Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 543-562 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/543.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

ΣΤΗΝ ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΕΞΑΡΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

Συγκρίνοντας τη συμπεριφορά των φοιτητών πριν και μετά τις πολιτικές αλλαγές που σηματοδότησε η έξωση του Όθωνα, παρατηρούμε ορισμένες ενδιαφέρουσες μεταβολές. Οι φοιτητές, ακολουθώντας την καμπύλη των μετακινήσεων στο πολιτικό και ιδεολογικό πεδίο που συντελούνται μετά το 1864,

απομακρύνονται βαθμιαία από τον φιλελευθερισμό της προεπαναστατικής περιόδου- επηρεάζονται άμεσα από το στρατιωτικό πνεύμα της εποχής και στρέφονται προς τον εθνικισμό. Από την άλλη μεριά δεν λείπουν και την εποχή αυτή οι ταραχές στο Πανεπιστήμιο. Ομάδες φοιτητών στρέφονται εναντίον ορισμένων καθηγητών για ζητήματα που σχετίζονται με τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο η με τις πολιτικές θέσεις και την ιδεολογία τους. Στη δεύτερη περίπτωση υποθάλπονται και πάλι από αντίπαλες μερίδες πανεπιστημιακών η επηρεάζονται από το τρέχον πολιτικό κλίμα. Σε κάθε περίπτωση οι κινητοποιήσεις είναι τώρα συχνότερες, έχουν μεγαλύτερη χρονική διάρκεια και μεγαλύτερο πάθος.

Οι σημαντικότερες κινητοποιήσεις που σημειώνονται στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στρέφονται εναντίον των καθηγητών Δημητρίου Βερναρδάκη και Ν. Σαρίπολου. Μαθητής και προστατευόμενος του Μανούση, ο Βερναρδάκης είχε διοριστεί το 1861 εκτακτος καθηγητής στην έδρα της γενικής ιστορίας, που κατείχε ως τον θάνατό του ο Μανούσης, και τον Σεπτέμβριο του 1865 είχε γίνει τακτικός. Με την έναρξη των παραδόσεών του, τον Οκτώβριο του 1865, φοιτητές προκαλούν ταραχές στα μαθήματά του. Αφορμή ήταν οι

επικρίσεις που είχε διατυπώσει ο Βερναρδάκης στην Ελληνική Γραμματική του (1865) κατά των προγενέστερων ελληνικών Γραμματικών και μάλιστα κατα της Γραμματικής του Γεωργίου Γενναδίου. Πρωταίτιοι των επεισοδίων θεωρήθηκαν από τη Σύγκλητο πέντε φοιτητές, όλοι της Νομικής. Απολογούμενοι τρεις απ' αυτούς είπαν πως αιτία των ταραχών ήταν το ότι ο Βερναρδάκης «δεν εσεβάσθη την μνήμην του Πανελληνίου διδασκάλου», του Γ. Γενναδίου,

Σελ. 543
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/544.gif&w=600&h=915

και έγραφε «κατά της Ελλάδος» στην εφημερίδα της Τεργέστης Κλειώ1. Η Σύγκλητος περιορίστηκε να επιτιμήσει τους ταραξίες. Οι ταραχές των φοιτητών θα συνεχιστούν και ο Βερναρδάκης, χολωμένος επειδή η Σύγκλητος δεν τιμώρησε τους υπεύθυνους, θα διακόψει τις παραδόσεις του τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 18652.

Οι ταραχές κατά του Βερναρδάκη θα επαναληφθούν δύο χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1867 και τον Φεβρουάριο του 1868, με αφορμή αυτή τη φορά την έκδοση του έργου του Εγχειρίδιον Γενικής Ιστορίας (1867). Ροπαλοφόροι, «διεσπαρμένοι εις την αίθουσαν της παραδόσεως», δημιουργούν και πάλι επεισόδια εναντίον του, αναγκάζοντάς τον να διακόψει τις παραδόσεις του. Ο Βερναρδάκης αντιδρά αυτή τη φορά εντονότερα, καταγγέλλοντας ότι οι ταραχές υποκινούνται «και ένδοθεν του Πανεπιστημίου», γεγονός που προκαλεί τη δυσαρέσκεια της Συγκλήτου. Στις ανακρίσεις που ακολουθούν οι φοιτητές υποστηρίζουν ότι κινήθηκαν κατά του Βερναρδάκη από αγανάκτηση,

επειδή τους βρίζει με βαριές εκφράσεις («κτήνη και τα παρόμοια») και καταφέρεται εναντίον τους σε άρθρα του στον τύπο. Τον Μάιο του 1868 το υπουργείο Παιδείας τιμωρεί τον Βερναρδάκη με στέρηση μέρους του μισθού του «ως αυτογνωμόνως καταλιπόντος την θέσιν του»3. Οι περιπέτειες αυτές θα τον

αναγκάσουν να παραιτηθεί από το Πανεπιστήμιο τον Αύγουστο του 18694.

Η αποδοκιμασία του Βερναρδάκη από τους φοιτητές, και στην πρώτη και στη δεύτερη φάση των ταραχών, δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός. Αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης επίθεσης εναντίον του, που είχε ξεκινήσει το φθινόπωρο του 1865, την εποχή ακριβώς που εκδηλώνονται οι πρώτες φοιτητικές ταραχές εναντίον του. Η έκδοση της Γραμματικής του, ενός βιβλίου στο οποίο ο Βερναρδάκης αντιμετώπιζε με νεωτερικό πνεύμα τα γραμματικά φαινόμενα

1. Π.Σ.,22 Οκτ. 1865.

2. Π.Σ., 6 Νοεμ., 4 και 18 Δεκ. 1865. Αντιπαραθέσεις όπως η παραπάνω φαίνεται ότι δεν ήταν σπάνιες στο Πανεπιστήμιο. Καθηγητές καταφέρονται κατά της Συγκλήτου, επειδή δεν τιμωρεί όπως πρέπει φοιτητές που προκαλούν ταραχές στα μαθήματά τους, και οι καταγγελίες φτάνουν κάποτε στη δημοσιότητα, προκαλώντας την αντίδραση της Συγκλήτου. Έτσι, το 1872 ο Δ. Στρούμπος, στο ακροατήριο του οποίου είχαν γίνει ταραχές, θα κατηγορηθεί από τη Σύγκλητο ότι έβλαψε την υπόληψη του Πανεπιστημίου, επειδή δημοσίευσε στον τύπο αναφορά του προς την πρυτανεία όπου κατηγορεί τις πανεπιστημιακές αρχές για ολιγωρία. Βλ. Π.Σ., 25 Νοεμ. και 1 Δεκ. 1872.

3. Π.Σ., 21 Δεκ. 1867, 23 και 27 Φεβρ., 20 Μαρτ., 27 Μαΐου, 7 Ιουν. και 2 Ιουλ. 1868. Πβ. Γεώργιος Χριστοδούλου, Κωνσταντίνος Στ. Κόντος, 1834-1909, Α', Αθήνα 1979, σ. 75,78.

4. Επανήλθε το 1882 αλλά παραιτήθηκε τον επόμενο χρόνο.

Σελ. 544
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/545.gif&w=600&h=915

και καταδίκαζε τον σχολαστικισμό των παλαιότερων ελληνικών Γραμματικών και μάλιστα αυτής του Γενναδίου, την οποία θεωρούσε «ύλιστική»5, προκάλεσε τη δημοσίευση στην Κλειώ της Τεργέστης ενός επικριτικού άρθρου του Θεαγένη Λιβαδά6, στο οποίο ο Βερναρδάκης απάντησε από τις στήλες της τεργεστίνικης επίσης εφημερίδας Ημέρα1. Εντονότερες ήταν οι αντιδράσεις που προκάλεσε η έκδοση το 1867 της Γενικής Ιστορίας του8. Με σειρά άρθρων στον τύπο επώνυμοι και ανώνυμοι λόγιοι, με επικεφαλής τον γνωστό φιλόλογο Κωνσταντίνο Κόντο, έκτακτο καθηγητή της ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο από τον Μάρτιο του 1868, εξαπολύουν μια οξύτατη επίθεση κατά της Ιστορίας του9. Ο Βερναρδάκης κατηγορείται ότι περιέπεσε σε σωρεία σφαλμάτων, ότι υποστηρίζει θρησκευτικά ανορθόδοξες και αιρετικές απόψεις, ότι χρησιμοποιεί εκφράσεις που σκανδαλίζουν το χριστιανικό πλήρωμα και ότι ορισμένες θέσεις του έχουν δεχθεί την επίδραση της υλιστικής φιλοσοφίας. Το βιβλίο «κατά μεν ορθότητα και επιστημονικήν αξίαν είναι πλήρες τερατωδών σφαλμάτων και παντοίων πλημμελειών της παχυτέρας αμαθείας και χυδαιοτέρας ψευδοπαιδείας, κατά δε ηθικήν ποιότητα ακένωτος πηγή παντός είδους δηλητηρίου διά τας απαλάς των νέων ψυχάς και διά πάντα απλούστερον πολίτην και ομογενή»: έτσι κλείνει την επίκριση του βιβλίου ο ανώνυμος συγγραφέας του φυλλαδίου Ο Λύχνος επί την Λυχνίαν, καλώντας τους ανα-

5. Δ. Ν. Βερναρδάκης, Ελληνική Γραμματική eis χρήσιν των Ελληνικών Σχολείων, Αθήνα 1865, σ. γ'-δ'.

6. εφ. Κλειώ, αρ. 226, 228, 233, 240, 241 και 242, Οκτ. 1865-Φεβρ. 1866.

7. «Ολίγαι λέξεις εις απάντησιν της επικρίσεως...», εφ. Ημέρα, αρ. 541-550,15/27 Ιαν. 1866-19/31 Μαρτ. 1866 (και αυτοτελώς, Τεργέστη 1866). Σχετικά με την έριδα αυτή βλ. Παν. Σ. Παρασκευαΐδης, «Η Γραμματική του Δ. Βερναρδάκη και ο θόρυβος γύρω απ αυτή», Λεσβιακά 11,1987, σ. 29-38 και Παντελής Αργύρης, «Πανεπιστημιακές

έριδες: η περίπτωση του Δ. Βερναρδάκη και του Κ. Κόντου», Πανεπιστήμια: ιδεολογία και παιδεία, τ. Β', Αθήνα 1989, σ. 545-547.

