Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 494-513 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/494.gif&w=600&h=915

λίστα καλύτερες από εκείνες που επικρατούν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και δεν ευνοούν ούτε δικαιολογούν τη διάδοση ανατρεπτικών ιδεών113. Στην ίδια λογική βρίσκεται και η θέση των δύο φοιτητών της Νομικής, όπως τουλάχιστο υπογράφονται στο φυλλάδιο, ότι η ελληνική νεολαία απολαμβάνει περισσότερες ελευθερίες από τις νεολαίες των δυτικών χωρών, και επομένως δεν μπορεί και δεν πρέπει να παρασυρθεί από τα ανατρεπτικά κηρύγματα του 1848.

ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Όπως και να έχουν τα πράγματα, το 1848 ενίσχυσε σε ένα τμήμα της φοιτητικής νεολαίας το πνεύμα της αμφισβήτησης και προκάλεσε μια αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τα σύγχρονα εθνικά και πολιτικά ζητήματα. Πραγματικά, από την εποχή αυτή παρατηρείται μια στροφή των φοιτητών προς την πολιτική : παρακολουθούν με μεγαλύτερο ενδιαφέρον και κριτική διάθεση τα πολιτικά πράγματα και αναμιγνύονται ενεργότερα στις κομματικές αντιπαραθέσεις114. Περισσότερο όμως φαίνεται να τους απασχολούν τα εθνικά ζητήματα και ειδικότερα το πρόβλημα του αλυτρωτισμού, που έχει ενσωματωθεί ήδη στον επίσημο πολιτικό λόγο. Προς την κατεύθυνση αυτή ωθεί τους φοιτητές, εκτός από το γενικότερο κλίμα της εποχής, και το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Αρκετοί καθηγητές τους, προερχόμενοι κυρίως από περιοχές εκτός ελληνικού κράτους, συμμετέχουν από τη δεκαετία του 1840 σε μυστικές εταιρείες και επιτροπές στήριξης κινημάτων σε τουρκοκρατούμενες περιοχές ή πρωτο

113. Μιλώντας, για παράδειγμα, το 1849 για τις λαϊκές εξεγέρσεις στο Παρίσι ένας

έλληνας λόγιος, αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, σημειώνει χαρακτηριστικά: «Η ολιγαρχία των χρόνων του Μεσαίωνος αφήκε τόσον ερριζωμένας μερικάς καταχρήσεις [στη Γαλλία], ώστε, εν μέσω τηλικαύτης ευημερίας, το έθνος, το πτωχόν (...) πάσχει, δυστυχεί τω όντι, είν' άθλιον: ούτε σύγκρισις μεταξύ των Ελλήνων μας και αυτών: ο Έλλην είναι τω όντι ελεύθερος, και η ευδαιμονία του εξήρτηται απ' αυτού : εν ω ο Γάλλος είναι δούλος, αυτόχρημα του Κεφαλαίου' εργάζεται δι' άλλον, διά τον κτηματίαν, διά τον πλούσιον: εργάζεται 10-12: ώρας ωσάν τον σκύλον, και λαμβάνει δύο φράγκα,

εν ω ο κεφαλαιούχος κερδίζει εκ των ιδρώτων αυτού οκτώ. Ιδού η πηγή του κακού, ιδού του Proudhon η ακαταμάχητος λογική!». (Απόσπασμα από επιστολή του Σκαρλάτου Βυζάντιου προς τον Α. Ρ. Ραγκαβή, Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, επιστ. 6/18 Νοεμ. 1849, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών). Με ανάλογα επιχειρήματα θα δικαιολογηθεί αργότερα και το ότι οι σοσιαλιστικές ιδέες δεν ρίζωσαν στην Ελλάδα. Πβ. το άρθρο του Αντώνη Λιάκου, «Οι δυνατότητες πρόσληψης του μαρξισμού στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα»,Ο Πολίτης, τχ. 67-68, Οκτ.-Δεκ. 1984, σ. 7.

114. Για την «πολιτικομανία» των φοιτητών μιλάει και ο Α. Φατσέας, Η Εικοστή Πέμπτη Μαρτίου του 1849, [Αθήνα 1849;], σ. 16.

Σελ. 494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/495.gif&w=600&h=915

πρωτοστατούν στις προσπάθειες για τη διάδοση της Μεγάλης Ιδέας115. Το προσωπικό τους παράδειγμα, οι πατριωτικοί λόγοι και η αρθρογραφία τους στον τύπο επηρεάζουν ένα μεγάλο τμήμα φοιτητών, διαπαιδαγωγώντας τους στα

εθνικά ιδεώδη και ετοιμάζοντας τους να στρατευθούν στη Μεγάλη Ίδέα : την ιδέα του «ελληνισμού», όπως αποκαλείται το 1853 από τον Α. Ubicini116.

Οι τάσεις αυτές θα πάρουν συγκεκριμένη μορφή στα χρόνια του Κριμαϊκού πολέμου, όταν η ρωσοτουρκική σύγκρουση ανοίγει κάποιες προοπτικές για την οργάνωση επαναστατικών κινημάτων στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Η εθνική έξαρση και η φιλοπόλεμη ατμόσφαιρα που κυριαρχούν την εποχή αυτή συνεπαίρνουν φοιτητές και καθηγητές. Πριν ακόμη αρχίσει ο Κριμαϊκός πόλεμος, φοιτητές οργανώνουν στις 25 Μαρτίου 1853 συνεστίαση στον «Παρνασσό», στολίζοντας την αίθουσα με εθνικά και πολεμικά εμβλήματα117, ενώ τον Ιανουάριο του 1854, λίγο μετά την έναρξη του πολέμου, διαδηλώνουν στους δρόμους της πρωτεύουσας υπέρ της Ρωσίας και της απελευθέρωσης των αλύτρωτων περιοχών και ζητούν να γυμναστούν στα όπλα118. Ο ενθουσιασμός των φοιτητών μεταφέρεται και στις αίθουσες διδασκαλίας, όπου δημιουργείται αναταραχή και διακόπτονται τα μαθήματα. Τον πατριωτικό οίστρο των φοιτητών εξάπτουν, και πάλι, καθηγητές με ομιλίες και άρθρα τους στον τύπο και με τη δραστηριοποίησή τους υπέρ των ελληνικών επαναστατικών κινημάτων στις τουρκοκρατούμενες περιοχές119. Στις κινητοποιήσεις πρωτοστατούν οι Θεσσαλοί καθηγητές Ν. Κωστής, Φ. Ιωάννου και Θ. Αφεντούλης. Ο τελευταίος μάλιστα θα πάει το 1854 στη Θεσσαλία μα-

115. Β. Σφυρόερας, «Η "Αδελφότης των Ευαγγελιζομένων"...», ό.π., σ. 217-218· Ευθ. Σουλογιάννης, Μυστική Εταιρεία υπέρ του αλυτρώτου Ελληνισμού, ό.π.

116. Α. Ubicini, Lettres sur la Turquie, μέρος Β', Παρίσι 1854, σ. 235-236 (το σχετικό απόσπασμα πρωτοδημοσιεύθηκε στο Journal des Débats, 1853). Πβ. απάντηση στον Ubicini στην Πανδώρα 4,1853-54, σ. 201-204.

117. εφ. Αιών, αρ. 1345,1 Απρ. 1853 και Εφημερίς των Φιλομαθών, αρ. 24,3 Απρ. 1853.

118. Την ίδια εποχή ο τελειόφοιτος της Νομικής Αριστείδης Οικονόμος, ο γνωστός

αργότερα οικονομολόγος, θα εκδώσει μια πολιτική εφημερίδα με το όνομα Ο Παλαιός Καλαβρυτινός (21 Νοεμ. 1853-9 Μαρτ. 1854). Σε αντίθεση με την πλειονότητα των συναδέλφων του, ο Οικονόμος τάσσεται εδώ κατά της Ρωσίας και των επαναστατικών κινημάτων, υποστηρίζοντας ότι εκείνο που προέχει είναι η εσωτερική ανασυγκρότηση της χώρας. Βλ. Οικονόμος Αλέξανδρος, Αρ. Οικονόμος, Τρεις άνθρωποι. Συμβολή εις την ιστο

ρίαν του ελληνικού λαού (1780-1935), τ. Α', Αριστείδης Κ. Οικονόμος (1835-1890), Αθήνα 1950, σ. 94-99.

119. Ανώνυμος, «Εκλογή εγγράφων εκ του Γραμματοφυλακίου του Στ. Κουμανούδη», ΔΙΕΕ, τ. Α', τχ. Β', νέα σειρά, 1928, σ. 135-137. Βλ. και άρθρο του Ν. Βάμβα στην εφ. Αιών, αρ. 1430, 27 Ιαν. 1854.

Σελ. 495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/496.gif&w=600&h=915

μαζί με ομάδα φοιτητών από το Πήλιο για να συμμετάσχει στις πολεμικές επιχειρήσεις120. Η δραστηριοποίηση αυτή των καθηγητών θα προκαλέσει την αντίδραση του πρέσβη της Τουρκίας στην Αθήνα, ο οποίος θα ζητήσει τον Μάρτιο του 1854 από την ελληνική κυβέρνηση να ληφθούν μέτρα εναντίον τους, διότι ερεθίζουν την κοινή γνώμη κατά της Τουρκίας121.

Ο γαλλοαγγλικός αποκλεισμός του Πειραιά τον Μάιο του 1854 θα δώσει

ένα «λυπηρόν τέλος» στον επαναστατικό αναβρασμό. Ωστόσο το Πανεπιστήμιο είχε ένα «κέρδος» από την περιπέτεια αυτή. Με την ηθική και πρακτική υποστήριξη των επαναστατικών κινημάτων απέδειξε την αφοσίωσή του στα

εθνικά ζητήματα, γεγονός που αύξησε την αίγλη του στο ευρύ κοινό και ενίσχυσε τα ιδεολογήματα για την εθνική αποστολή του. Την πεποίθηση ότι το Πανεπιστήμιο πρωτοστατεί στις εθνικές υποθέσεις εκφράζει ένα στιχούργημα του Ιανουαρίου του 1857, από εκείνα που συνήθιζαν να μοιράζουν οι διανομείς των εφημερίδων στην αρχή κάθε έτους («αρτιενιαύσια»): «Το γαρ Πανεπιστήμιον ως κλέος των Ελλήνων / Αφέντην θεωρώ εγώ / Και της Ελλάδος οδηγό / Και της Τουρκιάς καρκίνον»122.

