωθέντες στο Πανεπιστήμιο και η εφ. Ο Έλλην,

αρ. 71,18 Μαΐου 1859.

153. Βλ. παραπάνω, σημ. 136.

154. Για τους συλληφθέντες βλ. και εφ. Αυγή, αρ. 418,13 Μαΐου 1859. Πβ. Αντώνης Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862. Ο πολιτικός σύλλογος "Ρήγας Φερραίος"», Μνήμων 8, 1980-1982, σ. 41 κ.εξ.

Σελ. 505
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/506.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 43 Κατηγορούμενοι για τα Σκιαδικά (10-11 Μαΐου 1859)

Ονοματεπώνυμο

Καταγωγή

Ηλικία

ιδιότητα Χαρακτηρισμός

Αναστασίου Παυλής

Τρίπολη

28

οινοπώλης

Αργυρόπουλος Περ. Π.

[Αθήνα]

[17]

[μαθητής]

Βάγιας Ξενοφών*

Λειβαδιά

19

μαθητής

αρχηγός

Βαρβίας Ιω.**

Κύθηρα

[18]

[μαθητής]

Βρατσάνος Δημοσθ.

Αίγινα

31

υπάλλ. [Γερουσίας]

αρχηγός

Γαλανίδης Αντώνιος

Άνδρος

37

αρτοπώλης

Γέροντας Αχιλλεύς

Αθήνα

[32]

[πρώην δημόσ. κατήγορος]

Γρηγοριάδης Ετεοκλής*

Κυπαρισσία

22

ακροατής

αρχηγός

Δημητρίου Ιωάννης*

Λειβαδιά

32

κουρέας

Εδιπίδης Θ.

Σκιάθος

18

μαθητής

Καλαμαριώτης Δημήτριος

Καλαμάτα

21

φοιτητής

αρχηγός

Καρατσάς Αριστείδης*

Καλαμάτα

22

υπάλληλος

Καρελάς Δημήτριος*

Καλαμάτα

25

υπηρέτης

Καρύδης Σοφοκλής*

Τρίπολη

30

φοιτ./δημοσιογρ.

άρχηγύς

Καστρίτης Κων.*

Αθήνα

17

μαθητής

Κριεκούκης Χρήστος

Ελευσίνα

20

μαθητής

Μακρής Ηλίας*

Πάτρα

41

ράπτης

Μοσχοβίτης Διογένης

Μεθώνη

20

μαθητής

Μοσχούλας Δημήτριος

Αγουλινίτσα

23

μαθητής

Μοσχούλας Θεόδ*

Αγουλινίτσα

22

φοιτητής

αρχηγός

Μπενούκας Αντώνιος*

Αθήνα

19

μαθητής

Νικολαΐδης Ιωάννης

Αθήνα

19

μαθητής

Νομικός Ιωάννης

Ζάκυνθος

32

κουρέας

Παντολέων Νικόλαος*

Κων/πολη

47

δικηγόρος

Παπά Γεωργίου Θεμ .**

Παπά Ευθυμίου Όθων

Πάτρα

21

μαθητής

αρχηγός

Πατριαρχέας Γ.

Καρδαμύλη

20

μαθητής

αρχηγός

Πλαπούτας Λεωνίδας*

Αθήνα

18

μαθητής

Πυρρός Αριστ.

Αθήνα

[21]

μαθητής

Πυρρός Παναγιώτης*

Αθήνα

19

υπάλληλος

Ρεμποϋς Χαράλ.*

Αθήνα

28

μαθητής

αρχηγός

Σαράβας Κων.

Λακωνία

27

φοιτητής

αρχηγός

Στρατηγόπουλος Ιω. Δ.

Ναύπλιο

18

μαθητής

Συνοδινός Παναγιώτης

Πάτρα

24

φοιτητής

αρχηγός

Τσάμη Καρατάσου Άναστ.*

Αθήνα

19

μαθητής

αρχηγός

Φούντης Σταύρος**

Χ: Λιάκου Κλεομένης*

Καλαμάτα

21

μαθητής

Χριστοδούλου Αλέξ.*

Ναύπλιο

21

υπάλληλος

Πηγή: Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών» (23 Μαΐου 1859), ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48. Με * σημειώνονται οι προφυλακισμένοι και με ** οι φυγόδικοι. Τα στοιχεία μέσα σε αγκύλες είναι συμπληρώσεις από άλλες πηγές (εφ. Αυγή, αρ. 418,13 Μαΐου 1859 κ.ά.).