8. Εγχειρίδιον Γενικής Ιστορίας εις τόμους τρεις προς χρήσιν των Γυμνασίων και προς ιδιαιτέραν μελέτην, τ. Α', Αθήνα 1867.

9. Βλ. «Σύντομος επίκρισις της του Δ. Ν. Βερναρδάκη Γενικής Ιστορίας», εφ. Μέριμνα, αρ. 658-660, 666, 668, 672, 680 και 683, Δεκ. 1867-Μάρτ. 1868. Το άρθρο είναι

ανώνυμο, αλλά αποδίδεται στον Κόντο (Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 25). Βλ. επίσης το

ανώνυμο φυλλάδιο Ο Λύχνος επί την Λυχνίαν, [1868], όπου επικρίνεται η Γενική Ιστορία του Βερναρδάκη· το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στην εφ. Κλειώ της Τεργέστης, αρ. 344-346, 19/31 Ιαν. 1868-2/14 Φεβρ. 1868, και αποδίδεται στον Γ. Βακαλόπουλο (Π. Αργύρης, ό.π., σ. 549). Στις εναντίον του επιθέσεις ο Βερναρδάκης απαντά με σειρά

άρθρων στην εφημερίδα Μέλλον (Δεκ. 1867-Μάρτ. 1868), που αναδημοσιεύονται στο βιβλίο του : Σύντομος απάντησις εις τας μωροσόφους επικρίσεις της Μερίμνης και του Λογίου Ερμού και εις τον λίβελλον ο Λύχνος επί την Λυχνίαν, Αθήνα 1868.

Σελ. 545
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/546.gif&w=600&h=915

αναγνώστες να το καταγγείλουν στην Ιερά Σύνοδο10. Οι κατήγοροι του Βερναρδάκη όμως, όπως συνηθίζεται σε αντιδικίες αυτού του τύπου, δεν περιορίζονται στην επίκριση του βιβλίου του. Εξαπολύουν συγχρόνως μια βίαιη προσωπική επίθεση εναντίον του, χαρακτηρίζοντάς τον «τυχοδιώκτη», «ψεύτη», «αμαθή», υβριστή των «λογίων του έθνους», ανθρωπο «αισχράς διαγωγής» και

άλλα παρόμοια11. Με ανάλογο τρόπο απαντά βέβαια και ο Βερναρδάκης.

Αν και στην επίθεση αυτή εμπλέκονται διάφορα πρόσωπα, ο βασικός κατήγορος του Βερναρδάκη είναι ο Κόντος. Ουσιαστικά, δηλαδή, έχουμε να κάνουμε με μια αντιπαράθεση μεταξύ των δύο αυτών λογίων, γύρω από τους οποίους συσπειρώνονται διάφορα πρόσωπα. Η αντιπαράθεση εντοπίζεται κυρίως στο γλωσσικό ζήτημα. Κλασικός φιλόλογος, σπουδασμένος στην Ολλανδία, ο Κόντος είναι οπαδός και κήρυκας του αττικισμού και εκείνο που τον χαρακτηρίζει είναι η σχολαστικότητα με την οποία προσεγγίζει την ελληνική γλώσσα και φιλολογία. Στο αντίθετο στρατόπεδο βρίσκεται ο Βερναρδάκης. Αν και οι επιλογές του χαρακτηρίζονται γενικά από αντιφάσεις και αμφιταλαντεύσεις, στα φιλολογικά και γλωσσικά ζητήματα οι απόψεις του μπορούν να χαρακτηριστούν προοδευτικές : ακολουθώντας τα διδάγματα των εκπροσώπων του νεοελληνικού Διαφωτισμού, ο Βερναρδάκης πιστεύει στην εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας και αντιμάχεται τον αρχαϊσμό και τον φορμαλισμό12. Σε κάθε περίπτωση, ο Βερναρδάκης θεωρείται από τους συντηρητικούς αντιπάλους του συνεχιστής της παράδοσης του Θ. Μανούση και του Κ. Ασώπιου, μιας παράδοσης που τείνει να εκλείψει από το Πανεπιστήμιο13. Στην αντιπαράθεση μεταξύ των δύο ανδρών ενοφθαλμίζονται όμως και άλλα στοιχεία που οξύνουν τις μεταξύ τους σχέσεις : διαφορετικές πολιτικές και ι

δεολογικές επιλογές, προσωπικές αντιδικίες και συμφέροντα.

10. Ο Λύχνος επί την Λυχνίαν, ό.π., σ. 39.

11. Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 77 κ.ά.

12. Για τις θέσεις του Βερναρδάκη γενικά βλ. Δημήτρης Σπάθης, «Ο θεατρικός Βερναρδάκης. Κλασικός η ρομαντικός;», Λεσβιακά 11,1987, σ. 58-88" Παντελής Αργύρης, «Ο αντιδυτικός Δ. Βερναρδάκης και ο εισιτήριος πανεπιστημιακός του λόγος», στο ίδιο, σ. 130-145" του ίδιου, «Πανεπιστημιακές έριδες», ό.π.

13. Επικρίνοντας τη Γενική Ιστορία του Βερναρδάκη ο συγγραφέας του φυλλαδίου Ο Λύχνος επί την Λυχνίαν κάνει το παρακάτω σχόλιο για τον δάσκαλό του Μανούση: «Αφού τοιαύτας ωφελείας απήλαυσεν από τον μακαρίτην Μανούσην, εις ον δικαίως

αφιεροί το βιβλίον του, δεν εφιλοτιμείτο να ωφεληθή και εκ της μετριότητος αυτού ; Εκείνος, κυνηγών ένα λαγόν και όχι δύο, ως ούτος, διέταξε να καώσι μετά θάνατον τα οποία

εδίδασκεν επί τοσαύτα έτη εν τω Πανεπιστημίω μαθήματά του. Βλέπεις, Καθηγητά μου, πόσον εκείνος ήτο αληθής της επιστήμης θιασώτης και όχι ως συ κάπηλος;» (σ. 39).

Σελ. 546
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/547.gif&w=600&h=915

Ο Κόντος, επιστρέφοντας από την Ολλανδία το 1867, επιδιώκει να μπει

στο Πανεπιστήμιο. Για τον σκοπό αυτό προσεταιρίζεται μια ομάδα καθηγητών και λογίων, που με άρθρα τους στον τύπο εγκωμιάζουν την προσωπικότητά του και τον προβάλλουν ως τον λαμπρότερο έλληνα φιλόλογο, ανώτερο και από τον Κοραή14. Ο Βερναρδάκης αντιτίθεται στον διορισμό του, ασκώντας οξεία κριτική στις γλωσσικές και φιλολογικές απόψεις του. Η αντίθεση οξύνεται από το 1868 που ο Κόντος μπαίνει στο Πανεπιστήμιο. Με το κύρος του ακαδημαϊκού δασκάλου και την προσωπική γοητεία του συσπειρώνει γύρω του μια μεγάλη ομάδα φοιτητών που τον θαυμάζουν και υποστηρίζουν με πάθος τις θέσεις του15. Οι ίδιοι παρεμβαίνουν και στη διαμάχη του με τον Βερναρδάκη, δημιουργώντας επεισόδια στις παραδόσεις του, όπως αυτά που είδαμε παραπάνω.

Η εμπλοκή των φοιτητών καθοδηγείται και ενισχύεται από το περιβάλλον του Κόντου. Με άρθρα στον φιλικό τους τύπο οι περί τον Κόντο επαινούν και κολακεύουν τους φοιτητές που ξεσηκώθηκαν κατά του Βερναρδάκη: «Οι φοιτηταί ησθάνθησαν την φιλοτιμίαν αυτών προσβαλλομένην διά της παρουσίας τοιούτου καθηγητού», γράφει τον Φεβρουάριο του 1868, αμέσως μετά τις ταραχές κατά του Βερναρδάκη, η εφημερίδα Μέριμνα. «Πρώτον ένεκα της αμαθείας αυτού, διότι οι πλείστοι των φοιτητών έβλεπον τον Καθηγητήν αμαθέστερον εαυτών. Δεύτερον ένεκα των ηθικών προσόντων του Καθηγητού των», ο οποίος «εκίνησε καθ' εαυτού την αγανάκτησιν και περιφρόνησιν των καθηγητών και φοιτητών ένεκα και άλλων πολλών λόγων (...) και ένεκα των ύβρεων αυτού, των ραδιουργιών και συκοφαντιών καθ' απάντων των καθηγητών και

14. Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 24.

15. Η διδασκαλία του Κόντου «κατεκήλει και συνήρπαζε τας ψυχάς των ακροατών αυτού», γράφει πολύ αργότερα ο Γεώργιος Χατζιδάκις και θυμάται ότι τον Σεπτέμβριο του 1873, όταν γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο, τόσο «κατεθέλχθη» από το πρώτο μάθημα του Κόντου που παρακολούθησε, ώστε πριν βγει από την αίθουσα είχε αποφασίσει ποιά επιστήμη θα σπούδαζε (Γ. Ν. Χατζιδάκις, «Λόγος επιμνημόσυνος εις Κωσταντίνον Σ. Κόντον», Αθηνά 23, 1911, σ. 8). Διαφορετικές ήταν οι εντυπώσεις ενός

άλλου φοιτητή της Φιλοσοφικής, του Νικόλαου Γ. Πολίτη, από το εναρκτήριο μάθημα του Κόντου, τον Σεπτέμβριο του 1868. Σε γράμμα στον πατέρα του ο Πολίτης σχολιάζει με κριτική διάθεση τη στενά γραμματική θεώρηση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας από τον Κόντο («Αξιους μελέτης κρίνει τους Αττικούς συγγραφείς μέχρι του Αριστοτέλους, εξαιρών και τούτων τους τραγικούς ποιητάς, ως ακυρολεξίας και καινοφανείς συνδέσεις λέξεων μεταχειριζομένους») και τον ισχυρισμό του ότι «πρέπει να καταστραφώσιν όλα τα μέχρι τούδε υπάρχοντα λεξικά και γραμματικαί και να συνταχθώσι νέαι υπό ανθρώπου δοκίμου οίος δηλ. αυτός» («Τα εικοσάχρονα του Ν. Γ. Πολίτη», Νέα Εστία 40,1946, σ. 777).

Σελ. 547
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/548.gif&w=600&h=915

λογίων του έθνους (...). Οι φοιτηταί, φύσει φιλότιμοι όντες, και ως Έλληνες και ως νέοι, προσεβλήθησαν ένεκα τούτων απάντων...»16. Από την άλλη μεριά, ο φιλικός προς τον Βερναρδάκη τύπος αποδοκιμάζει τις ταραχές και επιτίθεται με εξαιρετικά σκληρή γλώσσα κατά των φοιτητών17.

