Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 552-571 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/552.gif&w=600&h=915

κινείται εναντίον των «ταραξιών» και η τακτική δικαιοσύνη, καταδικάζοντας τους ερήμην σε φυλάκιση26. Στο μεταξύ τα μαθήματα του Σαρίπολου είχαν διακοπεί. Στις αρχές Ιανουαρίου 1873 ο τελευταίος ζητάει να ξαναρχίσει τις παραδόσεις του, άλλα η Σύγκλητος αρνείται, επειδή τα πνεύματα ήταν ακόμη εξημμένα και υπήρχαν πληροφορίες ότι ο Σαρίπολος «εκέλευε τους εκ των φοιτητών φίλα αυτώ φρονούντας ν' αντιτάξωσι βίαν κατά της βίας»27. Τελικά τα μαθήματα θα ξαναρχίσουν περί τα τέλη Φεβρουαρίου28. Οι ταραχές όμως κατά του Σαρίπολου δεν θα σταματήσουν. Θα συνεχιστούν, όπως θα δούμε, με άλλες αίτιες και στα επόμενα χρόνια και θα οδηγήσουν στην απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο το 1875.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΦΟΙΤΗΤΗΣ

Τα παραπάνω επεισόδια δείχνουν ότι από τη μεταπολίτευση και ύστερα οι φοιτητικές ταραχές προσλαμβάνουν ενδημικό χαρακτήρα και είναι πιο βίαιες

απ' ό,τι στο παρελθόν. Οι ταραχές όμως δεν είναι το μόνο πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι φοιτητές. Υπάρχουν και άλλα θέματα που τους απασχολούν, και ασφαλώς η πολιτική, που ελκύει πάντα το ενδιαφέρον μιας μεγάλης μερίδας φοιτητών. Δείγμα του ενδιαφέροντος αυτού αποτελεί η έκδοση το 1869 από ομάδα φοιτητών μιας πολιτικής εφημερίδας με τον τίτλο Φοιτητής.

Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε στα τέλη Ιουνίου του 1869 και συνέχισε την έκδοσή του, αν κρίνουμε από τα σωζόμενα φύλλα, ως τις αρχές Οκτωβρίου του ίδιου ετους29. Ήταν μια τετρασέλιδη εφημερίδα, που έβγαινε μια φορά την

εβδομάδα και κυκλοφορούσε με το σύστημα των συνδρομών. Διευθυντής της ήταν ο Ευάγγελος Β. Παναγιωτόπουλος, φοιτητής της Νομικής από τη Σπάρτη

26. Π.Σ., 9 Φεβρ. 1873. Το γεγονός αυτό προκάλεσε τη δυσφορία του πρύτανη Κ. Παπαρρηγόπουλου. Ο τελευταίος διαμαρτυρήθηκε στην Εισαγγελία επειδή διώχθηκαν όχι μόνο οι εκτός Πανεπιστημίου «ταραξίες» αλλά και οι φοιτητές που είχαν ήδη τιμωρηθεί από τη Σύγκλητο. Με τη θέση αυτή διαφώνησε ο κοσμήτορας της Νομικής Π. Καλλιγάς, ο οποίος υποστήριξε ότι κατά τον Ποινικό Νόμο «αι πειθαρχικαί ποιναι δεν

απαλλάττουσι της ποινικής καταδιώξεως», παραπέμποντας σε ένα προηγούμενο παράδειγμα, όπου ένας φοιτητής είχε καταδικαστεί σε τριών μηνών φυλάκιση, παρότι είχε τιμωρηθεί από το Πανεπιστήμιο.

27. Π.Σ., 12 Ιαν. 1873.

28. Π.Σ.,23 Φεβρ. 1873.

29. Κυκλοφόρησαν 15 φύλλα. Το πρώτο βγήκε στις 28 Ιουνίου και το 15ο στις 4 Οκτωβρίου 1869. Στην Μπενάκειο Βιβλιοθήκη σώζονται και τα 15 φύλλα, ενώ στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος μόνο 6 (φ. 9,10,11,12,14,15). Πβ. Μάρθα Καρπόζηλου,

Σελ. 552
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/553.gif&w=600&h=915

τη30. Εκτός από τον διευθυντή, ο οποίος πιθανώς αρθρογραφούσε ανώνυμα, συνεργάζονταν στην εφημερίδα επώνυμα, ανώνυμα ή με τα αρχικά τους και

άλλοι φοιτητές, κυρίως της Νομικής (ο Δημ. Βαρδουνιώτης, ο Γ. Τέτσης, ο Ν. Ζερβός κ.ά.). Λίγοι ήταν οι συνεργάτες της εφημερίδας που δεν ανήκαν στον φοιτητικό χώρο. Μεταξύ αυτών ήταν ο καθηγητής της χημείας και φυσικής Λάνδερερ, ο οποίος δημοσίευσε στο δεύτερο φύλλο ένα εγκυκλοπαιδικό άρθρο της ειδικότητάς του.

Εφημερίδα με πολιτικό περιεχόμενο, ο Φοιτητής σκόπευε, όπως δηλώνεται και στον υπότιτλο της («Εφημερίς των συμφερόντων τω έθνει») να υπηρετήσει τα εθνικά συμφέροντα. Πρόκειται βέβαια για μια κοινότοπη έκφραση στη δημοσιογραφική γλώσσα της εποχής. Οι λόγοι που επέβαλαν την έκδοση της

εφημερίδας εξηγούνται σε κύριο άρθρο που δημοσιεύεται στο πρώτο φύλλο και απευθύνεται στους φοιτητές του Πανεπιστημίου και τους αναγνώστες της γενικότερα. «Διατρέχομεν ήδη, κύριοι, την τετάρτην δεκάδα ενιαυτών, αφ' ότου καθιδρύθη εν τη πατρίδι ημών Πανεπιστήμιον, πλείονες δε των πεντάκις χιλίων εφοίτησαν έκτοτε και φοιτώσιν εν αυτώ, τα μυστήρια των μουσών μυούμενοι, αλλά πλην ουδείς ποτε εσκέφθη (όχι διότι δεν ηδύνατο, άπαγε!) ν'

αναλάβη την έκδοσιν Εφημερίδος, δι' ης χρήσιμος τη κοινωνία γενόμενος, τοις συναδέλφοις αυτώ να παρέξη μέσον, δι' ου ακωλύτως τας ιδέας αυτών να δημοσιεύωσι».

Εκείνο που προκάλεσε την έκδοση της εφημερίδας, λοιπόν, ήταν η ανάγκη να δημιουργηθεί ένα βήμα μέσα από το οποίο η φοιτητική νεολαία θα διατύπωνε τις θέσεις της για τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική κατάσταση. Πιθανότατα όμως δεν ήταν μόνο αυτός ο λόγος. Στην έκδοσή της φαίνεται να συνετέλεσε και η πολιτική κρίση που διερχόταν η χώρα την εποχή αυτή. Υπενθυμίζουμε ότι το καλοκαίρι του 1869 που εκδίδεται ο Φοιτητής είχε λήξει η περιπέτεια της κρητικής επανάστασης, αλλά οι συνέπειές της ήταν βαριές για την Ελλάδα, καθώς υποχρεώθηκε να αποδεχθεί τις αποφάσεις της συνδιάσκεψης των Παρισίων, που επέβαλαν σ' αυτήν να μη δέχεται ούτε να υποβοηθεί τη συγκρότηση επαναστατικών κινημάτων κατά της Τουρκίας. Η πολιτική αρθρογραφία της εφημερίδας επικεντρώνεται ακριβώς στην κρίση αυτή,

Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914), Καταγραφή, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 49-50.

30. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, τον Αύγουστο του 1869, που έλειπε ο Ε. Παναγιωτόπουλος από την Αθήνα, τη διεύθυνση της εφημερίδας ανέλαβε ο Γ. Σακελλαρίου, τελειόφοιτος της Φιλοσοφικής.

