Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 525-544 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/525.gif&w=600&h=915

ελληνικού γένους και πώς κατά τη Γαλλική Επανάσταση ο καταπιεσμένος λαός ξεσηκώθηκε και γκρέμισε «τα ειδεχθή της απολυτοφροσύνης και της εξουδενώσεως όργανα»205. Είναι φανερός ο στόχος του άρθρου. Με τις επιλεκτικές αναφορές στα μαθήματα του Μανούση ο αρθρογράφος -που θα ήταν μαθητής του Μανούση, όπως και άλλοι συνεργάτες της εφημερίδας- επιχειρεί να ενσωματώσει τη φιλελεύθερη διδασκαλία του στον σύγχρονο αντιπολιτευτικό λόγο και να αναδείξει το πρόσωπο του σε σύμβολο των πολιτικών αγώνων της νεολαίας.

Το Μέλλον της Πατρίδος κυκλοφόρησε ως τον Μάιο του 1861, που αποκαλύφθηκε η λεγόμενη «συνωμοσία» του Μαΐου, την οποία μνημονεύσαμε παραπάνω. Ανάμεσα σ εκείνους που συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν για συμμετοχή στη συνωμοσία ήταν και επτά πρόσωπα, γνωστά από τη δράση τους στο αντιοθωνικό κίνημα, που θεωρήθηκαν ως συνεργάτες της εφημερίδας: οι φοιτητές Ιω. Δούμας, Αθ. Μαλισόβας και Αγαμ. Τριτάκης,ο δικηγόρος Κ. Πολύχρονος, ο Αρ. Γλαράκης, που είχε πάρει δίπλωμα Νομικής το 1861, ο Άγις Κλεομένης και ένας κτηματίας. Με την αφορμή αυτή θα αποφασιστεί και το κλείσιμο της εφημερίδας, η οποία, όπως αναφέρεται σε μεταγενέστερο βούλευμα, είχε σκοπό «να διεγείρη το δημόσιον πνεύμα και τον στρατόν κατά του Βασιλέως» και «δεν έπαυσεν εις παν φύλλον, εις πάσαν σελίδα, και εις πάντα παράγραφον να περιέχη και μίαν φαρμακεράν φράσιν δηλητηριάζουσαν το

αληθές μέλλον της πατρίδος...»206.

Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Τα Σκιαδικά και οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν ως το 1862 εφεραν στο προσκήνιο μια νέα πολιτική δύναμη, τη νεολαία, η οποία συμπαρατάχθηκε με την αντιπολίτευση στον αγώνα κατά του οθωνικού καθεστώτος. Όπως θα γράψει αργότερα ο Αλέξ. Βυζάντιος, φοιτητής στα χρόνια αυτά, «Η μεταξύ ηγεμόνος και λαού πάλη ήρχισε κυρίως από του 1859, αφ' ότου δηλαδή η φιλοδοξία πολιτικών τίνων ανδρών, επιζητούσα πανταχού νέα όπλα και νέους συμμάχους, έρριψεν εις την παλαίστραν ακμαίαν, ισχυράν και επίφοβον δύναμιν, την νεολαίαν. Οι νέοι ανέλαβον τον αγώνα μετά της φυσικής εις την αυτών ηλικίαν ζέσεως και τόλμης, και μικρόν κατά μικρόν θερμαινόμενοι εν

205. Στο ίδιο, αρ. 31, 20 Φεβρ. 1860.

206. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», σ. 15, 19 (βλ. παραπάνω, σημ. 199).

Σελ. 525
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/526.gif&w=600&h=915

τη πάλη, έδωκαν εις αυτόν ευρυτάτας διαστάσεις»207. Για τη σύνθεση της νεολαίας μιλήσαμε ήδη. Ήταν μαθητές και φοιτητές, διπλωματούχοι του Πανεπιστημίου και άλλοι διανοούμενοι, υπάλληλοι και κατώτεροι αξιωματικοί. Σε σύγκριση με τις άλλες ομάδες της αντιπολίτευσης, η πολιτική τους επιρροή ήταν μικρή, διέθεταν όμως μεγαλύτερη συνοχή και αποφασιστικότητα.

Η εμφάνιση της νεολαίας στο πολιτικό προσκήνιο οφείλεται κατά πρώτο λόγο στις πολιτικές συγκυρίες: στην κρίση του ελληνικού πολιτικού συστήματος, που δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για την ανάμιξή της στα δημόσια πράγματα. Ειδικά για τους φοιτητές, πάντως, σημαντικό ρόλο έπαιξε και το ίδιο το Πανεπιστήμιο ως χώρος διαμόρφωσης και παραγωγής μιας πνευματικής ελίτ με φιλελεύθερες πολιτικές απόψεις. Κατά το μεγαλύτερο μέρος τους οι φοιτητές που πρωτοστάτησαν στα γεγονότα ήταν φοιτητές η νεαροί διπλωματούχοι της Νομικής. Βέβαια, η σχολή αυτή αποτελεί, όπως ξέρουμε, τον πόλο έλξης της πλειονότητας των φοιτητών: στα χρόνια 1858/9-1861/2 συγκεντρώνει το 53% των φοιτητών και απολύει το 47% των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου208. Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο ποσοτικό. Η ίδια η Νομική Σχολή, χώρος διαμόρφωσης του μελλοντικού πολιτικού προσωπικού της χώρας, ελεύθερων επαγγελματιών και ανώτερων υπαλλήλων του δημοσίου, έστρεφε τους φοιτητές της περισσότερο από τις άλλες πανεπιστημιακές σχολές προς την πολιτική δράση.

Τα πρότυπα και οι ιδέες της νεολαίας προέρχονταν, «με καθυστέρηση μιας δεκαετίας», από τις επαναστάσεις του 1848 και τους θεωρητικούς τους209 , από τα σύγχρονα κινήματα της Ιταλίας, αλλά και από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Φοιτητής στις αρχές της δεκαετίας του 1850, ο Οδυσσέας Ιάλεμος θυμάται αρκετά χρόνια αργότερα την επιρροή που άσκησε σ' αυτόν και τη γενιά του η φιλελεύθερη, γαλλική κυρίως, σκέψη και λογοτεχνία210. Η ανάγνωση έργων, όπως ο Κρόμβελ του Ουγκώ, όπου οι εργάτες, «τα τέκνα του λαού», μετά την καρατόμηση του βασιλιά Καρόλου Α' κατασκευάζουν τον θρόνο για τη στέψη του Κρόμβελ, και η μελέτη έργων του Λαμενναί211, του

207. Βλ. «Έκθεσις των εν Ελλάδι συμβάντων από Ιουνίου 1862 αχρις Ιουνίου 1865», εφ. Νέον Άστυ, αρ. 413,30 Ιαν. 1903 (πρώτη δημοσίευση στο Εθνικόν Ημερολόγιον του Μ. Βρετού, 1866, σ. 275-315). Ο ίδιος θα γράψει επίσης: το «αλλόκοτον» κίνημα του 1859, «έρριψε διά μιας εις την πολιτικήν παλαίστραν την νεολαίαν και εγένετο η αφετηρία της μετά τρία έτη μεταπολιτεύσεως». Βλ. Έργα Α. Σ. Βυζαντίου, Αθήνα 1893, σ. ζ'.

208. Βλ. εδώ, σ. 306,402.

209. Αντ. Λιάκος, Η Ιταλική ενοποίηση, ό.π., σ. 100.

210. Οδυσσεύς Ιάλεμος, «Ο "Κρόμβελ" του Βίκτωρος Ουγώ...», ό.π., σ. 117 κ.εξ.

211. Από το τυπογραφείο του «Μέλλοντος της Πατρίδος» εκδόθηκαν δύο έργα του

Σελ. 526
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/527.gif&w=600&h=915

Μαντσίνι212, του Λουΐ Μπλάν και του Λαμαρτίνου «κατέστησαν ημάς»,γράφει ο Ιάλεμος, «σύννοας και μελαγχολικούς και απέσπασαν την καρδίαν και την διάνοιαν ημών από των ελαφρών διαχύσεων, από των φαιδρών ενασχολήσεων περί την αποκλειστικήν λατρείαν του θεού της αγάπης (...) Η μελέτη των συγγραφών εκείνων ηύρυνε τον κύκλον των σκέψεών μας, ενίσχυσε το αίσθημα του έρωτος της πατρίδος, εθέρμανε τας ψυχάς ημών υπέρ της ελευθερίας». Τον κατάλογο των παραπάνω έργων θα μπορούσε να εμπλουτίσει κανείς, προσθέτοντας, για παράδειγμα, τις βιογραφίες και τα απομνημονεύματα του Γαριβάλδη, που κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα στα χρόνια 1859-1861.

Η ελληνική νεολαία, η σωστότερα το πιο ανήσυχο τμήμα της, ανοιχτή στα σύγχρονα ρεύματα, θα ενσωματώσει στην πολιτική ιδεολογία της τα πατριωτικά και φιλελεύθερα κηρύγματα της εποχής, προσαρμόζοντάς τα στην ελληνική περίπτωση, ενώ θα διαμορφώσει συγχρόνως και ανάλογους τρόπους συμπεριφοράς. Βασικά στοιχεία της συμπεριφοράς της είναι ο ενθουσιασμός, το πάθος και η αγωνιστικότητα, στοιχεία που τα είδαμε στις διαδηλώσεις των Σκιαδικών και που γίνονται εντονότερα όσο ανεβαίνει το θερμόμετρο του αντιοθωνικού κινήματος και αυξάνονται τα κατασταλτικά μέτρα της πολιτείας. Έντονο είναι επίσης το πνεύμα της φιλοπατρίας και του ρομαντικού ηρωισμού, που προβάλλεται ιδιαίτερα από τον αντιπολιτευόμενο τύπο, και το αίσθημα της αλληλεγγύης. Οι κατηγορούμενοι που προσάγονται στη δικαιοσύνη υπερασπίζονται με παρρησία τις ιδέες τους και μιλούν για την ανιδιοτέλεια των προθέσεών τους. Σταθερό μοτίβο στις απολογίες τους είναι ότι αγωνίστηκαν για το Σύνταγμα, για την επανόρθωση της «φθισικής» κατάστασης της χώρας, αλλά και για την «τιμή» της νεολαίας213. Τις δίκες παρακολουθεί πλήθος νέων που διαμαρτύρονται για τις διώξεις τους και τους επευφημούν

F. Lamennais, Λόγοι ενός πιστού, Φ. Λαμενναί, εκ του Γαλλικού, επιμελεία και δαπάνη Γ. Α. Μαντζούνη, Αθήνα 1860 και Η ελευθερία και ο απολυτισμός, Φ. Λαμενναί, επιμελεία και δαπάνη Γ. Α. Μαντζούνη, Αθήνα 1861, ενώ αρκετά χρόνια πριν είχε μεταφραστεί το έργο του Βιβλίον του λαού, Αθήνα 1841.

