Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 515-534 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/515.gif&w=600&h=915

Μια άλλη σχετική εκδήλωση γίνεται στις 25 Μαρτίου του 1861. Φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο σε ξενοδοχείο για να γιορτάσουν την εθνική επέτειο. Στολίζουν τον χώρο με εικόνες ανδρών του αγώνα του '21 και φιλελλήνων, με «πληθύν σημαιών, εν αις υπερείχε πασών η τρίχρους ιταλική, ην είχον στήσει πλησίον της ελληνικής», και με πίνακες «παριστώντας τας μάλλον αξιομνημονεύτους εποχάς του Έθνους και περιέχοντας τας ακολούθους επιγραφάς...» (Φιλική Εταιρεία, Θούριος του Ρήγα, 25η Μαρτίου 1821 κλπ.). Τον πατριωτικό παλμό της νεολαίας ενίσχυσε με την παρουσία του ο Ζήσης Σωτηρίου, ο οποίος έγινε αντικείμενο θερμών εκδηλώσεων. Στο ίδιο συμπόσιο είχε κληθεί και ένας αντιπολιτευόμενος πρώην βουλευτής, ο οποίος σε πρόποσή του υπέρ της νεολαίας ζήτησε απ' αυτήν να μπει επικεφαλής στον αγώνα για τη διάσωση της χώρας από την παρακμή και τη διαφθορά180. Μέσα στο 1861 επίσης, φοιτητές, που ανήκουν στο πιο ριζοσπαστικοποιημένο τμήμα της νεολαίας, παίρνουν μέρος σε αντιοθωνικές «συνωμοσίες» και κινήματα, όπως αυτό του Μαΐου του 1861. Ένα κίνημα που είχε οργανωθεί από αξιωματικούς κυρίως και διανοούμενους, οι οποίοι σκόπευαν, κατά το κατηγορητήριο, «να μεταβάλωσι το καθεστώς εν Ελλάδι πολίτευμα διά βιαίων μέσων» και να απομακρύνουν τον Όθωνα181.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ

Οι κινητοποιήσεις από τα Σκιαδικά και ύστερα συνετέλεσαν στην ανάπτυξη

ενός συλλογικού πνεύματος στους κόλπους της νεολαίας, που βρήκε την έκφρασή του στα τέλη του 1859 σε μια νεανική εφημερίδα. Πρόκειται για το Μέλλον της Πατρίδος, που εκδόθηκε από φοιτητές και απόφοιτους του Πανεπιστημίου τον Νοέμβριο. Την ίδια εποχή φοιτητές επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα δικό τους χώρο συνάντησης και επικοινωνίας : μια φοιτητική λέσχη. Κοινό χαρακτηριστικό και των δύο πρωτοβουλιών είναι ότι προέρχονται από

άτομα που συμμετέχουν ενεργά στις πολιτικές κινητοποιήσεις της εποχής. Πριν μιλήσουμε όμως γι' αυτά, θα σταθούμε πρώτα σε κάποιες ανάλογες προσπάθειες που είχαν προηγηθεί.

180. εφ. Αυγή, 27 και 30 Μαρτ. 1861, Το Μέλλον της Πατρίδος, 1 Απρ. 1861 (Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 98-102).

181. Βούλευμα, αρ. 243, του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», Οκτ. 1861 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48, αντίγραφο, σ. 27). Βλ. και Βούλευμα, αρ. 768, του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», Σεπτ. 1861 (ό.π.). Πβ. Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 110 κ.εξ.

Σελ. 515
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/516.gif&w=600&h=915

Η πρώτη γνωστή φοιτητική λέσχη, το «Μουσείον», είχε ιδρυθεί, όπως είπαμε, το 1841, άλλα ήταν περισσότερο ένα εντευκτήριο διανοουμένων παρά τόπος συνάντησης φοιτητών. Το θέμα της λέσχης θα τεθεί και πάλι αρκετά χρόνια αργότερα. Τον Δεκέμβριο του 1856 μια ομάδα φοιτητών της Νομικής ζήτησε από τη Διοικητική Αστυνομία Αθηνών την άδεια να ιδρύσει φοιτητική λέσχη, υποβάλλοντας και τον Κανονισμό της. Ο Κανονισμός δεν σώζεται. Γνωστό είναι μόνο το όνομα της λέσχης («Φιλόμουσος Εταιρία»), από το οποίο φαίνεται ότι οι σκοποί της θα ήταν μάλλον μορφωτικοί. Το αίτημα διαβιβάστηκε από τη Διοικητική Αστυνομία στη Σύγκλητο, η οποία έκρινε νόμιμη τη σύσταση της λέσχης, αλλά με την παρατήρηση ότι καλό ήταν οι φοιτητές να ασχολούνται μόνο με τα μαθήματά τους και να απέχουν από τέτοιου είδους πρωτοβουλίες182. Τελικά η λέσχη λειτούργησε, αν και όχι με τον τρόπο που θα ήθελε το Πανεπιστήμιο. Όπως αναφέρεται σε μεταγενέστερο έγγραφο του πρύτανη προς το υπουργείο Παιδείας183, «τα πράγματα όμως ανέδειξαν ματαίας τας προσδοκίας ημών, διότι και του κανονισμού παραβάσεις παντοίαι εγένοντο και αταξίαι ουκ ολίγαι συνέβησαν».

Ποια ήταν η τύχη της λέσχης δεν γνωρίζουμε. Πάντως, τον Δεκέμβριο του 1858 υποβάλλεται αίτηση στο υπουργείο Εσωτερικών για την «ανακαίνιση» της προηγούμενης λέσχης, η οποία στο μεταξύ είχε διευρυνθεί: εκτός από φοιτητές περιελάμβανε τώρα και άλλα πρόσωπα από διάφορες επαγγελματικές τάξεις. Η αίτηση διαβιβάστηκε στο υπουργείο Παιδείας και από εκεί στην πρυτανεία. Η στάση του υπουργού Παιδείας Χ. Χριστόπουλου απέναντι στη νέα αύτη πρωτοβουλία ήταν αρνητική. Με έγγραφο του ο τελευταίος ενημέρωσε την πρυτανεία ότι η λέσχη προεδρεύεται από έναν πρωτοκολλητή της Νομαρχίας και ότι στην τελευταία της συνεδρίαση «εγίνετο συζήτησις περί κοινοκτημοσύνης», υπέρ της οποίας είχε εκφραστεί η πλειοψηφία των μελών της λέσχης184. Είναι δύσκολο να ελεγχθεί η ακρίβεια της παραπάνω πληροφορίας. Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι ο υπουργός η οι πληροφοριοδότες του υπερβάλλουν σκόπιμα για να αποτρέψουν τη σύσταση της λέσχης. Λαμβάνοντας υπόψη όμως ότι οι θεωρίες «περί κοινοκτημοσύνης» δεν ήταν άγνωστες στην Ελ-

182. Π.Σ.,4 Ιαν. 1857.

183. Βλ. την επόμενη σημείωση.

184. Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχείο Πρωτοκόλλου, Πανεπιστημιακό έτος 1858-1859, φάκ. 3.6, έγγρ. από 2 Ιαν. 1859. Την αίτηση για τη λέσχη υπέβαλε ο πρόεδρος του συλλόγου «Θέμις», ο οποίος φέρεται να είναι και πρόεδρος της λέσχης (στο ίδιο, σχέδιο εγγράφου του πρύτανη Δ. Στρούμπου προς το υπουργείο Παιδείας από 18 Ιαν. 1858 και Π.Σ., 5 Ιαν. 1859)· τα πράγματα όμως δεν είναι πολύ σαφή.

Σελ. 516
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/517.gif&w=600&h=915

Ελλάδα -μάλιστα την εποχή αυτή φαίνεται να πολιτογραφείται στα ελληνικά και ο όρος «κομμουνισμός»185-, πρέπει να δεχθούμε ότι αυτές ήταν οικείες σε

ένα τμήμα τουλάχιστο της νεολαίας και θα μπορούσαν να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης στις συναντήσεις τους.

Αρνητικά αντιμετώπισε την αίτηση και η Σύγκλητος. Τα βασικά επιχειρήματα των μελών της ήταν ότι συμμετείχαν σ' αυτήν και μη φοιτητές, ότι η λέσχη είχε παραβιάσει τον Κανονισμό της κατά τα προηγούμενα χρόνια και ότι θα έκανε τις συνεδριάσεις της σε καφενείο, «όπερ αντίκειται εις την αξιοπρέπειαν των φοιτητών»186. Επαναλαμβάνεται επίσης το γνωστό επιχείρημα ότι οι φοιτητές «κύριον μέλημα έχουσι και πρέπει να έχωσι την Πανεπιστημιακήν σπουδήν»187. Με βάση το σκεπτικό αυτό ο πρύτανης κάλεσε τους φοιτητές να

απέχουν από κινήσεις που θα είχαν ως συνέπεια την παραμέληση των σπουδών τους· εξάλλου, υποστηρίζεται, δεν αρμόζει σε «Πολίτας του Πανεπιστημίου» να συνέρχονται με άλλους που δεν έχουν «το ευγενές τούτο όνομα»188.

Το θέμα της φοιτητικής λέσχης θα επανέλθει, όπως είπαμε, στα τέλη του 1859, αλλά μέσα σε ένα διαφορετικό τώρα κλίμα, καθώς έχουν προηγηθεί τα Σκιαδικά. Μια πενταμελής επιτροπή φοιτητών απευθύνεται τον Δεκέμβριο στη διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών, ζητώντας, «έν ονόματι 147 φοιτητών», την άδεια για την ίδρυση λέσχης με την επωνυμία «Λέσχη των Φοιτητών». Μαζί με την αίτηση υποβάλλεται και ο Κανονισμός της189. Πρόκειται για ένα γενικόλογο κείμενο, που περιγράφει συνοπτικά τη λειτουργία της λέσχης. Σύμφωνα με τον Κανονισμό, σκοπός της λέσχης ήταν «το να συνέρχωνται οι φοιτηταί εν ιδιαιτέρω εμπρέποντι αυτοίς τόπω προς ανάπαυσιν

185. Το 1856 ο Ν. Λεβίδης αναφέρεται στο «ανατρεπτικόν των κοινωνιών σύστημα του σοσιαλισμού και κομμουνισμού», ενώ το 1860 σε άρθρο στο περ. Πανδώρα γίνεται λόγος για τον «αρχηγόν της κοινοκτημοσύνης (communisme)» Proudhon. Τον όρο «κομμουνισμός» χρησιμοποιούν επίσης το 1858 ο Κων. Λομβάρδος και το 1860 ο Ν. Κονεμένος, αναφερόμενοι στις σοσιαλιστικές ιδέες του κεφαλονίτη ριζοσπάστη Ιωσήφ Μομφεράτου. Βλ. Γιώργος Γ. Αλισανδράτος, Ανέκδοτα γράμματα του Ν. Κονεμένου στον Ανδρέα Λασκαράτο (1860-1861, 1863), Αθήνα 1996, σ. 60,64-65.