Δεν ξέρουμε πόσοι ήταν οι φοιτητές που ενεπλάκησαν στη διαμάχη μεταξύ Βερναρδάκη και Κόντου και ποιά ήταν η ταυτότητά τους. Από την έκταση των επεισοδίων και τη σχετική αρθρογραφία στον τύπο φαίνεται ότι ήταν μια

αρκετά δυναμική ομάδα, στην οποία συμμετείχαν φοιτητές όχι μόνο της Φιλοσοφικής αλλά και άλλων σχολών. Εκείνο που είναι σαφές, πάντως, είναι ότι

επρόκειτο για μια ομάδα με σαφώς συντηρητικό προσανατολισμό. Βέβαια, η ομάδα αυτή δεν εκπροσωπούσε ιδεολογικά το σύνολο των φοιτητών. Το γεγονός όμως ότι δεν υπήρξε ανάλογη συσπείρωση και από την πλευρά του Βερναρδάκη, δείχνει ότι κάτι είχε αρχίσει να αλλάζει στο φοιτητικό σώμα σε σύγκριση με το παρελθόν. Ο φιλελεύθερος προσανατολισμός της νεολαίας, όπως τον είδαμε να εκδηλώνεται στα Μανούσεια και στην εποχή του αντιδυναστικού αγώνα, είχε αρχίσει να υποχωρεί και ένα τμήμα των φοιτητών είχε αρχίσει να στρέφεται προς τον συντηρητισμό.

Η συντηρητικοποίηση αυτή δεν είναι άσχετη με την ύφεση του φιλελευθερισμού που παρατηρείται γενικά μετά την έξαρση του 1862. Οφείλεται όμως και στις αλλαγές που είχαν συντελεστεί στο Πανεπιστήμιο σε επίπεδο διδακτικού προσωπικού. Η γενιά των διαφωτιστών έχει πλέον αποδυναμωθεί με τον θάνατο η την αποχώρηση από το Πανεπιστήμιο κορυφαίων στελεχών της : το 1858 πεθαίνει ο Θ. Μανούσης, το 1860 ο Π. Αργυρόπουλος, το 1861 ο Σπ. Πήλληκας, ενώ στη δεκαετία του 1860 αποχωρούν ο Διομήδης Κυριακού και ο Κ. Ασώπιος. Στα χρόνια που ακολουθούν μπαίνει στο Πανεπιστήμιο μια νέα γενιά συντηρητικών καθηγητών, μεταξύ των οποίων είναι και ο Κ. Κόντος. Θυμίζουμε επίσης ότι από το 1851 μία από τις έδρες της ιστορίας κατέχει ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος δεσπόζει ως τα τέλη του αιώνα στο Πανεπιστήμιο με την ισχυρή προσωπικότητά του και το συγγραφικό και διδακτικό έργο του, που βρίσκεται στον αντίποδα του Διαφωτισμού. Οι αλλαγές αυτές είναι βέβαιο ότι επέδρασαν στην ιδεολογική διαμόρφωση της μετεπαναστατικής γενιάς των φοιτητών, συντελώντας στη βαθμιαία συντηρητικοποίησή τους.

Οι ταραχές κατά του Βερναρδάκη οδήγησαν, όπως είπαμε, στην παραίτησή του το 1869. Μερικά χρόνια αργότερα ο Βερναρδάκης στη γνωστή επι-

16. Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 76.

17. Στο ίδιο, σ. 78-79.

Σελ. 548
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/549.gif&w=600&h=915

επιστολιμαία βιβλιοκρισία του έργου του Νικ. Δραγούμη Ιστορικαί Αναμνήσεις (1874)18, θα βρει την ευκαιρία να εξαπολύσει μια οξύτατη επίθεση κατά του Πανεπιστημίου και των φοιτητών. Το Πανεπιστήμιο, γράφει, «από καθιδρύματος χρησίμου και εθνωφελούς κατήντησε και αυτό μία εκ των πέντε δέκα μεγάλων πληγών του πολιτικού ημών σώματος», ενώ οι φοιτητές, «μειράκια,

αστοιχείωτα τα πλείστα ως προς τας γνώσεις, ανερμάτιστα δε ηθικώς και θρησκευτικώς (...) φυσιούνται και εξάπτονται και τυφούνται, και αντί να

εγκύπτωσιν εις την σπουδήν και μελέτην της επιστήμης, μεταβάλλουσι το

ανώτατον εκπαιδευτήριον εις κονίστραν άμουσον και αηδή άλλοτε μεν φατριαστικών, άλλοτε δε αγρίων πολιτικών διαδηλώσεων και οχλαγωγιών και θορύβων και ταραχών»19. Αν και οι διαπιστώσεις αυτές του Βερναρδάκη γίνονται με αφορμή τις κινητοποιήσεις των φοιτητών στη δεκαετία του 1870, είναι φανερό όμως ότι πηγάζουν από τις προσωπικές του εμπειρίες στο Πανεπιστήμιο και εκφράζουν την πικρία του για τις επιθέσεις που είχε δεχθεί και που τον ανάγκασαν να αποχωρήσει νωρίς από το Πανεπιστήμιο.

Σοβαρά επεισόδια σημειώνονται και εναντίον δύο άλλων καθηγητών : του Αναστασίου Χρηστομάνου και του Ν. Σαρίπολου. Τον Σεπτέμβριο του 1866, για λόγους που δεν γνωρίζουμε, η αίθουσα παραδόσεων του Χρηστομάνου, καθηγητή της χημείας, έγινε «πεδίο μάχης», με ύβρεις εναντίον του, συμπλοκές, ξυλοκοπήματα και πυροβολισμούς από έναν ένοπλο, όχι φοιτητή, ο οποίος συμμετείχε στα επεισόδια. Οι υπεύθυνοι παραπέμφθηκαν από τη Σύγκλητο στη δικαιοσύνη για να διωχθούν ποινικά, ενώ ένας αποβλήθηκε για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο. Ο τελευταίος θα δηλώσει αργότερα μεταμέλεια και η Σύγκλητος θα μειώσει την ποινή του, παρά τις αντιρρήσεις του Σαρίπολου, ο οποίος θα επιμείνει στην αρχική απόφαση του σώματος: «η ποινή είναι καθαρμός της αταξίας, και πάσα παλινωδία είναι αναξία σπουδαίων ανδρών και θέλει ενθαρρύνει τους ατακτούντας»20.

Μεγαλύτερη έκταση και ένταση είχαν οι κινητοποιήσεις κατά του Σαρίπολου. Όπως σημειώσαμε παραπάνω, από το 1863 ήδη ένα μέρος φοιτητών είχε

έρθει σε σύγκρουση με τον Σαρίπολο, λόγω της αρνητικής στάσης του στο θέμα της αντιπροσώπευσης των φοιτητών στην Εθνική Συνέλευση. Οι σχέσεις του Σαρίπολου με τους φοιτητές θα οξυνθούν στα αμέσως επόμενα χρόνια,

18. Δημ. Βερναρδάκης, Καποδίστριας και Όθων, Αθήνα, Γαλαξίας, 1962 (πρωτοδημοσιεύθηκε το 1875, βλ. εδώ, σ. 130, σημ. 91).

19. Στο ίδιο, σ. 120.

20. Π.Σ.,3 Οκτ.,6 Οκτ., 1 Νοεμ. 1866,5 Απρ. και 13 Μαΐου 1867.

Σελ. 549
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/550.gif&w=600&h=915

εξαιτίας της αυστηρότητας που φαίνεται ότι επιδείκνυε στην εφαρμογή των πανεπιστημιακών κανονισμών και μάλιστα στο θέμα της χορήγησης πιστοποιητικών ακροάσεως. Αυτό θα γίνει αφορμή να δημιουργηθούν τον Απρίλιο του 1866 μικροεπεισόδια στο μάθημά του, που συνεχίστηκαν στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου με διαπληκτισμούς και συγκρούσεις μεταξύ ομάδων φοιτητών. Συγχρόνως υποβλήθηκε στη Σύγκλητο και μια διαμαρτυρία κατά του Σαρίπολου, υπογεγραμμένη από 102 φοιτητές21.

Νέες ταραχές θα ξεσπάσουν εναντίον του τον Φεβρουάριο του 1867. Αφορμή ήταν μια απόφαση της Νομικής Σχολής, της οποίας ο Σαρίπολος ήταν κοσμήτορας, σχετικά με τη διαβάθμιση των διπλωμάτων. Σύμφωνα μ' αυτήν, αν ένας φοιτητής έπαιρνε στις διπλωματικές εξετάσεις βαθμό «μετρίως», στο δίπλωμά του θα αναγραφόταν αυτή η ένδειξη και όχι, όπως είχε καθιερωθεί, η ένδειξη «ευδοκίμως». Οι φοιτητές θεώρησαν «στίγμα» για τους διπλωματούχους την αναγραφή στο πτυχίο της ένδειξης «μετρίως» και αποδίδοντας την καινοτομία αυτή στον Σαρίπολο ξεσηκώθηκαν εναντίον του. Από τις ανακρίσεις όμως που

ακολούθησαν φάνηκε ότι δεν ήταν μόνο αυτός ο λόγος που προκάλεσε την εξέγερση των φοιτητών. Η βασική αιτία ήταν και πάλι η αυστηρότητά του. Κατά τις μαρτυρίες φοιτητών, ο Σαρίπολος απαιτούσε απ' αυτούς να παρακολουθούν τακτικά τα μαθήματά του, αλλιώς δεν τους έδινε αποδείξεις ακροάσεως, ήταν αυστηρός στις εξετάσεις, τους επέπληττε και τους προσέβαλλε συχνά.