212. Βλ. Ο Ματζίνης και το Ρωμαϊκόν Κράτος ήτοι επανάστασις της Ρώμης κατά το 1848, Αθήνα 1860.

213. Έτσι απαντούν στο κατηγορητήριο τρεις από τους κατηγορούμενους για τα Σκιαδικά, που δικάζονται τον Ιανουάριο του 1860: ο Δημ. Βρατσάνος και δύο φοιτητές, ο Δημ. Καλαμαριώτης και ο Κων. Σαράβας (Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 20, 20 Ιαν. 1860). Στο ίδιο φύλλο εξαίρεται η στάση των κατηγορουμένων, οι οποίοι μετά την καταδίκη τους «αρνηθέντες πάσαν αναβολήν της επιβληθείσης αυτοίς ποινής διευθύνθησαν αμέσως εις τας φυλακάς του Γκαρβολά παρακολουθούμενοι υπό πλείστων νέων συνοδευσάντων αυτούς μετ' αδελφικής στοργής μέχρι του νέου διαιτήματός των».

Σελ. 527
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/528.gif&w=600&h=915

για την καρτερία και την ηρωϊκή στάση τους απέναντι στους δικαστές, αναδεικνύοντάς τους σε σύμβολα της αντίστασης κατά της οθωνικής «τυραννίας». Οι ίδιοι συνοδεύουν συχνά ως τις φυλακές του Γκαρμπολά ή του Μεντρεσέ εκείνους που καταδικάζονται.

Στοιχεία της συμπεριφοράς αυτής βρίσκουμε και σε άλλες εκδηλώσεις της νεολαίας. Στο Πανεπιστήμιο οι παραδοσιακές ταραχές προσλαμβάνουν τώρα καθαρά πολιτικό χαρακτήρα, καθώς αναμιγνύονται σ' αυτές και φοιτητές που πρωτοστατούν στα κινήματα της νεολαίας. Αυτό δείχνει ένα επεισόδιο με κεντρικό πρόσωπο τον υφηγητή Κων. Κωστή, ο οποίος είχε διοριστεί πρόσφατα υφηγητής του ποινικού δικαίου στη Νομική Σχολή. Τον Φεβρουάριο του 1860 φοιτητές της Νομικής και άλλων σχολών ξεσπούν σε αποδοκιμασίες κατά του Κωστή, εμποδίζοντάς τον να αρχίσει τα μαθήματά του214. Αιτία ήταν το ότι ο νεαρός υφηγητής όφειλε τον διορισμό του, κατά τους ισχυρισμούς των φοιτητών, όχι στα επιστημονικά του προσόντα αλλά στο ότι ήταν γιός καθηγητή -του καθηγητή της Ιατρικής Ν. Κωστή, προσωπικού γιατρού της βασίλισσας Αμαλίας. Οι φοιτητές, γράφει η εφημερίδα Το Μέλλον της Πατρίδος, θεώρησαν καθήκον τους «να διαμαρτυρηθώσι κατά των τίτλων της ανικανότητος και των πατρικών σχέσεων διά τρόπου αποδεικνύοντος την μεγαλυτέραν ευαισθησίαν υπέρ της υπολήψεως και του μέλλοντος του ανωτάτου της Ελλάδος εκπαιδευτηρίου»215. Προφανώς, εκείνο που τους ενόχλησε περισσότερο ήταν το ότι ο πατέρας του Κων. Κωστή είχε στενές σχέσεις με το παλάτι.

Η Σύγκλητος και η Νομική Σχολή θεώρησαν το επεισόδιο πολύ σοβαρό, όχι μόνο για τον ίδιο τον υφηγητή αλλά και για την «ελευθερία του διδάσκειν». Μάλιστα οι καθηγητές της Νομικής αποφάσισαν να διακόψουν τις παραδόσεις τους έως ότου αποδοθεί δικαιοσύνη και ικανοποιηθεί η σχολή. Τελικά η Σύγκλητος απέβαλε για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο τον φοιτητή της Νομικής Γ. Γλήνη, ως πρωταίτιο, και αποφάσισε να διακόψει τα μαθήματα για μία ημέρα και να απαγορεύσει την είσοδο μη φοιτητών στο μάθημα του Κωστή216. Οι φοιτητές όμως επέμειναν στις απόψεις τους, αρνούμενοι να αφήσουν τον Κωστή να κάνει μάθημα, γεγονός που οδήγησε τη Σύγκλητο στη

214. Για τα σχετικά γεγονότα βλ. Π.Σ., 22 Φεβρ., 24 Φεβρ., 25 Φεβρ., 26 Φεβρ., 27 Φεβρ., 28 Φεβρ., 5 Μαρτ., 14 Μαρτ., 21 Απρ., 17 Ιουν., 24 Σεπτ. 1860 και Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχείο Πρωτοκόλλου, Πανεπιστημιακό έτος 1859-1860, φάκ. 3.6. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 96-100.

215. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, 27 Φεβρ. 1860.

216. Τη σχετική προκήρυξη της Συγκλήτου βλ. στην εφ. Αθηνά, 27 Φεβρ. 1860. Πβ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 97.

Σελ. 528
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/529.gif&w=600&h=915

λήψη αυστηρότερων μέτρων: αποφάσισε να αποβάλει από το Πανεπιστήμιο όλους τους φοιτητές της Νομικής και να μη δεχθεί την επανεγγραφή τους στο δεύτερο εξάμηνο, παρά μόνο αν θα δήλωναν εγγράφως ότι μετανοούν για τη στάση τους και αποδοκιμάζουν τις ταραχές που έγιναν στις παραδόσεις του Κωστή217. Συγχρόνως απέβαλε για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο πέντε φοιτητές της Νομικής ως πρωταίτιους. Επρόκειτο για φοιτητές με σημαντικό ρόλο στα κινήματα της νεολαίας : δύο απ' αυτούς, ο Κων. Σαράβας και ο Δημ. Καλαμαριώτης, είχαν πρωταγωνιστήσει στα Σκιαδικά και ένας άλλος, ο Σπυρ. Μαυρομμάτης, ήταν μέλος της επιτροπής φοιτητών η οποία είχε ζητήσει τον Δεκέμβριο του 1859 τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης218. Οι φοιτητές της Νομικής αντέδρασαν συλλογικά στις παραπάνω αποφάσεις. Σε υπόμνημα προς τη Σύγκλητο, που έφερε 190 υπογραφές, ανέφεραν ότι θεωρούσαν «εξευτελιστικόν» να κάνουν δήλωση μετανοίας και ζητούσαν την ανάκληση της ποινής των τιμωρημένων συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι ενέχονται όλοι στις ταραχές219. Τελικά, λίγοι μόνο φοιτητές συμμορφώθηκαν με την απαίτηση της Συγκλήτου220. Αυτό υποχρέωσε τη Σύγκλητο να αναζητήσει μια άλλη πιο «αξιοπρεπή» λύση, καλώντας τους φοιτητές να δηλώσουν απλώς ότι δεν πήραν μέρος στις αταξίες, πράγμα που εκαναν221.

Τα παραπάνω γεγονότα έχουν αρκετά κοινά στοιχεία με άλλες προηγούμενες φοιτητικές κινητοποιήσεις, όπως αυτή του 1857 κατά του Ραγκαβή. Το καινούριο είναι η ανάμιξη στις ταραχές φοιτητών με πιο προωθημένη πολιτική συνείδηση, η αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετώπισε την υπόθεση η Σύγκλητος, εφαρμόζοντας για πρώτη ίσως φορά την αρχή της συλλογικής ευ-

217. Βλ. εφ. Η Ελπίς, αρ. 1041,5 Μαρτ. 1860 και Αιών, αρ. 1865,9 Μαρτ. 1860. Η σχετική απόφαση πάρθηκε, όπως όριζε ο Κανονισμός του Πανεπιστημίου, με τη σύμφωνη γνώμη του υπουργού Παιδείας (βλ. έγγραφό του προς την πρυτανεία, Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ό.π.).

218. Οι άλλοι δύο ήταν ο Δημ. Καρακατσάνης και ο Ιω. Ζαΐμης.

219. Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ο .π., όπου η αναφορά με τα ονόματα· πβ. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 35, 5 Μαρτ. 1860 και Αιών, αρ. 1865,9 Μαρτ. 1860.

220. Π.Σ., 5 Μαρτ. 1860.

221. Στο Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο .π., υπάρχει κατάλογος με τα ονόματα 304 φοιτητών της Νομικής «μη μετασχόντων» στις αταξίες (7 Μαρτ. 1860). Πβ. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 38,16 Μαρτ. 1860. Ας σημειωθεί ότι η στάση της Συγκλήτου απέναντι στους αποβληθέντες φοιτητές δεν άλλαξε. Παρά τις εκκλήσεις των ίδιων αλλά και του Κωστή να αρθεί η ποινή τους, τελικά δεν έγιναν δεκτοί για εγγραφή παρά στις αρχές του επόμενου ακαδημαϊκού έτους (βλ. Π.Σ., 17 Ιουν. 1860 και Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, ό.π., έγγρ. από 7 Ιουν. και 24 Σεπτ. 1860).