186. Π.Σ., 16 Ιαν. 1859.

187. Π.Σ., 5 Ιαν. 1859.

188. Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ό.π., έγγραφο (σε σχέδιο) του πρύτανη Δ. Στρούμπου προς το υπουργείο Παιδείας και ανακοίνωση (σχέδιο) προς τους φοιτητές (18 Ιαν. 1859). Εδώ η λέσχη, της οποίας η Σύγκλητος είχε εγκρίνει τη σύσταση στις αρχές του 1857, ονομάζεται «η εν Ελικώνι λέσχη» αντί «Φιλόμουσος Εταιρία».

189. Η αίτηση των φοιτητών, μαζί με τον Κανονισμό και άλλα σχετικά έγγραφα, βρίσκεται στα ΓΑΚ, ΑΥΕΔΕ, θυρ. 63 (υπόδειξη Δαυίδ Αντωνίου).

Σελ. 517
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/518.gif&w=600&h=915

σιν αυτών και ανάγνωσιν διαφόρων επιστημονικών συγγραμμάτων και εφημερίδων». Τα μέλη της διακρίνονται σε τακτικά και επίτιμα. Τακτικά είναι οι φοιτητές, οι διπλωματούχοι (διδάκτορες και προλύται) «πάσης σχολής παντός έθνους», και «κατά συναίνεσιν» και μη φοιτητές. Στα επίτιμα μέλη κατατάσσονται καθηγητές και υφηγητές του Πανεπιστημίου, αγωνιστές της Επανάστασης του 1821, φιλέλληνες, βουλευτές και γερουσιαστές, υπουργοί, αντιπρόσωποι ξένων δυνάμεων, δημοσιογράφοι, ακόμη και ο διευθυντής της Διοικητικής Αστυνομίας προς τον οποίο απευθύνεται η αίτηση των φοιτητών. Η λέσχη συντηρείται με συνδρομές των τακτικών μελών της και απευθύνεται κυρίως στους φοιτητές. Μπορούν όμως να συχνάζουν σ' αυτήν και μαθητές, καθώς και «παρεπιδημούντες είτε ημεδαποί είτε αλλοδαποί ξένοι, εισερχόμενοι μετά τινα των συνδρομητών της Λέσχης». Η λέσχη διοικείται από πενταμελή

επιτροπή, αποτελούμενη μόνο από φοιτητές· τα μέλη της εκλέγονται κάθε χρόνο από τα τακτικά μέλη με ψηφοφορία και προεδρεύουν διαδοχικά. «Η διαιώνισις της Λέσχης αφιερούται εις τας ευγενείς των τακτικών μελών διαθέσεις».

Από τα παραπάνω φαίνεται ότι η υπό ίδρυση λέσχη θα είχε διαφορετικό χαρακτήρα τουλάχιστο από το «Μουσείον» του 1841. Σκοπός της δεν ήταν τόσο να συμβάλει στην πνευματική καλλιέργεια των φοιτητών όσο να λειτουργήσει ως χώρος συνάντησης και επικοινωνίας των μελών της, ο οποίος θα ήταν ανοιχτός όχι μόνο στους φοιτητές αλλά και σε ένα ευρύτερο κοινό (μαθητές και άλλους), επιτρέποντας έτσι τον «συγχρωτισμό» των φοιτητών με

άλλα άτομα εκτός Πανεπιστημίου. Ένα δεύτερο αξιοπρόσεκτο σημείο είναι η αυτονομία της λέσχης από το Πανεπιστήμιο. Σε αντίθεση με το «Μουσείον», που ήταν υπό την κηδεμονία πανεπιστημιακών, η διοίκηση της λέσχης θα ήταν στα χέρια των τακτικών μελών της, φοιτητών η διπλωματούχων. Η συμμετοχή των τελευταίων στη διοίκηση της λέσχης, κρινόμενη με τα σημερινά μέτρα, θα

έλεγε κανείς ότι αφαιρούσε απ' αυτήν τον καθαρά φοιτητικό χαρακτήρα της. Στον 19ο αιώνα όμως, αλλά και αργότερα, οι διπλωματούχοι, και ιδιαίτερα

εκείνοι που είχαν αποφοιτήσει πρόσφατα από το Πανεπιστήμιο, θεωρούνταν μέλη της κοινότητας των φοιτητών και συμμετείχαν ενεργά στις ποικίλες φοιτητικές εκδηλώσεις. Η αυτονομία της λέσχης από το Πανεπιστήμιο δείχνει μια προωθημένη για τα μέτρα της εποχής συλλογική αντίληψη, που δεν είναι

άσχετη με το γεγονός ότι τα πρόσωπα που αναλαμβάνουν τη σχετική πρωτοβουλία εκπροσωπούν το πιο πολιτικοποιημένο τμήμα της φοιτητικής νεολαίας.

Μέλη της επιτροπής που έκαναν την αίτηση στην αστυνομία ήταν ο Λεωνίδας Δεληγιώργης, ο Γεώργιος Ν. Παναγόπουλος, ο Άγις Κλεομένης, ο Σ. Ν.

Σελ. 518
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/519.gif&w=600&h=915

Μαυρομμάτης και ο Γ. Μπένσης, φοιτητές όλοι της Νομικής. Δύο απ' αυτούς, ο Άγις Κλεομένης και ο Λ. Δεληγιώργης, είχαν συλληφθεί, όπως είδαμε, τον Ιούνιο του 1859 γιοι συμμετοχή σε ταραχές και θα τους βρούμε να συμμετέχουν το 1862, μαζί με ένα άλλο μέλος της επιτροπής, τον Γ. Μπένση, στον πολιτικό σύλλογο «Ρήγας Φεραίος»190. Ας σημειωθεί επίσης ότι η αίτηση για τη λέσχη υποβάλλεται ένα μόλις μήνα μετά την έκδοση της εφημερίδας Το Μέλλον της Πατρίδος, με την οποία συνεργαζόταν ο Λ. Δεληγιώργης, και ότι η εφημερίδα αυτή στάθηκε από τους θερμότερους υποστηρικτές της ιδέας της φοιτητικής λέσχης191. Αυτό δείχνει ότι η πρωτοβουλία για τη σύσταση της λέσχης ξεκίνησε η τουλάχιστο ενθαρρύνθηκε από τον κύκλο της εφημερίδας και αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός ακόμη πόλου συσπείρωσης της νεολαίας.

Η αίτηση των φοιτητών διαβιβάστηκε από τη διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας στο υπουργείο Εσωτερικών με την προειδοποιητική παρατήρηση ότι «η σύστασις Λέσχης από φοιτητάς είναι πρωτοφανής». Μια παρατήρηση που εκφράζει έμμεσα την αρνητική θέση της αστυνομίας στο αίτημα των φοιτητών. Το υπουργείο Εσωτερικών ζήτησε τη γνώμη του υπουργείου Παιδείας και εκείνο, με τη σειρά του, διαβίβασε την αίτηση στο Πανεπιστήμιο, ζητώντας από τον πρύτανη «ίνα εν τάχει συγκάλεση την Ακαδημαϊκήν Σύγκλητον και υποβάλη ημίν, την οποίαν αύτη θέλει εκφέρει γνώμην περί της αιτήσεως των φοιτητών, εξετάζουσα τον επιδιωκόμενον σκοπόν, και το συμφέρον των φοιτητών έργον κύριον και αποκλειστικόν εχόντων την επιστημονικήν αυτών διαμόρφωσιν». Η διατύπωση αυτή, δηλωτική της αρνητικής θέσης και του υπουργείου Παιδείας, προφανώς ήθελε να προκαταλάβει την απόφαση της Συγκλήτου.

Πραγματικά, στις 15 Δεκεμβρίου 1859 ο πρύτανης θα πληροφορήσει εγγράφως το υπουργείο Παιδείας ότι η Σύγκλητος αποφάνθηκε ομόφωνα ότι «ού μόνον αλυσιτελή προς τας σπουδάς αυτών νομίζει την σύστασιν λέσχης, οία προτείνεται παρά των αναφερομένων φοιτητών, αλλά και επιβλαβή μάλιστα, διότι δύναται ν' αποτρέψη τους φοιτητάς της κυρίας αυτών περί τας σπουδάς ασχολίας και να αμβλύνη την προσοχήν ην εκτενή πρέπει να έχωσι περί την Πανεπιστημιακήν παίδευσιν». Και συνεχίζει: «Οι φοιτηταί ουδενός

190. Αντ. Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862», ό.π., σ. 41,43,44.

191. Τον Δεκέμβριο του 1859 η εφημερίδα αναφέρεται στην αίτηση των φοιτητών για τη σύσταση λέσχης και, καθώς η Σύγκλητος καθυστερούσε να απαντήσει, αναρωτιέται μήπως η καθυστέρηση αυτή σήμαινε ότι η Σύγκλητος θεωρούσε ύποπτη την πρωτοβουλία των φοιτητών (Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 10,4 Δεκ. και αρ. 14,19 Δεκ. 1859).

Σελ. 519
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/520.gif&w=600&h=915

πράγματος επιδέονται, συμβάλλοντος εις την διανοητικήν αυτών μόρφωσιν, διότι πάντας τους καθηγητάς προθύμους πάντοτε εύρον εις το να λύωσι τας απορίας αυτών και εις την Βιβλιοθήκην έχουσιν πρόχειρα όλα τα επιβοηθητικά των σπουδών μέσα. Προς δε τούτοις και προς αλλήλους αναστρεφόμενοι δύνανται να συζητώσιν επιστημονικά αντικείμενα. Όταν όμως πολλοί συνέρχονται εις τόπον, όπου και άλλοι διαφόρων επαγγελμάτων άνθρωποι εισί δεκτοί, η Σύγκλητος φρονεί, ότι εις τοιαύτας συναθροίσεις συζητήσεις επιστημονικαί δεν γίνονται ωφέλιμοι και ότι οι φοιτηταί αντί ωφελείας θέλουσιν υποστή ματαίαν χρόνου τριβήν»192.