Επίσης, από την εποχή αυτή το Πανεπιστήμιο παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη εσωτερική κινητικότητα. Τον Απρίλιο του 1855 ξεσπούν τα λεγόμενα Αιγινήτεια : μια πανεπιστημιακή διένεξη που είχε ως αφορμή τον διορισμό του υφηγητή της Ιατρικής Δ. Αιγινίτη ως καθηγητή της ειδικής νοσολογίας. Το μάθημα αυτό δίδασκε ως τότε ο καθηγητής Γ. Μακκάς μαζί με το μάθημα της κλινικής. Στο εναρκτήριο μάθημά του ο Αιγινίτης αποδοκιμάστηκε έντονα α

πό πλήθος φοιτητών της Ιατρικής αλλά και άλλων σχολών, που υποστήριζαν τον Μακκά, με αποτέλεσμα να ματαιωθούν οι παραδόσεις του Αιγινίτη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το επεισόδιο αυτό οδήγησε στην παραίτηση του υπουργού Παιδείας Γ. Ψύλλα, ο οποίος είχε μεριμνήσει για τον διορισμό του Αιγινίτη. Αιτία της παραίτησής του ήταν, όπως αναφέρει ο ίδιος, η ανεκτική στάση της Συγκλήτου απέναντι στους «αυτουργούς ή πρωταιτίους της γενομένης στάσεως»123.

120. Βλ. Νικ. Κ. Βλάχος, «Θεόδωρος Αφεντούλης», Θεσσαλικά Χρονικά 11,1976, σ. 240-241. Για τη φοιτητική νεολαία που το 1854 αφησε τα βιβλία και πήρε τα όπλα κάνει λόγο η εφ. Η Ελπίς, αρ. 847, 3 Απρ. 1856. Πβ. Γενναίος Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, επιμ. Εμμαν. Γ. Πρωτοψάλτης, Αθήνα 1961, σ. 105.

121. Βλ. Απομνημονεύματα της υπουργίας Σπυρίδωνος Πηλίκα, Αθήνα 1893, σ. 158.

122. Προσωπικόν Αρχείον Νικολάου I. Σαριπόλου, επιμ. Μ. Δ. Στασινόπουλος, Αθήνα 1963, σ. 284.

123. Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, επιμ. Ελευθέριος Πρεβελάκης

Σελ. 496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/497.gif&w=600&h=915

Τα Αιγινήτεια δεν ήταν όμως μια στενά φοιτητική εξέγερση. Εκτός από τους φοιτητές, αναμίχθηκαν σ' αυτήν και άλλοι πανεπιστημιακοί παράγοντες : «αφοσιωμένοι φίλοι» του Μακκά, από τον χώρο κυρίως της Ιατρικής, που συμμερίστηκαν τη δυσφορία του για την αφαίρεση ενός από τα δύο μαθήματά του, και άλλοι που πήραν το μέρος του Αιγινίτη, όπως ο καθηγητής Αλέξιος Πάλλης, σύγγαμβρος του υπουργού Παιδείας Ψύλλα. Στην πραγματικότητα, δηλαδή, έχουμε μια σύγκρουση μεταξύ καθηγητών της Ιατρικής, στην οποία έδωσαν το δυναμικό τους παρών και οι φοιτητές, ακολουθώντας τη μία από τις δύο μερίδες αλλά και διεκδικώντας να έχουν λόγο στα πανεπιστημιακά πράγματα. Παράλληλα, τα Αιγινήτεια κατέγραψαν με έμμεσο τρόπο και μια αντιπαράθεση μεταξύ του υπουργού Παιδείας και του πρύτανη Κων. Κοντογόνη, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τον ίδιο τον υπουργό ως «συμφατριαστής του Μακκά και των φίλων του». Μια αντιπαράθεση, πάντως, που κατέληξε σε συμβιβασμό, καθώς με διάταγμα που εκδόθηκε τον Μάρτιο του 1856 η διδασκαλία του επίδικου μαθήματος ανατέθηκε και στον Μακκά και στον Αιγινίτη.

Ανάλογη κινητικότητα παρατηρείται και στο πολιτικό πεδίο. Οι φοιτητές

ασκούν έντονη κριτική στις εκάστοτε κυβερνήσεις για τη διαχείριση των εθνικών θεμάτων, υιοθετώντας τις θέσεις της αντιπολίτευσης, γεγονός που κάνει την πολιτική εξουσία να αντιμετωπίζει με καχυποψία τις κάθε είδους φοιτητικές εκδηλώσεις. Έτσι, στις 25 Μαρτίου 1856 η κυβέρνηση Βούλγαρη ματαιώνει ένα φοιτητικό συμπόσιο στο οποίο θα συμμετείχαν και καθηγητές,

επειδή υπήρχε φόβος ότι ο σκοπός του ήταν πολιτικός: η υποστήριξη του «πεσόντος υπουργείου» Μαυροκορδάτου124. Η εμπλοκή των φοιτητών στα πολιτικά δρώμενα εκδηλώνεται ενεργητικότερα τον επόμενο χρόνο με αφορμή

ένα κείμενο του Α. Ρ. Ραγκαβή.

Υπουργός των Εξωτερικών από τον Φεβρουάριο του 1856 και βουλευτής του Πανεπιστημίου, ο Ραγκαβής συνέταξε τον Ιούλιο υπόμνημα για την εσωτερική κατάσταση της Ελλάδας, το οποίο έστειλε στον έλληνα πρέσβη στο Λονδίνο Σπυρ. Τρικούπη για να το χρησιμοποιήσει για την προώθηση των

ελληνικών θέσεων στην Ευρώπη125. Το υπόμνημα διέρρευσε στον ξένο τύπο

κης, Μνημεία της Ελληνικής Ιστορίας 8, Ακαδημία Αθηνών/ΚΕΙΝΕ, Αθήνα 1974, σ. 304-307. Βλ. επίσης Π.Σ., 13 Απρ. 1855· Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 113,18 Απρ. 1855, σ. 454· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 65-66,91-92.

124. εφ. Η Ελπίς, αρ. 847, 3 Απρ. 1856.

12 5. Βλ. το κείμενο του υπομνήματος στο φυλλάδιο (χωρίς εξώφυλλο) : Εν Αθήναις, τη 28 Ιουλίου 1856. Κύριε πρέσβυ... [στο τέλος :] Εν Αθήναις, Μαρτίω 1857. Πβ. Αλέξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Β', Αθήνα 1895, σ. 361, 401 κ.εξ.

Σελ. 497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/498.gif&w=600&h=915

και δημοσιεύθηκε κατόπιν και σε ελληνικές εφημερίδες. Η δημοσίευσή του προκάλεσε την έντονη αντίδραση της αντιπολίτευσης, εξαιτίας μιας παραγράφου που αφορούσε τα ελληνικά πολιτικά κόμματα. Αναφερόταν, συγκεκριμένα, ότι τα ελληνικά κόμματα, δημιουργημένα μέσα στην Επανάσταση, ήταν και συνέχισαν να είναι και μετά την απελευθέρωση εξαρτημένα από τις μεγάλες δυνάμεις, ότι προκάλεσαν διαιρέσεις στον ελληνικό λαό, ότι επιδίωκαν να καταλάβουν την εξουσία στηριζόμενα στις ξένες πρεσβείες και ότι ενδιαφέρονταν για την προώθηση ιδιωτικών συμφερόντων126. Οι απόψεις αυτές, μολονότι αφορούσαν τη λειτουργία και δράση των κομμάτων κυρίως μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, θεωρήθηκαν υβριστικές για τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης του 1821, με αποτέλεσμα να εξαπολυθεί τον Ιανουάριο του 1857 από την αντιπολίτευση μια οξύτατη επίθεση κατά του Ραγκαβή127.

Τη δυσαρέσκειά τους για το υπόμνημα εξέφρασαν και οι φοιτητές. Τον Μάρτιο του 1857 επιχείρησαν να δημιουργήσουν ταραχές σε μάθημα του Ραγκαβή, ενώ τον ίδιο μήνα, κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στο Πανεπιστήμιο , δύο φοιτητές της Ιατρικής αποδοκίμασαν τους υπουργούς Παιδείας και Εξωτερικών τη στιγμή που προσέρχονταν στην τελετή128. Ο γραμματέας του Πανεπιστημίου κάλεσε τους χωροφύλακες να μπουν στην αίθουσα, αλλά οι παρευρισκόμενοι φοιτητές τους υποδέχθηκαν με κραυγές : «έξω οι χωροφύλακες». Το επεισόδιο θεωρήθηκε ιδιαίτερα σοβαρό και παραπέμφθηκε στη Σύγκλητο, η οποία τιμώρησε τους δύο φοιτητές της Ιατρικής με κράτηση δύο εβδομάδων στο Πανεπιστήμιο. Η υπόθεση όμως δεν τελείωσε εδώ. Τρεις μέρες αργότερα 192 φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν ενυπόγραφα για την κράτηση των συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι «όλοι είναι ένοχοι». Σε νέα συνεδρία η Σύγκλητος αποδοκίμασε την ασυνήθιστη αυτή εκδήλωση αλληλεγγύης, ενώ ορισμένα μέλη της πρότειναν να ζητηθεί από τους φοιτητές να δηλώσουν μετάνοια. Τελικά κλήθηκαν σε απολογία 11 φοιτητές, μέλη της επιτροπής που

126. Εν Αθήναις, τη 28 Ιουλίου 1856, ό.π., σ. 23.

127. Βλ. Ο ελληνικός αγών και το υπόμνημα του κ. Α. Ρ. Ραγκαβή, Αθήνα 1857, όπου δημοσιεύονται οι αγορεύσεις του Ρ. Παλαμήδη στη Γερουσία κατά του υπομνήματος του Ραγκαβή και, περιληπτικά, οι αγορεύσεις άλλων γερουσιαστών. Την απάντηση του Ραγκαβή βλ. στο φυλλάδιό του Έκθεσις του Βουλευτού του Πανεπιστημίου προς τους εκλογείς αυτού, χ.χ., σ. 3-6 και στα Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 401-407.

128. Όπως κατέθεσε στη Σύγκλητο ο γραμματέας του Πανεπιστημίου, οι δύο φοιτητές της Ιατρικής (Ξ. Μοναστηριώτης και Λ. Άννινος) «ητένισαν αυτούς [τους υπουργούς] με απειλητικόν τρόπον και ο Άννινος υπετονθώρισε λέξεις τας οποίας δεν ήκουσα, αλλά πείθομαι ότι είναι υβριστικαί» (Π.Σ., 26 Μαρτ. 1857).