Οι κατηγορίες αυτές, αν και διογκωμένες, δεν ήταν χωρίς περιεχόμενο· τις συμμερίζονταν μάλιστα και αρκετοί καθηγητές. Πραγματικά, ο Σαρίπολος διαπνεόταν από αυστηρές παιδαγωγικές αντιλήψεις και δεν έχανε την ευκαιρία να δηλώνει την αντίθεσή του προς το φιλελεύθερο κλίμα του Πανεπιστημίου και την ελαστική αντιμετώπιση των φοιτητών από την πλειονότητα των συναδέλφων του. Ο ίδιος επίσης δεν συμφωνούσε με το άνοιγμα του Πανεπιστημίου, μετά το 1862, σε ένα πλήθος μαθητών, οι οποίοι, κατά τη γνώμη του, δεν είχαν την απαραίτητη παιδεία και το μοναδικό ενδιαφέρον τους ήταν η πρόκληση ταραχών. Όπως θα δηλώσει στη Σύγκλητο κατά τη διάρκεια των

εναντίον του επεισοδίων, οι ταραξίες «ανήκουσιν εις τους φοιτητάς του 1862, οίτινες ανίκανοι όντες Πανεπιστημιακής παιδεύσεως ενεγράφησαν μετά την οκτωβριανήν μεταπολίτευσιν βία λαβόντες το απολυτήριον»22. Οι θέσεις του αυτές ήταν επόμενο να οξύνουν περισσότερο τις σχέσεις του με τους φοιτητές23.

21. Π.Σ., 19, 20 και 27 Απρ. 1866.

22. Π.Σ.,3 Φεβρ. 1867.

23. Ακραίο δείγμα των κακών σχέσεων του Σαρίπολου με τους φοιτητές αποτελεί

Σελ. 550
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/551.gif&w=600&h=915

Οι ταραχές κατά του Σαρίπολου θα επαναληφθούν τον Μάρτιο του 1867. Θα διακοπούν και πάλι τα μαθήματα, η Σύγκλητος θα κάνει ανακρίσεις και θα ζητήσει από τους φοιτητές να κατονομάσουν τους πρωταίτιους. Εκείνοι

αρνούνται: «ουδείς των φοιτητών δύναται να γίνει προδότης». Ο Σαρίπολος

απειλεί τους φοιτητές ότι δεν θα αρχίσει τα μαθήματα και θα στερηθούν τις

αποδείξεις ακροάσεως, ενώ η Σύγκλητος τους καλεί να ζητήσουν εγγράφως από τον καθηγητή τους να σταματήσει την αποχή του και να αποδοκιμάσουν τις αταξίες. Τελικά οι φοιτητές συμμορφώνονται και ο Σαρίπολος ξαναρχίζει τα μαθήματά του24.

Παρόμοια επεισόδια, αλλά πιο βίαια, σημειώνονται και αργότερα. Τον Δεκέμβριο του 1872 φοιτητές της Νομικής αλλά και πρόσωπα εκτός του Πανεπιστημίου, φίλοι και συμπατριώτες ενός φοιτητή από τη Μεσσηνία ο οποίος είχε απορριφθεί στις διπλωματικές εξετάσεις, επιτέθηκαν την ώρα του μαθήματος κατά του Σαρίπολου, θεωρώντας τον υπεύθυνο για την αποτυχία του, παρότι τον είχαν απορρίψει όλοι οι καθηγητές της Νομικής. Ανέτρεψαν την έδρα και έβγαλαν τον Σαρίπολο έξω από την αίθουσα. Η Σύγκλητος απέβαλε τους πρωταίτιους από το Πανεπιστήμιο, προκαλώντας τη διαμαρτυρία 150 συμφοιτητών τους, οι οποίοι με αναφορά στη Σύγκλητο υποστηρίζουν ότι δεν είναι μόνο αυτοί ένοχοι και ζητούν την ακύρωση της ποινής25. Παράλληλα κι-

το παρακάτω επεισόδιο. Ένας φοιτητής, ο Π. Πατσιάδης, τελειόφοιτος της Νομικής, πήγε στο σπίτι του για να του ζητήσει απόδειξη ακροάσεως στο μάθημα του ποινικού δικαίου. Ο Σαρίπολος αρνήθηκε, επειδή ο φοιτητής δεν παρακολούθησε τις παραδόσεις του, και εκείνος του απάντησε: «θα με την δώσεις εκών άκων την απόδειξιν». Το επεισόδιο καταγγέλθηκε από τον Σαρίπολο στη Σύγκλητο, η οποία απέβαλε τον φοιτητή α

πό το Πανεπιστήμιο για ένα χρόνο (Π.Σ., 3, 7 και 20 Φεβρ. 1867). Η υπόθεση όμως δεν

έληξε εδώ. Ο φοιτητής τύπωσε αμέσως έναν οξύ λίβελλο κατά του Σαρίπολου, όπου διέψευδε τον ισχυρισμό του ότι τον έβρισε, και τελείωνε με μια «ηρωική» και δραματική συγχρόνως δήλωση : ότι θα δεχθεί «αγογγύστως» την τιμωρία που του επιβλήθηκε από το Πανεπιστήμιο, ότι δεν θα καταδεχθεί ποτέ να κλίνει «γόνυ κολακευτικόν» στον Σαρίπολο και ότι ο τελευταίος θα πληρώσει ακριβά την αδικία που του έκανε. «Ελθέ λοιπόν φίλε ξιφήρης κατά τας εξετάσεις μου (εάν το επιτρέψη η συμπάθειά σας και εξετασθώ ποτέ) θα σοι προτείνω το στήθος και θα σοι δείξω ότι ουδόλως σε φοβούμαι. Θα έλθη ό

μως καιρός, κ. καθηγητά, να εκτιμήσης τους λόγους τους οποίους σοι απηύθυνα (...) θα

έλθη ημέρα και θα χύσης δάκρυ μαύρον, δάκρυ πικρόν βλέπων μακρόθεν το Πανεπιστήμιον...». Ο λίβελλος, χρονολογημένος στις 26 Φεβρουαρίου 1867, αναδημοσιεύεται από τον Μ. Δ. Στασινόπουλο, Προσωπικόν Αρχείον Νικολάου I. Σαριπόλου, ό.π., σ. 75-81.

24. Π.Σ.,4 Μαρτ. και 5 Απρ. 1867.

25. Π.Σ., 3,10 και 16 Δεκ. 1872, 12 Ιαν. 1873. Πρωταίτιοι θεωρήθηκαν έξι φοιτητές: τρεις Μεσσήνιοι, ένας από το Γύθειο και δύο από την επαρχία Ερμιονίδος. Στα

επεισόδια συμμετείχε και ένας υπάλληλος του Πρωτοδικείου.

Σελ. 551
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/552.gif&w=600&h=915

κινείται εναντίον των «ταραξιών» και η τακτική δικαιοσύνη, καταδικάζοντας τους ερήμην σε φυλάκιση26. Στο μεταξύ τα μαθήματα του Σαρίπολου είχαν διακοπεί. Στις αρχές Ιανουαρίου 1873 ο τελευταίος ζητάει να ξαναρχίσει τις παραδόσεις του, άλλα η Σύγκλητος αρνείται, επειδή τα πνεύματα ήταν ακόμη εξημμένα και υπήρχαν πληροφορίες ότι ο Σαρίπολος «εκέλευε τους εκ των φοιτητών φίλα αυτώ φρονούντας ν' αντιτάξωσι βίαν κατά της βίας»27. Τελικά τα μαθήματα θα ξαναρχίσουν περί τα τέλη Φεβρουαρίου28. Οι ταραχές όμως κατά του Σαρίπολου δεν θα σταματήσουν. Θα συνεχιστούν, όπως θα δούμε, με άλλες αίτιες και στα επόμενα χρόνια και θα οδηγήσουν στην απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο το 1875.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΦΟΙΤΗΤΗΣ

Τα παραπάνω επεισόδια δείχνουν ότι από τη μεταπολίτευση και ύστερα οι φοιτητικές ταραχές προσλαμβάνουν ενδημικό χαρακτήρα και είναι πιο βίαιες

απ' ό,τι στο παρελθόν. Οι ταραχές όμως δεν είναι το μόνο πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι φοιτητές. Υπάρχουν και άλλα θέματα που τους απασχολούν, και ασφαλώς η πολιτική, που ελκύει πάντα το ενδιαφέρον μιας μεγάλης μερίδας φοιτητών. Δείγμα του ενδιαφέροντος αυτού αποτελεί η έκδοση το 1869 από ομάδα φοιτητών μιας πολιτικής εφημερίδας με τον τίτλο Φοιτητής.

Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε στα τέλη Ιουνίου του 1869 και συνέχισε την έκδοσή του, αν κρίνουμε από τα σωζόμενα φύλλα, ως τις αρχές Οκτωβρίου του ίδιου ετους29. Ήταν μια τετρασέλιδη εφημερίδα, που έβγαινε μια φορά την

εβδομάδα και κυκλοφορούσε με το σύστημα των συνδρομών. Διευθυντής της ήταν ο Ευάγγελος Β. Παναγιωτόπουλος, φοιτητής της Νομικής από τη Σπάρτη

26. Π.Σ., 9 Φεβρ. 1873. Το γεγονός αυτό προκάλεσε τη δυσφορία του πρύτανη Κ. Παπαρρηγόπουλου. Ο τελευταίος διαμαρτυρήθηκε στην Εισαγγελία επειδή διώχθηκαν όχι μόνο οι εκτός Πανεπιστημίου «ταραξίες» αλλά και οι φοιτητές που είχαν ήδη τιμωρηθεί από τη Σύγκλητο. Με τη θέση αυτή διαφώνησε ο κοσμήτορας της Νομικής Π. Καλλιγάς, ο οποίος υποστήριξε ότι κατά τον Ποινικό Νόμο «αι πειθαρχικαί ποιναι δεν

απαλλάττουσι της ποινικής καταδιώξεως», παραπέμποντας σε ένα προηγούμενο παράδειγμα, όπου ένας φοιτητής είχε καταδικαστεί σε τριών μηνών φυλάκιση, παρότι είχε τιμωρηθεί από το Πανεπιστήμιο.

27. Π.Σ., 12 Ιαν. 1873.

28. Π.Σ.,23 Φεβρ. 1873.

29. Κυκλοφόρησαν 15 φύλλα. Το πρώτο βγήκε στις 28 Ιουνίου και το 15ο στις 4 Οκτωβρίου 1869. Στην Μπενάκειο Βιβλιοθήκη σώζονται και τα 15 φύλλα, ενώ στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος μόνο 6 (φ. 9,10,11,12,14,15). Πβ. Μάρθα Καρπόζηλου,

Σελ. 552
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/553.gif&w=600&h=915

τη30. Εκτός από τον διευθυντή, ο οποίος πιθανώς αρθρογραφούσε ανώνυμα, συνεργάζονταν στην εφημερίδα επώνυμα, ανώνυμα ή με τα αρχικά τους και

άλλοι φοιτητές, κυρίως της Νομικής (ο Δημ. Βαρδουνιώτης, ο Γ. Τέτσης, ο Ν. Ζερβός κ.ά.). Λίγοι ήταν οι συνεργάτες της εφημερίδας που δεν ανήκαν στον φοιτητικό χώρο. Μεταξύ αυτών ήταν ο καθηγητής της χημείας και φυσικής Λάνδερερ, ο οποίος δημοσίευσε στο δεύτερο φύλλο ένα εγκυκλοπαιδικό άρθρο της ειδικότητάς του.