Σελ. 506
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/507.gif&w=600&h=915

ήταν 17-18 χρονών, ενώ 12 ήταν από 19 και πάνω)· βρίσκονταν, δηλαδή, ηλικιακά πλησιέστερα προς τους φοιτητές του Πανεπιστημίου παρά τους μαθητές του Γυμνασίου. Στα αμέσως επόμενα χρόνια αρκετοί απ' αυτούς θα

εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο. Από τους φοιτητές 4 μόνο ήταν γραμμένοι κανονικά στο Πανεπιστήμιο· οι άλλοι δύο ήταν ακροατές. Μεταξύ των φοιτητών υπάρχουν και δύο πρόσωπα γνωστά από τη συμμετοχή τους λίγο αργότερα στο αντιοθωνικό κίνημα: ο Σοφ. Καρύδης, που αναφέρεται στο βούλευμα ως δημοσιογράφος, και ο ποιητής Παν. Συνοδινός. Ο πρώτος είχε εγγραφεί στην Ιατρική Σχολή το 1858 (Σοφ. Οίταιοκαρύδης) και το 1859 είχε κάνει μετεγγραφή στη Φιλοσοφική· τον επόμενο χρόνο έκανε δεύτερη μετεγγραφή, στη Νομική, αλλά φαίνεται ότι δεν φοιτούσε στο Πανεπιστήμιο: είχε αρχίσει ήδη να τον απορροφά η δημοσιογραφία155. Ο Παν. Συνοδινός, παρότι αναφέρεται ως φοιτητής, δεν υπάρχει στο Μητρώο του Πανεπιστημίου- πιθανώς ήταν

απλός ακροατής. Σχετικά με την ταυτότητα των μαθητών και φοιτητών, διαπιστώνουμε ότι μεταξύ αυτών υπάρχουν και γόνοι οικογενειών που ανήκαν στην κοινωνική ελίτ της εποχής, όπως ο Περ. Αργυρόπουλος, γιός του καθηγητή της Νομικής Περ. Αργυρόπουλου, ο Αναστ. Τσάμης Καρατάσος, γιός του Δημ. Τσάμη Καρατάσου κ.ά.156 Αξιοσημείωτη, τέλος, είναι η παρουσία μεταξύ των κατηγορουμένων και ατόμων που ανήκουν σε διάφορες επαγγελματικές τάξεις (33%), γεγονός που επιβεβαιώνει τις πληροφορίες ότι στις διαδηλώσεις δεν συμμετείχαν μόνο μαθητές και φοιτητές.

Το βούλευμα διακρίνει τους κατηγορούμενους σε δύο ομάδες : τους «αρχηγούς» και τους απλούς «συναιτίους». Στην πρώτη ομάδα κατατάσσονται 12 ατομα. Προφανώς είναι εκείνοι που είχαν επιδείξει μεγαλύτερη μαχητικότητα στα επεισόδια και είχαν, κατά κάποιον τρόπο, ρόλο συντονιστή. Στην ομάδα αυτή ανήκουν οι έξι κατηγορούμενοι φοιτητές/ακροατές, πέντε μαθητές και ένας υπάλληλος της Γερουσίας (συντάκτης των Πρακτικών), ο Δημ. Βρατσάνος. Ηγετικός ρόλος αποδίδεται επίσης στον πρεσβύτερο στην ηλικία δικηγόρο Ν. Παντολέοντα. Ο χαρακτηρισμός του «αρχηγού» που απέδωσε η κατηγορούσα αρχή στους παραπάνω φαίνεται να έχει κάποια βάση, αν λά-

155. Το 1859 ο Καρύδης εξέδιδε ήδη το περ. Αριστοφάνης, ενώ από τον Φεβρουάριο του 1860 εκδίδει το Φως. Βλ. Κώστας Μάγερ, Ιστορία του Ελληνικού Τύπου, τ. Α', Αθήνα 1957, σ. 80-87 και Ερασμία-Λουίζα Σταυροπούλου, Παναγιώτης Πανάς (18321896), ένας ριζοσπάστης ρομαντικός, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1987, σ. 31,122.

156. Τη συμμετοχή στις διαδηλώσεις γόνων «καλών» οικογενειών επισημαίνει και η εφ. Η Ελπίς, αρ. 1006, 9 Ιουν. 1859, αναφέροντας ότι μεταξύ των διαδηλωτών υπήρχαν και παιδιά δύο υπουργών και τριών συντηρητικότατων γερουσιαστών.