Σελ. 498
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/499.gif&w=600&h=915

είχε την ευθύνη της συγκέντρωσης των υπογραφών. Στην απολογία τους είπαν ότι η ενέργειά τους είχε σκοπό να ελαφρύνει την ποινή των συναδέλφων τους και όχι να προσβάλει τη Σύγκλητο και η υπόθεση έληξε με τις απαραίτητες συστάσεις. Επειδή όμως προέκυψε ότι ανάμεσα σ' εκείνους που υπέγραψαν τη διαμαρτυρία υπήρχαν και ορισμένοι που δεν ήταν φοιτητές, αποφασίστηκε να γίνει έρευνα και να μην επιτραπεί στο εξής η είσοδος στις πανεπιστημιακές παραδόσεις ατόμων που δεν είχαν τη φοιτητική ιδιότητα129.

Ο τρόπος αντίδρασης των φοιτητών στο υπόμνημα Ραγκαβή και στην τιμωρία των συναδέλφων τους εμπεριέχει ορισμένα ενδιαφέροντα στοιχεία. Το πρώτο είναι η αποδοκιμασία των υπουργών. Πράξη με πολιτικό περιεχόμενο που δεν ανήκε στους συνηθισμένους τρόπους διαμαρτυρίας των φοιτητών, η

αποδοκιμασία είχε στόχο κυρίως τον Ραγκαβή, ο οποίος με το υπόμνημά του «προσέβαλε» εθνικά σύμβολα. Τέτοια σύμβολα ήταν οι αγωνιστές του '21, όπως δείχνουν οι ιδιαίτερες τιμές που τους απένεμαν οι φοιτητές στις γιορτές και τα συμπόσιά τους. Η προσβολή προσελάμβανε μεγαλύτερες διαστάσεις από το γεγονός ότι ο Ραγκαβής δεν ήταν μόνο πολιτικός αλλά και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο. Ανεξάρτητα από το αν ο Ραγκαβής είχε προσβάλει πραγματικά τους αγωνιστές, αυτό που έχει σημασία εδώ είναι η ευαισθησία των φοιτητών απέναντι σε ό,τι θεωρούσαν εθνικό- μια ευαισθησία που θα αναπτυχθεί περισσότερο στα επόμενα χρόνια και θα αποτελέσει ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της φοιτητικής συμπεριφοράς. Ένα δεύτερο στοιχείο είναι η συμπαράσταση των φοιτητών στους τιμωρημένους συναδέλφους τους και μάλιστα η ομολογία τους ότι είναι όλοι συνυπεύθυνοι. Πρόκειται για μια πρακτική που εμφανίζεται πιθανώς για πρώτη φορά εδώ και δείχνει ότι είχε αρχίσει ήδη να αναπτύσσεται μεταξύ των φοιτητών ένα πνεύμα αλληλεγγύης.

Τα παραπάνω επεισόδια έχουν συνδεθεί με τα Σκιαδικά που ξέσπασαν δύο χρόνια αργότερα και με το αντιοθωνικό κίνημα. Μιλώντας ο υπουργός Εσωτερικών Χ. Χριστόπουλος σε Έκθεσή του τον Μάιο του 1862 για τη «στάση» του Ναυπλίου, αναζητά την αφετηρία της στις διαμαρτυρίες της αντιπολίτευσης κατά του υπομνήματος Ραγκαβή, «υπό την σημαίαν της υπερασπίσεως δήθεν των

αγωνιστών», και συμπληρώνει: «Διά του μέσου τούτου και άλλων παραπλήσιων εισήγαγον τους του Πανεπιστημίου φοιτητάς εις το σύστημα των κινήσεων των οδών και των εκδηλώσεων, και υπέθαλψαν το πνεύμα τούτο μέχρι του

129. Για τα παραπάνω γεγονότα βλ. Π.Σ., 28 Μαρτ., 30 Μαρτ., 1 Απρ. και 2 Απρ. 1857· εφ. Αθηνά, αρ. 2538,18 Μαρτ. 1857 και 2549, 23 Απρ. 1857" εφ. Αιών, αρ. 1511, 1 Απρ. 1857. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 92-94.

Σελ. 499
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/500.gif&w=600&h=915

1859 ότε έλαβον χώραν τα των Σκιαδίων κινήματα...»130. Η τελευταία εκτίμηση μπορεί να μην είναι απολύτως ακριβής, είναι γεγονός πάντως ότι η βαθμιαία πολιτικοποίηση των φοιτητών και η ανάπτυξη του συλλογικού πνεύματος στους κόλπους τους συνετέλεσαν ώστε να δημιουργηθεί το κατάλληλο κλίμα για μια δυναμικότερη εμπλοκή τους στα πολιτικά πράγματα.

ΤΑ ΣΚΙΑΔΙΚΑ

Είναι γνωστό ότι τα Σκιαδικά δεν ήταν μια στενά φοιτητική κινητοποίηση, αλλά

ένα ευρύτερο κίνημα της νεολαίας. Στην αφετηρία τους πρωταγωνιστούν μαθητές κυρίως του Γυμνασίου και στη συνέχεια εμπλέκονται φοιτητές, διανοούμενοι και πολιτικοί, νέοι από διάφορες επαγγελματικές τάξεις, αλλά και άνθρωποι μεγαλύτερων ηλικιών. Χρονικά, τα Σκιαδικά τοποθετούνται στον Μάιο του 1859. Το κλίμα όμως είχε θερμανθεί από τα τέλη του προηγούμενου χρόνου. Ο θάνατος του Μανούση τον Νοέμβριο του 1858 θα δώσει την ευκαιρία σε

ένα τμήμα φοιτητών να διαδηλώσουν για τελευταία φορά την αφοσίωσή τους στον δάσκαλο τους. Αφορμή ήταν μια νεκρολογία του Μανούση που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα, η οποία περιείχε κάποιες αναφορές στο πρόσωπο του που θεωρήθηκαν προσβλητικές για τη μνήμη του131. Οι φοιτητές αντέδρασαν δυναμικά, καίγοντας φύλλα της εφημερίδας. Συγχρόνως δημοσιεύθηκε στην Αθηνά

ένα κείμενο διαμαρτυρίας με 300 περίπου υπογραφές φοιτητών132 (που αντιπροσώπευαν στα 1858/59 το 57% του φοιτητικού πληθυσμού) και άλλα παρόμοια δηλωτικά του σεβασμού των φοιτητών στη μνήμη του Μανούση133. Λίγους μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1859, φοιτητές και άλλοι νέοι θα διαδηλώσουν τη συμπαράστασή τους στον ποιητή Αλέξανδρο Σούτσο, ο οποίος δικαζόταν με την κατηγορία ότι το έργο του Περιπλανώμενος, που είχε επανεκδοθεί το 1858, περιείχε αιχμές κατά του Όθωνα134.

Η τελευταία αυτή εκδήλωση δεν είχε απλώς τον χαρακτήρα της συμπαράστασης

130. Έκθεση Χ. Χριστόπουλου προς Όθωνα, από 1 Μαΐου 1862, αναφερόμενη στα Ναυπλιακά, εφ. Αυγή, αρ. 1484, 27 Ιουλ. 1865. Πβ. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του Συγχρόνου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1892, σ. 148.

131. εφ. Αιών, αρ. 1675,6 Νοεμ. 1858· πβ. αρ. 1679,20 Νοεμ. 1858 και αρ. 1684, 8 Δεκ. 1858.

132. εφ. Αθηνά, αρ. 2726,17 Δεκ. 1858.

133. Στο ίδιο, αρ. 2724,10 Δεκ. 1858,αρ. 2726,17 Δεκ. 1858,αρ. 2727,20 Δεκ. 1858.

134. Για το έργο του αυτό ο Σούτσος είχε διωχθεί και παλαιότερα. Βλ. Γιάννης Λ. Λέφας, Ο Αλέξανδρος Σούτσος και οι επιδράσεις του έργου του στους συγχρόνους του, Αθήνα 1979, σ. 53 κ.εξ.

Σελ. 500
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/501.gif&w=600&h=915

στάσης σε ένα «είδωλο» της νεολαίας· ήταν συγχρόνως και μια έκφραση διαμαρτυρίας για την καταπάτηση στο πρόσωπο του Σούτσου των ατομικών

ελευθεριών. Όπως θα γράψει αρκετά αργότερα ο Οδυσσέας Ιάλεμος, ο οποίος είχε πρωταγωνιστήσει στις κινητοποιήσεις της εποχής, η νεολαία που το 1858

εξεγέρθηκε «περί τον τάφον του προσφιλούς αυτής διδασκάλου Μανούση έμελλε να παραδοθή εις τον υπέρ ελευθερίας και πατρίδος ενθουσιασμόν, συνεγειρομένη περί τον πρόλογον του Περιπλανωμένου του Αλεξάνδρου Σούτσου, ον πομπωδώς κατεδίωξεν η εξουσία τω 1858, διότι ετόλμησε να παραβάλη την πενιχρότητα των Γοτθικών ανακτόρων προς το υψηλόν μέγαρον της Αθηνάς, όπερ είχεν εγείρει η μεγαλοφροσύνη του Περικλέους»135.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα θα ξεσπάσουν στις αρχές Μαΐου του 1859 τα Σκιαδικά. Η αφορμή ήταν μάλλον ασήμαντη. Κατά τις πηγές της εποχής, μαθητές των Γυμνασίων της πρωτεύουσας και άλλων εκπαιδευτηρίων αποφάσισαν να φορούν αντί για τα συνηθισμένα θερινά καπέλα τους, ψάθινα σκιάδια «ευτελούς αξίας». Αλλά «υπηρέται τινές εμπόρων, και άλλοι τεχνίται, είτε χάριν παιδιάς, είτε προς εμπαιγμόν των Μαθητών ήρχισαν να φέρωσι πίλους υψη

λούς εκ ψιάθου, ωσαύτως ευτελούς, περιβεβλημένους ταινίαν απρεπή»136. Η χλευαστική αυτή ενέργεια προκάλεσε την αντίδραση των μαθητών, οι οποίοι ζήτησαν την παρέμβαση της αστυνομίας. Πραγματικά, η αστυνομία κάλεσε μερικούς «αντισκιαδιστές» και τους συνέστησε να αφήσουν ήσυχους τους μαθητές. Τα πράγματα οξύνθηκαν στις 10 Μαΐου, όταν οι «αντισκιαδιστές» εμφανίστηκαν στο Πολύγωνο (Πεδίο του Άρεως), τόπο περιπάτου και αναψυχής των Αθηναίων, με τα αστεϊα καπέλα τους και με ραβδιά στα χέρια. Η

εμφάνισή τους ερέθισε κάποιους μαθητές, οι οποίοι συγκρούστηκαν μαζί τους, πράγμα που οδήγησε στην επέμβαση της αστυνομίας. Ακολούθησε ξυλοδαρμός και σύλληψη τριών μαθητών του Γυμνασίου, οι οποίοι φυλακίστηκαν137.