Σελ. 553
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/554.gif&w=600&h=915

πράγμα που δείχνει ότι η έκδοσή της δεν ήταν άσχετη με τα παραπάνω γεγονότα.

Η υποχώρηση της Ελλάδας στις απαιτήσεις των μεγάλων δυνάμεων ήταν για την εφημερίδα, όπως και για το μεγαλύτερο μέρος του τύπου της εποχής, μια πράξη συμβιβασμού που τραυμάτιζε βαθιά την εθνική υπερηφάνεια. Στην αρθρογραφία της αναφέρεται με τα μελανότερα χρώματα στον συμβιβασμό αυτόν και κηρύσσει συναγερμό για εθνική ανάταση και στρατιωτική προετοιμασία. Παράλληλα περιγράφει με δραματικούς τόνους την κρίση στην οποία

έχει βυθιστεί η χώρα. Η Ελλάδα, κατά την εφημερίδα, βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής. Στην πολιτική σκηνή επικρατεί η «βουλευτοκρατία» και ο κομματισμός, η πολιτική ηγεσία δεν ενδιαφέρεται παρά μόνο για την κατάκτηση και τη νομή της εξουσίας και αδιαφορεί για τα εθνικά συμφέροντα, η χώρα μαστίζεται από τη ληστεία, την οποία υποθάλπουν πολιτικοί, συνεργαζόμενοι με ληστές. Μια ανάλογη κρίση υπάρχει, κατά την εφημερίδα, και στο

επίπεδο των πολιτικών θεσμών. Σκοτεινοί κύκλοι επιβουλεύονται το Σύνταγμα του 1864, αποδίδοντας σ' αυτό όλα τα κακά της ελληνικής κοινωνίας, και προσπαθούν να πείσουν τον λαό ότι το συνταγματικό πολίτευμα «είνε

ακατάλληλον διά την σημερινήν αυτού κατάστασιν»31.

Είναι περιττό να πούμε ότι ο Φοιτητής δεν πρωτοτυπεί στις διαπιστώσεις του. Τα ίδια πράγματα, διατυπωμένα με την ίδια κινδυνολογική διάθεση, τα βρίσκουμε και σε άλλες σύγχρονες εφημερίδες. Αν πρέπει να σταθούμε σε κάτι, αυτό είναι η έμφαση που δίνει η εφημερίδα στους κινδύνους που απειλούν τους συνταγματικούς θεσμούς, οι οποίοι πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν ήταν φανταστικοί, καθώς είχαν αρχίσει ήδη να διατυπώνονται από συντηρητικούς κύκλους έντονες επικρίσεις για τις αλλαγές που δρομολογήθηκαν με το Σύνταγμα του 1864. Η στάση αυτή της εφημερίδας φανερώνει μια δημοκρατική ευαισθησία που έρχεται από το 1862. Οι συντάκτες της, «ένθερμοι λάτρεις των ελευθεριών ημών και φίλοι της Συνταγματικής Βασιλείας», όπως αυτοαποκαλούνται, διακηρύσσουν την αφοσίωση τους στους δημοκρατικούς θεσμούς και την απέχθειά τους προς την απόλυτη μοναρχία, που κατέλυσε η

επανάσταση του 1862 και που ορισμένοι θέλουν να την επαναφέρουν. «Τί εστι Μοναρχία ; - Ουδέν άλλο καθ' ημάς η ανομία», αναφέρεται σε κύριο άρθρο της

εφημερίδας, ενώ σε ένα άλλο αντιπαρατίθενται μέσα από ένα σχήμα προσωποποιίας η μοναρχία και η δημοκρατία, που ταυτίζονται, αντίστοιχα, με την έννοια του «απολιτισμού» και του «πολιτισμού»: «και εκείνην μεν παρίστησι

31. Φοιτητής, αρ. 15, 4 Οκτ. 1869.

Σελ. 554
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/555.gif&w=600&h=915

κακόμορφος και στυγνή τις εκ των αισχρουργιών γραία, η Μοναρχία, ενώ ταύτην εκπροσωπεί φαιδρά και χαρίεσσα κόρη, παρθένος αγνή, η Δημοκρατία»32.

Με φιλελεύθερο πνεύμα και ουμανιστική διάθεση προσεγγίζει η εφημερίδα και ορισμένα κοινωνικά θέματα, όπως η θανατική ποινή. Σε δύο άρθρα συνεργατών της, το ένα από τα οποία υπογράφεται από τον φοιτητή της Νομικής Δημ. Βαρδουνιώτη, περιγράφονται με παραστατικό τρόπο δύο εκτελέσεις με λαιμητόμο, που έγιναν η μία στην Αθήνα και η άλλη στο Άργος33. Οι

αρθρογράφοι αποδοκιμάζουν την ποινή του θανάτου, ως αντίθετη προς τον πολιτισμό, και ζητούν την κατάργησή της. «Η πρόοδος και ο πολιτισμός», γράφει ο Βαρδουνιώτης, «εξήλειψαν βαθμηδόν τα ίχνη της αγριότητος του Μεσαιωνισμού διά συνεχών επαναστάσεων. Εξηφανίσθησαν αι γενικαί δημεύσεις, ο πολιτικός θάνατος κατηργήθη, εξέλιπον τα βασανιστήρια, ο τροχός, η πυρά...»- παρά ταύτα, διατηρείται ακόμη «η ειδεχθής μηχανή του δυστυχούς Γυϊλλοτίνου». Η αρνητική στάση των αρθρογράφων απέναντι στη θανατική ποινή είναι φανερή και στον τρόπο με τον οποίο περιγράφουν το σκηνικό των εκτελέσεων και μάλιστα τους δήμιους, τους οποίους χαρακτηρίζουν «ανθρωπόμορφα μεν, αλλά θηριόψυχα όντα» και «θηρία αιμοβόρα». Αντίθετα δεν κρύβουν τη συμπάθεια και τον οίκτο τους για τα θύματά τους που λίγο πριν θανατωθούν ζητούν από το πλήθος να τους συγχωρήσει. Χαρακτηριστική είναι η λυρική διάθεση με την οποία περιγράφεται στο πρώτο άρθρο η μορφή

ενός από τους δύο μελλοθάνατους, οι οποίοι είχαν κατηγορηθεί για ληστεία: «Ήτον ωραίος, είχε την κεφαλήν ασκεπή και η μέλαινα ως τα πτερά του κόρακος κόμη του έψαυεν αφελώς τον τράχηλον, όστις μετ' ολίγον έμελλε να

αποχωρισθή αυτής». Αυτό δεν εμποδίζει τον αρθρογράφο να καταδικάσει τη «μάστιγα» της ληστείας, επισημαίνοντας όμως παράλληλα και κάποιες από τις αιτίες που τη συντηρούν: «Πότε θα παύσωσιν ακουόμενα, εδώ ληστείαι,

εκεί αιχμαλωσίαι, αλλαχού φόνοι; Ουδέποτε, ενόσω υπάρχωσιν άνθρωποι και αυτών των ληστών μυσαρότεροι, υποθάλποντες και υπερασπιζόμενοι τους ληστάς».

Ένα άλλο θέμα που απασχολεί τον Φοιτητή είναι η σλαβική προπαγάνδα στη Μακεδονία και τη Θράκη. Οι συντάκτες της εφημερίδας, τοποθετημένοι πολιτικά στο αντιρωσικό στρατόπεδο, συντάσσονται με τις δυνάμεις εκείνες

32. Στο ίδιο, αρ. 3, 12 Ιουλ. και αρ. 4, 19 Ιουλ. 1869. Την αντιμοναρχική θέση του Φοιτητή επισημαίνει και η σύγχρονη εφημερίδα Σκήπτρον, που παρουσιάζει τους συντάκτες του «ως μη φρονούντας φίλα τη βασιλείς» (Φοιτητής, αρ. 10,1 Σεπτ. 1869).