Πίσω από τα επιχειρήματα αυτά διαβλέπει κανείς τον φόβο της Συγκλήτου ότι η λέσχη μπορούσε εύκολα, σε μια εποχή αναβρασμού της νεολαίας, να

εκτραπεί από τους σκοπούς της και ενδεχομένως να γίνει εστία πολιτικών ζυμώσεων και ταραχών. Αυτό υποδήλωνε άλλωστε το γεγονός ότι την αίτηση υπέγραφαν πρόσωπα που ήταν ήδη γνωστά για την πολιτική τους δράση. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που η Σύγκλητος, όπως και οι άλλες αρμόδιες αρχές, απέρριψαν για μια ακόμη φορά το αίτημα για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης.

Οι φοιτητές θα επανέλθουν στο αίτημά τους στις αρχές Φεβρουαρίου του 1861, ζητώντας αυτή τη φορά από τη διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας την ίδρυση όχι λέσχης αλλά ενός συλλόγου -το όνομα του οποίου δεν αναφέρεται- που θα απέβλεπε στην ηθική και πνευματική ανάπτυξη των μελών του193. Τη σχετική αίτηση υπογράφουν οκτώ φοιτητές, διαφορετικοί από εκείνους του 1859194. Μαζί με την αίτηση υποβάλλουν και τον Κανονισμό λειτουργίας του συλλόγου. Σ' αυτόν προβλέπεται ότι ως μέλη γίνονται δεκτοί μόνο φοιτητές του Πανεπιστημίου, οι οποίοι δεν μπορούν να ξεπεράσουν τους είκοσι. Ο σύλλογος διοικείται από τετραμελές συμβούλιο, αποτελούμενο από

έναν πρόεδρο, έναν αντιπρόεδρο, ένα γραμματέα και έναν επιμελητή, που

εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία. Κύριος σκοπός του συλλόγου είναι οι συνεδριάσεις και οι συζητήσεις επί διαφόρων θεμάτων, «εξαιρουμένων των θρησκευτικών και των αφορώντων την νυν πολιτικήν ημών κατάστασιν».

Είναι φανερό ότι ο χαρακτήρας του συλλόγου αυτού, όπως φαίνεται του-

192. Πβ. Π.Σ., 11 Δεκ. 1859 και Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 95-96.

193. Τα σχετικά έγγραφα βρίσκονται στα ΓΑΚ, μαζί με τα άλλα του 1859 (βλ. παραπάνω, σημ. 189).

194. Είναι οι φοιτητές : Θεμιστοκλής Σαλτέλης, Ιωάννης Δ. Παχούμης, Αλέξανδρος Σκληβανιώτης, Γεώργιος Βλάχος, Αναστάσιος Παυλίδης, Περικλής Δ. Νομικός, Γαζής Παπαδόπουλος και Δημήτριος Βουλπιώτης. Οι δύο πρώτοι είναι της Φιλοσοφικής και οι υπόλοιποι της Νομικής.

Σελ. 520
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/521.gif&w=600&h=915

τουλάχιστο από τον Κανονισμό, θα ήταν διαφορετικός από εκείνον της λέσχης του 1859. Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι οι φοιτητές που υπέβαλαν την αίτηση, και για τους οποίους οι πληροφορίες μας είναι λιγοστές (ένας απ' αυτούς, ο Δ. Βουλπιώτης, πήρε μέρος το 1862 στον σύλλογο «Ρήγας Φερραίος»)195, έλαβαν υπόψη τις παλαιότερες παρατηρήσεις και αιτιάσεις της Συγκλήτου και προσάρμοσαν αναλόγως τους σκοπούς του συλλόγου, έτσι ώστε να εξασφαλίσουν τη σχετική άδεια. Έτσι εξηγείται το ότι στον σύλλογο, σε

αντίθεση με τη λέσχη του 1859, δεν συμμετέχουν παρά μόνο φοιτητές και μάλιστα σε πολύ περιορισμένο αριθμό και το ότι αποκλείεται από τους σκοπούς του η ενασχόληση με θρησκευτικά και πολιτικά ζητήματα, όπως ακριβώς όριζε ο Ποινικός Νόμος του 1834. Σε τί ακριβώς απέβλεπε ο σύλλογος δεν είναι γνωστό. Εκείνο που ξέρουμε πάντως είναι ότι και αυτή η αίτηση απορρίφθηκε από τις αρμόδιες αρχές, παρά τις παραχωρήσεις και το σαφώς νομιμόφρον πνεύμα του συλλόγου. Το σκεπτικό ήταν το ίδιο με εκείνο του 1859: ότι, δηλαδή, η ενασχόληση με τον σύλλογο θα δημιουργούσε κωλύματα «εις την φοίτησιν και τας μελέτας των μαθητών».

Οι προσπάθειες για τη δημιουργία λέσχης δεν είναι, όπως είπαμε, οι μόνες συλλογικές πρωτοβουλίες που σημειώνονται στον χώρο της νεολαίας την

εποχή αυτή. Τον Νοέμβριο του 1859 μια ομάδα νέων, στην οποία συμμετέχουν και φοιτητές, προχωρούν στην έκδοση της εφημερίδας Το Μέλλον της Πατρίδος196. Η σχετική αγγελία είχε δημοσιευθεί ένα μήνα πριν. Ήταν ένα μονόφυλλο, που κυκλοφόρησε στις αρχές Οκτωβρίου 1859 με τον τίτλο «Πρόγραμμα περί εκδόσεως Εφημερίδος της Πανελληνίου Νεολαίας, επιγραφομένης "Το Μέλλον της Πατρίδος" εκδιδομένης κατ' αρχάς μεν δίς ακολούθως δε ίσως και τρις της εβδομάδος, και διευθυνομένης υπό επιτροπής εκλεγομένης υπ' αυτής»197. Το κείμενο της αγγελίας υπογράφεται «εν ονόματι της επιτροπής» από τον εκδότη Γ. Βιτάλη, ο οποίος είχε αναδειχθεί διδάκτορας της Νομικής τον Ιούνιο του 1859198. Ποια ήταν τα πρόσωπα που αποτελούσαν την

επιτροπή δεν είναι γνωστό. Οι πληροφορίες που έχουμε -και οι οποίες δεν εί-

195. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 41.

196. Εκδόθηκε ως τον Μάιο του 1861. Για το Μέλλον της Πατρίδος και άλλες εφημερίδες με συγγενείς τίτλους (Το Μέλλον της Ελλάδος και Το Μέλλον της Ανατολής), που

εκδόθηκαν στα 1861 και 1862, βλ. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 18.

197. Η αγγελία, με χρονολογία 12 Οκτ. 1859, υπάρχει σε σώμα της εφημερίδας στη Βικελαία Βιβλιοθήκη του Ηρακλείου Κρήτης.

198. Το όνομα του Βιτάλη ως εκδότη εμφανίζεται, με ορισμένες διακοπές, στα πρώτα 19 φύλλα. Από το φύλλο 20 (13 Ιαν. 1860) παύει να υπάρχει.

Σελ. 521
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/522.gif&w=600&h=915

είναι πολύ ακριβείς- αφορούν μόνο τους συνεργάτες της εφημερίδας, που ήταν κυρίως φοιτητές και απόφοιτοι του Πανεπιστημίου. Μεταξύ αυτών αναφέρονται ο Λ. Δεληγιώργης και ο Άγις Κλεομένης, τους οποίους συναντήσαμε και παραπάνω, στην αίτηση για τη δημιουργία λέσχης, ο Οδυσσέας Ιάλεμος, ο Κ. Πολύχρονος και ο Αρ. Γλαράκης199. Κοινό χαρακτηριστικό τους ήταν ότι ανήκαν στον φιλελεύθερο πολιτικό χώρο και πρωτοστατούσαν στις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις της νεολαίας που είχαν εγκαινιαστεί με τα Σκιαδικά.

Η είδηση για την έκδοση του Μέλλοντος της Πατρίδος έγινε δεκτή με δυσφορία από τις πανεπιστημιακές αρχές. Ο πρύτανης, μαθαίνοντας από την αγγελία του Οκτωβρίου ότι ως εκδότης της εφημερίδας εμφανιζόταν ένας διδάκτορας του Πανεπιστημίου και μάλιστα ότι αυτός είχε ζητήσει από φοιτητές να συγκροτήσουν την εκδοτική επιτροπή -κάτι που δεν αναφέρεται στο κείμενο της αγγελίας-, έφερε το θέμα στη Σύγκλητο και κάλεσε για μια ακόμη φορά τους φοιτητές να ασχολούνται με τις σπουδές τους και να αρνηθούν

τη συμμετοχή τους στην επιτροπή200.

Το Μέλλον της Πατρίδος δεν ήταν και δεν ήθελε να είναι μια αποκλειστικά φοιτητική εφημερίδα. Βέβαια, στη συντακτική επιτροπή της συμμετείχαν και φοιτητές, πράγμα που την έκανε να εμφανίζεται στον τύπο της εποχής ως εφημερίδα «των Φοιτητών του Πανεπιστημίου»201. Όπως είπαμε όμως, η εφημερίδα πλαισιωνόταν και από άλλα πρόσωπα, από νεαρούς διανοούμενους, κυρίως απόφοιτους του Πανεπιστημίου, οι οποίοι είχαν και τον πρώτο λόγο στη χάραξη της πολιτικής της γραμμής, ενώ το αναγνωστικό κοινό της δεν ήταν μόνο φοιτητικό. Φιλοδοξία της εφημερίδας ήταν να αποτελέσει την επίσημη έκφραση ολόκληρης της ελληνικής νεολαίας : «ημείς η του Πανελληνίου Νεολαία», αναφέρεται στην αγγελία του Οκτωβρίου, «ηκούσαμεν την ενδόμυχον της πατριωτικής ημών συνειδήσεως φωνήν, και κατενοήσαμεν οποία εις ημάς επιβάλλονται προς εκπλήρωσιν υπό του κοινού συμφέροντος χρέη». Την πατριωτική συνείδηση της νεολαίας θα εξέφραζαν μέσα από την εφημερίδα οι διανοούμενοι και μάλιστα οι φοιτητές, όχι μόνο λόγω του γοήτρου που τους προσέδιδε η ακαδημαϊκή τους ιδιότητα, αλλά και γιατί εκπροσωπούσαν ένα ίδρυμα με πανελλήνια ακτινοβολία, που συμβόλιζε την ενότητα του ελεύθερου

199. Βλ. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», Οκτ. 1861 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48, αντίγραφο, σ. 19, 36). Πβ. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, τ. Β', Αθήνα 1892, σ. 79· Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 41· Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 116,129.