Η συνέχεια του επεισοδίου ήταν μάλλον απρόσμενη. Μαθητές και άλλοι νέοι πήγαν στην αστυνομία της Νεάπολης, όπου ήταν φυλακισμένοι οι συλληφθέντες, ζητώντας την απελευθέρωσή τους. Ο διευθυντής της αστυνομίας αρ-

135. Οδυσσεύς Ιάλεμος, «Ο "Κρόμβελ" του Βίκτωρος Ουγώ και η τω 1858 εικοσιπεντηκονταετηρίς του Όθωνος», Κων. Φ. Σκόκος, Ετήσιον Ημερολόγιον του έτους 1887, Αθήνα 1886, σ. 122.

136. Βλ. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», 23 Μαΐου 1859 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48).

137. Τα σχετικά γεγονότα περιγράφονται αναλυτικά στον τύπο της εποχής. Μια ανθολογία κειμένων κάνει ο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 159-166.

Σελ. 501
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/502.gif&w=600&h=915

αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημα τους και οι μαθητές ξέσπασαν σε αποδοκιμασίες εναντίον του. Ακολούθησαν συγκρούσεις με την αστυνομία, διαδηλώσεις στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, έξω από το σπίτι του υπουργού των Εσωτερικών και στην πλατεία των ανακτόρων. Τα αιτήματα των διαδηλωτών ήταν τώρα, εκτός από την αποφυλάκιση των μαθητών, και η απόλυση του διευθυντή της αστυνομίας, επειδή είχε χρησιμοποιήσει υβριστικές εκφράσεις κατά των μαθητών. Οι διαδηλώσεις και οι συγκρούσεις με την αστυνομία συνεχίστηκαν ως τη νύχτα, δημιουργώντας αναστάτωση στην πόλη: «Ενί λόγω μέχρι της 11 ώρας νυκτός η πόλις παρίστα στρατόπεδον, διότι, ιππείς, πεζοί, χωροφύλακες, περίπολοι, υπαστυνόμοι και κλητήρες έτρεχον προς την πλατείαν των ανακτόρων ίνα διαλύσωσι τας συναθροίσεις»138. Οι διαδηλώσεις θα

επαναληφθούν με τη συμμετοχή περισσότερων νέων και άλλων πολιτών και με μαχητικότερο τρόπο την επόμενη μέρα στο κέντρο της πόλης και στο Πανεπιστήμιο . Στρατιωτική δύναμη θα απομακρύνει τους διαδηλωτές από το Πανεπιστήμιο, ενώ θα ληφθούν και μέτρα για την «προστασία» του ιδρύματος, με την εγκατάσταση σ' αυτό στρατιωτικής φρουράς. Συγχρόνως θα αποφασιστεί και η διακοπή των μαθημάτων.

Αυτά είναι σε γενικές γραμμές τα επεισόδια της 10ης και 11ης Μαΐου 1859, που πήραν το όνομα Σκιαδικά. Η αιτία των επεισοδίων δεν είναι πολύ ξεκαθαρισμένη. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, που τη βρίσκουμε διατυπωμένη με διάφορες παραλλαγές στον τύπο της εποχής, η απόφαση των μαθητών να φορέσουν φτηνά ψάθινα καπέλα δεν ήταν μια απλή νεανική ιδιοτυπία αλλά μια

επιλογή που υποκινήθηκε από λόγους οικονομίας και απέβλεπε στην καταπολέμηση της πολυτέλειας139. Ειδικότερα, σκοπός των μαθητών ήταν να υποστηρίξουν την εγχώρια βιοτεχνία παραγωγής φτηνών σκιαδίων και να «μποϋκοτάρουν» τα εισαγόμενα από το εξωτερικό ακριβά σκιάδια140. Οι έμποροι που πουλούσαν τα ακριβά σκιάδια δυσαρεστήθηκαν από την πρωτοβουλία των μαθητών και θέλησαν να τους γελοιοποιήσουν, βάζοντας υπηρέτες τους να φορέσουν τα γνωστά αστεία σκιάδια. Κατά την εκδοχή αυτή, λοιπόν, αιτία των

επεισοδίων ήταν η αντίθεση «μεταξύ μαθητών και βιομηχάνων»141. Την εκδοχή αυτή υποστηρίζει πολύ αργότερα και ο Α. Ρ. Ραγκαβής, ποικίλλοντάς την ό-

138. εφ. Αυγή, αρ. 417,11 Μαΐου 1859.

139. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1102,12 Μαΐου 1859.

140. εφ. Αθηνά, αρ. 2768, 13 Μαΐου 1859" πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 94.

141. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Γερουσίας κατά την τρίτην σύνοδον της πέμπτης βουλευτικής περιόδου, Αθήνα 1859, σ. 774.

Σελ. 502
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/503.gif&w=600&h=915

όμως με διάφορα ανεκδοτολογικά στοιχεία, που έχουν σκοπό να αναδείξουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο του στην υπόθεση. Όπως γράφει στα Απομνημονεύματα. του, ο ίδιος προπαγάνδιζε την εποχή εκείνη την υποστήριξη της «εγχωρίου βιομηχανίας» και μάλιστα των ψάθινων σκιαδίων της Σίφνου, τα οποία είχε φέρει κάποιος έμπορος στην Αθήνα. Ο γιός του Κλέων, μαθητής Γυμνασίου, μετέφερε τις απόψεις του πατέρα του στους συμμαθητές τους, «οίτινες ενθουσιωδώς την εδέχθησαν και πάντες ηγόρασαν και εφόρεσαν εκ των σκιαδίων τούτων, κοσμήσαντες αυτά δι' απλής κυανολεύκου ταινίας, εγχωρίου βιομηχανίας επίσης, και μεγάλη εγένετο αυτών κατανάλωσις, προς όφελος και εμψύχωσιν των Σιφνίων παραγωγών»142. Ουσιαστικά, λοιπόν, ο Ραγκαβής επιχειρεί να παρουσιάσει το ξεκίνημα των Σκιαδικών σαν μια «οικογενειακή» του υπόθεση.

Μια άλλη εκδοχή των Σκιαδικών, όπου υπάρχει επίσης το προσωπικό αλλά και το «συνωμοτικό» στοιχείο, παρουσιάζει ο γνωστός για τις «ιδιορρυθμίες» του Θεόδωρος I. Κολοκοτρώνης (Φαλέζ)143. Κατ' αυτόν, πίσω από τα γεγονότα υπήρχε μια μυστική εταιρεία, την οποία ίδρυσε ο ίδιος λίγο πριν από τα Σκιαδικά. Μέλη της ήταν φοιτητές, μαθητές, αλλά και βουλευτές, δημοσιογράφοι και πολλοί άλλοι πολίτες, οι οποίοι είχαν ως σύμβολο ένα σκιάδιο. Ο σκοπός της εταιρείας ήταν εθνικός : να διορθώσει τα «κακώς κείμενα», να εκβιάσει τον Όθωνα να σεβαστεί το Σύνταγμα, όχι όμως και να τον εκθρονίσει. Τα μέλη της διαπνέονταν από «αγνό πατριωτισμό» και ονειρεύονταν τη Μεγάλη Ιδέα. Τελικά όμως οι σκιαδιστές «έπεσαν θύματα της σχολής των

επιτηδείων»144. Τα περισσότερα μέλη της «επειρώντο να μεταχειρισθώσι τας

εθνικάς ιδέας ως μέσον πραγματοποιήσεως των ιδιαιτέρων συμφερόντων των»145, πράγμα που ανάγκασε τον Κολοκοτρώνη να αποχωρήσει από την εταιρεία, χωρίς όμως να πάψει να ονομάζει τον εαυτό του σκιαδιστή. Ο ίδιος, τέλος, περιγράφοντας τον τύπο του σκιαδιστή, αποδίδει σ' αυτόν ένα σύνολο χαρακτηριστικών που εικονογραφούν ακριβώς το δικό του πορτραίτο146. Προφανώς, πρόκειται για μια φανταστική ιστορία, κατασκευασμένη εκ

142. Α. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Γ', Αθήνα 1930, σ. 5.

143. Βλ. τα έργα του: Θ. I. Κολοκοτρώνης, Ο Ιερεύς των Ελευσίνιων, Αθήνα 1866, σ. 9-10· Δώρον Σκια8ιστού ένα κουτί σπίρτα, Αθήνα 1869, σ. 2-3' Αι τελευτaίαι ημέραι της βασιλείας του Όθωνος, Αθήνα 1881, σ. 8-16, 40-46,65-66 κ.ά.

144. Θ. I. Κολοκοτρώνης, Δώρον Σκιαδιστού, ό.π.

145. Θ. I. Κολοκοτρώνης, Ο Ιερεύς των Ελευσίνιων, ο .π.

146. Την ιδέα της μυστικής κίνησης υποβάλλει επίσης και ένα μεταγενέστερο ενθύμημα, του Ν. Νάκη, που παρουσιάζει τα σκιάδια ως μέσο αλληλογνωριμίας των σκιαδιστών (ΓΑΚ, ό.π.).

Σελ. 503
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/504.gif&w=600&h=915

των υστέρων, όταν είχε αναγνωριστεί πλέον η σημασία των Σκιαδικών στις πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν.