Σελ. 529
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/530.gif&w=600&h=915

ευθύνης, και η άρνηση των φοιτητών να πειθαρχήσουν στις αποφάσεις της. Αναμφίβολα οι κινητοποιήσεις τροφοδοτήθηκαν από το οξυμένο πολιτικό κλίμα της εποχής, κάτι που επισημαίνεται και από τον πρύτανη Β. Οικονομίδη. Στον καθιερωμένο πρυτανικό Λόγο, που εκφώνησε τον Σεπτέμβριο του 1860, ο Οικονομίδης θεωρεί τις φοιτητικές ταραχές ως παρέκκλιση από τα ακαδημαϊκά νόμιμα και επιρρίπτει την ευθύνη στην πολιτική που παρασύρει τους φοιτητές σε συμπεριφορές ανοίκειες προς τα καθήκοντα τους. «Η άκαιρος

επίδειξις φιλοπατρίας ουδέποτε ωφέλησε, μάλιστα δε η των διά την ηλικίαν

απείρως περί τα κοινά πράγματα εχόντων, ους ευκόλως δύναται να μεταχειρισθή έρμαιον πολιτική δημοκόπος και πονηρά»222 .

Ηταν φυσικό ο πρύτανης, εκπροσωπώντας έναν από τη φύση του συντηρητικό θεσμό, όπως το Πανεπιστήμιο, να θέλει να διαφυλάξει την εσωτερική ηρεμία του ιδρύματος, προϋπόθεση για την καλή λειτουργία του, και να συμβουλεύει τους φοιτητές να ασχολούνται αποκλειστικά με «την επιστημονικήν και ηθικήν αυτών βελτίωσιν»223. Η θέση αυτή όμως δεν εκπροσωπούσε ολόκληρη την πανεπιστημιακή κοινότητα και σίγουρα η εφαρμογή της ήταν ανέφικτη σε μια εποχή πολιτικού αναβρασμού και ανακατατάξεων στις οποίες είχε εμπλακεί το δυναμικότερο κομμάτι της νεολαίας.

Δύο χρόνια αργότερα, η επανάσταση του 1862 θα αναγνωρίσει επίσημα τη συμβολή του Πανεπιστημίου ως συλλογικού σώματος στο αντιοθωνικό κίνημα. Απευθυνόμενος με επιστολή του τον Οκτώβριο του 1862 ο υπουργός Παιδείας Επαμ. Δεληγιώργης στον πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλο, θα τονίσει ότι το Πανεπιστήμιο «δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν και ενέσταξεν εις τας καρδίας αυτής το αίσθημα της αντιστάσεως προς τους εχθρούς της ευνομίας. Μετά εικοσιπενταετηρίδα δε το Πανεπιστήμιον, την ανατροφήν του έθνους επιμελούμενον, παρήγαγε την επανάστασιν!»224. Η αναγνώριση του Πανεπιστημίου ως «παραγωγού» της επανάστασης ήταν μια εκδήλωση ευγνωμοσύνης προς το ίδρυμα για τη συμβολή του στη φιλελεύθερη διαπαιδαγώγηση της σπουδάζουσας νεολαίας. Παράλληλα όμως υποδήλωνε και τη σπουδαιότητα που απέδιδε η επανάσταση στο Πανεπιστήμιο ως εκπαιδευτικό και εθνικό θεσμό μέσα στις νέες συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί με το κίνημα του Ο-

222. Β. Οικονομίδης-Α. Πάλλης, Λόγοι, 1860, σ. 8.

223. Στο ίδιο, σ. 9.

224. [Επαμ. Δεληγιώργης], Τοις φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου εις ενθύμησιν αρχαίου συμμαθητού, Αθήνα 1863, σ. 5.

Σελ. 530
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/531.gif&w=600&h=915

Οκτωβρίου και την έξωση του Όθωνα. Αμέσως μετά το κίνημα η Προσωρινή Κυβέρνηση μετονόμασε το Πανεπιστήμιο από «Οθώνειον» σε «Εθνικόν», υπογραμμίζοντας με τον τρόπο αυτό την απομάκρυνσή του από ό,τι το έδενε με το προηγούμενο καθεστώς και την ανακήρυξή του σε «ίδρυμα κοινόν ολοκλήρου του έθνους και σύμβολον των ελπίδων αυτού»225.

Στην επιστολή του προς τον πρύτανη ο Δεληγιώργης θέτει και ένα άλλο ζήτημα, αυτό του «ασύλου» του Πανεπιστημίου, διαβεβαιώνοντας τον ότι η επανάσταση σέβεται τον θεσμό αυτόν και ότι «μία των πρωτίστων αυτής φροντίδων έσεται η οχύρωσις αυτού». Ο όρος άσυλο χρησιμοποιείται εδώ με την

έννοια της ακαδημαϊκής ελευθερίας -που έχει τις ρίζες της στα προνόμια που

απολάμβαναν τα μεσαιωνικά Πανεπιστήμια, διασφαλίζοντάς τους ένα καθεστώς εσωτερικής αυτονομίας226- και αναφέρεται σε ένα πρόσφατο γεγονός : στην απόλυση από το Πανεπιστήμιο δύο καθηγητών, του Φ. Ιωάννου και του Μιχ. Ποτλή, επειδή ο πρώτος είχε στενές σχέσεις με το παλάτι, ενώ ο δεύτερος είχε χρηματίσει υπουργός Δικαιοσύνης στα χρόνια 1860-1862. «Αλλ' η πολιτεία των παυθέντων καθηγητών», τονίζεται στην επιστολή, «εταυτίζετο τη του πεσόντος συστήματος· αν δε της επαναστάσεως σκοπός είναι η ανατροπή των κακώς κειμένων και η ασφάλισις του μέλλοντος, οι καθηγηταί ούτοι ήσαν διπλούν πρόσκομμα τη επαναστάσει την οποίαν τελούμεν».

Στην απαντητική επιστολή του προς τον Δεληγιώργη ο πρύτανης Π. Παπαρρηγόπουλος αναφέρεται και αυτός στη συμβολή του Πανεπιστημίου στην

ανατροπή του παλαιού καθεστώτος «όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του έθνους»· εκφράζει όμως έμμεσα και τη δυσφορία των μελών της Συγκλήτου για την απόλυση των δύο συναδέλφων τους, δηλώνοντας ότι στο

έργο αυτό συνετέλεσε «άπας ο σύλλογος των καθηγητών (...) ελευθέρως και ευσυνειδήτως αναπτύξας αείποτε τη ελληνική νεολαία τας αναλλοιώτους της

225. Στο ίδιο, σ. 3.

226. Βλ. Jacques Le Goff, Pour un autre Moyen Âge. Temps, travail et culture en Occident: 18 essais, Παρίσι, Gallimard, 1977, a. 203-204. Για την ακαδημαϊκή ελευθερία στα νεότερα χρόνια, με την έννοια της διασφάλισης της ελεύθερης επιστημονικής διδασκαλίας και ερευνάς στο Πανεπιστήμιο, βλ. το άρθρο του Αριστ. Μάνεση, «Η συνταγματική προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας», Ο Πολίτης, τχ. 6, Νοέμβριος 1976, σ. 16-32 (το ίδιο στο Συνταγματική θεωρία και πράξη, Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1980, σ. 674714). Επίσης, Π. Γ. Δαγτόγλου, Συνταγματικό Δίκαιο και ατομικά δικαιώματα, Α', Αθήνα-Κομοτηνή, Σάκκουλας, 1991, σ. 677-714. Το πανεπιστημιακό άσυλο θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά το 1982 με τον νόμο πλαίσιο 1268 (άρθρο 2). Βλ. Σπ. Α. Μεταλληνός, Ο νόμος πλαίσιο για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, Αθήνα-Κομοτηνή 1982, σ. 9-12. Πβ. εδώ, σ. 509-510.

Σελ. 531
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/532.gif&w=600&h=915

επιστήμης αρχάς, αίτινες φύσει ούσαι ανεξάρτητοι των κατ' ιδίαν δοξασιών,

εξίσου παρά πάντων επί εικοσιπενταετίαν ανενδότως διεκηρύχθησαν και εκαρποφορήθησαν». Στο ίδιο θέμα, τις απολύσεις των δύο καθηγητών, φαίνεται να

αναφέρεται και η επισήμανση του πρύτανη ότι η ελευθερία της επιστήμης «εκτίθεται» όταν παρασύρεται «υπό της δίνης των πολιτικών περισπασμών»227.

Η δήλωση του πρύτανη ότι «άπας ο σύλλογος των καθηγητών» συνετέλεσε στην κατάλυση του προηγούμενου καθεστώτος αναπαράγει κατά κάποιον τρόπο την ανάλογη θέση του Δεληγιώργη, με τη διαφορά ότι ο πρύτανης αναφέρεται, για τους λόγους που είδαμε παραπάνω, όχι αφηρημένα στο Πανεπιστήμιο, όπως έκανε ο Δεληγιώργης, αλλά στο σύνολο των καθηγητών. Βέβαια, το Πανεπιστήμιο με τον φιλελεύθερο γενικά προσανατολισμό του συνεισέφερε στην αλλαγή του πολιτικού συστήματος, λίγοι όμως ήταν οι καθηγητές που ήρθαν άμεσα ή έμμεσα σε ρήξη με το οθωνικό καθεστώς : κυρίως ο καθηγητής της Νομικής Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε διωχθεί από το Πανεπιστήμιο για τις φιλελεύθερες Ιδέες του το 1852, και οι καθηγητές Διομήδης Κυριακού της Νομικής και Κων. Βουσάκης της Ιατρικής228. Η μεγάλη «τιμή» ανήκε στους φοιτητές και αυτούς κυρίως φαίνεται ότι είχε στον νου του ο Δεληγιώργης, παλαιός συναγωνιστής τους, όταν μιλούσε για τη συμβολή του Πανεπιστημίου στην επανάσταση. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι την επιστολή του προς τον πρύτανη ο Δεληγιώργης τη συμπεριλαμβάνει το 1863 σε φυλλάδιο του απευθυνόμενο στους φοιτητές «εις ενθύμησιν αρχαίου συμμαθητού»229.