Εφημερίδα με πολιτικό περιεχόμενο, ο Φοιτητής σκόπευε, όπως δηλώνεται και στον υπότιτλο της («Εφημερίς των συμφερόντων τω έθνει») να υπηρετήσει τα εθνικά συμφέροντα. Πρόκειται βέβαια για μια κοινότοπη έκφραση στη δημοσιογραφική γλώσσα της εποχής. Οι λόγοι που επέβαλαν την έκδοση της

εφημερίδας εξηγούνται σε κύριο άρθρο που δημοσιεύεται στο πρώτο φύλλο και απευθύνεται στους φοιτητές του Πανεπιστημίου και τους αναγνώστες της γενικότερα. «Διατρέχομεν ήδη, κύριοι, την τετάρτην δεκάδα ενιαυτών, αφ' ότου καθιδρύθη εν τη πατρίδι ημών Πανεπιστήμιον, πλείονες δε των πεντάκις χιλίων εφοίτησαν έκτοτε και φοιτώσιν εν αυτώ, τα μυστήρια των μουσών μυούμενοι, αλλά πλην ουδείς ποτε εσκέφθη (όχι διότι δεν ηδύνατο, άπαγε!) ν'

αναλάβη την έκδοσιν Εφημερίδος, δι' ης χρήσιμος τη κοινωνία γενόμενος, τοις συναδέλφοις αυτώ να παρέξη μέσον, δι' ου ακωλύτως τας ιδέας αυτών να δημοσιεύωσι».

Εκείνο που προκάλεσε την έκδοση της εφημερίδας, λοιπόν, ήταν η ανάγκη να δημιουργηθεί ένα βήμα μέσα από το οποίο η φοιτητική νεολαία θα διατύπωνε τις θέσεις της για τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική κατάσταση. Πιθανότατα όμως δεν ήταν μόνο αυτός ο λόγος. Στην έκδοσή της φαίνεται να συνετέλεσε και η πολιτική κρίση που διερχόταν η χώρα την εποχή αυτή. Υπενθυμίζουμε ότι το καλοκαίρι του 1869 που εκδίδεται ο Φοιτητής είχε λήξει η περιπέτεια της κρητικής επανάστασης, αλλά οι συνέπειές της ήταν βαριές για την Ελλάδα, καθώς υποχρεώθηκε να αποδεχθεί τις αποφάσεις της συνδιάσκεψης των Παρισίων, που επέβαλαν σ' αυτήν να μη δέχεται ούτε να υποβοηθεί τη συγκρότηση επαναστατικών κινημάτων κατά της Τουρκίας. Η πολιτική αρθρογραφία της εφημερίδας επικεντρώνεται ακριβώς στην κρίση αυτή,

Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914), Καταγραφή, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 49-50.

30. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, τον Αύγουστο του 1869, που έλειπε ο Ε. Παναγιωτόπουλος από την Αθήνα, τη διεύθυνση της εφημερίδας ανέλαβε ο Γ. Σακελλαρίου, τελειόφοιτος της Φιλοσοφικής.

Σελ. 553
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/554.gif&w=600&h=915

πράγμα που δείχνει ότι η έκδοσή της δεν ήταν άσχετη με τα παραπάνω γεγονότα.

Η υποχώρηση της Ελλάδας στις απαιτήσεις των μεγάλων δυνάμεων ήταν για την εφημερίδα, όπως και για το μεγαλύτερο μέρος του τύπου της εποχής, μια πράξη συμβιβασμού που τραυμάτιζε βαθιά την εθνική υπερηφάνεια. Στην αρθρογραφία της αναφέρεται με τα μελανότερα χρώματα στον συμβιβασμό αυτόν και κηρύσσει συναγερμό για εθνική ανάταση και στρατιωτική προετοιμασία. Παράλληλα περιγράφει με δραματικούς τόνους την κρίση στην οποία

έχει βυθιστεί η χώρα. Η Ελλάδα, κατά την εφημερίδα, βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής. Στην πολιτική σκηνή επικρατεί η «βουλευτοκρατία» και ο κομματισμός, η πολιτική ηγεσία δεν ενδιαφέρεται παρά μόνο για την κατάκτηση και τη νομή της εξουσίας και αδιαφορεί για τα εθνικά συμφέροντα, η χώρα μαστίζεται από τη ληστεία, την οποία υποθάλπουν πολιτικοί, συνεργαζόμενοι με ληστές. Μια ανάλογη κρίση υπάρχει, κατά την εφημερίδα, και στο

επίπεδο των πολιτικών θεσμών. Σκοτεινοί κύκλοι επιβουλεύονται το Σύνταγμα του 1864, αποδίδοντας σ' αυτό όλα τα κακά της ελληνικής κοινωνίας, και προσπαθούν να πείσουν τον λαό ότι το συνταγματικό πολίτευμα «είνε

ακατάλληλον διά την σημερινήν αυτού κατάστασιν»31.

Είναι περιττό να πούμε ότι ο Φοιτητής δεν πρωτοτυπεί στις διαπιστώσεις του. Τα ίδια πράγματα, διατυπωμένα με την ίδια κινδυνολογική διάθεση, τα βρίσκουμε και σε άλλες σύγχρονες εφημερίδες. Αν πρέπει να σταθούμε σε κάτι, αυτό είναι η έμφαση που δίνει η εφημερίδα στους κινδύνους που απειλούν τους συνταγματικούς θεσμούς, οι οποίοι πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν ήταν φανταστικοί, καθώς είχαν αρχίσει ήδη να διατυπώνονται από συντηρητικούς κύκλους έντονες επικρίσεις για τις αλλαγές που δρομολογήθηκαν με το Σύνταγμα του 1864. Η στάση αυτή της εφημερίδας φανερώνει μια δημοκρατική ευαισθησία που έρχεται από το 1862. Οι συντάκτες της, «ένθερμοι λάτρεις των ελευθεριών ημών και φίλοι της Συνταγματικής Βασιλείας», όπως αυτοαποκαλούνται, διακηρύσσουν την αφοσίωση τους στους δημοκρατικούς θεσμούς και την απέχθειά τους προς την απόλυτη μοναρχία, που κατέλυσε η

επανάσταση του 1862 και που ορισμένοι θέλουν να την επαναφέρουν. «Τί εστι Μοναρχία ; - Ουδέν άλλο καθ' ημάς η ανομία», αναφέρεται σε κύριο άρθρο της

εφημερίδας, ενώ σε ένα άλλο αντιπαρατίθενται μέσα από ένα σχήμα προσωποποιίας η μοναρχία και η δημοκρατία, που ταυτίζονται, αντίστοιχα, με την έννοια του «απολιτισμού» και του «πολιτισμού»: «και εκείνην μεν παρίστησι

31. Φοιτητής, αρ. 15, 4 Οκτ. 1869.

Σελ. 554
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/555.gif&w=600&h=915

κακόμορφος και στυγνή τις εκ των αισχρουργιών γραία, η Μοναρχία, ενώ ταύτην εκπροσωπεί φαιδρά και χαρίεσσα κόρη, παρθένος αγνή, η Δημοκρατία»32.

Με φιλελεύθερο πνεύμα και ουμανιστική διάθεση προσεγγίζει η εφημερίδα και ορισμένα κοινωνικά θέματα, όπως η θανατική ποινή. Σε δύο άρθρα συνεργατών της, το ένα από τα οποία υπογράφεται από τον φοιτητή της Νομικής Δημ. Βαρδουνιώτη, περιγράφονται με παραστατικό τρόπο δύο εκτελέσεις με λαιμητόμο, που έγιναν η μία στην Αθήνα και η άλλη στο Άργος33. Οι

αρθρογράφοι αποδοκιμάζουν την ποινή του θανάτου, ως αντίθετη προς τον πολιτισμό, και ζητούν την κατάργησή της. «Η πρόοδος και ο πολιτισμός», γράφει ο Βαρδουνιώτης, «εξήλειψαν βαθμηδόν τα ίχνη της αγριότητος του Μεσαιωνισμού διά συνεχών επαναστάσεων. Εξηφανίσθησαν αι γενικαί δημεύσεις, ο πολιτικός θάνατος κατηργήθη, εξέλιπον τα βασανιστήρια, ο τροχός, η πυρά...»- παρά ταύτα, διατηρείται ακόμη «η ειδεχθής μηχανή του δυστυχούς Γυϊλλοτίνου». Η αρνητική στάση των αρθρογράφων απέναντι στη θανατική ποινή είναι φανερή και στον τρόπο με τον οποίο περιγράφουν το σκηνικό των εκτελέσεων και μάλιστα τους δήμιους, τους οποίους χαρακτηρίζουν «ανθρωπόμορφα μεν, αλλά θηριόψυχα όντα» και «θηρία αιμοβόρα». Αντίθετα δεν κρύβουν τη συμπάθεια και τον οίκτο τους για τα θύματά τους που λίγο πριν θανατωθούν ζητούν από το πλήθος να τους συγχωρήσει. Χαρακτηριστική είναι η λυρική διάθεση με την οποία περιγράφεται στο πρώτο άρθρο η μορφή

ενός από τους δύο μελλοθάνατους, οι οποίοι είχαν κατηγορηθεί για ληστεία: «Ήτον ωραίος, είχε την κεφαλήν ασκεπή και η μέλαινα ως τα πτερά του κόρακος κόμη του έψαυεν αφελώς τον τράχηλον, όστις μετ' ολίγον έμελλε να

αποχωρισθή αυτής». Αυτό δεν εμποδίζει τον αρθρογράφο να καταδικάσει τη «μάστιγα» της ληστείας, επισημαίνοντας όμως παράλληλα και κάποιες από τις αιτίες που τη συντηρούν: «Πότε θα παύσωσιν ακουόμενα, εδώ ληστείαι,

εκεί αιχμαλωσίαι, αλλαχού φόνοι; Ουδέποτε, ενόσω υπάρχωσιν άνθρωποι και αυτών των ληστών μυσαρότεροι, υποθάλποντες και υπερασπιζόμενοι τους ληστάς».