33. Ανώνυμος, «Θανατική εκτέλεσις», Φοιτητής, αρ. 6, 2 Αυγ. 1869· Δημ. Κ. Βαρδουνιώτης, «Εκτέλεσις θανατικής ποινής εν Άργει», ό.π., αρ. 8,16 Αυγ. 1869.

Σελ. 555
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/556.gif&w=600&h=915

που από την εποχή του Κριμαϊκού πολέμου έχουν ανοίξει μέτωπο κατά του πανσλαβισμού. Πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν είναι η πρώτη φορά που φοιτητές συμμετέχουν σε τέτοιους αγώνες. Οι θεωρίες του Fallmerayer παλιότερα και πιο υστέρα οι εθνικοί ανταγωνισμοί στα Βαλκάνια, που διεκδικούσαν χριστιανικούς πληθυσμούς με αδιαμόρφωτη ακόμη εθνική συνείδηση, είχαν κινητοποιήσει φοιτητές και καθηγητές34. Η «τάξις των νέων Λογιωτάτων»,

έγραφε ο Αιών το 1857, έχει τα πρωτεία στον αγώνα κατά του σλαβισμοϋ35. Λίγα χρόνια αργότερα, το Μέλλον της Πατρίδος, όργανο της νέας αυτής τάξης των φοιτητών και των διανοουμένων, θα εκφράσει τις ανησυχίες του για την καταδρομή του ελληνικού στοιχείου και των ελληνικών σχολείων από τους Σλάβους36.

Ανάλογες ανησυχίες διατυπώνονται και στον Φοιτητή, αλλά σε πολύ εντονότερο ύφος, πράγμα που εξηγείται από την έξαρση του αντισλαβισμού που παρατηρείται την εποχή αυτή στην Ελλάδα: βρισκόμαστε άλλωστε ένα χρόνο πριν από την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας. Σε ένα από τα πρώτα φύλλα της η εφημερίδα δημοσιεύει μια επιστολή, με την οποία «η εν Αθήναις χάριν των εαυτής σπουδών παρεπιδημούσα νεολαία της δούλης Ελλάδος» συγχαίρει τον εκδότη της εφημερίδας Μέλλον για τους αγώνες του «κατά της

επαράτου Πανσλαυϊστικής προπαγάνδας, ήτις της Ελλάδος καταχθονίως τον όλεθρον επιδιώκουσα ορύττει αυτής τον τάφον εν τη Ανατολή ένθα η καρδία της»37. Το δημοσίευμα αυτό διαδέχεται σειρά άρθρων στην εφημερίδα κατά της σλαβικής προπαγάνδας στη Μακεδονία και τη Θράκη, τα οποία αποτελούν

34. Θυμίζω τις αντιδράσεις τους κατά του Fallmerayer το 1842 (βλ. εδώ, σ. 461-462) και τον ζήλο με τον οποίο πανεπιστημιακοί καθηγητές, όπως ο Αν. Γεωργιάδης Λευκίας, ο Κ. Παπαρρηγόπουλος κ.ά. έλαβαν μέρος στη μεγάλη επιχείρηση για την αντίκρουση των θεωριών του περί εκσλαβισμού και εξαλβανισμού της ελληνικής φυλής. Γύρω στο 1877 ο Κάρολος Τάκερμαν, πρώην πρέσβης των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής στην Αθήνα, σημειώνει ότι δεν υπάρχει για τον έλληνα φιλόλογο ή ιστορικό «απεχθέστερον» όνομα απ' αυτό του Fallmerayer. «Είδον καθηγητήν του εν Αθήναις πανεπιστημίου φύσει πράον και ατάραχον εν τω ακούσματι και μόνω του ονόματος του Φαλμεράϋερ, να εγερθή της έδρας του με σπινθηροβολούντας οφθαλμούς και με βιαίας χειρονομίας και να εξακοντίση επί δέκα περίπου λεπτά σωρείαν όλην ύβρεων κατά του

ατυχούς Γερμανού καθηγητού». Κάρολος Τάκερμαν, Οι Έλληνες της σήμερον, μετάφρ. Αντ. Α. Ζυγομαλάς, Αθήνα 1877, σ. 279-280. Για τον αντισλαβισμό στην Ελλάδα βλ. Έλλη Σκοπετέα, Το «πρότυπο βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα 1988, σ. 325 κ.εξ.

35. εφ. Αιών, αρ. 1524,20 Μαΐου 1857.

36. εφ. Το Μέλλον της Πατρίδος, αρ. 73, 20 Ιουλ. 1860 και αρ. 92,21 Σεπτ. 1860.

37. εφ. Φοιτητής, αρ. 5, 25 Ιουλ. 1869.

Σελ. 556
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/557.gif&w=600&h=915

λούν απάντηση στην αρθρογραφία που είχε ανοίξει πάνω στο ίδιο θέμα η φιλορωσική εφημερίδα Αυγή, που υποστήριζε ότι το ελληνικό στοιχείο των περιοχών αυτών δεν κινδύνευε από τους Σλάβους αλλά από την προπαγάνδα των Καθολικών. Ο Φοιτητής, αντικρούοντας τις θέσεις της Αυγής, υποστηρίζει ότι η μεγάλη απειλή για τον ελληνισμό είναι η πανσλαβιστική προπαγάνδα που κατευθύνεται από τη Ρωσία. Ο «δολοφόνος του Ελληνισμού είναι η 'Ρωσσία», η οποία με την παροχή άφθονων «Ρωσικών ρουβλίων» εμπνέει το μίσος κατά της ελληνικής φυλής38. Ως όργανα στο «ανθελληνικό» έργο της χρησιμοποιεί μαθητές από τη Μακεδονία και τη Θράκη, τους οποίους βοηθεί με υποτροφίες να σπουδάσουν, και μάλιστα πρώην φοιτητές του ελληνικού

Πανεπιστημίου, όπως ο Δημήτριος Μελαδίνης και ο Γρηγόριος Σταυρίδης, οι οποίοι εξαγοράστηκαν, κατά την εφημερίδα, από τη Ρωσία και μεταβλήθηκαν σε φανατικούς διώκτες του ελληνισμοϋ39.

Εκτός από τα τρέχοντα πολιτικά και εθνικά θέματα, η εφημερίδα αφιερώνει αρκετό χώρο και σε ζητήματα που αφορούν το Πανεπιστήμιο. Στη σχετική ύλη περιλαμβάνονται ειδήσεις και ανακοινώσεις σχετικά με την ανάδειξη των νέων πανεπιστημιακών αρχών, την έναρξη των μαθημάτων και τις αφίξεις καθηγητών στην πρωτεύουσα. Δημοσιεύονται επίσης μια νεκρολογία στον καθηγητή της Νομικής Διομήδη Κυριακού, όπου εξαίρονται οι αρετές του και το ενδιαφέρον του για τους φοιτητές, ένας επιτάφιος λόγος στον καθηγητή της Ιατρικής Ιωάννη Ολύμπιο και η αγγελία ενός φοιτητή της Φιλοσοφικής ότι παραδίδει μαθήματα «επί μετρία αμοιβή»40. Δεν λείπουν όμως και κάποιες αναφορές στα σύγχρονα εκπαιδευτικά προβλήματα. Σε άρθρο του ένας συνεργάτης της εφημερίδας (όχι φοιτητής) αποδοκιμάζει τη συνήθεια των καλών οικογενειών να στέλνουν τα παιδιά τους σε ευρωπαϊκά εκπαιδευτήρια του εσωτερικού και του εξωτερικού, και τούτο γιατί τα οδηγεί στην «διαφθοράν και στρέβλωσιν της χριστιανικής ορθοδόξου πίστεώς των». Ο ίδιος θεωρεί απαραίτητη τη σωματική άσκηση των μαθητών στα σχολεία, επισημαίνοντας ότι η έλλειψη γυμναστικής κάνει τους νέους καχε-

38. Στο ίδιο, αρ. 8,16 Αυγ. 1869. Το μοτίβο των «ρωσικών ρουβλίων» εμφανίζεται

αρκετά νωρίς στο πλαίσιο των αντιπαραθέσεων μεταξύ των φιλορωσικών και φιλοαγγλικών πολιτικών δυνάμεων (βλ. εφ. Αιών, αρ. 507, 16 Φεβρ. 1844) και της πολεμικής κατά του Fallmerayer (Γιώργος Βελουδής, Ο Jakob Philipp Fallmerayer και η γένεση του

ελληνικού ιστορισμού, Αθήνα, ΕΜΝΕ-Μνήμων, 1982, σ. 46,82).