2 2 7. Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 170. Για τις εκδηλώσεις αλληλεγγύης στον Φ. Ιωάννου βλ. Π.Σ., 25 και 26 Οκτ. 1862, 28 Οκτ. 1862,2 Μαΐου 1863,1 Ιουν. 1863, 4 Οκτ. 1863. Πβ. Παν. Πατριαρχέας, Φίλιππος Ιωάννου, ο από καθέδρας Έλλην φιλόσοφος του 19ου αιώνος, Αθήνα 1936, σ. 20-24. Ο Φ. Ιωάννου θα ξαναδιοριστεί στη θέση του τον Σεπτέμβριο του 1863.

228. Και οι τρεις θα ανταμειφθούν από την επανάσταση για την προσφορά τους. Ο Ν. Σαρίπολος θα ξαναδιοριστεί στη Νομική, ενώ ο Διομήδης Κυριάκου και ο Κων. Βουσάκης θα προαχθούν από έκτακτοι σε τακτικούς καθηγητές. Επίσης θα διοριστεί καθηγητής στη Φιλοσοφική ο Αν. Γεννάδιος, ο οποίος είχε συμμετάσχει ενεργά στο

αντιοθωνικό κίνημα. Και οι τέσσερις αυτοί θα γίνουν μέλη του φιλελεύθερου πολιτικού

συλλόγου «Ρήγας Φερραίος», που ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1862 για να στηρίξει την

επαναστατική κυβέρνηση. Στον ίδιο σύλλογο ανήκαν επίσης ο Γ. Καραμήτσας και ο Γ. Ζαβιτσιάνος, που έγιναν υφηγητές το 1863 και αργότερα καθηγητές. Βλ. Αντ. Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862», ό.π., σ. 25, 41 κ.εξ. Στις διαδικασίες απόλυσης και διορισμού καθηγητών φαίνεται ότι επαιξαν κάποιο ρόλο και οι φοιτητές, ζητώντας από την κυβέρνηση, κατά τον Πανταζίδη (Χρονικόν, σ. 183), «εν ονόματι της νεολαίας παύσεις τινάς και διορισμούς».

229. Βλ. παραπάνω, σημ. 224.

Σελ. 532
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/533.gif&w=600&h=915

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΦΑΛΑΓΓΑ

Ένα από τα βασικά αιτήματα της αντιπολίτευσης κατά τη διάρκεια του

αντιοθωνικού κινήματος ήταν η σύσταση εθνοφυλακής. Θεσμός «με επαναστατική προέλευση και λαϊκή συγκρότηση»230, η εθνοφυλακή συνδέθηκε με συγκεκριμένα πολιτικά και εθνικά αιτήματα. Με τον θεσμό αυτόν θα κατοχυρώνονταν οι συνταγματικοί θεσμοί και θα προστατεύονταν τα δικαιώματα του πολίτη από τις αυθαιρεσίες της εξουσίας, ενώ συγχρόνως θα έμπαιναν οι βάσεις για τη δημιουργία ενός αξιόμαχου στρατού που θα υπηρετούσε τα ελληνικά αλυτρωτικά σχέδια. Το αίτημα της εθνοφυλακής είχε μεγάλη απήχηση στη νεολαία, όπως δείχνουν η πυκνή αρθρογραφία του Μέλλοντος της Πατρίδος γύρω από το ζήτημα αυτό και τα διαβήματα προς την πολιτεία να θεσμοθετήσει την εκπαίδευση των φοιτητών στα όπλα231. Η στάση του Όθωνα στο θέμα της εθνοφυλακής ήταν από επιφυλακτική έως αρνητική. Κάτω από τις πιέσεις όμως της αντιπολίτευσης θα αναγκαστεί να υποχωρήσει. Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 1862 θα δημοσιευθεί ένας νόμος «Περί Εθνοφυλακής»232 , ο οποίος δεν πρόλαβε να εφαρμοστεί.

Αμέσως μετά το κίνημα της 10ης Οκτωβρίου 1862 ένα από τα πρώτα μέτρα που έλαβε η Προσωρινή Κυβέρνηση ήταν η σύσταση εθνοφυλακής στην Αθήνα και τον Πειραιά, με σκοπό τη διαφύλαξη της δημόσιας τάξης και την υποστήριξη της επανάστασης233. Στην επιτροπή που επεξεργάστηκε τον κανονισμό έλαβε μέρος και ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε σχέσεις με ηγετικά στελέχη του κινήματος, όπως ο Δ. Βούλγαρης. Όπως αναφέρει στα Απομνημονεύματά του, λίγο μετά την εκδήλωση του κινήματος «διωρίσθη πενταμελής Επιτροπή, ης καγώ απετέλεσα μέρος (...) και αμέσως μετέβην εις το Δημαρχείον ένθα συγκροτηθέντες επελήφθημεν του έργου και εν τέτταρσιν ημέραις προσωρινόν τινα συνετάξαμεν κανονισμόν, και πεντακισχιλίους ωπλίσαμεν πολίτας...»234 . Παράλληλα εξοπλίστηκαν και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου

230. Αντ. Λιάκος, ό.π., σ. 19. Πβ. Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 106. Ας σημειωθεί ότι το 1861 εκδίδεται μια Ιστορία της Γαλλικής Εθνοφυλακής από της αρχής μέχρι της σήμερον, ερανισθείσα επιμελώς εκ διαφόρων συγγραμμάτων..., Λονδίνο 1861.

231. Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, ό.π., σ. 103-110.

232. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 46, 3 Σεπτ. 1862, σ. 241-253 (νόμος ,ΨΜΛ', 27 Αυγ. 1862).

233. Το σχετικό ψήφισμα δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αρ. 2, 17 Οκτ. 1862, σ. 5.

234. Βλ. Αυτοβιογραφικά απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαριπόλου, Αθήνα 1889, σ. 61.

Σελ. 533
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/534.gif&w=600&h=915

στημίου γιοι να συνεισφέρουν στο έργο της εθνοφυλακής. Έτσι, «εξ ημέρας αφ' ης ανέτειλεν η 11 Οκτωβρίου, φοιτηταί οπλίται περί τους εξακοσίους ήρξαντο υπό την οδηγίαν των καθηγητών αυτών να εκτελώσι φρουρήσεις εν ημέρα, περιπολίας δ' εν νυκτί προς διατήρησιν της εν τη πρωτευούση τάξεως,

αφ' ης εξήρτητο η του όλου κράτους τάξις»235.

Η ανάθεση στους φοιτητές καθηκόντων εθνοφύλακα δεν ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Η Προσωρινή Κυβέρνηση ακολούθησε μια παράδοση που αναγόταν στα κινήματα του 1848, κατά τη διάρκεια των οποίων είχαν συγκροτηθεί σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες ένοπλα φοιτητικά σώματα για την υποστήριξη των επαναστάσεων236. Παράλληλα όμως ήταν και μια έμπρακτη αναγνώριση της εμπιστοσύνης της κυβέρνησης στους φοιτητές, οι οποίοι με τη συμμετοχή τους στους πολιτικούς αγώνες πριν από το 1862 είχαν συμβάλει «μεγάλως», όπως σημειώνει και πάλι ο Σαρίπολος, «εις το κατόρθωμα της καταλύσεως του Όθωνος»237 .

Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στην εθνοφυλακή επισημοποιήθηκε με ψήφισμα που εξέδωσε η Προσωρινή Κυβέρνηση τον Δεκέμβριο του 1862238. Με το ψήφισμα αυτό αποφασίστηκε η εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο της οπλασκίας και η οργάνωση των φοιτητών και του διδακτικού προσωπικού σε φάλαγγα (τη «φάλαγγα του Πανεπιστημίου»), Το σώμα αυτό θα τελούσε υπό τον αρχηγό της εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς και θα είχε επικεφαλής έναν αξιωματικό του στρατού, διοριζόμενο από την κυβέρνηση μετά από πρόταση των υπουργών Στρατιωτικών και Δημοσίου Εκπαιδεύσεως. Οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί θα εκλέγονταν «κατ' έτος υπό της φάλαγγος, οι μεν λοχαγοί εκ των Καθηγητών και Υφηγητών, οι δε λοιποί και εκ των φοιτητών». Η πανεπιστημιακή φάλαγγα δεν θα εκτελούσε κανονική υπηρεσία εθνοφυλακής· ήταν υποχρεωμένη όμως να συμμετέχει στις ασκήσεις και τις «παρατάξεις» της εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς. Όφειλε επίσης, όσο θα διαρκούσαν «αι παρούσαι έκτακτοι της πατρίδος περιστάσεις» και στον βαθμό που θα το απαιτούσαν οι ανάγκες, να εκτελεί νυχτερινές περιπολίες στην πόλη και άλλες υπηρεσίες ως σώμα εθνοφυλακής239.

235. Π. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1863, σ. 4.

236. Stephen d'Irsay, Histoire des Universités françaises et étrangères, τ. II, Παρίσι 1935, σ. 264,268.

237. Βλ. Αυτοβιογραφικά απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαριπόλου, ό.π.

238. [Επαμ. Δεληγιώργης], Τοις φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., σ. 7-10. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 141-143.

239. Για την πανεπιστημιακή φάλαγγα βλ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 152-163' Χρή-

Σελ. 534
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/535.gif&w=600&h=915

Με έξοδα του Πανεπιστημίου και εισφορές ελλήνων ομογενών η φάλαγγα

εφοδιάστηκε με στρατιωτικό υλικό (όπλα, στολές, εθνόσημα) και κατασκευάστηκε στρατώνας240. Στο μεταξύ είχε αρχίσει και η εκγύμναση των φοιτητών από αξιωματικούς του στρατού. Τον πρώτο χρόνο (1862) η φάλαγγα αποτελέστηκε από πέντε λόχους και τον δεύτερο από έξι. Οι επικεφαλής των λόχων (λοχαγοί) ήταν αποκλειστικά καθηγητές του Πανεπιστημίου, ενώ οι υπολοχαγοί και ανθυπολοχαγοί καθηγητές, υφηγητές αλλά και φοιτητές, ιδιαίτερα το 1863241. Η συμμετοχή των φοιτητών στη φάλαγγα ήταν αρκετά μεγάλη. Τον πρώτο χρόνο (1862) εντάχθηκαν σ' αυτήν περισσότεροι από 600 φοιτητές σε σύνολο 905, ενώ τον δεύτερο 840 σε σύνολο 1080 (67% και 78%, αντίστοιχα). Ως προς τη συμμετοχή του διδακτικού προσωπικού, μεγαλύτερη ήταν αυτή των καθηγητών της Νομικής και γενικά εκείνων που είχαν στενότερες σχέσεις με το κίνημα του 1862 και την Προσωρινή Κυβέρνηση242 .