200. Π.Σ.,24 Οκτ. 1859.

201. εφ. Αιών, αρ. 1831, 23 Νοεμ. 1859.

Σελ. 522
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/523.gif&w=600&h=915

και του αλύτρωτου ελληνισμού. «Μόνη σήμερον η Ελλάς του εν Αθήναις Πανεπιστημίου είναι Ελλάς άνευ ορίων», αναφέρεται χαρακτηριστικά στην αγγελία.

Δεν θα αναφερθούμε αναλυτικά στο περιεχόμενο της εφημερίδας. Θα σταθούμε σε ορισμένα μόνο σημεία της αρθρογραφίας της, που δείχνουν γενικά το πολιτικό και ιδεολογικό στίγμα της και τη σχέση της με το Πανεπιστήμιο. Δικαιολογώντας την έκδοσή της, στο πρώτο φύλλο, οι συντάκτες της εφημερίδας σημειώνουν ότι εκείνο που ώθησε τη νεολαία να κατεβεί στον δημοσιογραφικό στίβο ήταν η συνείδηση ότι η επιστήμη και η πολιτική και κατ' επέκταση η θεωρία και η πράξη είναι δύο έννοιες αλληλένδετες. Κατά συνέπεια, η σπουδάζουσα νεολαία και οι διανοούμενοι δεν μπορούσαν να αρκεστούν στον παθητικό ρόλο του θεατή των πολιτικών πραγμάτων. Είχαν το δικαίωμα και την υποχρέωση να συμμετάσχουν στα πολιτικά δρώμενα, αρθρώνοντας τον δικό τους λόγο, και να αγωνιστούν για τα «συμφέροντα» του έθνους, στηλιτεύοντας τις δυνάμεις εκείνες που εμπόδιζαν την πολιτική, εθνική και κοινωνική του ανάπτυξη. Υπεύθυνο για την κακοδαιμονία του έθνους ήταν το «διεφθαρμένο» πολιτικό σύστημα και προς την πλευρά αυτή στρέφεται η κριτική της εφημερίδας. Χρησιμοποιώντας έναν φιλελεύθερο πολιτικό λόγο, επικρίνει

έντονα τις αντισυνταγματικές μεθοδεύσεις και τον αυταρχισμό του κράτους, υπερασπίζεται την ελευθερία του λόγου και τα δικαιώματα των πολιτών και ζητάει επίμονα την καθιέρωση δημοκρατικών θεσμών, όπως η εθνοφυλακή, που θα διασφαλίζει τις πολιτικές ελευθερίες και θα γίνει «το απόρθητον (...) φρούριον κατά των εξωτερικών προσβολών»202 . Σταθερά σημεία αναφοράς της είναι η Επανάσταση του 1821 και τα εθνικά κινήματα στην Ιταλία.

Όλα αυτά αποτελούν βέβαια κοινούς τόπους στην αρθρογραφία του αντιπολιτευόμενου τύπου. Αν υπάρχει κάτι που κάνει το Μέλλον της Πατρίδος να ξεχωρίζει από τις άλλες εφημερίδες, αυτό είναι η συνείδηση ότι απευθύνεται στη νέα γενεά και το ότι δίνει έμφαση στα ζητήματα που αφορούν τη σπουδάζουσα νεολαία. ιδιαίτερα ευαίσθητη στο θέμα των πολιτικών δικαιωμάτων, διαμαρτύρεται για τις συλλήψεις φοιτητών και διανοουμένων, καταγγέλλει την «τρομοκρατία» που ασκεί το κράτος κατά της ελεύθερης έκφρασης και προσπαθεί με τη μαχητική αρθρογραφία της να εξάψει το αγωνιστικό φρόνημα των νέων. Οι ίδιοι οι αρθρογράφοι της εφημερίδας, άλλωστε, συμμετέχουν ενεργά στις κινητοποιήσεις, γεγονός που τους φέρνει συχνά αντιμέτωπους με την αστυνομία και τη δικαιοσύνη.

202. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 22, 20 Ιαν. 1860.

Σελ. 523
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/524.gif&w=600&h=915

Σημαντικές είναι επίσης οι παρεμβάσεις του Μέλλοντος της Πατρίδος στα εκπαιδευτικά θέματα και ιδιαίτερα στα πανεπιστημιακά. Ακολουθώντας και

εδώ την ίδια επιθετική πολιτική, καταγγέλλει το σύστημα ότι επιβουλεύεται την παιδεία και ότι προσπαθεί με διάφορα μέτρα, όπως η επιβολή διδάκτρων, να εμποδίσει την εξάπλωσή της. Διαμαρτύρεται για τις κενές έδρες του Πανεπιστημίου και για την έλλειψη πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, εκφράζοντας τον οίκτο της για τους φοιτητές, οι οποίοι «ως εν πλήρη Μεσαιώνι κυρτούνται γράφοντες και αντιγράφοντες» τις πανεπιστημιακές παραδόσεις. «Τις ήθελε πιστεύσει», γράφει, «ότι μάτην δι' ημάς εγεννήθη ο Γουτεμβέργιος, ότι μάτην εν Αθήναις διακόσια και επέκεινα πιεστήρια ανά πάσαν την Ανατολήν τας δάδας της παιδείας εξακοντίζουσι ;»203.

Η εφημερίδα παρακολουθεί επίσης τις φοιτητικές κινητοποιήσεις στο Πανεπιστήμιο , όπως για παράδειγμα αυτή που εκδηλώνεται τον Φεβρουάριο του 1861 κατά του υφηγητή Ν. Κωστή, για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω, υιοθετώντας σταθερά τις θέσεις των φοιτητών. Δεν λείπουν ακόμη τα σχόλια και οι κρίσεις για θέματα που αφορούν τους καθηγητές και τη διδασκαλία, μέσα από τις οποίες εκφράζονται οι πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές της

εφημερίδας. Αξιοσημείωτες από την άποψη αυτή είναι οι αναφορές στον Θεόδωρο Μανούση. Από το πρώτο κιόλας φύλλο της η εφημερίδα στέκεται με σεβασμό στη μνήμη του φιλελεύθερου πανεπιστημιακού δασκάλου, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του στα κινήματα της νεολαίας: με τις φοιτητικές εκδηλώσεις που έγιναν κατά τον θάνατό του, ο Μανούσης συσπείρωσε, κατά την

εφημερίδα, τη νεολαία και ακόνισε το αγωνιστικό της φρόνημα, προοιμιάζοντας την κάθοδό της στους πολιτικούς αγώνες που ξεκίνησαν με τα Σκιαδικά204. Ανάλογες αναφορές υπάρχουν και σε άλλα φύλλα. Έτσι, τον Νοέμβριο του 1859, με τη συμπλήρωση ενός έτους από τον θάνατο του Μανούση, η εφημερίδα εκφράζει το παράπονο ότι δεν τιμήθηκε η μνήμη του, ενώ τον Φεβρουάριο του 1860 διατυπώνει την υποψία ότι η κυβέρνηση αφήνει επίτηδες κενή την έδρα του, της γενικής ιστορίας, επειδή αυτή ήταν ταυτισμένη με τη φιλελεύθερη διδασκαλία του. Με την ευκαιρία αυτή η εφημερίδα πλέκει το εγκώμιο του Μανούση, ανακηρύσσοντάς τον πολέμιο του δεσποτισμού και της τυραννίας. Στα μαθήματά του, γράφει, δίδασκε «πώς ανέρχωνται και πώς εκκλίνουσιν οι λαοί », πώς το Βυζάντιο, εποχή «των χαμερπών και κολάκων, των δούλων και αφωσιωμένων», οδήγησε στον εκφυλισμό και την έκπτωση του

203. Στο ίδιο, αρ. 31,20 Φεβρ. 1860. Πβ. εδώ, σ. 213.

204. Στο ίδιο, αρ. 1, 4 Νοεμ. 1859 και αρ. 4,14 Νοεμ. 1859.

Σελ. 524
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/525.gif&w=600&h=915

ελληνικού γένους και πώς κατά τη Γαλλική Επανάσταση ο καταπιεσμένος λαός ξεσηκώθηκε και γκρέμισε «τα ειδεχθή της απολυτοφροσύνης και της εξουδενώσεως όργανα»205. Είναι φανερός ο στόχος του άρθρου. Με τις επιλεκτικές αναφορές στα μαθήματα του Μανούση ο αρθρογράφος -που θα ήταν μαθητής του Μανούση, όπως και άλλοι συνεργάτες της εφημερίδας- επιχειρεί να ενσωματώσει τη φιλελεύθερη διδασκαλία του στον σύγχρονο αντιπολιτευτικό λόγο και να αναδείξει το πρόσωπο του σε σύμβολο των πολιτικών αγώνων της νεολαίας.

Το Μέλλον της Πατρίδος κυκλοφόρησε ως τον Μάιο του 1861, που αποκαλύφθηκε η λεγόμενη «συνωμοσία» του Μαΐου, την οποία μνημονεύσαμε παραπάνω. Ανάμεσα σ εκείνους που συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν για συμμετοχή στη συνωμοσία ήταν και επτά πρόσωπα, γνωστά από τη δράση τους στο αντιοθωνικό κίνημα, που θεωρήθηκαν ως συνεργάτες της εφημερίδας: οι φοιτητές Ιω. Δούμας, Αθ. Μαλισόβας και Αγαμ. Τριτάκης,ο δικηγόρος Κ. Πολύχρονος, ο Αρ. Γλαράκης, που είχε πάρει δίπλωμα Νομικής το 1861, ο Άγις Κλεομένης και ένας κτηματίας. Με την αφορμή αυτή θα αποφασιστεί και το κλείσιμο της εφημερίδας, η οποία, όπως αναφέρεται σε μεταγενέστερο βούλευμα, είχε σκοπό «να διεγείρη το δημόσιον πνεύμα και τον στρατόν κατά του Βασιλέως» και «δεν έπαυσεν εις παν φύλλον, εις πάσαν σελίδα, και εις πάντα παράγραφον να περιέχη και μίαν φαρμακεράν φράσιν δηλητηριάζουσαν το

αληθές μέλλον της πατρίδος...»206.

Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Τα Σκιαδικά και οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν ως το 1862 εφεραν στο προσκήνιο μια νέα πολιτική δύναμη, τη νεολαία, η οποία συμπαρατάχθηκε με την αντιπολίτευση στον αγώνα κατά του οθωνικού καθεστώτος. Όπως θα γράψει αργότερα ο Αλέξ. Βυζάντιος, φοιτητής στα χρόνια αυτά, «Η μεταξύ ηγεμόνος και λαού πάλη ήρχισε κυρίως από του 1859, αφ' ότου δηλαδή η φιλοδοξία πολιτικών τίνων ανδρών, επιζητούσα πανταχού νέα όπλα και νέους συμμάχους, έρριψεν εις την παλαίστραν ακμαίαν, ισχυράν και επίφοβον δύναμιν, την νεολαίαν. Οι νέοι ανέλαβον τον αγώνα μετά της φυσικής εις την αυτών ηλικίαν ζέσεως και τόλμης, και μικρόν κατά μικρόν θερμαινόμενοι εν

205. Στο ίδιο, αρ. 31, 20 Φεβρ. 1860.

206. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», σ. 15, 19 (βλ. παραπάνω, σημ. 199).

Σελ. 525
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/526.gif&w=600&h=915

τη πάλη, έδωκαν εις αυτόν ευρυτάτας διαστάσεις»207. Για τη σύνθεση της νεολαίας μιλήσαμε ήδη. Ήταν μαθητές και φοιτητές, διπλωματούχοι του Πανεπιστημίου και άλλοι διανοούμενοι, υπάλληλοι και κατώτεροι αξιωματικοί. Σε σύγκριση με τις άλλες ομάδες της αντιπολίτευσης, η πολιτική τους επιρροή ήταν μικρή, διέθεταν όμως μεγαλύτερη συνοχή και αποφασιστικότητα.

Η εμφάνιση της νεολαίας στο πολιτικό προσκήνιο οφείλεται κατά πρώτο λόγο στις πολιτικές συγκυρίες: στην κρίση του ελληνικού πολιτικού συστήματος, που δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για την ανάμιξή της στα δημόσια πράγματα. Ειδικά για τους φοιτητές, πάντως, σημαντικό ρόλο έπαιξε και το ίδιο το Πανεπιστήμιο ως χώρος διαμόρφωσης και παραγωγής μιας πνευματικής ελίτ με φιλελεύθερες πολιτικές απόψεις. Κατά το μεγαλύτερο μέρος τους οι φοιτητές που πρωτοστάτησαν στα γεγονότα ήταν φοιτητές η νεαροί διπλωματούχοι της Νομικής. Βέβαια, η σχολή αυτή αποτελεί, όπως ξέρουμε, τον πόλο έλξης της πλειονότητας των φοιτητών: στα χρόνια 1858/9-1861/2 συγκεντρώνει το 53% των φοιτητών και απολύει το 47% των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου208. Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο ποσοτικό. Η ίδια η Νομική Σχολή, χώρος διαμόρφωσης του μελλοντικού πολιτικού προσωπικού της χώρας, ελεύθερων επαγγελματιών και ανώτερων υπαλλήλων του δημοσίου, έστρεφε τους φοιτητές της περισσότερο από τις άλλες πανεπιστημιακές σχολές προς την πολιτική δράση.

Τα πρότυπα και οι ιδέες της νεολαίας προέρχονταν, «με καθυστέρηση μιας δεκαετίας», από τις επαναστάσεις του 1848 και τους θεωρητικούς τους209 , από τα σύγχρονα κινήματα της Ιταλίας, αλλά και από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Φοιτητής στις αρχές της δεκαετίας του 1850, ο Οδυσσέας Ιάλεμος θυμάται αρκετά χρόνια αργότερα την επιρροή που άσκησε σ' αυτόν και τη γενιά του η φιλελεύθερη, γαλλική κυρίως, σκέψη και λογοτεχνία210. Η ανάγνωση έργων, όπως ο Κρόμβελ του Ουγκώ, όπου οι εργάτες, «τα τέκνα του λαού», μετά την καρατόμηση του βασιλιά Καρόλου Α' κατασκευάζουν τον θρόνο για τη στέψη του Κρόμβελ, και η μελέτη έργων του Λαμενναί211, του

207. Βλ. «Έκθεσις των εν Ελλάδι συμβάντων από Ιουνίου 1862 αχρις Ιουνίου 1865», εφ. Νέον Άστυ, αρ. 413,30 Ιαν. 1903 (πρώτη δημοσίευση στο Εθνικόν Ημερολόγιον του Μ. Βρετού, 1866, σ. 275-315). Ο ίδιος θα γράψει επίσης: το «αλλόκοτον» κίνημα του 1859, «έρριψε διά μιας εις την πολιτικήν παλαίστραν την νεολαίαν και εγένετο η αφετηρία της μετά τρία έτη μεταπολιτεύσεως». Βλ. Έργα Α. Σ. Βυζαντίου, Αθήνα 1893, σ. ζ'.

208. Βλ. εδώ, σ. 306,402.

209. Αντ. Λιάκος, Η Ιταλική ενοποίηση, ό.π., σ. 100.

210. Οδυσσεύς Ιάλεμος, «Ο "Κρόμβελ" του Βίκτωρος Ουγώ...», ό.π., σ. 117 κ.εξ.

211. Από το τυπογραφείο του «Μέλλοντος της Πατρίδος» εκδόθηκαν δύο έργα του

Σελ. 526
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/527.gif&w=600&h=915

Μαντσίνι212, του Λουΐ Μπλάν και του Λαμαρτίνου «κατέστησαν ημάς»,γράφει ο Ιάλεμος, «σύννοας και μελαγχολικούς και απέσπασαν την καρδίαν και την διάνοιαν ημών από των ελαφρών διαχύσεων, από των φαιδρών ενασχολήσεων περί την αποκλειστικήν λατρείαν του θεού της αγάπης (...) Η μελέτη των συγγραφών εκείνων ηύρυνε τον κύκλον των σκέψεών μας, ενίσχυσε το αίσθημα του έρωτος της πατρίδος, εθέρμανε τας ψυχάς ημών υπέρ της ελευθερίας». Τον κατάλογο των παραπάνω έργων θα μπορούσε να εμπλουτίσει κανείς, προσθέτοντας, για παράδειγμα, τις βιογραφίες και τα απομνημονεύματα του Γαριβάλδη, που κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα στα χρόνια 1859-1861.

Η ελληνική νεολαία, η σωστότερα το πιο ανήσυχο τμήμα της, ανοιχτή στα σύγχρονα ρεύματα, θα ενσωματώσει στην πολιτική ιδεολογία της τα πατριωτικά και φιλελεύθερα κηρύγματα της εποχής, προσαρμόζοντάς τα στην ελληνική περίπτωση, ενώ θα διαμορφώσει συγχρόνως και ανάλογους τρόπους συμπεριφοράς. Βασικά στοιχεία της συμπεριφοράς της είναι ο ενθουσιασμός, το πάθος και η αγωνιστικότητα, στοιχεία που τα είδαμε στις διαδηλώσεις των Σκιαδικών και που γίνονται εντονότερα όσο ανεβαίνει το θερμόμετρο του αντιοθωνικού κινήματος και αυξάνονται τα κατασταλτικά μέτρα της πολιτείας. Έντονο είναι επίσης το πνεύμα της φιλοπατρίας και του ρομαντικού ηρωισμού, που προβάλλεται ιδιαίτερα από τον αντιπολιτευόμενο τύπο, και το αίσθημα της αλληλεγγύης. Οι κατηγορούμενοι που προσάγονται στη δικαιοσύνη υπερασπίζονται με παρρησία τις ιδέες τους και μιλούν για την ανιδιοτέλεια των προθέσεών τους. Σταθερό μοτίβο στις απολογίες τους είναι ότι αγωνίστηκαν για το Σύνταγμα, για την επανόρθωση της «φθισικής» κατάστασης της χώρας, αλλά και για την «τιμή» της νεολαίας213. Τις δίκες παρακολουθεί πλήθος νέων που διαμαρτύρονται για τις διώξεις τους και τους επευφημούν

F. Lamennais, Λόγοι ενός πιστού, Φ. Λαμενναί, εκ του Γαλλικού, επιμελεία και δαπάνη Γ. Α. Μαντζούνη, Αθήνα 1860 και Η ελευθερία και ο απολυτισμός, Φ. Λαμενναί, επιμελεία και δαπάνη Γ. Α. Μαντζούνη, Αθήνα 1861, ενώ αρκετά χρόνια πριν είχε μεταφραστεί το έργο του Βιβλίον του λαού, Αθήνα 1841.

212. Βλ. Ο Ματζίνης και το Ρωμαϊκόν Κράτος ήτοι επανάστασις της Ρώμης κατά το 1848, Αθήνα 1860.

213. Έτσι απαντούν στο κατηγορητήριο τρεις από τους κατηγορούμενους για τα Σκιαδικά, που δικάζονται τον Ιανουάριο του 1860: ο Δημ. Βρατσάνος και δύο φοιτητές, ο Δημ. Καλαμαριώτης και ο Κων. Σαράβας (Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 20, 20 Ιαν. 1860). Στο ίδιο φύλλο εξαίρεται η στάση των κατηγορουμένων, οι οποίοι μετά την καταδίκη τους «αρνηθέντες πάσαν αναβολήν της επιβληθείσης αυτοίς ποινής διευθύνθησαν αμέσως εις τας φυλακάς του Γκαρβολά παρακολουθούμενοι υπό πλείστων νέων συνοδευσάντων αυτούς μετ' αδελφικής στοργής μέχρι του νέου διαιτήματός των».