Ένα άλλο θέμα που απασχολεί τον Φοιτητή είναι η σλαβική προπαγάνδα στη Μακεδονία και τη Θράκη. Οι συντάκτες της εφημερίδας, τοποθετημένοι πολιτικά στο αντιρωσικό στρατόπεδο, συντάσσονται με τις δυνάμεις εκείνες

32. Στο ίδιο, αρ. 3, 12 Ιουλ. και αρ. 4, 19 Ιουλ. 1869. Την αντιμοναρχική θέση του Φοιτητή επισημαίνει και η σύγχρονη εφημερίδα Σκήπτρον, που παρουσιάζει τους συντάκτες του «ως μη φρονούντας φίλα τη βασιλείς» (Φοιτητής, αρ. 10,1 Σεπτ. 1869).

33. Ανώνυμος, «Θανατική εκτέλεσις», Φοιτητής, αρ. 6, 2 Αυγ. 1869· Δημ. Κ. Βαρδουνιώτης, «Εκτέλεσις θανατικής ποινής εν Άργει», ό.π., αρ. 8,16 Αυγ. 1869.

Σελ. 555
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/556.gif&w=600&h=915

που από την εποχή του Κριμαϊκού πολέμου έχουν ανοίξει μέτωπο κατά του πανσλαβισμού. Πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν είναι η πρώτη φορά που φοιτητές συμμετέχουν σε τέτοιους αγώνες. Οι θεωρίες του Fallmerayer παλιότερα και πιο υστέρα οι εθνικοί ανταγωνισμοί στα Βαλκάνια, που διεκδικούσαν χριστιανικούς πληθυσμούς με αδιαμόρφωτη ακόμη εθνική συνείδηση, είχαν κινητοποιήσει φοιτητές και καθηγητές34. Η «τάξις των νέων Λογιωτάτων»,

έγραφε ο Αιών το 1857, έχει τα πρωτεία στον αγώνα κατά του σλαβισμοϋ35. Λίγα χρόνια αργότερα, το Μέλλον της Πατρίδος, όργανο της νέας αυτής τάξης των φοιτητών και των διανοουμένων, θα εκφράσει τις ανησυχίες του για την καταδρομή του ελληνικού στοιχείου και των ελληνικών σχολείων από τους Σλάβους36.

Ανάλογες ανησυχίες διατυπώνονται και στον Φοιτητή, αλλά σε πολύ εντονότερο ύφος, πράγμα που εξηγείται από την έξαρση του αντισλαβισμού που παρατηρείται την εποχή αυτή στην Ελλάδα: βρισκόμαστε άλλωστε ένα χρόνο πριν από την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας. Σε ένα από τα πρώτα φύλλα της η εφημερίδα δημοσιεύει μια επιστολή, με την οποία «η εν Αθήναις χάριν των εαυτής σπουδών παρεπιδημούσα νεολαία της δούλης Ελλάδος» συγχαίρει τον εκδότη της εφημερίδας Μέλλον για τους αγώνες του «κατά της

επαράτου Πανσλαυϊστικής προπαγάνδας, ήτις της Ελλάδος καταχθονίως τον όλεθρον επιδιώκουσα ορύττει αυτής τον τάφον εν τη Ανατολή ένθα η καρδία της»37. Το δημοσίευμα αυτό διαδέχεται σειρά άρθρων στην εφημερίδα κατά της σλαβικής προπαγάνδας στη Μακεδονία και τη Θράκη, τα οποία αποτελούν

34. Θυμίζω τις αντιδράσεις τους κατά του Fallmerayer το 1842 (βλ. εδώ, σ. 461-462) και τον ζήλο με τον οποίο πανεπιστημιακοί καθηγητές, όπως ο Αν. Γεωργιάδης Λευκίας, ο Κ. Παπαρρηγόπουλος κ.ά. έλαβαν μέρος στη μεγάλη επιχείρηση για την αντίκρουση των θεωριών του περί εκσλαβισμού και εξαλβανισμού της ελληνικής φυλής. Γύρω στο 1877 ο Κάρολος Τάκερμαν, πρώην πρέσβης των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής στην Αθήνα, σημειώνει ότι δεν υπάρχει για τον έλληνα φιλόλογο ή ιστορικό «απεχθέστερον» όνομα απ' αυτό του Fallmerayer. «Είδον καθηγητήν του εν Αθήναις πανεπιστημίου φύσει πράον και ατάραχον εν τω ακούσματι και μόνω του ονόματος του Φαλμεράϋερ, να εγερθή της έδρας του με σπινθηροβολούντας οφθαλμούς και με βιαίας χειρονομίας και να εξακοντίση επί δέκα περίπου λεπτά σωρείαν όλην ύβρεων κατά του

ατυχούς Γερμανού καθηγητού». Κάρολος Τάκερμαν, Οι Έλληνες της σήμερον, μετάφρ. Αντ. Α. Ζυγομαλάς, Αθήνα 1877, σ. 279-280. Για τον αντισλαβισμό στην Ελλάδα βλ. Έλλη Σκοπετέα, Το «πρότυπο βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα 1988, σ. 325 κ.εξ.

35. εφ. Αιών, αρ. 1524,20 Μαΐου 1857.

36. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 73, 20 Ιουλ. 1860 και αρ. 92,21 Σεπτ. 1860.

37. εφ. Φοιτητής, αρ. 5, 25 Ιουλ. 1869.

Σελ. 556
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/557.gif&w=600&h=915

λούν απάντηση στην αρθρογραφία που είχε ανοίξει πάνω στο ίδιο θέμα η φιλορωσική εφημερίδα Αυγή, που υποστήριζε ότι το ελληνικό στοιχείο των περιοχών αυτών δεν κινδύνευε από τους Σλάβους αλλά από την προπαγάνδα των Καθολικών. Ο Φοιτητής, αντικρούοντας τις θέσεις της Αυγής, υποστηρίζει ότι η μεγάλη απειλή για τον ελληνισμό είναι η πανσλαβιστική προπαγάνδα που κατευθύνεται από τη Ρωσία. Ο «δολοφόνος του Ελληνισμού είναι η 'Ρωσσία», η οποία με την παροχή άφθονων «Ρωσικών ρουβλίων» εμπνέει το μίσος κατά της ελληνικής φυλής38. Ως όργανα στο «ανθελληνικό» έργο της χρησιμοποιεί μαθητές από τη Μακεδονία και τη Θράκη, τους οποίους βοηθεί με υποτροφίες να σπουδάσουν, και μάλιστα πρώην φοιτητές του ελληνικού

Πανεπιστημίου, όπως ο Δημήτριος Μελαδίνης και ο Γρηγόριος Σταυρίδης, οι οποίοι εξαγοράστηκαν, κατά την εφημερίδα, από τη Ρωσία και μεταβλήθηκαν σε φανατικούς διώκτες του ελληνισμοϋ39.

Εκτός από τα τρέχοντα πολιτικά και εθνικά θέματα, η εφημερίδα αφιερώνει αρκετό χώρο και σε ζητήματα που αφορούν το Πανεπιστήμιο. Στη σχετική ύλη περιλαμβάνονται ειδήσεις και ανακοινώσεις σχετικά με την ανάδειξη των νέων πανεπιστημιακών αρχών, την έναρξη των μαθημάτων και τις αφίξεις καθηγητών στην πρωτεύουσα. Δημοσιεύονται επίσης μια νεκρολογία στον καθηγητή της Νομικής Διομήδη Κυριακού, όπου εξαίρονται οι αρετές του και το ενδιαφέρον του για τους φοιτητές, ένας επιτάφιος λόγος στον καθηγητή της Ιατρικής Ιωάννη Ολύμπιο και η αγγελία ενός φοιτητή της Φιλοσοφικής ότι παραδίδει μαθήματα «επί μετρία αμοιβή»40. Δεν λείπουν όμως και κάποιες αναφορές στα σύγχρονα εκπαιδευτικά προβλήματα. Σε άρθρο του ένας συνεργάτης της εφημερίδας (όχι φοιτητής) αποδοκιμάζει τη συνήθεια των καλών οικογενειών να στέλνουν τα παιδιά τους σε ευρωπαϊκά εκπαιδευτήρια του εσωτερικού και του εξωτερικού, και τούτο γιατί τα οδηγεί στην «διαφθοράν και στρέβλωσιν της χριστιανικής ορθοδόξου πίστεώς των». Ο ίδιος θεωρεί απαραίτητη τη σωματική άσκηση των μαθητών στα σχολεία, επισημαίνοντας ότι η έλλειψη γυμναστικής κάνει τους νέους καχε-

38. Στο ίδιο, αρ. 8,16 Αυγ. 1869. Το μοτίβο των «ρωσικών ρουβλίων» εμφανίζεται

αρκετά νωρίς στο πλαίσιο των αντιπαραθέσεων μεταξύ των φιλορωσικών και φιλοαγγλικών πολιτικών δυνάμεων (βλ. εφ. Αιών, αρ. 507, 16 Φεβρ. 1844) και της πολεμικής κατά του Fallmerayer (Γιώργος Βελουδής, Ο Jakob Philipp Fallmerayer και η γένεση του

ελληνικού ιστορισμού, Αθήνα, ΕΜΝΕ-Μνήμων, 1982, σ. 46,82).

39. εφ. Φοιτητής, αρ. 8, 16 Αυγ. 1869. Στο ελληνικό Πανεπιστήμιο είχε φοιτήσει ο Κωνσταντίνος Μηλαδίνης και όχι ο αδελφός του Δημήτριος. Πβ. εδώ, σ. 342.

40. Στο ίδιο, αρ. 2, 3,14 και 15, 5 Ιουλ., 12 Ιουλ., 27 Σεπτ. και 4 Οκτ. 1869.

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/558.gif&w=600&h=915

καχεκτικούς και φιλάσθενους και τους οδηγεί συχνά σε πρόωρο θάνατο41.