Η λειτουργία της πανεπιστημιακής φάλαγγας δεν ήταν απρόσκοπτη. Κύριο καθήκον της ήταν, όπως είπαμε, η αστυνόμευση της πρωτεύουσας : οι νυχτερινές περιπολίες, η φύλαξη δημόσιων καταστημάτων και γενικά η τήρηση της τάξης μαζί με τα άλλα σώματα εθνοφυλακής. Για ένα διάστημα μάλιστα

αποτέλεσε τμήμα της φρουράς της Εθνικής Συνέλευσης, που είχε αρχίσει τις

εργασίες της στα τέλη του 1862. Η φάλαγγα όμως δεν περιορίστηκε στα καθήκοντα αστυνόμευσης. Δημιουργημένη σε μια εποχή έκτακτων πολιτικών περιστάσεων, δεν έμεινε και ούτε μπορούσε να μείνει έξω από τις πολιτικές

αντιπαραθέσεις της εποχής. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν στο

Χρήστος Λάζος, Ιστορία της Πανεπιστημιακής η Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα, Χρυσή Τομή, 1980· του ίδιου, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα 1821-1973, ό.π., σ. 139-157· Σπύρος Δ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα στο β' μισό του 19ου αιώνα. ιδεολογικοί προσανατολισμοί και οι σύμφυτες προς αυτούς δραστηριότητες, ενέργειες και γεγονότα», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 300-302.

240. Π. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος, 1863, σ. 6-7. Για τα σχετικά με τον ιματισμό και τον οπλισμό των μελών της εθνοφυλακής και της πανεπιστημιακής φάλαγγας βλ. Εφη

μερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 14,8 Δεκ. 1862, σ. 70-71.

241. Κατάλογος των αξιωματικών της φάλαγγας δημοσιεύεται στο Π. Παπαρρηγόπουλος, ό.π. , σ. 54 και Κ. Φρεαρίτης, Λόγος, 1864, σ. 75. Πβ. Προσωπικόν Αρχείον Νικολάου I. Σαρίπολου, επιμ. Μ. Δ. Στασινόπουλος, Αθήνα 1963, σ. 156-157.

242. Συνολικά συμμετείχαν στη φάλαγγα 13 καθηγητές (από τη Νομική ó I. Σούτσος, 6 Π. Καλλιγάς, ο Β. Οικονομίδης, ο Ν. Σαρίπολος, ο Κ. Φρεαρίτης και ο Εμμ. Κόκκινος, από την Ιατρική ο Κ. Βουσάκης, ο Δ. Ορφανίδης, ο Σπ. Μπαλάνος και ο Π. Κυριακός, από τη Φιλοσοφική ó I. Παπαδάκης, ο Β. Λάκων και ο Α. Γεννάδιος, και από τη Θεολογική ο Π. Ρομπότης) και 3 υφηγητές της Ιατρικής (Θ. Αρεταίος, Π. Ιωάννου και Γ. Καραμήτσας).

Σελ. 535
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/536.gif&w=600&h=915

εσωτερικό της έντονες τριβές, που σημάδεψαν την ιστορία της και την έφεραν συχνά σε αντίθεση με το Πανεπιστήμιο. Πρέπει να σημειώσουμε ότι το Πανεπιστήμιο στην αρχή τουλάχιστο τήρησε θετική στάση απέναντι στη φάλαγγα. Η παρατεταμένη όμως ενασχόληση των καθηγητών και των φοιτητών με καθήκοντα που τους απομάκρυναν από τις ακαδημαϊκές τους υποχρεώσεις και το γεγονός ότι τα έξοδα συντήρησης της φάλαγγας επιβάρυναν το Πανεπιστήμιο συνετέλεσαν στο να δημιουργηθεί ένα αρνητικό κλίμα στις σχέσεις του Πανεπιστημίου με τη φάλαγγα. Το κλίμα αυτό ενίσχυε και η εμπλοκή των φοιτητών, μέσω της φάλαγγας, στα πολιτικά πράγματα, την οποία ευνοούσε αν όχι η ίδια η πολιτεία, πάντως αρκετά μέλη της Εθνικής Συνέλευσης με συμμετοχή στο αντιοθωνικό κίνημα, όπως ο Δημ. Βρατσάνος, ο Π. Κορωναίος, ο Αρ. Γλαράκης.

Έτσι όταν τον Ιανουάριο του 1863 τέθηκε το ζήτημα της εκπροσώπησης του Πανεπιστημίου στη Συνέλευση -αν, δηλαδή, αυτό έπρεπε να εκπροσωπείται από έναν η δύο πληρεξούσιους-, η παραπάνω ομάδα, επικαλούμενη τη συνεισφορά της «φοιτώσης νεολαίας» στον αγώνα κατά του Όθωνα, πρότεινε ο ένας από τους δύο αντιπροσώπους του Πανεπιστημίου να είναι φοιτητής. Μια θέση την οποία απέκρουσε ο Σαρίπολος ως δημαγωγική, με το επιχείρημα ότι οι φοιτητές δεν έχουν ακόμη την ωριμότητα για την άσκηση τέτοιων καθηκόντων. Χρησιμοποιώντας ένα λόγο άκρως πατερναλιστικό, ο Σαρίπολος θα κάνει έκκληση στη Συνέλευση να διαφυλάξει τη φοιτητική νεολαία «άμωμον» και «αγνήν», απορρίπτοντας την πρόταση. «Όχι, Κύριοι, εν ονόματι της Νεολαίας αυτής, ην αγαπώ και ηγάπησα, ζητώ να μη της δώσητε αυτό το δικαίωμα. Καθοδηγοί της Νεολαίας είναι οι καθηγηταί της, οίτινες τους διδάσκουσι τας ελευθερίας και την επιστήμην και οίτινες τους αντιπροσωπεύουσιν»243. Η στάση αυτή του Σαρίπολου θα προκαλέσει την έντονη αντίδραση των φοιτητών244.

Οι σχέσεις του Πανεπιστημίου με τη φάλαγγα θα οξυνθούν λίγο αργότερα με αφορμή το θέμα της εκλογής του στρατιωτικού διοικητή της. Σύμφωνα με το ψήφισμα του Δεκεμβρίου 1862, ο διοικητής της φάλαγγας διοριζόταν, όπως είδαμε, από την κυβέρνηση· φαίνεται όμως ότι συμμετείχε στη διαδικασία αυ-

243. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. Α', Αθήνα 1863, σ. 122. Τη διαφωνία του με τον Σαρίπολο εξέφρασε ο καθηγητής Δ. Κυριάκου, πληρεξούσιος των Σπετσών, υποστηρίζοντας ότι «δεν είναι παράλογον, μαθηταί, αποτελούντες την ευγενεστέραν μερίδα της νεότητος (...) να λογισθώσιν άξιοι του να λάβωσι μέρος εις μίαν εκλογήν» (στο ίδιο, σ. 123).

244. Βλ. Π.Σ., 28 Ιαν. 1863 και εφ. Ο Αστήρ της Ανατολής, αρ. 261,25 Ιαν. 1863.

Σελ. 536
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/537.gif&w=600&h=915

αυτή και το Πανεπιστήμιο. Η διαδικασία άλλαξε τον Μάρτιο του 1863. Με νέο ψήφισμα που εξέδωσε η Εθνική Συνέλευση, ο αρχηγός της φάλαγγας θα εκλεγόταν στο εξής από όλα τα μέλη της : τους αξιωματικους-καθηγητές και τους

εθνοφύλακες-φοιτητές245. Το ψήφισμα είχε προκαλέσει ο αντιπρόσωπος του Πανεπιστημίου στη Συνέλευση Ν. Σαρίπολος, όχι όμως με τη μορφή αυτή: η πρότασή του ήταν να παραχωρηθεί το δικαίωμα του εκλέγειν μόνο στους αξιωματικούς της φάλαγγας. Αλλά η Συνέλευση από δημοκρατική ευαισθησία και σε αναγνώριση, πάντα, της συμβολής των φοιτητών στην ανατροπή του Όθωνα αποφάσισε να παραχωρήσει το δικαίωμα του εκλέγειν και στους φοιτητές246. Την απόφαση αυτή δέχθηκε με δυσφορία η πρυτανεία, φοβούμενη ότι θα προκαλούσε σχίσματα και αντιπαραθέσεις μεταξύ των φοιτητών και ότι θα εισήγαγε στο Πανεπιστήμιο τα πολιτικά πάθη247 .

Με βάση το παραπάνω ψήφισμα, στις εκλογές που έγιναν τον Μάρτιο του 1863 για την ανάδειξη του διοικητή της φάλαγγας έλαβαν μέρος και οι φοιτητές που συμμετείχαν σ' αυτήν. Διοικητής εκλέχθηκε ο αξιωματικός Αλέξ. Πραΐδης. Η εκλογή του όμως αμφισβητήθηκε από μερίδα φοιτητών, οι οποίοι

έκαναν ενστάσεις για παρατυπίες και ζήτησαν την ακύρωση της εκλογής. Το

επεισόδιο αυτό έφερε την πρώτη κρίση στη φάλαγγα. Στο εξής αρκετοί φοιτητές, αλλά και καθηγητές, δεν δέχονται να συμμετέχουν στις στρατιωτικές

ασκήσεις της φάλαγγας και χαλαρώνει η πειθαρχία248.