Σελ. 527
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/528.gif&w=600&h=915

για την καρτερία και την ηρωϊκή στάση τους απέναντι στους δικαστές, αναδεικνύοντάς τους σε σύμβολα της αντίστασης κατά της οθωνικής «τυραννίας». Οι ίδιοι συνοδεύουν συχνά ως τις φυλακές του Γκαρμπολά ή του Μεντρεσέ εκείνους που καταδικάζονται.

Στοιχεία της συμπεριφοράς αυτής βρίσκουμε και σε άλλες εκδηλώσεις της νεολαίας. Στο Πανεπιστήμιο οι παραδοσιακές ταραχές προσλαμβάνουν τώρα καθαρά πολιτικό χαρακτήρα, καθώς αναμιγνύονται σ' αυτές και φοιτητές που πρωτοστατούν στα κινήματα της νεολαίας. Αυτό δείχνει ένα επεισόδιο με κεντρικό πρόσωπο τον υφηγητή Κων. Κωστή, ο οποίος είχε διοριστεί πρόσφατα υφηγητής του ποινικού δικαίου στη Νομική Σχολή. Τον Φεβρουάριο του 1860 φοιτητές της Νομικής και άλλων σχολών ξεσπούν σε αποδοκιμασίες κατά του Κωστή, εμποδίζοντάς τον να αρχίσει τα μαθήματά του214. Αιτία ήταν το ότι ο νεαρός υφηγητής όφειλε τον διορισμό του, κατά τους ισχυρισμούς των φοιτητών, όχι στα επιστημονικά του προσόντα αλλά στο ότι ήταν γιός καθηγητή -του καθηγητή της Ιατρικής Ν. Κωστή, προσωπικού γιατρού της βασίλισσας Αμαλίας. Οι φοιτητές, γράφει η εφημερίδα Το Μέλλον της Πατρίδος, θεώρησαν καθήκον τους «να διαμαρτυρηθώσι κατά των τίτλων της ανικανότητος και των πατρικών σχέσεων διά τρόπου αποδεικνύοντος την μεγαλυτέραν ευαισθησίαν υπέρ της υπολήψεως και του μέλλοντος του ανωτάτου της Ελλάδος εκπαιδευτηρίου»215. Προφανώς, εκείνο που τους ενόχλησε περισσότερο ήταν το ότι ο πατέρας του Κων. Κωστή είχε στενές σχέσεις με το παλάτι.

Η Σύγκλητος και η Νομική Σχολή θεώρησαν το επεισόδιο πολύ σοβαρό, όχι μόνο για τον ίδιο τον υφηγητή αλλά και για την «ελευθερία του διδάσκειν». Μάλιστα οι καθηγητές της Νομικής αποφάσισαν να διακόψουν τις παραδόσεις τους έως ότου αποδοθεί δικαιοσύνη και ικανοποιηθεί η σχολή. Τελικά η Σύγκλητος απέβαλε για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο τον φοιτητή της Νομικής Γ. Γλήνη, ως πρωταίτιο, και αποφάσισε να διακόψει τα μαθήματα για μία ημέρα και να απαγορεύσει την είσοδο μη φοιτητών στο μάθημα του Κωστή216. Οι φοιτητές όμως επέμειναν στις απόψεις τους, αρνούμενοι να αφήσουν τον Κωστή να κάνει μάθημα, γεγονός που οδήγησε τη Σύγκλητο στη

214. Για τα σχετικά γεγονότα βλ. Π.Σ., 22 Φεβρ., 24 Φεβρ., 25 Φεβρ., 26 Φεβρ., 27 Φεβρ., 28 Φεβρ., 5 Μαρτ., 14 Μαρτ., 21 Απρ., 17 Ιουν., 24 Σεπτ. 1860 και Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχείο Πρωτοκόλλου, Πανεπιστημιακό έτος 1859-1860, φάκ. 3.6. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 96-100.

215. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, 27 Φεβρ. 1860.

216. Τη σχετική προκήρυξη της Συγκλήτου βλ. στην εφ. Αθηνά, 27 Φεβρ. 1860. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 97.

Σελ. 528
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/529.gif&w=600&h=915

λήψη αυστηρότερων μέτρων: αποφάσισε να αποβάλει από το Πανεπιστήμιο όλους τους φοιτητές της Νομικής και να μη δεχθεί την επανεγγραφή τους στο δεύτερο εξάμηνο, παρά μόνο αν θα δήλωναν εγγράφως ότι μετανοούν για τη στάση τους και αποδοκιμάζουν τις ταραχές που έγιναν στις παραδόσεις του Κωστή217. Συγχρόνως απέβαλε για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο πέντε φοιτητές της Νομικής ως πρωταίτιους. Επρόκειτο για φοιτητές με σημαντικό ρόλο στα κινήματα της νεολαίας : δύο απ' αυτούς, ο Κων. Σαράβας και ο Δημ. Καλαμαριώτης, είχαν πρωταγωνιστήσει στα Σκιαδικά και ένας άλλος, ο Σπυρ. Μαυρομμάτης, ήταν μέλος της επιτροπής φοιτητών η οποία είχε ζητήσει τον Δεκέμβριο του 1859 τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης218. Οι φοιτητές της Νομικής αντέδρασαν συλλογικά στις παραπάνω αποφάσεις. Σε υπόμνημα προς τη Σύγκλητο, που έφερε 190 υπογραφές, ανέφεραν ότι θεωρούσαν «εξευτελιστικόν» να κάνουν δήλωση μετανοίας και ζητούσαν την ανάκληση της ποινής των τιμωρημένων συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι ενέχονται όλοι στις ταραχές219. Τελικά, λίγοι μόνο φοιτητές συμμορφώθηκαν με την απαίτηση της Συγκλήτου220. Αυτό υποχρέωσε τη Σύγκλητο να αναζητήσει μια άλλη πιο «αξιοπρεπή» λύση, καλώντας τους φοιτητές να δηλώσουν απλώς ότι δεν πήραν μέρος στις αταξίες, πράγμα που εκαναν221.

Τα παραπάνω γεγονότα έχουν αρκετά κοινά στοιχεία με άλλες προηγούμενες φοιτητικές κινητοποιήσεις, όπως αυτή του 1857 κατά του Ραγκαβή. Το καινούριο είναι η ανάμιξη στις ταραχές φοιτητών με πιο προωθημένη πολιτική συνείδηση, η αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετώπισε την υπόθεση η Σύγκλητος, εφαρμόζοντας για πρώτη ίσως φορά την αρχή της συλλογικής ευ-

217. Βλ. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1041,5 Μαρτ. 1860 και Αιών, αρ. 1865,9 Μαρτ. 1860. Η σχετική απόφαση πάρθηκε, όπως όριζε ο Κανονισμός του Πανεπιστημίου, με τη σύμφωνη γνώμη του υπουργού Παιδείας (βλ. έγγραφό του προς την πρυτανεία, Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ό.π.).

218. Οι άλλοι δύο ήταν ο Δημ. Καρακατσάνης και ο Ιω. Ζαΐμης.

219. Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ο .π., όπου η αναφορά με τα ονόματα· πβ. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 35, 5 Μαρτ. 1860 και Αιών, αρ. 1865,9 Μαρτ. 1860.

220. Π.Σ., 5 Μαρτ. 1860.

221. Στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο .π., υπάρχει κατάλογος με τα ονόματα 304 φοιτητών της Νομικής «μη μετασχόντων» στις αταξίες (7 Μαρτ. 1860). Πβ. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 38,16 Μαρτ. 1860. Ας σημειωθεί ότι η στάση της Συγκλήτου απέναντι στους αποβληθέντες φοιτητές δεν άλλαξε. Παρά τις εκκλήσεις των ίδιων αλλά και του Κωστή να αρθεί η ποινή τους, τελικά δεν έγιναν δεκτοί για εγγραφή παρά στις αρχές του επόμενου ακαδημαϊκού έτους (βλ. Π.Σ., 17 Ιουν. 1860 και Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ό.π., έγγρ. από 7 Ιουν. και 24 Σεπτ. 1860).

Σελ. 529
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/530.gif&w=600&h=915

ευθύνης, και η άρνηση των φοιτητών να πειθαρχήσουν στις αποφάσεις της. Αναμφίβολα οι κινητοποιήσεις τροφοδοτήθηκαν από το οξυμένο πολιτικό κλίμα της εποχής, κάτι που επισημαίνεται και από τον πρύτανη Β. Οικονομίδη. Στον καθιερωμένο πρυτανικό Λόγο, που εκφώνησε τον Σεπτέμβριο του 1860, ο Οικονομίδης θεωρεί τις φοιτητικές ταραχές ως παρέκκλιση από τα ακαδημαϊκά νόμιμα και επιρρίπτει την ευθύνη στην πολιτική που παρασύρει τους φοιτητές σε συμπεριφορές ανοίκειες προς τα καθήκοντα τους. «Η άκαιρος

επίδειξις φιλοπατρίας ουδέποτε ωφέλησε, μάλιστα δε η των διά την ηλικίαν

απείρως περί τα κοινά πράγματα εχόντων, ους ευκόλως δύναται να μεταχειρισθή έρμαιον πολιτική δημοκόπος και πονηρά»222 .

Ηταν φυσικό ο πρύτανης, εκπροσωπώντας έναν από τη φύση του συντηρητικό θεσμό, όπως το Πανεπιστήμιο, να θέλει να διαφυλάξει την εσωτερική ηρεμία του ιδρύματος, προϋπόθεση για την καλή λειτουργία του, και να συμβουλεύει τους φοιτητές να ασχολούνται αποκλειστικά με «την επιστημονικήν και ηθικήν αυτών βελτίωσιν»223. Η θέση αυτή όμως δεν εκπροσωπούσε ολόκληρη την πανεπιστημιακή κοινότητα και σίγουρα η εφαρμογή της ήταν ανέφικτη σε μια εποχή πολιτικού αναβρασμού και ανακατατάξεων στις οποίες είχε εμπλακεί το δυναμικότερο κομμάτι της νεολαίας.