Ανεξάρτητα από τις πραγματικές αιτίες των Σκιαδικών, που δεν έχουν και πολλή σημασία, το ενδιαφέρον είναι ότι τα επεισόδια πήραν ασυνήθιστα μεγάλη έκταση: «Από του 1844 έως χθες τοιαύτη ταραχή και σύγχυσις δεν έλαβε χώραν εις την πρωτεύουσαν», σημειώνει μια εφημερίδα στις 11 Μαΐου147. Πραγματικά ήταν η πρώτη φορά που ένα πλήθος νέων, ξεκινώντας από ένα μάλλον ασήμαντο επεισόδιο, αναστάτωσαν επί δύο μέρες το κέντρο της πόλης. Η παρουσίαση των γεγονότων από τις εφημερίδες ήταν ανάλογη με την πολιτική τους τοποθέτηση. Μεγαλύτερη έκταση έδωσε βέβαια σ' αυτά ο αντιπολιτευόμενος τύπος, επιχειρώντας από τη μια μεριά να διογκώσει τον αριθμό των νέων που πήραν μέρος στις διαδηλώσεις και από την άλλη να δημιουργήσει την αίσθηση ότι δεν επρόκειτο για μια απλή μαθητική κινητοποίηση, αλ

λά για μια γενική εξέγερση κατά της αστυνομίας και του διευθυντή της Δημητριάδη και, έμμεσα, κατά της ίδιας της κυβέρνησης. Υποστηρίζεται, λοιπόν, ότι στις διαδηλώσεις πήρε μέρος πλήθος κόσμου: «αμέτρητοι» μαθητές, στους οποίους περιλαμβάνονται και φοιτητές, καθώς και πολλοί κάτοικοι της πρωτεύουσας κάθε επαγγελματικής κατηγορίας, που κατέβηκαν στους δρόμους για να συμπαρασταθούν στους νέους148. Με λίγα λόγια, ήταν μια πάνδημη κινητοποίηση, που συνένωσε «όλας τας τάξεις της κοινωνίας, από του γερουσιαστού, κτηματίου και μεγαλεμπόρου μέχρι του τελευταίου χειρώνακτος»149. Η ενότητα μάλιστα και η αλληλεγγύη μεταξύ των διαδηλωτών ήταν τόσο ισχυρή, σημειώνεται, που όταν ο πρύτανης προσπάθησε, μπροστά στο Πανεπιστήμιο, να πείσει τους μαθητές και φοιτητές να αποχωριστούν από τα «ετερογενή» λαϊκά στοιχεία, αυτοί του απάντησαν: «ο λαός αυτός είναι αδελφός μας, και ημείς είμεθα τέκνα αυτού...»150. Αντίθετα οι κυβερνητικές εφημερίδες προσπάθησαν να μειώσουν την έκταση και τη σημασία των γεγονότων. Μιλούν για ένα «οχλαγωγικό» κίνημα στο οποίο πήραν μέρος κυρίως μαθητές του Γυμνασίου και λί-

147. εφ. Αυγή, αρ. 417,11 Μαΐου 1859. Παραλληλισμό μεταξύ των γεγονότων του 1859 και των ταραχών που είχαν σημειωθεί το καλοκαίρι του 1844 κατά της κυβέρνησης Μαυροκορδάτου κάνει και η εφ. Αθηνά, αρ. 2769,16 Μαΐου 1859.

14 8. Σε 4.000 υπολογίζει τους μαθητές και φοιτητές η εφ. Ήλιος, αρ. 212,13 Μαΐου 1859, ενώ ο Σοφ. Καρύδης αναφέρει ότι στη συγκέντρωση που έγινε στο Πανεπιστήμιο πήραν μέρος 10.000 ατομα (Ο Αριστοφάνης και η Μαγνητιζομένη, σύγγραμμα περιοδικόν.,., τ. Β', αρ. 33-37,15 Ιουλ. 1859).

149. εφ. Αυγή, αρ. 419, 15 Μαΐου 1859. Βλ. και Αυγή, αρ. 417, 11 Μαΐου 1859 και Αθηνά, αρ. 2769,16 Μαΐου 1859.

150. εφ. Αθηνά, αρ. 2768,13 Μαΐου 1859.

Σελ. 504
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/505.gif&w=600&h=915

λίγοι φοιτητές, «παρακολουθούμενοι υπό μωρών περιέργων, ως συνήθως συμβαίνει, και υπό τίνων αισχρών αγγείων, ζητησάντων να ωφεληθώσι της περιστάσεως, ίνα γεννήσωσι σκάνδαλον...»151. Ως προς τον αριθμό των διαδηλωτών, υποστηρίζουν ότι αυτός δεν ήταν μεγαλύτερος από λίγες εκατοντάδες152.

Δεν είναι εύκολο μέσα από το πλήθος των αντιφατικών πληροφοριών του τύπου να σχηματίσει κανείς ακριβή εικόνα των γεγονότων. Εκείνο πάντως που είναι βέβαιο είναι ότι στις διαδηλώσεις οι φοιτητές ήταν λίγοι, τουλάχιστο στην αρχή. Η πλειονότητα των διαδηλωτών και την πρώτη και τη δεύτερη μέρα των επεισοδίων ήταν μαθητές του Γυμνασίου. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την ταυτότητα των πρωταγωνιστών εναντίον των οποίων ασκήθηκε δίωξη. Σύμφωνα με βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», που συντάχθηκε στις 23 Μαΐου 1859153, υπεύθυνοι για τα επεισόδια της 10ης και 11ης Μαΐου ήταν 38, από τους οποίους 17 είχαν συλληφθεί και προφυλακιστεί κατά τη διάρκεια των γεγονότων'54. Από τους 36 κατηγορούμενους, των οποίων είναι γνωστή η ταυτότητα, 18 ήταν μαθητές, 6 φοιτητές ή

ακροατές του Πανεπιστημίου, 1 δικηγόρος (ο Ν. Παντολέων), 5 υπάλληλοι, 2 κουρείς, 1 υπηρέτης, 1 ράπτης, 1 αρτοπώλης και 1 οινοπώλης (βλ. Πίν. 43). Αν και τα στοιχεία αυτά είναι ενδεικτικά μόνο της σύνθεσης των διαδηλωτών,

αφού το βούλευμα αφορά μόνο εκείνους που είχαν μια λίγο ως πολύ ενεργό συμμετοχή στα γεγονότα, πρέπει να δεχθούμε ότι οι περισσότεροι διαδηλωτές ήταν μαθητές του Γυμνασίου. Συγκριτικά μικρότερη ήταν η συμμετοχή φοιτητών και εκπροσώπων άλλων επαγγελματικών ομάδων.

Ας δούμε κάπως αναλυτικότερα τα παραπάνω στοιχεία. Ως προς τους μαθητές παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι είχαν ηλικία μεγαλύτερη από τον μέσο όρο ηλικίας των μαθητών της τελευταίας τάξης του Γυμνασίου (6 μόνο

151. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1102, 12 Μαΐου 1859. Για διαδηλωτές, «το πλείστον κατωτάτης τάξεως και πάσης ηλικίας», κάνει λόγο και η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου (Π.Σ., 11 Μαΐου 1859).

152. Κατά τον Αιώνα, 12 Μαΐου 1859, στο αστυνομικό τμήμα της Νεάπολης συγκεντρώθηκαν 150 περίπου μαθητές· στην «οχλαγωγία» της Δευτέρας, 11 Μαΐου, πήραν μέρος 300 μαθητές «εξ ων και τίνες του Πανεπιστημίου» και πολίτες, ενώ στο Πανεπιστήμιο συγκεντρώθηκαν 100 μαθητές, τους οποίους «ηκολούθει όχλος πολύς». Σε 100150 μαθητές υπολογίζει τους συγκεντρωθέντες στο Πανεπιστήμιο και η εφ. Ο Έλλην,

αρ. 71,18 Μαΐου 1859.

153. Βλ. παραπάνω, σημ. 136.

154. Για τους συλληφθέντες βλ. και εφ. Αυγή, αρ. 418,13 Μαΐου 1859. Πβ. Αντώνης Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862. Ο πολιτικός σύλλογος "Ρήγας Φερραίος"», Μνήμων 8, 1980-1982, σ. 41 κ.εξ.

Σελ. 505
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/506.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 43 Κατηγορούμενοι για τα Σκιαδικά (10-11 Μαΐου 1859)

Ονοματεπώνυμο

Καταγωγή

Ηλικία

ιδιότητα Χαρακτηρισμός

Αναστασίου Παυλής

Τρίπολη

28

οινοπώλης

Αργυρόπουλος Περ. Π.

[Αθήνα]

[17]

[μαθητής]

Βάγιας Ξενοφών*

Λειβαδιά

19

μαθητής

αρχηγός

Βαρβίας Ιω.**

Κύθηρα

[18]

[μαθητής]

Βρατσάνος Δημοσθ.

Αίγινα

31

υπάλλ. [Γερουσίας]

αρχηγός

Γαλανίδης Αντώνιος

Άνδρος

37

αρτοπώλης

Γέροντας Αχιλλεύς

Αθήνα

[32]

[πρώην δημόσ. κατήγορος]

Γρηγοριάδης Ετεοκλής*

Κυπαρισσία

22

ακροατής

αρχηγός

Δημητρίου Ιωάννης*

Λειβαδιά

32

κουρέας

Εδιπίδης Θ.

Σκιάθος

18

μαθητής

Καλαμαριώτης Δημήτριος

Καλαμάτα

21

φοιτητής

αρχηγός

Καρατσάς Αριστείδης*

Καλαμάτα

22

υπάλληλος

Καρελάς Δημήτριος*

Καλαμάτα

25

υπηρέτης

Καρύδης Σοφοκλής*

Τρίπολη

30

φοιτ./δημοσιογρ.

άρχηγύς

Καστρίτης Κων.*

Αθήνα

17

μαθητής

Κριεκούκης Χρήστος

Ελευσίνα

20

μαθητής

Μακρής Ηλίας*

Πάτρα

41

ράπτης

Μοσχοβίτης Διογένης

Μεθώνη

20

μαθητής

Μοσχούλας Δημήτριος

Αγουλινίτσα

23

μαθητής

Μοσχούλας Θεόδ*

Αγουλινίτσα

22

φοιτητής

αρχηγός

Μπενούκας Αντώνιος*

Αθήνα

19

μαθητής

Νικολαΐδης Ιωάννης

Αθήνα

19

μαθητής

Νομικός Ιωάννης

Ζάκυνθος

32

κουρέας

Παντολέων Νικόλαος*

Κων/πολη

47

δικηγόρος

Παπά Γεωργίου Θεμ .**

Παπά Ευθυμίου Όθων

Πάτρα

21

μαθητής

αρχηγός

Πατριαρχέας Γ.

Καρδαμύλη

20

μαθητής

αρχηγός

Πλαπούτας Λεωνίδας*

Αθήνα

18

μαθητής

Πυρρός Αριστ.

Αθήνα

[21]

μαθητής

Πυρρός Παναγιώτης*

Αθήνα

19

υπάλληλος

Ρεμποϋς Χαράλ.*

Αθήνα

28

μαθητής

αρχηγός

Σαράβας Κων.

Λακωνία

27

φοιτητής

αρχηγός

Στρατηγόπουλος Ιω. Δ.

Ναύπλιο

18

μαθητής

Συνοδινός Παναγιώτης

Πάτρα

24

φοιτητής

αρχηγός

Τσάμη Καρατάσου Άναστ.*

Αθήνα

19

μαθητής

αρχηγός

Φούντης Σταύρος**

Χ: Λιάκου Κλεομένης*

Καλαμάτα

21

μαθητής

Χριστοδούλου Αλέξ.*

Ναύπλιο

21

υπάλληλος

Πηγή: Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών» (23 Μαΐου 1859), ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48. Με * σημειώνονται οι προφυλακισμένοι και με ** οι φυγόδικοι. Τα στοιχεία μέσα σε αγκύλες είναι συμπληρώσεις από άλλες πηγές (εφ. Αυγή, αρ. 418,13 Μαΐου 1859 κ.ά.).