Δεν ήταν όμως μόνο το θέμα της συμμετοχής των φοιτητών στις εκλογικές διαδικασίες που έβρισκε αντίθετο το Πανεπιστήμιο. Εξίσου σοβαρές αντιρρήσεις υπήρχαν και για τις εξουσίες του στρατιωτικού διοικητή της φάλαγγας. Κατά την άποψη της πρυτανείας, ο διοικητής έπρεπε να περιορίζεται στα καθαρώς στρατιωτικά του καθήκοντα -κάτι που δεν συνέβαινε πάντα- και να μην παρεμβαίνει σε ζητήματα που ανήκαν στη δικαιοδοσία του πρύτανη, παραβιάζοντας την αυτονομία του ιδρύματος. Έτσι, όταν τον Απρίλιο του 1863 ο διοικητής ζήτησε να ληφθούν μέτρα κατά των φοιτητών που δεν συμμετέχουν στις ασκήσεις (να τους αφαιρεθεί ο οπλισμός και να μην τους δίνονται

αποδείξεις ακροάσεως), η Σύγκλητος θα εκφράσει τη δυσαρέσκειά της, υποστηρίζοντας ότι σκοπός του Πανεπιστημίου είναι «ουχί να καταρτισθώσι περί τα στρατιωτικά οι φοιτηταί, αλλά να γίνωσιν ιεροφάνται και στρατιώται

245. Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 144.

246. Βλ. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. Β', 3 Απρ. 1863, σ. 229.

247. Κ. Φρεαρίτης, ό.π., σ. 42-43.

248. Π.Σ., 18 και 23 Μαρτ. 1863, 2 και 16 Μαΐου 1863.

Σελ. 537
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/538.gif&w=600&h=915

των επιστημών»249. Αρκετούς μήνες αργότερα, στις αρχές του 1864, ο πρύτανης Κ. Φρεαρίτης θα ζητήσει από το υπουργείο Εσωτερικών να επαναπροσδιορίσει τις αρμοδιότητες του διοικητή της φάλαγγας με τρόπο που να μη θίγονται τα δικαιώματα του Πανεπιστημίου: η φάλαγγα πρέπει να βρίσκεται «υπό την άμεσον πολιτικήν διεύθυνσιν του φυσικού αυτής αρχηγού του εκάστοτε Πρυτάνεως του Πανεπιστημίου, και της Συγκλήτου- του δε στρατιωτικού διοικητού έργον είναι απλώς η στρατιωτική των νέων εκπαίδευσις και η γύμνασις, κατά τας ημέρας και ώρας τας υπό της Πρυτανείας όριζομένας»250.

Ένα άλλο συναφές πρόβλημα αφορούσε το μέλλον της φάλαγγας : το αν, δηλαδή, θα συνέχιζε να λειτουργεί με κάποιο τρόπο και μετά την αποκατάσταση της έννομης τάξης. Αναφερόμενος στο ζήτημα αυτό, τον Οκτώβριο του 1863, ο

απερχόμενος πρύτανης Π. Παπαρρηγόπουλος τάσσεται υπέρ της κατάργησης της φάλαγγας, επισημαίνοντας τις αρνητικές συνέπειες που θα είχε για τους καθηγητές και φοιτητές η παράταση της λειτουργίας της. Από την άλλη μεριά όμως κρίνει απαραίτητο να συνεχιστεί η στρατιωτική άσκηση των φοιτητών, με την προϋπόθεση ότι αυτή θα γίνεται σε μέρες αργίας και ότι θα καθοριστούν με ακρίβεια τόσο τα καθήκοντα των φοιτητών και των καθηγητών που συμμετέχουν στη φάλαγγα όσο και οι σχέσεις του στρατιωτικού αρχηγού της με τις ακαδημαϊκές αρχές. Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, γράφει ο Παπαρρηγόπουλος, ο θεσμός της φάλαγγας «θέλει αποβή ωφελιμώτατος ου μόνον εις την υγείαν και την ηθικήν μόρφωσιν των νέων εισάγων παρ' αυτοίς την σωτηριώδη έξιν του πειθαρχείν και μη πολυπραγμονείν περί αντικείμενα αλλότρια της ηλικίας αυτών, αλλά και εις την πληρεστέραν κατάρτισιν της κοινής ή μάλλον της κυρίας Εθνοφυλακής θέλει επενεργήσει, διαμορφών τους φοιτητάς εις τοσούτους εμπείρους προγυμναστάς και ηγήτορας των συμπολιτών αυτών, όταν αποφοιτήσαντες εισέλθωσιν εις τον πρακτικόν βίον και της κοινής Εθνοφυλακής τας τάξεις»251.

Η πρόταση αυτή του Παπαρρηγόπουλου όμως είναι αμφίβολο αν εξέφραζε την πλειονότητα των καθηγητών. Μολονότι θα συμφωνούσαν όλοι ότι οι φοιτητές έπρεπε να εθιστούν στην πειθαρχία και να μην πολυπραγμονούν, θα ήταν όμως μάλλον αντίθετοι με τη συνέχιση των στρατιωτικών ασκήσεων. Και γιατί

αποσπούσαν τους φοιτητές από τα μαθήματά τους, αλλά και γιατί μπορούσαν να έχουν και άλλα «αρνητικά» για την πανεπιστημιακή τάξη παρεπόμενα.

Στο μεταξύ όμως η ζωή της φάλαγγας πλησίαζε στο τέλος της. Μια κρίση

249. Π.Σ., 16 Μαΐου 1863.

250. Κ. Φρεαρίτης, ό.π., σ. 43.

251. Π. Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 9.

Σελ. 538
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/539.gif&w=600&h=915

που ξέσπασε στις τάξεις της τον Φεβρουάριο του 1864, στις εκλογές για την ανάδειξη νέου διοικητή, οδήγησε στη διάλυσή της. Στις εκλογές αυτές οι φοιτητές κατέβηκαν υποστηρίζοντας δύο υποψήφιους. Κατά τη διάρκεια της ψηφοφορίας δημιουργήθηκαν σε ένα λόχο επεισόδια, τα οποία επεκτάθηκαν, με αποτέλεσμα τη ματαίωση των εκλογών. Τα επεισόδια μεταφέρθηκαν την επόμενη μέρα και στις αίθουσες του Πανεπιστημίου, όπου μια ομάδα φοιτητών αποδοκίμασε τον πρύτανη Κ. Φρεαρίτη, κατηγορώντας τον για επέμβαση στις διαδικασίες εκλογής του διοικητή της φάλαγγας. Ανάλογες κατηγορίες εκτοξεύθηκαν και εναντίον άλλων καθηγητών. Οι ταραχές επεκτάθηκαν και το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε τη διακοπή των μαθημάτων252. Συγχρόνως αποφασίστηκε να αναβληθεί επ' αόριστον η εκλογή νέου διοικητή της φάλαγγας. Η αναβολή αυτή σήμανε ουσιαστικά και το τέλος της. Στο

εξής οι φοιτητές έπαψαν να συμμετέχουν στη φάλαγγα και να ασκούνται στα όπλα, πράγμα που οδήγησε στην αυτοδιάλυσή της.

Αναφερόμενος στα παραπάνω γεγονότα ο πρύτανης Κ. Φρεαρίτης θα γράψει ότι η διάλυσή της ήταν αναπόφευκτη : από τη στιγμή που στο εσωτερικό της φάλαγγας άναψε «η ολεθρία δας των αγενών παθών της ημέρας» και δεν τη διοικούσε πλέον «το αιώνιον πνεύμα του Πανεπιστημίου, αλλά τα εφήμερα πάθη των φατριών, διά της επ' αυτής αμέσου επενεργείας αλλοτρίων στοιχείων»253, ήταν δύσκολο να επιβιώσει. Κατά βάθος όμως δεν ήταν ούτε τα πολιτικά πάθη ούτε οι παρεμβάσεις «αλλότριων» στοιχείων που οδήγησαν στη διάλυση της φάλαγγας. Ουσιαστικά η φάλαγγα διαλύθηκε διότι είχαν εκλείψει οι λόγοι για τους οποίους είχε συσταθεί. Ενάμιση χρόνο σχεδόν μετά το κίνημα του Οκτωβρίου το νέο καθεστώς είχε παγιωθεί, τα έκτακτα μέτρα είχαν χαλαρώσει και η εθνοφυλακή δεν χρειαζόταν πλέον την επικουρία των φοιτητών. Παράλληλα είχε μειωθεί και η προθυμία συμμετοχής των φοιτητών στη φάλαγγα.

Εκτός αυτού, είχε καταστεί πλέον κοινή πεποίθηση ότι οι φοιτητές έπρεπε να αφήσουν τα όπλα και τις στρατιωτικές ασκήσεις και να επιστρέψουν

252. Για τα σχετικά γεγονότα βλ. Π.Σ., 10,16, 22, 24 και 29 Φεβρ. 1864. Βλ. επίσης εφ. Παλιγγενεσία, αρ. 330, 10 Φεβρ. 1864, αρ. 331, 11 Φεβρ. 1864, αρ. 337, 18 Φεβρ. 1864,αρ. 338,20 Φεβρ. 1864,αρ. 340,22 Φεβρ. 1864,αρ. 342,25 Φεβρ. 1864 και

αρ. 346, 3 Μαρτ. 1864· εφ. Ο Αστήρ της Ανατολής, αρ. 315, 14 Φεβρ. 1864 και αρ. 316, 21 Φεβρ. 1864· εφ. Αυγή, αρ. 1135/1136,6 Μαρτ. 1864 και αρ. 1139,11 Μαρτ. 1864. Πβ. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, τ. Δ', αρ. 83, 7 Μαρτ. 1864, σ. 660 (συνεδρία 17 Φεβρ.) και αρ. 85,10 Μαρτ. 1864, σ. 678 (συνεδρία 21 Φεβρ.).

253. Κ. Φρεαρίτης, ό.π., σ. 45.