Δύο χρόνια αργότερα, η επανάσταση του 1862 θα αναγνωρίσει επίσημα τη συμβολή του Πανεπιστημίου ως συλλογικού σώματος στο αντιοθωνικό κίνημα. Απευθυνόμενος με επιστολή του τον Οκτώβριο του 1862 ο υπουργός Παιδείας Επαμ. Δεληγιώργης στον πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλο, θα τονίσει ότι το Πανεπιστήμιο «δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν και ενέσταξεν εις τας καρδίας αυτής το αίσθημα της αντιστάσεως προς τους εχθρούς της ευνομίας. Μετά εικοσιπενταετηρίδα δε το Πανεπιστήμιον, την ανατροφήν του έθνους επιμελούμενον, παρήγαγε την επανάστασιν!»224. Η αναγνώριση του Πανεπιστημίου ως «παραγωγού» της επανάστασης ήταν μια εκδήλωση ευγνωμοσύνης προς το ίδρυμα για τη συμβολή του στη φιλελεύθερη διαπαιδαγώγηση της σπουδάζουσας νεολαίας. Παράλληλα όμως υποδήλωνε και τη σπουδαιότητα που απέδιδε η επανάσταση στο Πανεπιστήμιο ως εκπαιδευτικό και εθνικό θεσμό μέσα στις νέες συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί με το κίνημα του Ο-

222. Β. Οικονομίδης-Α. Πάλλης, Λόγοι, 1860, σ. 8.

223. Στο ίδιο, σ. 9.

224. [Επαμ. Δεληγιώργης], Τοις φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου εις ενθύμησιν αρχαίου συμμαθητού, Αθήνα 1863, σ. 5.

Σελ. 530
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/531.gif&w=600&h=915

Οκτωβρίου και την έξωση του Όθωνα. Αμέσως μετά το κίνημα η Προσωρινή Κυβέρνηση μετονόμασε το Πανεπιστήμιο από «Οθώνειον» σε «Εθνικόν», υπογραμμίζοντας με τον τρόπο αυτό την απομάκρυνσή του από ό,τι το έδενε με το προηγούμενο καθεστώς και την ανακήρυξή του σε «ίδρυμα κοινόν ολοκλήρου του έθνους και σύμβολον των ελπίδων αυτού»225.

Στην επιστολή του προς τον πρύτανη ο Δεληγιώργης θέτει και ένα άλλο ζήτημα, αυτό του «ασύλου» του Πανεπιστημίου, διαβεβαιώνοντας τον ότι η επανάσταση σέβεται τον θεσμό αυτόν και ότι «μία των πρωτίστων αυτής φροντίδων έσεται η οχύρωσις αυτού». Ο όρος άσυλο χρησιμοποιείται εδώ με την

έννοια της ακαδημαϊκής ελευθερίας -που έχει τις ρίζες της στα προνόμια που

απολάμβαναν τα μεσαιωνικά Πανεπιστήμια, διασφαλίζοντάς τους ένα καθεστώς εσωτερικής αυτονομίας226- και αναφέρεται σε ένα πρόσφατο γεγονός : στην απόλυση από το Πανεπιστήμιο δύο καθηγητών, του Φ. Ιωάννου και του Μιχ. Ποτλή, επειδή ο πρώτος είχε στενές σχέσεις με το παλάτι, ενώ ο δεύτερος είχε χρηματίσει υπουργός Δικαιοσύνης στα χρόνια 1860-1862. «Αλλ' η πολιτεία των παυθέντων καθηγητών», τονίζεται στην επιστολή, «εταυτίζετο τη του πεσόντος συστήματος· αν δε της επαναστάσεως σκοπός είναι η ανατροπή των κακώς κειμένων και η ασφάλισις του μέλλοντος, οι καθηγηταί ούτοι ήσαν διπλούν πρόσκομμα τη επαναστάσει την οποίαν τελούμεν».

Στην απαντητική επιστολή του προς τον Δεληγιώργη ο πρύτανης Π. Παπαρρηγόπουλος αναφέρεται και αυτός στη συμβολή του Πανεπιστημίου στην

ανατροπή του παλαιού καθεστώτος «όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του έθνους»· εκφράζει όμως έμμεσα και τη δυσφορία των μελών της Συγκλήτου για την απόλυση των δύο συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι στο

έργο αυτό συνετέλεσε «άπας ο σύλλογος των καθηγητών (...) ελευθέρως και ευσυνειδήτως αναπτύξας αείποτε τη ελληνική νεολαία τας αναλλοιώτους της

225. Στο ίδιο, σ. 3.

226. Βλ. Jacques Le Goff, Pour un autre Moyen Âge. Temps, travail et culture en Occident: 18 essais, Παρίσι, Gallimard, 1977, a. 203-204. Για την ακαδημαϊκή ελευθερία στα νεότερα χρόνια, με την έννοια της διασφάλισης της ελεύθερης επιστημονικής διδασκαλίας και ερευνάς στο Πανεπιστήμιο, βλ. το άρθρο του Αριστ. Μάνεση, «Η συνταγματική προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας», Ο Πολίτης, τχ. 6, Νοέμβριος 1976, σ. 16-32 (το ίδιο στο Συνταγματική θεωρία και πράξη, Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1980, σ. 674714). Επίσης, Π. Γ. Δαγτόγλου, Συνταγματικό Δίκαιο και ατομικά δικαιώματα, Α', Αθήνα-Κομοτηνή, Σάκκουλας, 1991, σ. 677-714. Το πανεπιστημιακό άσυλο θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά το 1982 με τον νόμο πλαίσιο 1268 (άρθρο 2). Βλ. Σπ. Α. Μεταλληνός, Ο νόμος πλαίσιο για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, Αθήνα-Κομοτηνή 1982, σ. 9-12. Πβ. εδώ, σ. 509-510.

Σελ. 531
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/532.gif&w=600&h=915

επιστήμης αρχάς, αίτινες φύσει ούσαι ανεξάρτητοι των κατ' ιδίαν δοξασιών,

εξίσου παρά πάντων επί εικοσιπενταετίαν ανενδότως διεκηρύχθησαν και εκαρποφορήθησαν». Στο ίδιο θέμα, τις απολύσεις των δύο καθηγητών, φαίνεται να

αναφέρεται και η επισήμανση του πρύτανη ότι η ελευθερία της επιστήμης «εκτίθεται» όταν παρασύρεται «υπό της δίνης των πολιτικών περισπασμών»227.

Η δήλωση του πρύτανη ότι «άπας ο σύλλογος των καθηγητών» συνετέλεσε στην κατάλυση του προηγούμενου καθεστώτος αναπαράγει κατά κάποιον τρόπο την ανάλογη θέση του Δεληγιώργη, με τη διαφορά ότι ο πρύτανης αναφέρεται, για τους λόγους που είδαμε παραπάνω, όχι αφηρημένα στο Πανεπιστήμιο, όπως έκανε ο Δεληγιώργης, αλλά στο σύνολο των καθηγητών. Βέβαια, το Πανεπιστήμιο με τον φιλελεύθερο γενικά προσανατολισμό του συνεισέφερε στην αλλαγή του πολιτικού συστήματος, λίγοι όμως ήταν οι καθηγητές που ήρθαν άμεσα ή έμμεσα σε ρήξη με το οθωνικό καθεστώς : κυρίως ο καθηγητής της Νομικής Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε διωχθεί από το Πανεπιστήμιο για τις φιλελεύθερες Ιδέες του το 1852, και οι καθηγητές Διομήδης Κυριακού της Νομικής και Κων. Βουσάκης της Ιατρικής228. Η μεγάλη «τιμή» ανήκε στους φοιτητές και αυτούς κυρίως φαίνεται ότι είχε στον νου του ο Δεληγιώργης, παλαιός συναγωνιστής τους, όταν μιλούσε για τη συμβολή του Πανεπιστημίου στην επανάσταση. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι την επιστολή του προς τον πρύτανη ο Δεληγιώργης τη συμπεριλαμβάνει το 1863 σε φυλλάδιο του απευθυνόμενο στους φοιτητές «εις ενθύμησιν αρχαίου συμμαθητού»229.

2 2 7. Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 170. Για τις εκδηλώσεις αλληλεγγύης στον Φ. Ιωάννου βλ. Π.Σ., 25 και 26 Οκτ. 1862, 28 Οκτ. 1862,2 Μαΐου 1863,1 Ιουν. 1863, 4 Οκτ. 1863. Πβ. Παν. Πατριαρχέας, Φίλιππος Ιωάννου, ο από καθέδρας Έλλην φιλόσοφος του 19ου αιώνος, Αθήνα 1936, σ. 20-24. Ο Φ. Ιωάννου θα ξαναδιοριστεί στη θέση του τον Σεπτέμβριο του 1863.

228. Και οι τρεις θα ανταμειφθούν από την επανάσταση για την προσφορά τους. Ο Ν. Σαρίπολος θα ξαναδιοριστεί στη Νομική, ενώ ο Διομήδης Κυριάκου και ο Κων. Βουσάκης θα προαχθούν από έκτακτοι σε τακτικούς καθηγητές. Επίσης θα διοριστεί καθηγητής στη Φιλοσοφική ο Αν. Γεννάδιος, ο οποίος είχε συμμετάσχει ενεργά στο

αντιοθωνικό κίνημα. Και οι τέσσερις αυτοί θα γίνουν μέλη του φιλελεύθερου πολιτικού

συλλόγου «Ρήγας Φερραίος», που ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1862 για να στηρίξει την

επαναστατική κυβέρνηση. Στον ίδιο σύλλογο ανήκαν επίσης ο Γ. Καραμήτσας και ο Γ. Ζαβιτσιάνος, που έγιναν υφηγητές το 1863 και αργότερα καθηγητές. Βλ. Αντ. Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862», ό.π., σ. 25, 41 κ.εξ. Στις διαδικασίες απόλυσης και διορισμού καθηγητών φαίνεται ότι επαιξαν κάποιο ρόλο και οι φοιτητές, ζητώντας από την κυβέρνηση, κατά τον Πανταζίδη (Χρονικόν, σ. 183), «εν ονόματι της νεολαίας παύσεις τινάς και διορισμούς».

229. Βλ. παραπάνω, σημ. 224.