Σελ. 506
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/507.gif&w=600&h=915

ήταν 17-18 χρονών, ενώ 12 ήταν από 19 και πάνω)· βρίσκονταν, δηλαδή, ηλικιακά πλησιέστερα προς τους φοιτητές του Πανεπιστημίου παρά τους μαθητές του Γυμνασίου. Στα αμέσως επόμενα χρόνια αρκετοί απ' αυτούς θα

εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο. Από τους φοιτητές 4 μόνο ήταν γραμμένοι κανονικά στο Πανεπιστήμιο· οι άλλοι δύο ήταν ακροατές. Μεταξύ των φοιτητών υπάρχουν και δύο πρόσωπα γνωστά από τη συμμετοχή τους λίγο αργότερα στο αντιοθωνικό κίνημα: ο Σοφ. Καρύδης, που αναφέρεται στο βούλευμα ως δημοσιογράφος, και ο ποιητής Παν. Συνοδινός. Ο πρώτος είχε εγγραφεί στην Ιατρική Σχολή το 1858 (Σοφ. Οίταιοκαρύδης) και το 1859 είχε κάνει μετεγγραφή στη Φιλοσοφική· τον επόμενο χρόνο έκανε δεύτερη μετεγγραφή, στη Νομική, αλλά φαίνεται ότι δεν φοιτούσε στο Πανεπιστήμιο: είχε αρχίσει ήδη να τον απορροφά η δημοσιογραφία155. Ο Παν. Συνοδινός, παρότι αναφέρεται ως φοιτητής, δεν υπάρχει στο Μητρώο του Πανεπιστημίου- πιθανώς ήταν

απλός ακροατής. Σχετικά με την ταυτότητα των μαθητών και φοιτητών, διαπιστώνουμε ότι μεταξύ αυτών υπάρχουν και γόνοι οικογενειών που ανήκαν στην κοινωνική ελίτ της εποχής, όπως ο Περ. Αργυρόπουλος, γιός του καθηγητή της Νομικής Περ. Αργυρόπουλου, ο Αναστ. Τσάμης Καρατάσος, γιός του Δημ. Τσάμη Καρατάσου κ.ά.156 Αξιοσημείωτη, τέλος, είναι η παρουσία μεταξύ των κατηγορουμένων και ατόμων που ανήκουν σε διάφορες επαγγελματικές τάξεις (33%), γεγονός που επιβεβαιώνει τις πληροφορίες ότι στις διαδηλώσεις δεν συμμετείχαν μόνο μαθητές και φοιτητές.

Το βούλευμα διακρίνει τους κατηγορούμενους σε δύο ομάδες : τους «αρχηγούς» και τους απλούς «συναιτίους». Στην πρώτη ομάδα κατατάσσονται 12 ατομα. Προφανώς είναι εκείνοι που είχαν επιδείξει μεγαλύτερη μαχητικότητα στα επεισόδια και είχαν, κατά κάποιον τρόπο, ρόλο συντονιστή. Στην ομάδα αυτή ανήκουν οι έξι κατηγορούμενοι φοιτητές/ακροατές, πέντε μαθητές και ένας υπάλληλος της Γερουσίας (συντάκτης των Πρακτικών), ο Δημ. Βρατσάνος. Ηγετικός ρόλος αποδίδεται επίσης στον πρεσβύτερο στην ηλικία δικηγόρο Ν. Παντολέοντα. Ο χαρακτηρισμός του «αρχηγού» που απέδωσε η κατηγορούσα αρχή στους παραπάνω φαίνεται να έχει κάποια βάση, αν λά-

155. Το 1859 ο Καρύδης εξέδιδε ήδη το περ. Αριστοφάνης, ενώ από τον Φεβρουάριο του 1860 εκδίδει το Φως. Βλ. Κώστας Μάγερ, Ιστορία του Ελληνικού Τύπου, τ. Α', Αθήνα 1957, σ. 80-87 και Ερασμία-Λουίζα Σταυροπούλου, Παναγιώτης Πανάς (18321896), ένας ριζοσπάστης ρομαντικός, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1987, σ. 31,122.

156. Τη συμμετοχή στις διαδηλώσεις γόνων «καλών» οικογενειών επισημαίνει και η εφ. Η Ελπίς, αρ. 1006, 9 Ιουν. 1859, αναφέροντας ότι μεταξύ των διαδηλωτών υπήρχαν και παιδιά δύο υπουργών και τριών συντηρητικότατων γερουσιαστών.

Σελ. 507
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/508.gif&w=600&h=915

λάβουμε υπόψη ότι ορισμένοι απ' αυτούς -ο Σοφ. Καρύδης, ο Π. Συνοδινός, ο Δημ. Βρατσάνος- θα εμπλακούν λίγο αργότερα στο αντιοθωνικό κίνημα. Α

νάλογη πολιτική δράση θα αναπτύξουν και άλλοι κατηγορούμενοι, όπως ο Π. Αργυρόπουλος και ο Π. Πύρρος157.

Η δικαστική αρχή που διεξήγαγε τις ανακρίσεις πριν από την έκδοση του βουλεύματος είχε αποφανθεί ότι οι ταραχές είχαν «χαρακτήρα στασιαστικόν» και ότι έπρεπε να απαγγελθεί κατά των κατηγορουμένων η κατηγορία της

αντίστασης ή στάσης κατά της αρχής, με βάση τα άρθρα 169 και 172 του Ποινικού Νόμου158. Κατά το βούλευμα όμως η κατηγορία αυτή δεν ήταν επαρκώς δικαιολογημένη. Υπήρχαν ενδείξεις μόνο για απείθεια και περιφρόνηση κατά του διευθυντή της αστυνομίας και των οργάνων της τάξεως. Με βάση το σκεπτικό αυτό αποφασίστηκε να παραπεμφθούν στο πλημμελειοδικείο για παράβαση του άρθρου 168 του Ποινικού Νόμου 36 από τους 38 κατηγορούμενους· οι δύο άλλοι, ένας μαθητής και ένας φοιτητής, κρίθηκαν αθώοι. Τελικά θα δικαστούν τρεις μόνο (ο Δημ. Βρατσάνος και οι φοιτητές Δ. Καλαμαριώτης και Κ. Σαράβας) και θα καταδικαστούν σε φυλάκιση 10 ημερών για θρασύτητα κατά της αρχής159.

Η μικρή έστω συμμετοχή των φοιτητών στα Σκιαδικά και το γεγονός ότι η πλατεία του Πανεπιστημίου έγινε χώρος συγκέντρωσης ενός πλήθους διαδηλωτών ποικίλης προελεύσεως προκάλεσαν έντονες ανησυχίες στις πανεπιστημιακές αρχές. Η ανησυχία τους είναι εμφανής στις απεγνωσμένες προσπάθειες του πρύτανη να πείσει τους διαδηλωτές να εγκαταλείψουν την πλατεία του Πανεπιστημίου, καλώντας σε βοήθεια τους φοιτητές160. Από την άλλη μεριά γίνεται μια προσπάθεια διάψευσης των πληροφοριών ότι μεταξύ των διαδηλωτών στο Πανεπιστήμιο υπήρχαν και φοιτητές. Έτσι, η εφημερίδα Ο Έλλην, που εξέδιδε ο καθηγητής Κ. Παπαρρηγόπουλος, θα χαρακτηρίσει «ψευδή και ανυπόστατα όσα περί των φοιτητών παρά χαιρεκάκων ανθρώπων ερρέθησαν, ότι μετέσχον και ούτοι της παρανόμου εκείνης συναθροίσεως»161. Η τιμή του Πανεπιστημίου δεν επέτρεπε να εμφανίζονται οι φοιτητές συμμέτοχοι σε ένα «οχλαγωγικό» κίνημα.

Ήδη όμως η Σύγκλητος, αναγνωρίζοντας την πραγματικότητα, είχε σπεύσει

157. Βλ. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 41,42,44,45.

158. «Ποινικός Νόμος», Παράρτημα του αρ. 3 (10 Ιαν. 1834) της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως, σ. 24.

159. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 22, 20 Ιαν. 1860.

160. Π.Σ., 11 Μαΐου 1859.

161. εφ. Ο Έλλην, αρ. 71,18 Μαΐου 1859.

Σελ. 508
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/509.gif&w=600&h=915

σει να εκδώσει ανακοίνωση προς τους φοιτητές, παραινώντας τους «πατρικώς» να ασχολούνται μόνο με τα μαθήματά τους και να απέχουν «παντός ό,τι δύναται να προστρίψη μώμον εις το πανεπιστήμιον και εν ταυτώ να φέρη πρόσκομμα εις την επίδοσιν αυτών»162, ενώ πιο εντονη ήταν η αντίδραση του υπουργείου Παιδείας. Με ανακοίνωσή του ο υπουργός Χ. Χριστόπουλος αποδοκίμασε τη συγκέντρωση στο Πανεπιστήμιο «προσώπων μη ανηκόντων εις την τάξιν των φοιτητών» -μια πράξη που βεβήλωσε «το ιερόν της ανωτάτης του έθνους εκπαιδεύσεως καθίδρυμα»- και ζήτησε από τη Σύγκλητο να ενεργήσει ώστε να αποκαλυφθούν οι φοιτητές εκείνοι, «οίτινες παραγνωρίσαντες την κλήσιν αυτών, και λησμονήσαντες την σεμνήν του φοιτητού ιδιότητα, ηνώθησαν μετά των ταραξιών, και εγένοντο παραίτιοι των λυπηρών εν τω Πανεπιστημίω συμβάντων, και της διαταράξεως και διακοπής της εν αυτώ διδασκαλίας...»163. Συγχρόνως το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε να διακοπούν τα μαθήματα για δύο μέρες και να εγκατασταθεί στρατιωτική φρουρά στο Πανεπιστήμιο.

Η τελευταία αυτή απόφαση, υπαγορευμένη από το φόβο επέκτασης των γεγονότων, προκάλεσε τις έντονες διαμαρτυρίες της αντιπολίτευσης. Σε συζήτηση στη Γερουσία, ο Δ. Χρηστίδης θα αποδοκιμάσει τα αστυνομικά μέτρα της κυβέρνησης, μιλώντας για έφοδο του στρατού «κατά του ασύλου τούτου των επιστημών». «Αυτά τα σκηνώματα της παιδείας ως και εκείνα της θρησκείας εθεωρήθησαν πανταχού ιερά άσυλα, και ποτέ η ένοπλος δύναμις δεν συγχωρείται να εισβάλη εις αυτά διά να πολεμήση μάλιστα παιδάρια. Δεν ήσαν έπειτα εν τω Πανεπιστημίω, ούτε όπλα, ούτε ράβδοι, ούτε πέτραι, και ποίον λόγον είχον τότε να διατάξωσι κατά των αθώων τούτων όντων την στρατιωτικήν έφοδον;»164.