Σελ. 539
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/540.gif&w=600&h=915

στα μαθήματά τους. Την επιστροφή των φοιτητών δεν την ήθελε τώρα μόνο το Πανεπιστήμιο, αλλά και η ίδια η κυβέρνηση που το 1862 είχε επιστρατεύσει τους φοιτητές, φοβούμενη ότι η φάλαγγα μπορούσε να γίνει επικίνδυνη για τη δημόσια τάξη με τις αντιπαραθέσεις που είχαν εμφιλοχωρήσει στο εσωτερικό της. Ανάλογες απόψεις φαίνεται ότι επικρατούσαν και στην Εθνική Συνέλευση. Με αφορμή τα επεισόδια που δημιουργήθηκαν στις αρχαιρεσίες του Φεβρουαρίου 1864, ένας πληρεξούσιος θα ζητήσει να καταργηθεί το ψήφισμα του 1862 για τον σχηματισμό της φάλαγγας254. Πολύ περισσότερο βέβαια επιθυμούσαν τη διάλυση της φάλαγγας οι πανεπιστημιακές αρχές. Όπως θα υποστηριχθεί στη Σύγκλητο, οι γονείς στέλνουν τα παιδιά τους στο Πανεπιστήμιο για να σπουδάσουν και όχι για να εθίζονται στη διαφθορά και την «καλπονοθεία»255. Κρίνεται απαραίτητο, λοιπόν, από όλους να λήξει το γρηγορότερο η υπόθεση της φάλαγγας : «Η κοινωνία οφείλει πολλά εις την φάλαγγα δι' όσα προσήνεγκεν επί επαναστάσεως· αλλ' ήδη, παρελθούσης της ανάγκης, πρέπει έκαστος να τραπή εις το έργον»256.

Κάτω από τις συνθήκες αυτές η φάλαγγα δεν μπορούσε να παρατείνει περισσότερο τη ζωή της. Αυτό φάνηκε, εξάλλου, και από μια αποτυχημένη προσπάθεια για την αναβίωσή της που έγινε μερικούς μήνες αργότερα. Στην αρχή του ακαδημαϊκού έτους 1864-1865 μια ομάδα φοιτητών ζήτησε από τη Σύγκλητο να γίνουν αρχαιρεσίες για την εκλογή των νέων βαθμοφόρων της φάλαγγας. Η αίτησή τους αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό. Τα μέλη της Συγκλήτου δεν μπορούσαν να την απορρίψουν, αφού δεν είχε καταργηθεί το ψήφισμα του 1862 με το οποίο είχε συσταθεί η φάλαγγα και ήταν ενδεχόμενο η απόρριψή της να ξεσήκωνε τους φοιτητές· από την άλλη μεριά όμως φοβούνταν ότι η αποδοχή της θα δημιουργούσε νέα προβλήματα. Στη συζήτηση στη Σύγκλητο εκφράζονται και πάλι ανησυχίες για «περισπασμούς και διαιρέσεις» που θα μπορούσε να προκαλέσει η επαναλειτουργία της φάλαγγας και ξαναμπαίνει το θέμα των σχέσεων του στρατιωτικού διοικητή της με τις πανεπιστημιακές αρχές257. Τελικά, η Σύγκλητος αποφάσισε να ικανοποιήσει το αίτημα των φοιτητών. Τον Δεκέμβριο του 1864 συγκροτήθηκε ένας λόχος από 121 ανδρες και ακολούθησαν εκλογές. Η σχετική προσπάθεια όμως δεν

254. Επίσημος Εφημερίς της Συνελεύσεως, ό.π., σ. 659 και 678.

255. Π.Σ., 10 Φεβρ. 1864.

256. εφ. Παλιγγενεσία, αρ. 337,18 Φεβρ. 1864. Πβ. αρ. 338, 20 Φεβρ. 1864 και αρ. 342,25 Φεβρ. 1864.

257. Π.Σ., 28 Οκτ. και 25 Νοεμ. 1864 και 5 Δεκ. 1864.

Σελ. 540
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/541.gif&w=600&h=915

ευοδώθηκε, αφού λίγοι καθηγητές δέχθηκαν να θέσουν υποψηφιότητα για αξιωματικοί258. Αλλά και οι φοιτητές φάνηκαν απρόθυμοι να εγγραφούν στους καταλόγους της φάλαγγας, με αποτέλεσμα να μη γίνει δυνατή η συγκρότηση δεύτερου λόχου259. Η σχετική απροθυμία δείχνει ότι η προσπάθεια για την ανασύσταση της φάλαγγας ήταν περιορισμένης σημασίας και δεν είχε την υποστήριξη παρά ενός μικρού τμήματος φοιτητών. Ένα χρόνο αργότερα το υπουργείο Στρατιωτικών θα ζητήσει από τη Σύγκλητο την επιστροφή των όπλων της φάλαγγας, «μη ασκουμένης πλέον»260.

Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι η πανεπιστημιακή φάλαγγα, δημιούργημα έκτακτων περιστάσεων, αποτέλεσε την πρώτη μαζική οργάνωση της φοιτητικής νεολαίας. Ήταν η πρώτη φορά που οι φοιτητές, στο σύνολο τους σχεδόν, απομακρύνθηκαν λίγο η πολύ από τα καθαυτό πανεπιστημιακά τους καθήκοντα για να ενταχθούν μαζί με τους καθηγητές τους σε ένα πρωτόγνωρο στρατιωτικού τύπου σώμα. Από σύγχρονες και μεταγενέστερες πηγές φαίνεται ότι οι φοιτητές θεώρησαν τη δημιουργία της φάλαγγας σάν μια τιμητική χειρονομία της πολιτείας απέναντί τους σε αναγνώριση της πανθομολογούμενης συμβολής τους στην αλλαγή του 1862. Από την άλλη μεριά, η άσκηση στα όπλα και οι καθημερινές περιπολίες τους έδιναν την αίσθηση, τουλάχιστο στην αρχή της λειτουργίας της φάλαγγας, ότι υπηρετούσαν την επανάσταση, αλλά συγχρόνως και την πατρίδα, στη δύσκολη μεταβατική περίοδο που περνούσε. Η ιδιότητα του φοιτητή και του στρατιώτη αποτελού

σαν στη συνείδησή τους μια ενότητα, την οποία τόνιζε και ο ρομαντικός ποιητικός λόγος της εποχής : «Φοιτητής και στρατιώτης / Σαν το σύννεφο περνώ / Κ' είμαι δίκοπη νεότης,/ Αστραπή με κεραυνό...», έγραφε ο Γεώργιος Παράσχος σ ένα ποίημά του αφιερωμένο στον εθνοφύλακα261. Οι ίδιοι οι φοιτητές, εξάλλου, θα ένιωθαν ιδιαίτερα κολακευμένοι από τα εγκώμια που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες της εποχής για τις παρελάσεις τους στους δρόμους της πρωτεύουσας: «Όστις δεν κατώρθωσε να συγκινηθή από εξωτερικού

τινός θεάματος καθ' όλον αυτού τον βίον, όστις μέχρι της χθες έβλεπε με όμμα ψυχράς αδιαφορίας τον κόσμον τούτον και τα εν αυτώ, ας εξήρχετο χθες, ίνα ίδη τους ακαδημαϊκούς πολίτας κατ' ουλαμούς διηρημένους και μεθ' αγίου

ενθουσιασμού στρατιωτικώς πορευομένους, και ήθελεν αναντιρρήτως ανοίξει

258. Ό.π., 23 Δεκ. 1864.

259. Ό.π., 16 Ιαν. 1865.

260. Ό.π., 26 Φεβρ. 1866.

261. Χρυσαλλίς 2,1864, σ. 184.

Σελ. 541
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/542.gif&w=600&h=915

τας πηγάς των δακρύων του. Τετρακόσιοι περίπου φοιτηταί και διδάκτορες οπλοφόροι εξελθόντες του πανεπιστημείου εις στρατιωτικόν περίπατον προπορευομένων καθηγητών εκάστου ουλαμού παρίστων γοητευτικώτατον θέαμα. Οι θεώμενοι την λεγεώνα ταύτην ανεμιμνήσκοντο τον ιερόν λόχον του Σπαρτιάτου Λεωνίδα και τους ιερολοχίτας του 1821...»262.

Αν η παρέλαση των φαλαγγιτών προκαλούσε τη συγκίνηση του φιλοθεάμονος κοινού της πρωτεύουσας, στους ίδιους τους φοιτητές η συμμετοχή στη φάλαγγα πρόσφερε και κάτι ουσιαστικότερο: πολιτική διαπαιδαγώγηση και μια αίσθηση αυτοδυναμίας. Μέσα από τη φάλαγγα οι φοιτητές ήρθαν σε στενότερη επαφή με τα πολιτικά πράγματα, εξοικειώθηκαν με τις εκλογικές διαδικασίες και απέκτησαν, με την ισότιμη συμμετοχή τους στην εκλογή του διοικητή της φάλαγγας που τους παραχώρησε η Εθνική Συνέλευση, συνείδηση του πολιτικού βάρους και των δικαιωμάτων τους. Όλα αυτά θα επηρεάσουν τη συμπεριφορά τους και τις σχέσεις τους με το Πανεπιστήμιο. Στο εξής οι φοιτητές γίνονται πιο ανήσυχοι, ευέξαπτοι και απαιτητικοί, ενώ παράλληλα διεκδικούν ενεργότερο ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις και ιδιαίτερα σε ο , τι έχει σχέση με τα εθνικά ζητήματα.

262. εφ. Εθνοφύλαξ, αρ. 122,15 Οκτ. 1862. Πβ. εφ. Αιών, αρ. 2076,17 Οκτ. 1862.