39. εφ. Φοιτητής, αρ. 8, 16 Αυγ. 1869. Στο ελληνικό Πανεπιστήμιο είχε φοιτήσει ο Κωνσταντίνος Μηλαδίνης και όχι ο αδελφός του Δημήτριος. Πβ. εδώ, σ. 342.

40. Στο ίδιο, αρ. 2, 3,14 και 15, 5 Ιουλ., 12 Ιουλ., 27 Σεπτ. και 4 Οκτ. 1869.

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/558.gif&w=600&h=915

καχεκτικούς και φιλάσθενους και τους οδηγεί συχνά σε πρόωρο θάνατο41.

Αξιοσημείωτες είναι, τέλος, οι παρεμβάσεις της εφημερίδας στην εκλογή δύο καθηγητών του Πανεπιστημίου. Ακολουθώντας μια καθιερωμένη ήδη πρακτική, η εφημερίδα προτείνει στον υπουργό Παιδείας να διορίσει στη θέση του καθηγητή της Ιατρικής Ιω. Ολύμπιου, που είχε πεθάνει πρόσφατα, τον έκτακτο καθηγητή Θ. Αρεταίο, και στη θέση του καθηγητή της γενικής ιστορίας Δ. Βερναρδάκη, που είχε παραιτηθεί, τον υφηγητή Σ. Τσιβανόπουλο. Η υποστήριξη των δύο υποψηφίων όμως δεν περιορίζεται σε απλές υποδείξεις. Η εφημερίδα δημοσιεύει μια επιστολή υπογεγραμμένη από δέκα φοιτητές, που ζητούν από τον υπουργό, εξ ονόματος όλων των συναδέλφων τους, να ανταμείψει «τον ζήλον και την επιμέλειαν» του Άρεταίου42. Πιο δυναμική ήταν η παρέμβασή της υπέρ του υφηγητή Τσιβανόπουλου, συνυποψήφιος του οποίου ήταν ο γνωστός λόγιος και εκπαιδευτικός Γ. Γ. Παππαδόπουλος. Παίρνοντας το μέρος του Τσιβανόπουλου, η εφημερίδα υποστηρίζει ότι ο διορισμός του θα είναι μια αναγνώριση των «δικαιωμάτων» των υφηγητών στην καθηγεσία, ενώ συγχρόνως θα εκπληρώσει «και τας ευχάς πάντων των Φοιτητών»43. Παράλληλα, παρεμβαίνει και στη διαμάχη μεταξύ των δύο συνυποψήφιων, φιλοξενώντας μια πρόσκληση του Τσιβανόπουλου προς τον Παππαδόπουλο να διαγωνιστεί μαζί του δημόσια προκειμένου να επιλεγεί ο καταλληλότερος για την έδρα της ιστορίας, και ένα ανώνυμο υβριστικό άρθρο εναντίον του Παππαδόπουλου, μετά την άρνηση του τελευταίου να δεχθεί τον διαγωνισμό44. Με την ευκαιρία αυτή, η εφημερίδα τάσσεται υπέρ της καθιέρωσης του διαγωνισμού τόσο για τους καθηγητές όσο και για τους υποτρόφους του Πανεπιστημίου, με το σκεπτικό ότι ο θεσμός αυτός «αίρει τας συνήθεις καταχρήσεις και τα λεγόμενα μέσα δι' ων πολλοί κηφήνες μάτην εδαπάνων άλλοτε τα δημόσια χρήματα»45.

41. I. Κ. Τσιπουριάς, «Δημοσία εκπαίδευσις», στο ίδιο, αρ. 3, 4 και 6, 12 Ιουλ., 19 Ιουλ. και 2 Αυγ. 1869.

42. Στο ίδιο, αρ. 5, 25 Ιουλ. 1869.

43. Στο ίδιο, αρ. 11 και 12,6 και 13 Σεπτ. 1869.

44. Στο ίδιο, αρ. 13 και 14,20 Σεπτ. και 27 Σεπτ. 1869. Το υπουργείο Παιδείας διόρισε τελικά, το φθινόπωρο του 1870, καθηγητή (επίτιμο) της γενικής ιστορίας τον Γ. Γ. Παππαδόπουλο, ο οποίος όμως δεν πρόλαβε να διδάξει, καθώς στο μεταξύ «απηλλάγη των καθηκόντων του» και διορίστηκε στη θέση του, με υπόδειξη της Φιλοσοφικής Σχολής, ο Σ. Τσιβανόπουλος. Π. Καλλιγάς, Λόγος, 1870, σ. 22 και Κ. Βουσάκης, Λόγος, 1872, σ. 58. Πβ. εφ. Αστήρ, αρ. 28, 28 Οκτ. 1870, όπου δημοσιεύεται άρθρο κατά του διορισμού του Παππαδόπουλου στο Πανεπιστήμιο.

45. εφ. Φοιτητής, αρ. 9, 22 Αυγ. 1869.

Σελ. 558
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/559.gif&w=600&h=915

Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε, όπως είπαμε, από τα τέλη Ιουνίου ως τις αρχές Οκτωβρίου 1869, σε μια περίοδο κατά την οποία το Πανεπιστήμιο ήταν κλειστό, λόγω των θερινών διακοπών. Με την έναρξη του νέου πανεπιστημιακού

έτους έπαψε να εκδίδεται, είτε γιατί οι συνεργάτες της δεν είχαν διαθέσιμο χρόνο, είτε από οικονομική αδυναμία, όπως δείχνουν τουλάχιστο οι συχνές

εκκλήσεις της προς τους αναγνώστες να πληρώσουν τη συνδρομή τους.

Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι ο Φοιτητής ήταν μια κοινή πολιτική

εφημερίδα. Αν υπάρχει κάτι που την κάνει να ξεχωρίζει από τις άλλες είναι το ενδιαφέρον της για τα πανεπιστημιακά και εκπαιδευτικά θέματα, κάτι αναμενόμενο άλλωστε για ένα φύλλο που απευθυνόταν στους φοιτητές, και ίσως μια αυξημένη ευαισθησία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. Κατά τα άλλα η εφημερίδα ακολουθεί τους κοινούς τόπους της σύγχρονης δημοσιογραφίας, ιδιαίτερα στα εθνικά ζητήματα, τα οποία έτσι κι αλλιώς απασχολούν την εποχή αυτή ένα μεγάλο μέρος του φοιτητικού σώματος.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ

Πραγματικά, η πατριωτική έξαρση που προκάλεσε στην ελληνική κοινωνία η κρητική επανάσταση του 1866-1869 και η συνακόλουθη ρητορεία για την απελευθέρωση των δούλων αδελφών συνεπήραν και τους φοιτητές. Τον Νοέμβριο του 1868 400 φοιτητές, συμμετέχοντας στις κινητοποιήσεις υπέρ της κρητικής

επανάστασης, υπογράφουν αναφορά προς τον βασιλιά, με την οποία καταγγέλλουν την πολιτική της κυβέρνησης στο κρητικό ζήτημα και του ζητούν να «διακωλύση την περαιτέρω πρόοδον της προδοσίας» και να σώσει «την αιμόφυρτον Κρήτην και τον κινδυνεύοντα ελληνισμόν»46. Φοιτητές παίρνουν μέρος

επίσης σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις για το κρητικό ζήτημα, συγκροτούν επιτροπές για τη συγκέντρωση χρημάτων, τελούν μνημόσυνα υπέρ των πεσόντων.