Είναι η πρώτη φορά, απ' όσο γνωρίζω, που γίνεται λόγος για άσυλο του Πανεπιστημίου. Βέβαια, ο όρος χρησιμοποιείται εδώ με την κλασική έννοια. Δεν συνδέεται, δηλαδή, με το θέμα της ακαδημαϊκής ελευθερίας, αν και η

έννοια αυτή δεν είναι άγνωστη, αλλά σημαίνει απλώς τον ιερό τόπο στον οποίο ο καταδιωκόμενος βρίσκει ασφάλεια και προστασία και όπου δεν έχουν δικαίωμα να μπουν οι διώκτες του. Ένας τέτοιος «ιερός» τόπος θεωρείται

162. Βλ. ανακοίνωση της Συγκλήτου από 15 Μαΐου 1859 (εφ. Ο Έλλην, ό.π.). Πβ. Π.Σ., 15 Μαΐου 1859.

163. εφ. Αθηνά, αρ. 2768,13 Μαΐου 1859 και Εφημερίς των Φιλομαθών, έτος Ζ', αρ. 316, 23 Μαΐου 1859, σ. 932.

164. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Γερουσίας, ό.π., σ. 779, 780.

Σελ. 509
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/510.gif&w=600&h=915

κατ' επέκταση εδώ και το Πανεπιστήμιο, ως «ναός του πνεύματος», και κατά συνέπεια πρέπει να απολαμβάνει και αυτό, όπως και τα ιερά, το προνόμιο του απαραβίαστου. Ας σημειωθεί ότι από την εποχή αυτή και ύστερα η

έννοια του ασύλου εμφανίζεται όλο και συχνότερα- ενσωματώνεται στον λόγο των φοιτητών και χρησιμοποιείται στις διαμαρτυρίες τους κατά της αστυνομίας όταν αυτή εισβάλλει στον χώρο του Πανεπιστημίου165.

Η εγκατάσταση στρατιωτικής φρουράς στο Πανεπιστήμιο προκάλεσε δυσφορία και στις πανεπιστημιακές αρχές, όπως δείχνουν οι σχετικές συζητήσεις στη Σύγκλητο και μάλιστα η πρόταση ορισμένων μελών της το στρατιωτικό απόσπασμα να τοποθετηθεί μακριά από το Πανεπιστήμιο. Τελικά η Σύγκλητος υποχρεώθηκε να πειθαρχήσει στην υπουργική απόφαση, χορηγώντας καταλύματα μέσα στο Πανεπιστήμιο για 30 στρατιώτες. Το στρατιωτικό απόσπασμα παρέμεινε εκεί τέσσερις μέρες (ως τις 16 Μαΐου), κατά τις οποίες και διακόπηκαν τα μαθήματα. Είναι αξιοσημείωτο ότι σε όλες τις συνεδριάσεις της Συγκλήτου που έγιναν αμέσως μετά την εκδήλωση των Σκιαδικών συμμετείχε και ο υπουργός Παιδείας, ασκώντας πιέσεις με την παρουσία του για την αποδοχή των μέτρων και υπαγορεύοντας, κατά κάποιον τρόπο, τις αποφάσεις της Συγκλήτου. Ήταν η πρώτη φορά που το υπουργείο Παιδείας παρενέβαινε με τόσο άμεσο τρόπο στα εσωτερικά του ιδρύματος. Χαρακτηριστικό δείγμα της πιεστικής στάσης του υπουργού ήταν η απαίτησή του από τη Σύγκλητο να εγγυηθεί ότι δεν θα διαταραχθεί η τάξη, όταν ορισμένα μέλη της ζήτησαν να μην παραταθεί περισσότερο από δύο μέρες η διακοπή των μαθημάτων166.

Ποιος ήταν τελικά ο χαρακτήρας των Σκιαδικών ; Όπως είδαμε παραπάνω, τα Σκιαδικά ξεκίνησαν σαν μια εκδήλωση διαμαρτυρίας της μαθητικής νεολαίας κατά της αστυνομίας. Στα επεισόδια όμως που ακολούθησαν πήραν μέρος και πολλά άλλα άτομα -φοιτητές, ορισμένοι διανοούμενοι και νέοι από διάφορες επαγγελματικές τάξεις- προσδίδοντας στις διαδηλώσεις μαζικότητα και πάθος. Ουσιαστικό ρόλο στην οργάνωση και τον συντονισμό των δια-

165. Οι διαμαρτυρίες για την καταπάτηση του πανεπιστημιακού ασύλου πολλαπλασιάζονται στον 20ό αιώνα και ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1950 και ύστερα, οπότε τίθεται και το θέμα της θεσμικής κατοχύρωσής του. Βλ. Άννη Βρυχέα-Κώστας Ταβρόγλου, Απόπειρες μεταρρύθμισης της ανώτατης εκπαίδευσης 1911-1981, Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα Θέματα, 1982, σ. 66,245,264,296,297,299,421-422 και Γιώργος Γιάνναρης, Φοιτητικά κινήματα και ελληνική παιδεία, τ. Β', Αθήνα, Το Ποντίκι, 1993, σ. 193,216,218, 300. Πβ. εδώ, σ. 531.

166. Π.Σ., 11, 13 και 15 Μαΐου 1859.

Σελ. 510
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/511.gif&w=600&h=915

διαδηλώσεων φαίνεται ότι έπαιξαν, παρά τον μικρό αριθμό τους, φοιτητές και διανοούμενοι. Χαρακτηριστική είναι η κατηγορία που διατυπώνεται εναντίον του 47χρονου δικηγόρου Ν. Παντολέοντος. Ο τελευταίος κατηγορείται στο βούλευμα της 23 Μαΐου 1859 ότι «παρεκίνησε τους ανωτέρω [κατηγορουμένους] διά προτροπών και συμβουλών, να εμμείνωσιν εις την συνάθροισιν και την έκφρασιν της απειθείας και δυσαρεσκείας, μεταχειρισθείς ως έρμαιον την ψυχικήν ορμήν των νέων». Η έκταση των επεισοδίων, τα συνθήματα που κυριάρχησαν και οι συγκρούσεις με την αστυνομία δείχνουν ότι τα Σκιαδικά ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή εκδήλωση διαμαρτυρίας. Προσέλαβαν πολιτικό χαρακτήρα, φέρνοντας στην επιφάνεια το διάχυτο πνεύμα δυσαρέσκειας που υπήρχε την εποχή αυτή κατά της εξουσίας.

Όπως είναι γνωστό, τα Σκιαδικά συμπίπτουν με την έναρξη μιας πολιτικής κρίσης, η οποία κατέληξε στην έξωση του Όθωνα167. Μιας κρίσης που εκδηλώθηκε με τη μορφή αμφισβήτησης του συστήματος διακυβέρνησης της χώρας και συσπείρωσε τις αντιπολιτευόμενες δυνάμεις κατά της οθωνικής απολυταρχίας, με σημεία αιχμής τον συγκεντρωτισμό και την αυταρχικότητα του κράτους, τις παραβιάσεις του Συντάγματος, τη στέρηση των ατομικών ελευθεριών, τις καταχρήσεις και αυθαιρεσίες των κυβερνητικών υπαλλήλων168. Το κλίμα αυτό

ασφαλώς τροφοδότησε τα Σκιαδικά. Για ένα τμήμα τουλάχιστο της νεολαίας, που ήταν ήδη πολιτικοποιημένο και συμμεριζόταν τις θέσεις της αντιπολίτευσης, η αυταρχική συμπεριφορά της αστυνομίας δεν ήταν παρά σύμπτωμα της αυταρχικότητας του ίδιου του συστήματος. Αυτό ακριβώς το τμήμα της νεολαίας ήταν που επιχείρησε και ως ένα σημείο πέτυχε να δώσει πολιτικό περιεχόμενο στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας των μαθητών. Η πολιτική διάσταση των Σκιαδικών θα φανεί καθαρότερα από τα γεγονότα που ακολούθησαν. Κάτω από την πίεση της νεολαίας, και βέβαια και της αντιπολίτευσης, η κυβέρνηση Μιαούλη θα υποχρεωθεί να απομακρύνει τον διευθυντή της αστυνομίας Δημητριάδη και να αντικαταστήσει, κατά τον κυβερνητικό ανασχηματισμό που έγινε στα τέλη Μαΐου 1859, τους υπουργούς Εσωτερικών και Παιδείας Κ. Προβελέγγιο και Χ. Χριστόπουλο.

Τα Σκιαδικά δεν τερματίστηκαν με τα γεγονότα που περιγράψαμε παρα-

167. Βλ. Αντ. Λιάκος, Η ιταλική ενοποίηση, ό.π., σ. 97 κ.εξ.

168. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυθαιρεσίας προβάλλεται από την αντιπολίτευση ο διευθυντής της αστυνομίας Δημητριάδης, πρωταγωνιστής στα Σκιαδικά, ο οποίος είχε κατηγορηθεί και στο παρελθόν για αυταρχική συμπεριφορά απέναντι στους πολίτες και για βασανισμούς κρατουμένων. Βλ. εφ. Αθηνά, αρ. 2769,16 Μαΐου 1859 και Ήλιος, αρ. 212, 13 Μαΐου 1859.

Σελ. 511
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/512.gif&w=600&h=915

πάνω. Αποτέλεσαν την αφετηρία μιας σειράς δυναμικών εκδηλώσεων, που εγγράφονται στο πλαίσιο του αντιοθωνικού κινήματος και διαρκούν ως την έξωση του Όθωνα. Στο κίνημα αυτό η σπουδάζουσα νεολαία συμπαρατάσσεται και συμπράττει με ένα ευρύ φάσμα πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων που κινούνται στον χώρο της αντιπολίτευσης: πολιτικών, διανοουμένων, κατώτερων αξιωματικών, δημοσίων υπαλλήλων. Τα καθέκαστα του κινήματος αυτού

ξεπερνούν τα όρια της μελέτης αυτής. Θα με απασχολήσουν μόνο στο μέτρο που εφάπτονται άμεσα ή έμμεσα με τις κινητοποιήσεις της νεολαίας και ιδιαίτερα των φοιτητών -όσο βέβαια μπορεί να τους ξεχωρίσει κανείς από τους μαθητές και τους διανοούμενους.