Αξιοσημείωτες είναι, τέλος, οι παρεμβάσεις της εφημερίδας στην εκλογή δύο καθηγητών του Πανεπιστημίου. Ακολουθώντας μια καθιερωμένη ήδη πρακτική, η εφημερίδα προτείνει στον υπουργό Παιδείας να διορίσει στη θέση του καθηγητή της Ιατρικής Ιω. Ολύμπιου, που είχε πεθάνει πρόσφατα, τον έκτακτο καθηγητή Θ. Αρεταίο, και στη θέση του καθηγητή της γενικής ιστορίας Δ. Βερναρδάκη, που είχε παραιτηθεί, τον υφηγητή Σ. Τσιβανόπουλο. Η υποστήριξη των δύο υποψηφίων όμως δεν περιορίζεται σε απλές υποδείξεις. Η εφημερίδα δημοσιεύει μια επιστολή υπογεγραμμένη από δέκα φοιτητές, που ζητούν από τον υπουργό, εξ ονόματος όλων των συναδέλφων τους, να ανταμείψει «τον ζήλον και την επιμέλειαν» του Άρεταίου42. Πιο δυναμική ήταν η παρέμβασή της υπέρ του υφηγητή Τσιβανόπουλου, συνυποψήφιος του οποίου ήταν ο γνωστός λόγιος και εκπαιδευτικός Γ. Γ. Παππαδόπουλος. Παίρνοντας το μέρος του Τσιβανόπουλου, η εφημερίδα υποστηρίζει ότι ο διορισμός του θα είναι μια αναγνώριση των «δικαιωμάτων» των υφηγητών στην καθηγεσία, ενώ συγχρόνως θα εκπληρώσει «και τας ευχάς πάντων των Φοιτητών»43. Παράλληλα, παρεμβαίνει και στη διαμάχη μεταξύ των δύο συνυποψήφιων, φιλοξενώντας μια πρόσκληση του Τσιβανόπουλου προς τον Παππαδόπουλο να διαγωνιστεί μαζί του δημόσια προκειμένου να επιλεγεί ο καταλληλότερος για την έδρα της ιστορίας, και ένα ανώνυμο υβριστικό άρθρο εναντίον του Παππαδόπουλου, μετά την άρνηση του τελευταίου να δεχθεί τον διαγωνισμό44. Με την ευκαιρία αυτή, η εφημερίδα τάσσεται υπέρ της καθιέρωσης του διαγωνισμού τόσο για τους καθηγητές όσο και για τους υποτρόφους του Πανεπιστημίου, με το σκεπτικό ότι ο θεσμός αυτός «αίρει τας συνήθεις καταχρήσεις και τα λεγόμενα μέσα δι' ων πολλοί κηφήνες μάτην εδαπάνων άλλοτε τα δημόσια χρήματα»45.

41. I. Κ. Τσιπουριάς, «Δημοσία εκπαίδευσις», στο ίδιο, αρ. 3, 4 και 6, 12 Ιουλ., 19 Ιουλ. και 2 Αυγ. 1869.

42. Στο ίδιο, αρ. 5, 25 Ιουλ. 1869.

43. Στο ίδιο, αρ. 11 και 12,6 και 13 Σεπτ. 1869.

44. Στο ίδιο, αρ. 13 και 14,20 Σεπτ. και 27 Σεπτ. 1869. Το υπουργείο Παιδείας διόρισε τελικά, το φθινόπωρο του 1870, καθηγητή (επίτιμο) της γενικής ιστορίας τον Γ. Γ. Παππαδόπουλο, ο οποίος όμως δεν πρόλαβε να διδάξει, καθώς στο μεταξύ «απηλλάγη των καθηκόντων του» και διορίστηκε στη θέση του, με υπόδειξη της Φιλοσοφικής Σχολής, ο Σ. Τσιβανόπουλος. Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870, σ. 22 και Κ. Βουσάκης, Λόγος, 1872, σ. 58. Πβ. εφ. Αστήρ, αρ. 28, 28 Οκτ. 1870, όπου δημοσιεύεται άρθρο κατά του διορισμού του Παππαδόπουλου στο Πανεπιστήμιο.

45. εφ. Φοιτητής, αρ. 9, 22 Αυγ. 1869.

Σελ. 558
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/559.gif&w=600&h=915

Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε, όπως είπαμε, από τα τέλη Ιουνίου ως τις αρχές Οκτωβρίου 1869, σε μια περίοδο κατά την οποία το Πανεπιστήμιο ήταν κλειστό, λόγω των θερινών διακοπών. Με την έναρξη του νέου πανεπιστημιακού

έτους έπαψε να εκδίδεται, είτε γιατί οι συνεργάτες της δεν είχαν διαθέσιμο χρόνο, είτε από οικονομική αδυναμία, όπως δείχνουν τουλάχιστο οι συχνές

εκκλήσεις της προς τους αναγνώστες να πληρώσουν τη συνδρομή τους.

Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι ο Φοιτητής ήταν μια κοινή πολιτική

εφημερίδα. Αν υπάρχει κάτι που την κάνει να ξεχωρίζει από τις άλλες είναι το ενδιαφέρον της για τα πανεπιστημιακά και εκπαιδευτικά θέματα, κάτι αναμενόμενο άλλωστε για ένα φύλλο που απευθυνόταν στους φοιτητές, και ίσως μια αυξημένη ευαισθησία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. Κατά τα άλλα η εφημερίδα ακολουθεί τους κοινούς τόπους της σύγχρονης δημοσιογραφίας, ιδιαίτερα στα εθνικά ζητήματα, τα οποία έτσι κι αλλιώς απασχολούν την εποχή αυτή ένα μεγάλο μέρος του φοιτητικού σώματος.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ

Πραγματικά, η πατριωτική έξαρση που προκάλεσε στην ελληνική κοινωνία η κρητική επανάσταση του 1866-1869 και η συνακόλουθη ρητορεία για την απελευθέρωση των δούλων αδελφών συνεπήραν και τους φοιτητές. Τον Νοέμβριο του 1868 400 φοιτητές, συμμετέχοντας στις κινητοποιήσεις υπέρ της κρητικής

επανάστασης, υπογράφουν αναφορά προς τον βασιλιά, με την οποία καταγγέλλουν την πολιτική της κυβέρνησης στο κρητικό ζήτημα και του ζητούν να «διακωλύση την περαιτέρω πρόοδον της προδοσίας» και να σώσει «την αιμόφυρτον Κρήτην και τον κινδυνεύοντα ελληνισμόν»46. Φοιτητές παίρνουν μέρος

επίσης σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις για το κρητικό ζήτημα, συγκροτούν επιτροπές για τη συγκέντρωση χρημάτων, τελούν μνημόσυνα υπέρ των πεσόντων.

Την ίδια εποχή επιχειρείται και η ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας του 1862, με σκοπό την ενεργότερη συμμετοχή των φοιτητών στον

αγώνα του κρητικού λαού. Τον Οκτώβριο του 1866 φοιτητές ζητούν από το Πανεπιστήμιο να τους παρασχεθεί οπλισμός και η δυνατότητα για στρατιωτική

46. Σπύρος Δ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα στο β' μισό του 19ου αιώνα. ιδεολογικοί προσανατολισμοί και οι σύμφυτες προς αυτούς δραστηριότητες, ενέργειες και γεγονότα», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 314. Πβ. Γ. Α. Παναγιώτου, «Οι δημοκρατικοί αγώνες στα 1868 και η συμβολή των φοιτητών», Μήνες 1,1965, σ. 11-12.

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/560.gif&w=600&h=915

τική εκγύμναση. Το αίτημα για την παροχή όπλων δεν έγινε δεκτό. Η Σύγκλητος αποφάνθηκε ότι όσοι επιθυμούσαν να γυμναστούν έπρεπε να φροντίσουν οι ίδιοι για την αγορά όπλων και ιματισμού. Τελικά τους παραχωρήθηκαν από την κυβέρνηση στο τέλος του χρόνου, μετά από πιέσεις, λίγα μόνο παλαιά όπλα από τον ναύσταθμο του Πόρου. Στο μεταξύ όμως είχαν αρχίσει οι διαδικασίες για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας. Παρά τις

αντιρρήσεις αρκετών καθηγητών που, όπως και παλαιότερα, θεωρούσαν ασυμβίβαστη την ιδιότητα του φοιτητή με αυτήν του φαλαγγίτη, συγκροτήθηκαν τέσσερις λόχοι με 120 ανδρες ο καθένας και έγινε η εκλογή των βαθμοφόρων. Το όλο εγχείρημα όμως δεν είχε ευτυχή κατάληξη. Η έλλειψη όπλων και η απροθυμία του Πανεπιστημίου να συμπαρασταθεί στην προσπάθεια των φοιτητών δεν επέτρεψαν τελικά την επαναδραστηριοποίηση της φάλαγγας47.

Η πατριωτική έξαρση των φοιτητών θα κορυφωθεί στη δεκαετία του 1870. Η κρίση του ανατολικού ζητήματος και το γενικότερο αίτημα για τη δημιουργία ισχυρού στρατού, έτσι ώστε η Ελλάδα να είναι έτοιμη να επωφεληθεί από την κρίση αυτή και να προωθήσει τα αλυτρωτικά της σχέδια, βρίσκουν μεγάλη απήχηση στη φοιτητική νεολαία. Με άρθρα στον τύπο και ποικίλες άλλες

εκδηλώσεις, οι φοιτητές θέτουν επίμονα και πιεστικά το ζήτημα της στρατιωτικής προετοιμασίας και του εξοπλισμού της χώρας, εγκαλώντας τις κυβερνήσεις για ολιγωρία. ιδιαίτερο βάρος δίνουν στη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας, και μάλιστα των φοιτητών, υποστηρίζοντας ότι καθήκον τους δεν είναι μόνο οι σπουδές, αλλά και η άσκησή τους στα όπλα, που θα τους επιτρέψει, όταν έρθει η ώρα, να αγωνιστούν για τα εθνικά συμφέροντα. Την άποψη αύτη υιοθετούν και ορισμένοι καθηγητές, όπως ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος εκφράζει τη διαφωνία του για τον «Περί απογραφής» νόμο του 1837 που απάλλασσε από τη στρατιωτική θητεία τους μαθητές του Γυμνασίου και τους φοιτητές48.

Το αίτημα για τη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας δεν είναι βέβαια μόνο ελληνικό φαινόμενο. Από τη δεκαετία του 1870 δημιουργείται σε ολόκληρη την Ευρώπη ένα ρεύμα υπέρ της εισαγωγής στα σχολεία των στρατιωτικών ασκήσεων, που οφείλει πολλά και στον γαλλογερμανικό πόλεμο του

47. Για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας το 1866 βλ. Π.Σ., 1,6,15 και 29 Νοεμ. 1866, 3 και 21 Δεκ. 1867. Βλ. επίσης Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1868, σ. 28-29" Αλέξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Γ', Αθήνα 1930, σ. 171· Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 302-303. Τον Νοέμβριο του 1866 δημοσιεύθηκε στην εφ. Εθνοφύλαξ (αρ. 1112, 1 Νοεμ. 1866) «Άσμα εις την συστηθησομένην φάλαγγα του Πανεπιστημίου» (του φοιτητή Αντωνίου Β).

48. Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, β' εκδ., τ. Δ', Αθήνα 1875, σ. 108, σημ. ε'.

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/561.gif&w=600&h=915

1870: ειδικότερα, στη νίκη της Πρωσίας επί της Γαλλίας, η οποία θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της άριστης σωματικής και στρατιωτικής

εκπαίδευσης της πρωσικής νεολαίας. Ο σχετικός προβληματισμός μεταφέρεται και στην Ελλάδα, όπου υπήρχε ήδη μια ανάλογη ετοιμότητα, και ενσωματώνεται στο γενικότερο αίτημα της στρατιωτικής προπαρασκευής της χώρας, τροφοδοτώντας τις συζητήσεις γύρω από τη στρατιωτική άσκηση της νεολαίας49. Μέσα στο κλίμα αυτό εισάγονται τον Φεβρουάριο του 1871 οι στρατιωτικές ασκήσεις στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης. Η εκγύμναση των μαθητών θα γινόταν, σύμφωνα με το σχετικό διάταγμα, από αξιωματικούς του στρατού και θα είχε ως στόχο να παράσχει στη νεολαία «την εις πολίτας ελευθέρους εμπρέπουσαν στρατιωτικήν άσκησιν και την εκ ταύτης σωματικήν ευεξίαν ίνα και ούτω χρήσιμοι τη πατρίδι γίγνωνται»50. Το διάταγμα αυτό δεν

εφαρμόστηκε. Ωστόσο το θέμα των στρατιωτικών ασκήσεων των μαθητών συνεχίζει να απασχολεί την πολιτεία και στα επόμενα χρόνια51 έως ότου αυ

τές καθιερωθούν στις αρχές της δεκαετίας του 1880.

Μέσα στο γενικότερο αυτό «στρατιωτικό» κλίμα, οι φοιτητές επαναφέρουν το 1873 το θέμα της ανασύστασης της φάλαγγας. Η κυβέρνηση αρνείται και οι φοιτητές, εμμένοντας στο αίτημά τους, οργανώνουν στα τέλη του 1873 σειρά αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, που αναστατώνουν για αρκετές εβδομάδες την πρωτεύουσα. Η ιδέα για την ανασύσταση της φάλαγγας, θα σημειώσει λίγο αργότερα ο πρύτανης Γ. Μακκάς, «το πρώτον εις ολίγους διαδεδομένη, ταχέως εξηπλώθη μεταξύ αυτών επί τοσούτον, ώστε επί δύο περίπου μήνας κατέστη το κύριον μέλημα και η κοινή ευχή όλων των φοιτητων»52. Αξίζει να δούμε κάπως αναλυτικότερα τα περιστατικά.

Στις 10 Νοεμβρίου 1873 μια ομάδα φοιτητών της Νομικής, μετά το απογευματινό μάθημα, διαδήλωσαν με ζητωκραυγές την επιθυμία τους να ανασυσταθεί η πανεπιστημιακή φάλαγγα του 1862 και να καθιερωθεί η άσκησή

49. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 355, 572. Από τα δημοσιεύματα του ελληνικού τύπου στη δεκαετία του 1870 για τον γαλλογερμανικό πόλεμο, όπου εξαίρεται η στρατιωτική προετοιμασία της γερμανικής νεολαίας μέσω της γυμναστικής και της οπλασκίας, σημειώνω ένα άρθρο στο περ. Εστία (7, 1879, σ. 304), που

επισημαίνει ότι κατά τις παραμονές του πολέμου η Γερμανία είχε 3.000 εταιρείες γυμναστικής (για σωμασκία, ξιφασκία, σκοποβολή) με 300.000 μέλη, ενώ η Γαλλία μόνο 20 με 2.000 μέλη.

50. Δαυίδ Αντωνίου, Τα προγράμματα της μέσης εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 192-193.

51 .Στο ίδιο, σ. 194-198, 206-222.

52. Γ. Μακκάς, Λόγος, 1875, σ. 11.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/562.gif&w=600&h=915

τους στα όπλα53. Ακολούθησε διαδήλωση στους κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας, την οποία προσπάθησε να εμποδίσει η αστυνομία. Την επόμενη μέρα μια επιτροπή φοιτητών επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό Επαμεινώνδα Δεληγιώργη για να τον διαβεβαιώσει ότι το αίτημα για την ανασύσταση της φάλαγγας δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα και ότι εν πάση περιπτώσει ήταν νόμιμο , αφού το ψήφισμα του 1862 για τη δημιουργία της φάλαγγας δεν είχε καταργηθεί. Ο Δεληγιώργης δεν δέχθηκε τις εξηγήσεις της επιτροπής, πράγμα που οδήγησε στην επανάληψη των διαδηλώσεων τις αμέσως επόμενες μέρες με μαζικότερη συμμετοχή φοιτητών. Ακολούθησαν συγκρούσεις με την αστυνομία και τις στρατιωτικές δυνάμεις που είχαν κληθεί για υποστήριξη. Τις κινητοποιήσεις των φοιτητών αποδοκίμασε η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, υπενθυμίζοντας ότι «πάσα συνάθροισις αυτών εν τω πανεπιστημίω πλην των προσδιωρισμένων εις παραδόσεις ωρών και πάσα αγόρευσις αυτών περί οιουτινοςδήποτε αντικειμένου εν τοις ακροατηρίοις, ή υπό τα Προπύλαια του πανεπιστημίου, εισίν απηγορευμέναι...»54. Συγχρόνως αποφάσισε να αποβάλει από το Πανεπιστήμιο ορισμένους φοιτητές που συμμετείχαν στα επεισόδια.

Εκείνο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τις κινητοποιήσεις είναι η μαζική συμμετοχή και η πατριωτική έξαρση. Χώρος συγκέντρωσης και «προθέρμανσης» των φοιτητών ήταν τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Εκεί, μέσα σε αγωνιστική ατμόσφαιρα, αγορητές, περικυκλωμένοι από πλήθος φοιτητών, υπερασπίζονται με πάθος το δικαίωμα των φοιτητών να γυμνάζονται στα όπλα και καταγγέλλουν την κυβέρνηση ότι με την αρνησή της να δεχθεί το αίτημά τους παραβίαζε το Σύνταγμα του 1864 που επέβαλλε τη διατήρηση της εθνοφυλακής. Χαρακτηριστικό δείγμα της ρητορικής των αγορητών είναι η ομιλία ενός φοιτητή της Νομικής, του Π. Σπανίδη, που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα και κυκλοφόρησε και αυτοτελώς με έρανο των φοιτητών55. Ο Σπανίδης, αφού κατηγορεί την αστυνομία για βάναυση συμπεριφορά απέναντι στους φοιτητές και την κυβέρνηση για παραβίαση του Συντάγματος, αναρωτιέται τί ήταν εκείνο που την έκανε να είναι αντίθετη με την ανασύσταση της φάλαγγας και τη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών : «μη διότι θεωρούσιν ημάς προδρόμους

53. Πλούσιο υλικό για τη φάλαγγα και τις σχετικές κινητοποιήσεις των φοιτητών προσφέρει ο τύπος της εποχής (εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Αυγή, αρ. 3522,12 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Παλιγγενεσία κ.ά.). Βλ. επίσης Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 161-162· Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 525-527· Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, ό.π., σ. 154-157.

54. εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873.

55. Στο ίδιο, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 και 2969,19 Νοεμ. 1873.

Σελ. 562
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 543
    

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

    ΣΤΗΝ ΤΡΟΧΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΕΞΑΡΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

    Συγκρίνοντας τη συμπεριφορά των φοιτητών πριν και μετά τις πολιτικές αλλαγές που σηματοδότησε η έξωση του Όθωνα, παρατηρούμε ορισμένες ενδιαφέρουσες μεταβολές. Οι φοιτητές, ακολουθώντας την καμπύλη των μετακινήσεων στο πολιτικό και ιδεολογικό πεδίο που συντελούνται μετά το 1864,

    απομακρύνονται βαθμιαία από τον φιλελευθερισμό της προεπαναστατικής περιόδου- επηρεάζονται άμεσα από το στρατιωτικό πνεύμα της εποχής και στρέφονται προς τον εθνικισμό. Από την άλλη μεριά δεν λείπουν και την εποχή αυτή οι ταραχές στο Πανεπιστήμιο. Ομάδες φοιτητών στρέφονται εναντίον ορισμένων καθηγητών για ζητήματα που σχετίζονται με τη διδασκαλία τους στο Πανεπιστήμιο η με τις πολιτικές θέσεις και την ιδεολογία τους. Στη δεύτερη περίπτωση υποθάλπονται και πάλι από αντίπαλες μερίδες πανεπιστημιακών η επηρεάζονται από το τρέχον πολιτικό κλίμα. Σε κάθε περίπτωση οι κινητοποιήσεις είναι τώρα συχνότερες, έχουν μεγαλύτερη χρονική διάρκεια και μεγαλύτερο πάθος.

    Οι σημαντικότερες κινητοποιήσεις που σημειώνονται στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στρέφονται εναντίον των καθηγητών Δημητρίου Βερναρδάκη και Ν. Σαρίπολου. Μαθητής και προστατευόμενος του Μανούση, ο Βερναρδάκης είχε διοριστεί το 1861 εκτακτος καθηγητής στην έδρα της γενικής ιστορίας, που κατείχε ως τον θάνατό του ο Μανούσης, και τον Σεπτέμβριο του 1865 είχε γίνει τακτικός. Με την έναρξη των παραδόσεών του, τον Οκτώβριο του 1865, φοιτητές προκαλούν ταραχές στα μαθήματά του. Αφορμή ήταν οι

    επικρίσεις που είχε διατυπώσει ο Βερναρδάκης στην Ελληνική Γραμματική του (1865) κατά των προγενέστερων ελληνικών Γραμματικών και μάλιστα κατα της Γραμματικής του Γεωργίου Γενναδίου. Πρωταίτιοι των επεισοδίων θεωρήθηκαν από τη Σύγκλητο πέντε φοιτητές, όλοι της Νομικής. Απολογούμενοι τρεις απ' αυτούς είπαν πως αιτία των ταραχών ήταν το ότι ο Βερναρδάκης «δεν εσεβάσθη την μνήμην του Πανελληνίου διδασκάλου», του Γ. Γενναδίου,