Την ίδια εποχή επιχειρείται και η ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας του 1862, με σκοπό την ενεργότερη συμμετοχή των φοιτητών στον

αγώνα του κρητικού λαού. Τον Οκτώβριο του 1866 φοιτητές ζητούν από το Πανεπιστήμιο να τους παρασχεθεί οπλισμός και η δυνατότητα για στρατιωτική

46. Σπύρος Δ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα στο β' μισό του 19ου αιώνα. ιδεολογικοί προσανατολισμοί και οι σύμφυτες προς αυτούς δραστηριότητες, ενέργειες και γεγονότα», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 314. Πβ. Γ. Α. Παναγιώτου, «Οι δημοκρατικοί αγώνες στα 1868 και η συμβολή των φοιτητών», Μήνες 1,1965, σ. 11-12.

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/560.gif&w=600&h=915

τική εκγύμναση. Το αίτημα για την παροχή όπλων δεν έγινε δεκτό. Η Σύγκλητος αποφάνθηκε ότι όσοι επιθυμούσαν να γυμναστούν έπρεπε να φροντίσουν οι ίδιοι για την αγορά όπλων και ιματισμού. Τελικά τους παραχωρήθηκαν από την κυβέρνηση στο τέλος του χρόνου, μετά από πιέσεις, λίγα μόνο παλαιά όπλα από τον ναύσταθμο του Πόρου. Στο μεταξύ όμως είχαν αρχίσει οι διαδικασίες για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας. Παρά τις

αντιρρήσεις αρκετών καθηγητών που, όπως και παλαιότερα, θεωρούσαν ασυμβίβαστη την ιδιότητα του φοιτητή με αυτήν του φαλαγγίτη, συγκροτήθηκαν τέσσερις λόχοι με 120 ανδρες ο καθένας και έγινε η εκλογή των βαθμοφόρων. Το όλο εγχείρημα όμως δεν είχε ευτυχή κατάληξη. Η έλλειψη όπλων και η απροθυμία του Πανεπιστημίου να συμπαρασταθεί στην προσπάθεια των φοιτητών δεν επέτρεψαν τελικά την επαναδραστηριοποίηση της φάλαγγας47.

Η πατριωτική έξαρση των φοιτητών θα κορυφωθεί στη δεκαετία του 1870. Η κρίση του ανατολικού ζητήματος και το γενικότερο αίτημα για τη δημιουργία ισχυρού στρατού, έτσι ώστε η Ελλάδα να είναι έτοιμη να επωφεληθεί από την κρίση αυτή και να προωθήσει τα αλυτρωτικά της σχέδια, βρίσκουν μεγάλη απήχηση στη φοιτητική νεολαία. Με άρθρα στον τύπο και ποικίλες άλλες

εκδηλώσεις, οι φοιτητές θέτουν επίμονα και πιεστικά το ζήτημα της στρατιωτικής προετοιμασίας και του εξοπλισμού της χώρας, εγκαλώντας τις κυβερνήσεις για ολιγωρία. ιδιαίτερο βάρος δίνουν στη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας, και μάλιστα των φοιτητών, υποστηρίζοντας ότι καθήκον τους δεν είναι μόνο οι σπουδές, αλλά και η άσκησή τους στα όπλα, που θα τους επιτρέψει, όταν έρθει η ώρα, να αγωνιστούν για τα εθνικά συμφέροντα. Την άποψη αύτη υιοθετούν και ορισμένοι καθηγητές, όπως ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος εκφράζει τη διαφωνία του για τον «Περί απογραφής» νόμο του 1837 που απάλλασσε από τη στρατιωτική θητεία τους μαθητές του Γυμνασίου και τους φοιτητές48.

Το αίτημα για τη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας δεν είναι βέβαια μόνο ελληνικό φαινόμενο. Από τη δεκαετία του 1870 δημιουργείται σε ολόκληρη την Ευρώπη ένα ρεύμα υπέρ της εισαγωγής στα σχολεία των στρατιωτικών ασκήσεων, που οφείλει πολλά και στον γαλλογερμανικό πόλεμο του

47. Για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας το 1866 βλ. Π.Σ., 1,6,15 και 29 Νοεμ. 1866, 3 και 21 Δεκ. 1867. Βλ. επίσης Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1868, σ. 28-29" Αλέξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Γ', Αθήνα 1930, σ. 171· Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 302-303. Τον Νοέμβριο του 1866 δημοσιεύθηκε στην εφ. Εθνοφύλαξ (αρ. 1112, 1 Νοεμ. 1866) «Άσμα εις την συστηθησομένην φάλαγγα του Πανεπιστημίου» (του φοιτητή Αντωνίου Β).

48. Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, β' εκδ., τ. Δ', Αθήνα 1875, σ. 108, σημ. ε'.

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/561.gif&w=600&h=915

1870: ειδικότερα, στη νίκη της Πρωσίας επί της Γαλλίας, η οποία θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της άριστης σωματικής και στρατιωτικής

εκπαίδευσης της πρωσικής νεολαίας. Ο σχετικός προβληματισμός μεταφέρεται και στην Ελλάδα, όπου υπήρχε ήδη μια ανάλογη ετοιμότητα, και ενσωματώνεται στο γενικότερο αίτημα της στρατιωτικής προπαρασκευής της χώρας, τροφοδοτώντας τις συζητήσεις γύρω από τη στρατιωτική άσκηση της νεολαίας49. Μέσα στο κλίμα αυτό εισάγονται τον Φεβρουάριο του 1871 οι στρατιωτικές ασκήσεις στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης. Η εκγύμναση των μαθητών θα γινόταν, σύμφωνα με το σχετικό διάταγμα, από αξιωματικούς του στρατού και θα είχε ως στόχο να παράσχει στη νεολαία «την εις πολίτας ελευθέρους εμπρέπουσαν στρατιωτικήν άσκησιν και την εκ ταύτης σωματικήν ευεξίαν ίνα και ούτω χρήσιμοι τη πατρίδι γίγνωνται»50. Το διάταγμα αυτό δεν

εφαρμόστηκε. Ωστόσο το θέμα των στρατιωτικών ασκήσεων των μαθητών συνεχίζει να απασχολεί την πολιτεία και στα επόμενα χρόνια51 έως ότου αυ

τές καθιερωθούν στις αρχές της δεκαετίας του 1880.

Μέσα στο γενικότερο αυτό «στρατιωτικό» κλίμα, οι φοιτητές επαναφέρουν το 1873 το θέμα της ανασύστασης της φάλαγγας. Η κυβέρνηση αρνείται και οι φοιτητές, εμμένοντας στο αίτημά τους, οργανώνουν στα τέλη του 1873 σειρά αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, που αναστατώνουν για αρκετές εβδομάδες την πρωτεύουσα. Η ιδέα για την ανασύσταση της φάλαγγας, θα σημειώσει λίγο αργότερα ο πρύτανης Γ. Μακκάς, «το πρώτον εις ολίγους διαδεδομένη, ταχέως εξηπλώθη μεταξύ αυτών επί τοσούτον, ώστε επί δύο περίπου μήνας κατέστη το κύριον μέλημα και η κοινή ευχή όλων των φοιτητων»52. Αξίζει να δούμε κάπως αναλυτικότερα τα περιστατικά.