Σελ. 542
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/543.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΣΤΗΝ ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΕΞΑΡΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

Συγκρίνοντας τη συμπεριφορά των φοιτητών πριν και μετά τις πολιτικές αλλαγές που σηματοδότησε η έξωση του Όθωνα, παρατηρούμε ορισμένες ενδιαφέρουσες μεταβολές. Οι φοιτητές, ακολουθώντας την καμπύλη των μετακινήσεων στο πολιτικό και ιδεολογικό πεδίο που συντελούνται μετά το 1864,

απομακρύνονται βαθμιαία από τον φιλελευθερισμό της προεπαναστατικής περιόδου- επηρεάζονται άμεσα από το στρατιωτικό πνεύμα της εποχής και στρέφονται προς τον εθνικισμό. Από την άλλη μεριά δεν λείπουν και την εποχή αυτή οι ταραχές στο Πανεπιστήμιο. Ομάδες φοιτητών στρέφονται εναντίον ορισμένων καθηγητών για ζητήματα που σχετίζονται με τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο η με τις πολιτικές θέσεις και την ιδεολογία τους. Στη δεύτερη περίπτωση υποθάλπονται και πάλι από αντίπαλες μερίδες πανεπιστημιακών η επηρεάζονται από το τρέχον πολιτικό κλίμα. Σε κάθε περίπτωση οι κινητοποιήσεις είναι τώρα συχνότερες, έχουν μεγαλύτερη χρονική διάρκεια και μεγαλύτερο πάθος.

Οι σημαντικότερες κινητοποιήσεις που σημειώνονται στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στρέφονται εναντίον των καθηγητών Δημητρίου Βερναρδάκη και Ν. Σαρίπολου. Μαθητής και προστατευόμενος του Μανούση, ο Βερναρδάκης είχε διοριστεί το 1861 εκτακτος καθηγητής στην έδρα της γενικής ιστορίας, που κατείχε ως τον θάνατό του ο Μανούσης, και τον Σεπτέμβριο του 1865 είχε γίνει τακτικός. Με την έναρξη των παραδόσεών του, τον Οκτώβριο του 1865, φοιτητές προκαλούν ταραχές στα μαθήματά του. Αφορμή ήταν οι

επικρίσεις που είχε διατυπώσει ο Βερναρδάκης στην Ελληνική Γραμματική του (1865) κατά των προγενέστερων ελληνικών Γραμματικών και μάλιστα κατα της Γραμματικής του Γεωργίου Γενναδίου. Πρωταίτιοι των επεισοδίων θεωρήθηκαν από τη Σύγκλητο πέντε φοιτητές, όλοι της Νομικής. Απολογούμενοι τρεις απ' αυτούς είπαν πως αιτία των ταραχών ήταν το ότι ο Βερναρδάκης «δεν εσεβάσθη την μνήμην του Πανελληνίου διδασκάλου», του Γ. Γενναδίου,

Σελ. 543
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/544.gif&w=600&h=915

και έγραφε «κατά της Ελλάδος» στην εφημερίδα της Τεργέστης Κλειώ1. Η Σύγκλητος περιορίστηκε να επιτιμήσει τους ταραξίες. Οι ταραχές των φοιτητών θα συνεχιστούν και ο Βερναρδάκης, χολωμένος επειδή η Σύγκλητος δεν τιμώρησε τους υπεύθυνους, θα διακόψει τις παραδόσεις του τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 18652.

Οι ταραχές κατά του Βερναρδάκη θα επαναληφθούν δύο χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1867 και τον Φεβρουάριο του 1868, με αφορμή αυτή τη φορά την έκδοση του έργου του Εγχειρίδιον Γενικής Ιστορίας (1867). Ροπαλοφόροι, «διεσπαρμένοι εις την αίθουσαν της παραδόσεως», δημιουργούν και πάλι επεισόδια εναντίον του, αναγκάζοντάς τον να διακόψει τις παραδόσεις του. Ο Βερναρδάκης αντιδρά αυτή τη φορά εντονότερα, καταγγέλλοντας ότι οι ταραχές υποκινούνται «και ένδοθεν του Πανεπιστημίου», γεγονός που προκαλεί τη δυσαρέσκεια της Συγκλήτου. Στις ανακρίσεις που ακολουθούν οι φοιτητές υποστηρίζουν ότι κινήθηκαν κατά του Βερναρδάκη από αγανάκτηση,

επειδή τους βρίζει με βαριές εκφράσεις («κτήνη και τα παρόμοια») και καταφέρεται εναντίον τους σε άρθρα του στον τύπο. Τον Μάιο του 1868 το υπουργείο Παιδείας τιμωρεί τον Βερναρδάκη με στέρηση μέρους του μισθού του «ως αυτογνωμόνως καταλιπόντος την θέσιν του»3. Οι περιπέτειες αυτές θα τον

αναγκάσουν να παραιτηθεί από το Πανεπιστήμιο τον Αύγουστο του 18694.

Η αποδοκιμασία του Βερναρδάκη από τους φοιτητές, και στην πρώτη και στη δεύτερη φάση των ταραχών, δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός. Αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης επίθεσης εναντίον του, που είχε ξεκινήσει το φθινόπωρο του 1865, την εποχή ακριβώς που εκδηλώνονται οι πρώτες φοιτητικές ταραχές εναντίον του. Η έκδοση της Γραμματικής του, ενός βιβλίου στο οποίο ο Βερναρδάκης αντιμετώπιζε με νεωτερικό πνεύμα τα γραμματικά φαινόμενα

1. Π.Σ.,22 Οκτ. 1865.

2. Π.Σ., 6 Νοεμ., 4 και 18 Δεκ. 1865. Αντιπαραθέσεις όπως η παραπάνω φαίνεται ότι δεν ήταν σπάνιες στο Πανεπιστήμιο. Καθηγητές καταφέρονται κατά της Συγκλήτου, επειδή δεν τιμωρεί όπως πρέπει φοιτητές που προκαλούν ταραχές στα μαθήματά τους, και οι καταγγελίες φτάνουν κάποτε στη δημοσιότητα, προκαλώντας την αντίδραση της Συγκλήτου. Έτσι, το 1872 ο Δ. Στρούμπος, στο ακροατήριο του οποίου είχαν γίνει ταραχές, θα κατηγορηθεί από τη Σύγκλητο ότι έβλαψε την υπόληψη του Πανεπιστημίου, επειδή δημοσίευσε στον τύπο αναφορά του προς την πρυτανεία όπου κατηγορεί τις πανεπιστημιακές αρχές για ολιγωρία. Βλ. Π.Σ., 25 Νοεμ. και 1 Δεκ. 1872.

3. Π.Σ., 21 Δεκ. 1867, 23 και 27 Φεβρ., 20 Μαρτ., 27 Μαΐου, 7 Ιουν. και 2 Ιουλ. 1868. Πβ. Γεώργιος Χριστοδούλου, Κωνσταντίνος Στ. Κόντος, 1834-1909, Α', Αθήνα 1979, σ. 75,78.

4. Επανήλθε το 1882 αλλά παραιτήθηκε τον επόμενο χρόνο.

Σελ. 544
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 525
    

    ελληνικού γένους και πώς κατά τη Γαλλική Επανάσταση ο καταπιεσμένος λαός ξεσηκώθηκε και γκρέμισε «τα ειδεχθή της απολυτοφροσύνης και της εξουδενώσεως όργανα»205. Είναι φανερός ο στόχος του άρθρου. Με τις επιλεκτικές αναφορές στα μαθήματα του Μανούση ο αρθρογράφος -που θα ήταν μαθητής του Μανούση, όπως και άλλοι συνεργάτες της εφημερίδας- επιχειρεί να ενσωματώσει τη φιλελεύθερη διδασκαλία του στον σύγχρονο αντιπολιτευτικό λόγο και να αναδείξει το πρόσωπο του σε σύμβολο των πολιτικών αγώνων της νεολαίας.

    Το Μέλλον της Πατρίδος κυκλοφόρησε ως τον Μάιο του 1861, που αποκαλύφθηκε η λεγόμενη «συνωμοσία» του Μαΐου, την οποία μνημονεύσαμε παραπάνω. Ανάμεσα σ εκείνους που συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν για συμμετοχή στη συνωμοσία ήταν και επτά πρόσωπα, γνωστά από τη δράση τους στο αντιοθωνικό κίνημα, που θεωρήθηκαν ως συνεργάτες της εφημερίδας: οι φοιτητές Ιω. Δούμας, Αθ. Μαλισόβας και Αγαμ. Τριτάκης,ο δικηγόρος Κ. Πολύχρονος, ο Αρ. Γλαράκης, που είχε πάρει δίπλωμα Νομικής το 1861, ο Άγις Κλεομένης και ένας κτηματίας. Με την αφορμή αυτή θα αποφασιστεί και το κλείσιμο της εφημερίδας, η οποία, όπως αναφέρεται σε μεταγενέστερο βούλευμα, είχε σκοπό «να διεγείρη το δημόσιον πνεύμα και τον στρατόν κατά του Βασιλέως» και «δεν έπαυσεν εις παν φύλλον, εις πάσαν σελίδα, και εις πάντα παράγραφον να περιέχη και μίαν φαρμακεράν φράσιν δηλητηριάζουσαν το

    αληθές μέλλον της πατρίδος...»206.

    Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    Τα Σκιαδικά και οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν ως το 1862 εφεραν στο προσκήνιο μια νέα πολιτική δύναμη, τη νεολαία, η οποία συμπαρατάχθηκε με την αντιπολίτευση στον αγώνα κατά του οθωνικού καθεστώτος. Όπως θα γράψει αργότερα ο Αλέξ. Βυζάντιος, φοιτητής στα χρόνια αυτά, «Η μεταξύ ηγεμόνος και λαού πάλη ήρχισε κυρίως από του 1859, αφ' ότου δηλαδή η φιλοδοξία πολιτικών τίνων ανδρών, επιζητούσα πανταχού νέα όπλα και νέους συμμάχους, έρριψεν εις την παλαίστραν ακμαίαν, ισχυράν και επίφοβον δύναμιν, την νεολαίαν. Οι νέοι ανέλαβον τον αγώνα μετά της φυσικής εις την αυτών ηλικίαν ζέσεως και τόλμης, και μικρόν κατά μικρόν θερμαινόμενοι εν

    205. Στο ίδιο, αρ. 31, 20 Φεβρ. 1860.

    206. Βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Εφετών», σ. 15, 19 (βλ. παραπάνω, σημ. 199).