Σελ. 532
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/533.gif&w=600&h=915

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΦΑΛΑΓΓΑ

Ένα από τα βασικά αιτήματα της αντιπολίτευσης κατά τη διάρκεια του

αντιοθωνικού κινήματος ήταν η σύσταση εθνοφυλακής. Θεσμός «με επαναστατική προέλευση και λαϊκή συγκρότηση»230, η εθνοφυλακή συνδέθηκε με συγκεκριμένα πολιτικά και εθνικά αιτήματα. Με τον θεσμό αυτόν θα κατοχυρώνονταν οι συνταγματικοί θεσμοί και θα προστατεύονταν τα δικαιώματα του πολίτη από τις αυθαιρεσίες της εξουσίας, ενώ συγχρόνως θα έμπαιναν οι βάσεις για τη δημιουργία ενός αξιόμαχου στρατού που θα υπηρετούσε τα ελληνικά αλυτρωτικά σχέδια. Το αίτημα της εθνοφυλακής είχε μεγάλη απήχηση στη νεολαία, όπως δείχνουν η πυκνή αρθρογραφία του Μέλλοντος της Πατρίδος γύρω από το ζήτημα αυτό και τα διαβήματα προς την πολιτεία να θεσμοθετήσει την εκπαίδευση των φοιτητών στα όπλα231. Η στάση του Όθωνα στο θέμα της εθνοφυλακής ήταν από επιφυλακτική έως αρνητική. Κάτω από τις πιέσεις όμως της αντιπολίτευσης θα αναγκαστεί να υποχωρήσει. Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 1862 θα δημοσιευθεί ένας νόμος «Περί Εθνοφυλακής»232 , ο οποίος δεν πρόλαβε να εφαρμοστεί.

Αμέσως μετά το κίνημα της 10ης Οκτωβρίου 1862 ένα από τα πρώτα μέτρα που έλαβε η Προσωρινή Κυβέρνηση ήταν η σύσταση εθνοφυλακής στην Αθήνα και τον Πειραιά, με σκοπό τη διαφύλαξη της δημόσιας τάξης και την υποστήριξη της επανάστασης233. Στην επιτροπή που επεξεργάστηκε τον κανονισμό έλαβε μέρος και ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε σχέσεις με ηγετικά στελέχη του κινήματος, όπως ο Δ. Βούλγαρης. Όπως αναφέρει στα Απομνημονεύματά του, λίγο μετά την εκδήλωση του κινήματος «διωρίσθη πενταμελής Επιτροπή, ης καγώ απετέλεσα μέρος (...) και αμέσως μετέβην εις το Δημαρχείον ένθα συγκροτηθέντες επελήφθημεν του έργου και εν τέτταρσιν ημέραις προσωρινόν τινα συνετάξαμεν κανονισμόν, και πεντακισχιλίους ωπλίσαμεν πολίτας...»234 . Παράλληλα εξοπλίστηκαν και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου

230. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 19. Πβ. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 106. Ας σημειωθεί ότι το 1861 εκδίδεται μια Ιστορία της Γαλλικής Εθνοφυλακής από της αρχής μέχρι της σήμερον, ερανισθείσα επιμελώς εκ διαφόρων συγγραμμάτων..., Λονδίνο 1861.

231. Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, ό.π., σ. 103-110.

232. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 46, 3 Σεπτ. 1862, σ. 241-253 (νόμος ,ΨΜΛ', 27 Αυγ. 1862).

233. Το σχετικό ψήφισμα δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αρ. 2, 17 Οκτ. 1862, σ. 5.

234. Βλ. Αυτοβιογραφικά απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαριπόλου, Αθήνα 1889, σ. 61.

Σελ. 533
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/534.gif&w=600&h=915

στημίου γιοι να συνεισφέρουν στο έργο της εθνοφυλακής. Έτσι, «εξ ημέρας αφ' ης ανέτειλεν η 11 Οκτωβρίου, φοιτηταί οπλίται περί τους εξακοσίους ήρξαντο υπό την οδηγίαν των καθηγητών αυτών να εκτελώσι φρουρήσεις εν ημέρα, περιπολίας δ' εν νυκτί προς διατήρησιν της εν τη πρωτευούση τάξεως,

αφ' ης εξήρτητο η του όλου κράτους τάξις»235.

Η ανάθεση στους φοιτητές καθηκόντων εθνοφύλακα δεν ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Η Προσωρινή Κυβέρνηση ακολούθησε μια παράδοση που αναγόταν στα κινήματα του 1848, κατά τη διάρκεια των οποίων είχαν συγκροτηθεί σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες ένοπλα φοιτητικά σώματα για την υποστήριξη των επαναστάσεων236. Παράλληλα όμως ήταν και μια έμπρακτη αναγνώριση της εμπιστοσύνης της κυβέρνησης στους φοιτητές, οι οποίοι με τη συμμετοχή τους στους πολιτικούς αγώνες πριν από το 1862 είχαν συμβάλει «μεγάλως», όπως σημειώνει και πάλι ο Σαρίπολος, «εις το κατόρθωμα της καταλύσεως του Όθωνος»237 .

Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στην εθνοφυλακή επισημοποιήθηκε με ψήφισμα που εξέδωσε η Προσωρινή Κυβέρνηση τον Δεκέμβριο του 1862238. Με το ψήφισμα αυτό αποφασίστηκε η εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο της οπλασκίας και η οργάνωση των φοιτητών και του διδακτικού προσωπικού σε φάλαγγα (τη «φάλαγγα του Πανεπιστημίου»), Το σώμα αυτό θα τελούσε υπό τον αρχηγό της εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς και θα είχε επικεφαλής έναν αξιωματικό του στρατού, διοριζόμενο από την κυβέρνηση μετά από πρόταση των υπουργών Στρατιωτικών και Δημοσίου Εκπαιδεύσεως. Οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί θα εκλέγονταν «κατ' έτος υπό της φάλαγγος, οι μεν λοχαγοί εκ των Καθηγητών και Υφηγητών, οι δε λοιποί και εκ των φοιτητών». Η πανεπιστημιακή φάλαγγα δεν θα εκτελούσε κανονική υπηρεσία εθνοφυλακής· ήταν υποχρεωμένη όμως να συμμετέχει στις ασκήσεις και τις «παρατάξεις» της εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς. Όφειλε επίσης, όσο θα διαρκούσαν «αι παρούσαι έκτακτοι της πατρίδος περιστάσεις» και στον βαθμό που θα το απαιτούσαν οι ανάγκες, να εκτελεί νυχτερινές περιπολίες στην πόλη και άλλες υπηρεσίες ως σώμα εθνοφυλακής239.

235. Π. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1863, σ. 4.

236. Stephen d'Irsay, Histoire des Universités françaises et étrangères, τ. II, Παρίσι 1935, σ. 264,268.

237. Βλ. Αυτοβιογραφικά απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαριπόλου, ό.π.

238. [Επαμ. Δεληγιώργης], Τοις φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., σ. 7-10. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 141-143.

239. Για την πανεπιστημιακή φάλαγγα βλ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 152-163' Χρή-

Σελ. 534
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 515
    

    Μια άλλη σχετική εκδήλωση γίνεται στις 25 Μαρτίου του 1861. Φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο σε ξενοδοχείο για να γιορτάσουν την εθνική επέτειο. Στολίζουν τον χώρο με εικόνες ανδρών του αγώνα του '21 και φιλελλήνων, με «πληθύν σημαιών, εν αις υπερείχε πασών η τρίχρους ιταλική, ην είχον στήσει πλησίον της ελληνικής», και με πίνακες «παριστώντας τας μάλλον αξιομνημονεύτους εποχάς του Έθνους και περιέχοντας τας ακολούθους επιγραφάς...» (Φιλική Εταιρεία, Θούριος του Ρήγα, 25η Μαρτίου 1821 κλπ.). Τον πατριωτικό παλμό της νεολαίας ενίσχυσε με την παρουσία του ο Ζήσης Σωτηρίου, ο οποίος έγινε αντικείμενο θερμών εκδηλώσεων. Στο ίδιο συμπόσιο είχε κληθεί και ένας αντιπολιτευόμενος πρώην βουλευτής, ο οποίος σε πρόποσή του υπέρ της νεολαίας ζήτησε απ' αυτήν να μπει επικεφαλής στον αγώνα για τη διάσωση της χώρας από την παρακμή και τη διαφθορά180. Μέσα στο 1861 επίσης, φοιτητές, που ανήκουν στο πιο ριζοσπαστικοποιημένο τμήμα της νεολαίας, παίρνουν μέρος σε αντιοθωνικές «συνωμοσίες» και κινήματα, όπως αυτό του Μαΐου του 1861. Ένα κίνημα που είχε οργανωθεί από αξιωματικούς κυρίως και διανοούμενους, οι οποίοι σκόπευαν, κατά το κατηγορητήριο, «να μεταβάλωσι το καθεστώς εν Ελλάδι πολίτευμα διά βιαίων μέσων» και να απομακρύνουν τον Όθωνα181.

    ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ

    Οι κινητοποιήσεις από τα Σκιαδικά και ύστερα συνετέλεσαν στην ανάπτυξη

    ενός συλλογικού πνεύματος στους κόλπους της νεολαίας, που βρήκε την έκφρασή του στα τέλη του 1859 σε μια νεανική εφημερίδα. Πρόκειται για το Μέλλον της Πατρίδος, που εκδόθηκε από φοιτητές και απόφοιτους του Πανεπιστημίου τον Νοέμβριο. Την ίδια εποχή φοιτητές επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα δικό τους χώρο συνάντησης και επικοινωνίας : μια φοιτητική λέσχη. Κοινό χαρακτηριστικό και των δύο πρωτοβουλιών είναι ότι προέρχονται από

    άτομα που συμμετέχουν ενεργά στις πολιτικές κινητοποιήσεις της εποχής. Πριν μιλήσουμε όμως γι' αυτά, θα σταθούμε πρώτα σε κάποιες ανάλογες προσπάθειες που είχαν προηγηθεί.

    180. εφ. Αυγή, 27 και 30 Μαρτ. 1861, Το Μέλλον της Πατρίδος, 1 Απρ. 1861 (Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 98-102).

    181. Βούλευμα, αρ. 243, του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», Οκτ. 1861 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, Δ', κυτ. 48, αντίγραφο, σ. 27). Βλ. και Βούλευμα, αρ. 768, του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», Σεπτ. 1861 (ό.π.). Πβ. Χρ. Λάζος, ό.π., σ. 110 κ.εξ.