Στις 10 Νοεμβρίου 1873 μια ομάδα φοιτητών της Νομικής, μετά το απογευματινό μάθημα, διαδήλωσαν με ζητωκραυγές την επιθυμία τους να ανασυσταθεί η πανεπιστημιακή φάλαγγα του 1862 και να καθιερωθεί η άσκησή

49. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 355, 572. Από τα δημοσιεύματα του ελληνικού τύπου στη δεκαετία του 1870 για τον γαλλογερμανικό πόλεμο, όπου εξαίρεται η στρατιωτική προετοιμασία της γερμανικής νεολαίας μέσω της γυμναστικής και της οπλασκίας, σημειώνω ένα άρθρο στο περ. Εστία (7, 1879, σ. 304), που

επισημαίνει ότι κατά τις παραμονές του πολέμου η Γερμανία είχε 3.000 εταιρείες γυμναστικής (για σωμασκία, ξιφασκία, σκοποβολή) με 300.000 μέλη, ενώ η Γαλλία μόνο 20 με 2.000 μέλη.

50. Δαυίδ Αντωνίου, Τα προγράμματα της μέσης εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 192-193.

51 .Στο ίδιο, σ. 194-198, 206-222.

52. Γ. Μακκάς, Λόγος, 1875, σ. 11.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/562.gif&w=600&h=915

τους στα όπλα53. Ακολούθησε διαδήλωση στους κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας, την οποία προσπάθησε να εμποδίσει η αστυνομία. Την επόμενη μέρα μια επιτροπή φοιτητών επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό Επαμεινώνδα Δεληγιώργη για να τον διαβεβαιώσει ότι το αίτημα για την ανασύσταση της φάλαγγας δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα και ότι εν πάση περιπτώσει ήταν νόμιμο , αφού το ψήφισμα του 1862 για τη δημιουργία της φάλαγγας δεν είχε καταργηθεί. Ο Δεληγιώργης δεν δέχθηκε τις εξηγήσεις της επιτροπής, πράγμα που οδήγησε στην επανάληψη των διαδηλώσεων τις αμέσως επόμενες μέρες με μαζικότερη συμμετοχή φοιτητών. Ακολούθησαν συγκρούσεις με την αστυνομία και τις στρατιωτικές δυνάμεις που είχαν κληθεί για υποστήριξη. Τις κινητοποιήσεις των φοιτητών αποδοκίμασε η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, υπενθυμίζοντας ότι «πάσα συνάθροισις αυτών εν τω πανεπιστημίω πλην των προσδιωρισμένων εις παραδόσεις ωρών και πάσα αγόρευσις αυτών περί οιουτινοςδήποτε αντικειμένου εν τοις ακροατηρίοις, ή υπό τα Προπύλαια του πανεπιστημίου, εισίν απηγορευμέναι...»54. Συγχρόνως αποφάσισε να αποβάλει από το Πανεπιστήμιο ορισμένους φοιτητές που συμμετείχαν στα επεισόδια.

Εκείνο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τις κινητοποιήσεις είναι η μαζική συμμετοχή και η πατριωτική έξαρση. Χώρος συγκέντρωσης και «προθέρμανσης» των φοιτητών ήταν τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Εκεί, μέσα σε αγωνιστική ατμόσφαιρα, αγορητές, περικυκλωμένοι από πλήθος φοιτητών, υπερασπίζονται με πάθος το δικαίωμα των φοιτητών να γυμνάζονται στα όπλα και καταγγέλλουν την κυβέρνηση ότι με την αρνησή της να δεχθεί το αίτημά τους παραβίαζε το Σύνταγμα του 1864 που επέβαλλε τη διατήρηση της εθνοφυλακής. Χαρακτηριστικό δείγμα της ρητορικής των αγορητών είναι η ομιλία ενός φοιτητή της Νομικής, του Π. Σπανίδη, που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα και κυκλοφόρησε και αυτοτελώς με έρανο των φοιτητών55. Ο Σπανίδης, αφού κατηγορεί την αστυνομία για βάναυση συμπεριφορά απέναντι στους φοιτητές και την κυβέρνηση για παραβίαση του Συντάγματος, αναρωτιέται τί ήταν εκείνο που την έκανε να είναι αντίθετη με την ανασύσταση της φάλαγγας και τη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών : «μη διότι θεωρούσιν ημάς προδρόμους

53. Πλούσιο υλικό για τη φάλαγγα και τις σχετικές κινητοποιήσεις των φοιτητών προσφέρει ο τύπος της εποχής (εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Αυγή, αρ. 3522,12 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Παλιγγενεσία κ.ά.). Βλ. επίσης Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 161-162· Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 525-527· Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, ό.π., σ. 154-157.

54. εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873.

55. Στο ίδιο, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 και 2969,19 Νοεμ. 1873.

Σελ. 562
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/563.gif&w=600&h=915

μους του μέλλοντος, αποστόλους νέων αρχών και ιδεών και φοβούνται να δώσωσιν όπλα εις την ιδέαν ;». Ανάλογοι ρητορικοί τόνοι κυριαρχούν και στα αυτοσχέδια στιχουργήματα που απαγγέλλονται καθημερινά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Τί επιδιώκουν οι φοιτητές ζητώντας την ανασύσταση της φάλαγγας; «Ζητούν να αφυπνίσωσι το Έθνος το υπνώττον, / Θέλουσι ν' αναζήσωσι κοιμώμενον θεσμόν / Και τί ζητούν ; Η φάλαγξ των να γίνη κατά πρώτον / Αφυπνιστής των πόθων μας, των εθνικών παλμών!»56.

Ο πατριωτικός χαρακτήρας της φάλαγγας υπογραμμίζεται και στα διαβήματα των φοιτητών προς το Πανεπιστήμιο. Η φάλαγγα, υποστηρίζεται σε

αναφορά που υποβάλλουν 440 φοιτητές στη Σύγκλητο στις 13 Νοεμβρίου, θα

αποτελέσει την αφετηρία για την αναγέννηση του θεσμού της «ήδη εκπνεούσης» εθνοφυλακής και θα καταστήσει τους φοιτητές έτοιμους να υπερασπιστούν την πατρίδα, όταν παραστεί ανάγκη57. Ανάλογα επιχειρήματα προβάλλονται και από τον αντιπολιτευόμενο τύπο, ο οποίος βρίσκεται σταθερά στο πλευρό των φοιτητών. Η στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών, γράφει σε κύριο άρθρο του ο Αιών, θα συμβάλει στη σωματική και ηθική καλλιέργεια των φοιτητών και θα αναπληρώσει τις ελλείψεις της χώρας σε στρατό. Βρισκόμαστε άλλωστε, συμπληρώνει, σε μια εποχή που όλα τα κράτη, στην Ευρώπη και την Ανατολή, έχουν επιδοθεί στην ανάπτυξη των στρατιωτικών τους δυνάμεων και είναι γενική πλέον η απαίτηση «όπως ο πολίτης γίνη και στρατιώτης, η μάλλον όπως πάς πολίτης μορφωθή ούτω, όπως δύναται να υπηρετή εν ανάγκη ως οπλίτης την Πατρίδα»58. Σε αντίθεσή με τον αντιπολιτευόμενο τύπο, ο συμπολιτευόμενος και οι σχετικά ουδέτερες εφημερίδες τάσσονται κατά της ανασύστασης της φάλαγγας και κατηγορούν τους φοιτητές ότι υποκινούνται από εξωπανεπιστημιακούς η αντιπολιτευόμενους κύκλους59.

Η στάση της Συγκλήτου στο ζήτημα της φάλαγγας στην αρχή τουλάχιστο ήταν επιφυλακτική. Η πίεση όμως των φοιτητών και η θετική στάση ορισμένων καθηγητών θα την υποχρεώσουν να αλλάξει γνώμη. Έτσι, στις 24 Νοεμβρίου 1873 η πρυτανεία ανακοινώνει στο υπουργείο Παιδείας ότι η Σύγκλητος «θεωρεί την περί αναδιοργανώσεως της πανεπιστημιακής φάλαγγος αίτησιν των φοιτητών σύμφωνον προς ισχύοντα νόμον, ήτοι το από 8 δεκεμβρίου 1862 ψήφισμα της προσωρινής κυβερνήσεως». Τη θέση αυτή δεν έκανε δεκτή

56. Στο ίδιο, αρ. 2969,19 Νοεμ. 1873.