Σελ. 507
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 488
    

    Η ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΤΟΥ 1848

    Η ενασχόληση του τύπου με την υπόθεση Μανούση θα σταματήσει στα τέλη Φεβρουαρίου του 1848, όταν φτάνουν στην Ελλάδα τα πρώτα νέα για την

    εξέγερση στο Παρίσι και την πτώση του βασιλιά Λουδοβίκου Φιλίππου. Στο εξής και για ένα μεγάλο διάστημα το ενδιαφέρον του τύπου και της κοινής γνώμης θα στραφεί σχεδόν αποκλειστικά στα γεγονότα αυτά και στις εξεγέρσεις που ακολούθησαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες95. Οι σχετικές ειδήσεις προκάλεσαν αναταραχή και συγκίνηση στη φοιτητική νεολαία. Στα τέλη Φεβρουαρίου φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο υπέρ της Ιταλίας96, ενώ τον Μάρτιο πηγαίνουν στην αυστριακή πρεσβεία για να συγχαρούν τον πρέσβη Prokesch-Osten για την παραχώρηση Συντάγματος από τον αυτοκράτορα στην Αυστρία. Δεν γίνονται όμως δεκτοί και αποχωρούν με ζητωκραυγές υπέρ του αυστριακού Συντάγματος, υπέρ της Ιταλίας και κατά του Metternich και των οπαδών του97. Τον ίδιο μήνα οι αρχές της πρωτεύουσας αρνούνται να δώσουν

    άδεια σε φοιτητές να οργανώσουν μια γιορτή, «επειδή φοβήθηκαν μήπως κάνουν με την ευκαιρία αυτή τίποτα διαδηλώσεις»98. Μια άλλη μεγαλύτερη εκδήλωση έγινε στις 25 Μαρτίου με την ευκαιρία του εορτασμού της εθνικής

    επετείου. Φοιτητές μαζί με άλλους πολίτες οργανώνουν σε ξενοδοχείο της πρωτεύουσας συμπόσιο με προπόσεις υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης99. Ακολουθεί διαδήλωση με ζητωκραυγές υπέρ της Ελλάδας, του

    95. Για τον αντίκτυπο των γεγονότων του 1848 στην Ελλάδα βλ. M. Sakellariou, «L'hellénisme et 1848», στο συλλογικό έργο 1848 dans le monde. Le printemps des peuples,

    επιμ. François Fejto, II, Παρίσι 1948, σ. 319-354· Τάσος Βουρνάς, Το ελληνικό 1848. Αγώνες για κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό στην Ελλάδα κάτω από την επίδραση των ευρωπαϊκών αστικοδημοκρατικών εξεγέρσεων, γ' εκδ., Αθήνα, Τολίδης, 1983· Σπύρος Λ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, Αθήνα 1984, καθώς και το βιβλιοκριτικό άρθρο της Έλλης Σκοπετέα, «1848: ευρωπαϊκή επανάσταση και ελληνικές ιστοριογραφικές αδράνειες (με αφορμή δύο μελέτες)», Μνήμων 11, 1987, σ. 287-310.

    96. εφ. Αιών, αρ. 851,28 Φεβρ. 1848.

    97. εφ. Καρτερία, αρ. 277, 21 Μαρτ. 1848.

    98. Η μαρτυρία είναι από το ημερολόγιο της Χριστιάνας Λυτ, Στην Αθήνα του 18471848. Ένα ανέκδοτο ημερολόγιο, επιμ. Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν, Αθήνα, Ερμής, 1991 , σ. 170. Σχολιάζοντας την απαγόρευση η Λυτ σημειώνει: «Οι καημένοι οι φοιτητές, δεν τους άφησαν να διασκεδάσουν».

    99. εφ. Καρτερία, αρ. 278,27 Μαρτ. 1848. Η πρόποση υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης έγινε από τον φοιτητή της Νομικής Αριστείδη Παλαιολόγο, ο οποίος τον ίδιο χρόνο μετέφρασε από τα γαλλικά το φυλλάδιο: Συζητήσεις της Εθνικής της Γαλλίας Συνελεύσεως (Αθήνα 1848). Φαίνεται υπερβολική, πάντως, η άποψη που έχει διατυπωθεί ότι ο Παλαιολόγος «ήταν από τους θερμότερους ζηλωτές των δημοκρατικών