Την επαύριο των Σκιαδικών η νεολαία βρισκόταν σε αναβρασμό. Από τη μια μεριά οι διώξεις και οι φυλακίσεις αρκετών από τους πρωταγωνιστές των

επεισοδίων, και από την άλλη τα επαναστατικά γεγονότα της Ιταλίας -είχαν φτάσει στην Αθήνα οι ειδήσεις για τις νίκες των συμμαχικών στρατευμάτων του Πιεμόντε και της Γαλλίας κατά της Αυστρίας- είχαν προκαλέσει μια αγωνιστική έξαρση. Τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1859 μαθητές και φοιτητές συγκεντρώνονται καθημερινά και συζητούν για τις εξελίξεις στην Ιταλία, ενώ συγχρόνως οργανώνουν εκδηλώσεις υπέρ του αγώνα του Ιταλικού λαού. Στα τέλη Μαΐου ζητούν από τον μητροπολίτη Αθηνών την άδεια να κάνουν μια δέηση σε ναό της πρωτεύουσας υπέρ του βασιλιά της Γαλλίας και του βασιλιά της Σαρδηνίας, αλλά δεν τους δίνεται η άδεια και κάνουν τη δέηση στον ναό του Αγίου Ισιδώρου, στον λόφο του Λυκαβηττού169. Μια δοξολογία είχαν προγραμματίσει και για τις αρχές Ιουνίου, αλλά η χωροφυλακή κατέλαβε τον λόφο και τη ματαίωσε170. Οι απαγορεύσεις αυτές, και μάλιστα οι φήμες ότι ο βασιλιάς Όθων ήταν πράκτορας της Αύστρίας171, όξυναν τις σχέσεις της νεολαίας με την εξουσία. Στο εξής η νεολαία υιοθετεί απολύτως τα συνθήματα της αντιπολίτευσης και συμμετέχει στον αγώνα κατά του «συστήματος», που ταυτίζεται με τον αυταρχισμό και την αντίδραση σε κάθε προσπάθεια ανανέωσης της πολιτικής ζωής.

Τόποι συνάντησης της πολιτικοποιημένης νεολαίας είναι κυρίως τα καφενεία. Εκεί μεταξύ του καφέ και της ανάγνωσης των εφημερίδων ανάβουν εύκολα οι πολιτικές συζητήσεις αλλά και οι αντιπαραθέσεις μεταξύ αντίπαλων ομάδων. Για την αποκατάσταση της τάξης καταφθάνουν συχνά αστυνομικές

169. εφ. Αθηνά, αρ. 2772,27 Μαΐου 1859.

170. εφ. Ήλιος, αρ. 216,13 Ιουν. 1859. Πβ. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 108.

171. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 108 κ.εξ.

Σελ. 512
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/513.gif&w=600&h=915

δυνάμεις, τις οποίες τα «σκιάδια», όπως αποκαλούνται από τις εφημερίδες172, υποδέχονται με εκδηλώσεις αποδοκιμασίας (σφυρίγματα κλπ.). Η αστυνομία προσπαθεί να διαλύσει τους συγκεντρωμένους και ακολουθεί «κλεφτοπόλεμος». Δεν λείπουν όμως και σοβαρότερα επεισόδια. Έτσι, στις 3 Ιουνίου 1859 μια ομάδα νέων καίνε σε κεντρικό καφενείο φύλλο της Ελπίδος. Ηταν μια εκδήλωση αποδοκιμασίας της εφημερίδας, επειδή είχε επιτεθεί κατά του ηγέτη της αντιπολίτευσης Κων. Κανάρη. Η ενέργεια αυτή οδήγησε σε εκτεταμένα

επεισόδια. Ομάδα αντιφρονούντων ροπαλοφόρων, που είχαν υποκινηθεί, κατά την αντιπολίτευση, από την κυβέρνηση, επιτέθηκαν εναντίον τους, προκαλώντας γενική αναστάτωση. «Ταραχή λοιπόν μεγάλη εγένετο εν τω καφενείω και τα καϋμένα τα παιδάκια έντρομα ήρχισαν να φεύγωσιν, άλλα μεν διά των θυρών, άλλα διά των παραθύρων, και άλλα διά των υάλων, τα οποία έθραυον διά των κεφαλών των...»173. Οι νέοι αντεπιτέθηκαν με διαμαρτυρίες και ζητωκραυγές υπέρ του βασιλιά και του στρατού, αλλά και υπέρ του Κανάρη, του Καλλέργη και του Χρηστίδη, στελεχών της αντιπολίτευσης, και υπέρ της Γαλλίας174. Ακολούθησε επέμβαση της αστυνομίας και σύλληψη οκτώ νέων (των Κ. Πολύχρονου, Θ. Κανελλόπουλου, Δ. Στάικου, Άγι Κλεομένη, Ιω. Δούμα, Σ. Μοδινού, Λ. Δεληγιώργη και του ποιητή Αχ. Παράσχου), οι οποίοι φυλακίστηκαν με την κατηγορία ότι «απεπειράθησαν και ένοπλοι μετ' άλλων να φέρωσιν εις εμφύλιον πόλεμον τους πολίτας»175. Δύο απ' αυτούς, ο Δ. Στάικος και ο Ιω. Δούμας, ήταν μαθητές του Γυμνασίου και τρεις, ο Άγις Κλεομένης, ο Λ. Δεληγιώργης και ο Κ. Πολύχρονος, φοιτητές της Νομικής, γνωστοί από τη μεταγενέστερη δράση τους κατά του Όθωνα176. Ας σημειωθεί ότι οι δύο τελευταίοι και ο Κ. Στάικος, που γράφτηκε στη Νομική τον Οκτώβριο του 1859, κατάγονταν από το Μεσολόγγι, πατρίδα του φιλελεύθερου πολιτικού Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, ο οποίος θα αναδειχθεί σε λίγο, με την εκλογή του ως βουλευτή, σε σύμβολο της νεολαίας.

172. εφ. Αυγή, αρ. 427, 29 Μαΐου 1859. «Και χθες το εσπέρας άνεμος σκιαδίων

εφύσα εν τη διασταυρώσει των οδών Αιόλου και Έρμου», γράφει η ίδια εφημερίδα στις 6 Ιουνίου 1859.

17 3. εφ. Αυγή, Παράρτημα, 4 Ιουν. 1859 (αντίγραφο, ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48) και εφ. Αιών, αρ. 1732,4 Ιουν. 1859.

174. εφ. Αυγή, αρ. 431, 5 Ιουν. 1859.

175. εφ. Αιών, αρ. 1734,8Ιουν. 1859. Πβ. Αιών, αρ. 1737,13 Ιουν. 1859 και Ήλιος,

αρ. 216,13 Ιουν. 1859.

176. Τρεις από τους παραπάνω θα συλληφθούν με την κατηγορία της συμμετοχής στη συνωμοσία του Μαΐου 1861 : ο Κ. Πολύχρονος, δικηγόρος ήδη, ο Άγις Κλεομένης, τελειοδίδακτος της Νομικής, και ο Ιω. Δούμας, φοιτητής της Νομικής. Βλ. εδώ, σ. 525.

Σελ. 513
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 494
    

    λίστα καλύτερες από εκείνες που επικρατούν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και δεν ευνοούν ούτε δικαιολογούν τη διάδοση ανατρεπτικών ιδεών113. Στην ίδια λογική βρίσκεται και η θέση των δύο φοιτητών της Νομικής, όπως τουλάχιστο υπογράφονται στο φυλλάδιο, ότι η ελληνική νεολαία απολαμβάνει περισσότερες ελευθερίες από τις νεολαίες των δυτικών χωρών, και επομένως δεν μπορεί και δεν πρέπει να παρασυρθεί από τα ανατρεπτικά κηρύγματα του 1848.

    ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

    Όπως και να έχουν τα πράγματα, το 1848 ενίσχυσε σε ένα τμήμα της φοιτητικής νεολαίας το πνεύμα της αμφισβήτησης και προκάλεσε μια αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τα σύγχρονα εθνικά και πολιτικά ζητήματα. Πραγματικά, από την εποχή αυτή παρατηρείται μια στροφή των φοιτητών προς την πολιτική : παρακολουθούν με μεγαλύτερο ενδιαφέρον και κριτική διάθεση τα πολιτικά πράγματα και αναμιγνύονται ενεργότερα στις κομματικές αντιπαραθέσεις114. Περισσότερο όμως φαίνεται να τους απασχολούν τα εθνικά ζητήματα και ειδικότερα το πρόβλημα του αλυτρωτισμού, που έχει ενσωματωθεί ήδη στον επίσημο πολιτικό λόγο. Προς την κατεύθυνση αυτή ωθεί τους φοιτητές, εκτός από το γενικότερο κλίμα της εποχής, και το ίδιο το Πανεπιστήμιο. Αρκετοί καθηγητές τους, προερχόμενοι κυρίως από περιοχές εκτός ελληνικού κράτους, συμμετέχουν από τη δεκαετία του 1840 σε μυστικές εταιρείες και επιτροπές στήριξης κινημάτων σε τουρκοκρατούμενες περιοχές ή πρωτο

    113. Μιλώντας, για παράδειγμα, το 1849 για τις λαϊκές εξεγέρσεις στο Παρίσι ένας

    έλληνας λόγιος, αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, σημειώνει χαρακτηριστικά: «Η ολιγαρχία των χρόνων του Μεσαίωνος αφήκε τόσον ερριζωμένας μερικάς καταχρήσεις [στη Γαλλία], ώστε, εν μέσω τηλικαύτης ευημερίας, το έθνος, το πτωχόν (...) πάσχει, δυστυχεί τω όντι, είν' άθλιον: ούτε σύγκρισις μεταξύ των Ελλήνων μας και αυτών: ο Έλλην είναι τω όντι ελεύθερος, και η ευδαιμονία του εξήρτηται απ' αυτού : εν ω ο Γάλλος είναι δούλος, αυτόχρημα του Κεφαλαίου' εργάζεται δι' άλλον, διά τον κτηματίαν, διά τον πλούσιον: εργάζεται 10-12: ώρας ωσάν τον σκύλον, και λαμβάνει δύο φράγκα,

    εν ω ο κεφαλαιούχος κερδίζει εκ των ιδρώτων αυτού οκτώ. Ιδού η πηγή του κακού, ιδού του Proudhon η ακαταμάχητος λογική!». (Απόσπασμα από επιστολή του Σκαρλάτου Βυζάντιου προς τον Α. Ρ. Ραγκαβή, Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, επιστ. 6/18 Νοεμ. 1849, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών). Με ανάλογα επιχειρήματα θα δικαιολογηθεί αργότερα και το ότι οι σοσιαλιστικές ιδέες δεν ρίζωσαν στην Ελλάδα. Πβ. το άρθρο του Αντώνη Λιάκου, «Οι δυνατότητες πρόσληψης του μαρξισμού στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα»,Ο Πολίτης, τχ. 67-68, Οκτ.-Δεκ. 1984, σ. 7.

    114. Για την «πολιτικομανία» των φοιτητών μιλάει και ο Α. Φατσέας, Η Εικοστή Πέμπτη Μαρτίου του 1849, [Αθήνα 1849;], σ. 16.