57. Στο ίδιο, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 και Αυγή, αρ. 3553, 28 Δεκ. 1873.

58. εφ. Αιών, ό.π.

59. Βλ. για παράδειγμα την αρθρογραφία της Αυγής και της Παλιγγενεσίας τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1873.

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/564.gif&w=600&h=915

το υπουργείο, υποστηρίζοντας ότι η φάλαγγα του 1862 είχε καταργηθεί με σειρά νόμων για την εθνοφυλακή που ψηφίστηκαν το 186760. Η Σύγκλητος επέμεινε στην άποψή της, έχοντας τώρα και τη σύμφωνη γνώμη μιας επιτροπής καθηγητών της Νομικής που συστάθηκε γι' αυτό το σκοπό. Το θέμα συζητήθηκε στις αρχές Δεκεμβρίου στο υπουργικό συμβούλιο, το οποίο αποφάνθηκε ότι η ανασύσταση της φάλαγγας δεν είναι νόμιμη, και η σχετική απόφαση κοινοποιήθηκε από το υπουργείο Παιδείας στο Πανεπιστήμιο στις 8 Δεκεμβρίου61.

Στο μεταξύ οι φοιτητές βρίσκονταν σε αναβρασμό. Έχοντας εξασφαλίσει τώρα και την υποστήριξη του Πανεπιστημίου, εντείνουν τον αγώνα τους κατά της κυβέρνησης. Κύριος στόχος τους είναι ο πρωθυπουργός Δεληγιώργης, ο «φοιτητοπρόβλητος» υπουργός Παιδείας του 1862, τον οποίο κατηγορούν για αντιφατική πολιτική συμπεριφορά, υπενθυμίζοντας ότι ο ίδιος που αντιδρούσε τώρα στην αναδιοργάνωση της φάλαγγας και θεωρούσε στασιαστικές τις εκδηλώσεις των φοιτητών, ήταν το 1862 θερμός υποστηρικτής της στρατιωτικής τους

εκπαίδευσης. Συγχρόνως εκλέγουν μια επιτροπή, με πρόεδρο τον φοιτητή Ν. Γ. Πολίτη, τον γνωστό κατόπιν καθηγητή της ελληνικής λαογραφίας, για την παρακολούθηση του θέματος. Η επιτροπή συναντάται με τον υπουργό Παιδείας και του εκθέτει το πρόβλημα της φάλαγγας, χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα. Μετά απ' αυτά, η επιτροπή καλεί σε συγκέντρωση τους φοιτητές στις 7 Δεκεμβρίου 1873 και αποφασίζεται, μετά από πρόταση του Πολίτη, να συνταχθεί και να σταλεί στη Βουλή διαμαρτυρία κατά της κυβέρνησης62.

Η κρίση κορυφώνεται τις επόμενες ημέρες. Στις 8 Δεκεμβρίου οι φοιτητές, βγαίνοντας από μάθημα του Ν. Σαρίπολου, στη διάρκεια του οποίου ο τελευταίος είχε επικρίνει την αρνητική στάση της κυβέρνησης απέναντι στη φάλαγγα, ξεσπούν σε αντικυβερνητικές εκδηλώσεις. Οι αγορεύσεις των φοιτητών διαδέχονται η μία την άλλη. Οι ομιλητές καταγγέλλουν τους εχθρούς της φάλαγγας ως εχθρούς του έθνους και ένοχους «εσχάτης προδοσίας» και δηλώνουν

60. ιδιαίτερα με τον νόμο ,ΡΠΦ' «Περί τροποποιήσεως των περί εθνοφυλακής νόμων», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 15,11 Μαρτ. 1867, σ. 119-121.

61. Τα σχετικά κείμενα αναδημοσιεύονται στην εφ. Αυγή, αρ. 3553, 28 Δεκ. 1873 και 3554,29 Δεκ. 1873.

62. εφ. Αιών, αρ. 2976,11 Δεκ. 1873. Σύμφωνα με την εφημερίδα, στη συγκέντρωση των φοιτητών διατυπώθηκε και η πρόταση να αποσταλεί η διαμαρτυρία στον βασιλιά και όχι στη Βουλή. Ο Πολίτης όμως επέμεινε στην άποψή του : «υπεράνω του Βασιλέως, υπεράνω πάσης Κυβερνήσεως, υπάρχει μία δύναμις, εξ ης πάσαι αι εξουσίαι

απορρέουσι, το Έθνος. Προς το έθνος λοιπόν, προς την κυρίαρχον αυτού αντιπρόσωπον, την Βουλήν, ας απευθυνθώμεν».

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/565.gif&w=600&h=915

ότι η φοιτητική νεολαία, «το νευρικόν του Έθνους σύστημα» και «ο πνευματικός του Έθνους φάρος», δεν είναι έρμαιον «πολιτικών δολοπλοκιών», όπως τους κατηγορεί η κυβέρνηση, άλλα εμπνέεται από αγνά πατριωτικά αισθήματα. Αυτό που επιδιώκουν με την ανασύσταση της φάλαγγας είναι «να δοθή δύναμις εις την επίλεκτον της πολιτείας μερίδα, όπως εις εκάστην προστυχούσαν περίστασιν δύναται, διά της δυνάμεως ταύτης, κατά πάσης οπισθοδρομικής επιδρομής ν' αντεπεξέρχεται»63. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 11 Δεκεμβρίου, 500 περίπου φοιτητές συγκεντρώνονται στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου για να εγκρίνουν κείμενο διαμαρτυρίας προς τη Βουλή. Ακολουθεί διαδήλωση με συγκρούσεις με τις αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις, τραυματισμούς και συλλήψεις φοιτητών. Οι συγκρούσεις επαναλαμβάνονται στις 13 Δεκεμβρίου, όταν οι φοιτητές συγκεντρώνονται στα Προπύλαια για να υπογράψουν τη διαμαρτυρία. Ακολουθούν και πάλι συλλήψεις και φυλακίσεις φοιτητών, ενώ γίνονται έρευνες στο Πανεπιστήμιο για την ανακάλυψη όπλων64.

Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών προκάλεσαν ιδιαίτερη αίσθηση στους κατοίκους της πρωτεύουσας. Ήταν η πρώτη φορά από τη μεταπολίτευση που η πόλη γινόταν πεδίο τόσο εκτεταμένων συγκρούσεων μεταξύ φοιτητών και

αστυνομίας. Οι φοιτητές θα διαμαρτυρηθούν για τις «βάρβαρες» επιθέσεις της αστυνομίας εναντίον τους και την παραβίαση του «ασύλου του πανεπιστημίου», ενώ παράλληλα θα επιχειρήσουν να δώσουν ένα ευρύτερο περιεχόμενο στον αγώνα τους, υπεραμυνόμενοι του δικαιώματος των πολιτών να προστατεύουν με τα όπλα τις πολιτικές τους ελευθερίες. Όπως θα τονίσει σε ομιλία του ο πρόεδρος της συντονιστικής επιτροπής Ν. Γ. Πολίτης, «πολίτης άοπλος, πολίτης περί την χρήσιν όπλων αδαής, ουδαμώς δύναται να υπερασπισθή τας

ελευθερίας, ας το πολίτευμα χορηγεί αυτώ, κατά της βίας Κυβερνήσεως επιβούλου. Ιδού ποίος ήτο ο σκοπός ημών, ζητούντων την συνδρομήν της Κυβερνήσεως, προς σύστασιν της φάλαγγος του Πανεπιστημίου...»65. Οξεία ήταν η κριτική που άσκησε στην κυβέρνηση και η αντιπολίτευση. Σε αγόρευσή του στη Βουλή ο Αλέξ. Κουμουνδούρος θα παρομοιάσει τα γεγονότα της 11ης Δε-

63. Στο ίδιο, αρ. 2977,13 Δεκ. 1873.

64. Λεπτομερή εξιστόρηση των γεγονότων βλ. στην εφ. Αιών, αρ. 2977,13 Δεκ. 1873 κ.εξ. και στην εφ. Αυγή, αρ. 3545,15 Δεκ. 1873 κ.εξ.

65. εφ. Αιών, αρ. 2978, 17 Δεκ. 1873. Δεν έλειψαν όμως και οι δηλώσεις αντιφρονούντων φοιτητών που τάχθηκαν «υπέρ της ησυχίας και τάξεως» στο Πανεπιστήμιο,

αποδοκιμάζοντας τους ταραξίες· βλ. εφ. Αυγή, αρ. 3546 [3547], 18 Δεκ. 1873, όπου δημοσιεύεται σχετική αναφορά 200 φοιτητών προς τη Σύγκλητο (δεν αναγράφονται ονόματα) .

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/566.gif&w=600&h=915

Δεκεμβρίου με την εξολόθρευση του Γαρδικίου από τον Αλή πασά, ενώ ο Κ. Λομβάρδος θα ζητήσει την τιμωρία των ενοχων66.

Η υπόθεση της φάλαγγας θα τερματιστεί, προσωρινά, στις αρχές του νέου χρόνου. Με βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», που εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1874, αθωώθηκαν 30 φοιτητές που είχαν κατηγορηθεί για συμμετοχή στα γεγονότα της 11ης και 13ης Δεκεμβρίου και διατάχθηκε η απόλυση 4 από τις φυλακές67. Ένα μήνα αργότερα η κυβέρνηση Δεληγιώργη παραιτήθηκε, γεγονός που χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό από τους φοιτητές, οι οποίοι περίμεναν προφανώς ότι η νέα κυβέρνηση του Δ. Βούλγαρη θα ικανοποιούσε το αίτημά τους για την ανασύσταση της φάλαγγας. Οι

ελπίδες τους όμως διαψεύστηκαν.

Ο αγώνας για την πανεπιστημιακή φάλαγγα μπορεί να εστιάστηκε γύρω από το θέμα της στρατιωτικής άσκησης των φοιτητών, ωστόσο συνδέθηκε, όπως είδαμε παραπάνω, και με αιτήματα καθαρώς πολιτικά, όπως η υπεράσπιση του Συντάγματος και η προστασία των δικαιωμάτων του πολίτη, αιτήματα τα οποία είχαν σημαντική απήχηση στο πιο πολιτικοποιημένο τμήμα της φοιτητικής νεολαίας. Δεν είναι συμπτωματικό, λοιπόν, που οι φοιτητές οι οποίοι το 1873 είχαν αγωνιστεί για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, λίγο αργότερα θα πάρουν ενεργό μέρος στις κινητοποιήσεις της αντιπολίτευσης κατά του πρωθυπουργού Δ. Βούλγαρη, ο οποίος είχε κατηγορηθεί για παραβίαση της συνταγματικής νομιμότητας. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Στηλιτικά».

Τα σχετικά γεγονότα είναι γνωστά. Στα τέλη του 1874 η κυβέρνηση Βούλγαρη, ερμηνεύοντας με αυθαίρετο τρόπο το Σύνταγμα, είχε ψηφίσει στη Βουλή τον προϋπολογισμό χωρίς να υπάρχει η απαιτούμενη απαρτία. Το γεγονός αυτό και άλλες αντισυνταγματικές ενέργειες που ακολούθησαν καταδικάστηκαν από επιτροπή καθηγητών της Νομικής Σχολής68 και, πολύ εντονότερα βέβαια, από την αντιπολίτευση, η οποία εξαπέλυσε οξύτατη επίθεση κατά της κυβέρνησης Βούλγαρη. Στον αγώνα αυτόν στρατεύτηκε και ένα μεγάλο μέρος φοιτητών, που βρισκόταν έτσι κι αλλιώς σε αγωνιστική ετοιμότητα, λόγω της

άρνησης των κυβερνήσεων Δεληγιώργη και Βούλγαρη να συναινέσουν στην

66. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 397.

67. Απόσπασμα του βουλεύματος δημοσιεύεται στην εφ. Αιών, αρ. 2990, 31 Ιαν. 1874. Οι αποφυλακισθέντες ήταν: Ν. Πολίτης, Δ. Στουρνάρας, Π. Σπανίδης και Α. Μήτσας.

68. Βλ. σχετική έκθεση των καθηγητών της Νομικής στην εφ. Αιών, αρ. 3123, 15 Απρ. 1875.

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/567.gif&w=600&h=915

ανασύσταση της φάλαγγας. Στόχος των φοιτητών, εκτός από τον Βούλγαρη, ήταν ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος, στενός φίλος και συνεργάτης του πρωθυπουργού , ο οποίος είχε νομιμοποιήσει με το επιστημονικό κύρος του τις «παρανομίες» του Βούλγαρη. Τον Ιανουάριο του 1875 οι φοιτητές, μετά από συζητήσεις στη φοιτητική λέσχη, που είχε ιδρυθεί την εποχή αυτή, δραστηριοποιούνται υπέρ της συνταγματικής τάξης. Οργανώνουν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας εναντίον του Σαρίπολου, στηλιτεύοντας τα «ανελεύθερα φρονήματα» του, και εκδίδουν ψήφισμα με το οποίο αποδοκιμάζουν τις απόψεις του για την αναθεώρηση του Συντάγματος69. Οι διαμαρτυρίες των φοιτητών θα συνεχιστούν και τους επόμενους μήνες. Στις 25 Μαρτίου 1875 τιμούν την εθνική επέτειο με πολιτικού χαρακτήρα εκδηλώσεις, που οργανώνονται στη λέσχη ή σε

άλλους συλλόγους, ενώ την ίδια ημέρα 586 φοιτητές υποβάλλουν αναφορά στον βασιλιά, καταγγέλλοντας την κυβέρνηση και τους «στηλίτες» βουλευτές για υπονόμευση του Συντάγματος70. Τον επόμενο μήνα η κυβέρνηση Βούλγαρη παραιτείται και τον Ιούνιο η κυβέρνηση Χ. Τρικούπη, με τη σύμφωνη γνώμη της Νομικής Σχολής, απολύει τον Σαρίπολο από το Πανεπιστήμιο71.

Η πτώση της κυβέρνησης Βούλγαρη φαίνεται ότι είχε θετική επίπτωση στην υπόθεση της φάλαγγας. Πραγματικά, με υπουργική διαταγή που εκδόθηκε τον Μάιο του 1875 αποφασίστηκε η αναδιοργάνωση της φάλαγγας. Την πράξη αυτή ακολούθησε η σύνταξη του εσωτερικού κανονισμού της, ο οποίος ψηφίστηκε από τη Σύγκλητο τον Σεπτέμβριο και επικυρώθηκε από τον υ

πουργό Παιδείας τον Δεκέμβριο του ίδιου ετους72. Εκτός από τον εσωτερικό κανονισμό, συντάχθηκε και ένας πιο λεπτομερής στρατιωτικός κανονισμός της φάλαγγας73.

Σύμφωνα με τον Εσωτερικό Κανονισμό, σκοπός της φάλαγγας είναι «η εις τα όπλα εξάσκησις των φοιτητών, ως αναγκαίον συμπλήρωμα της επιστημονικής αυτών εκπαιδεύσεως». Η συμμετοχή στη φάλαγγα είναι υποχρεωτική για όλους τους φοιτητές· εξαιρούνται μόνο οι κληρικοί και οι ανίκανοι για

69. εφ. Αιών, αρ. 3101,30 Ιαν. 1875 και Αυγή, αρ. 3824,30 Ιαν. 1875,3825,31 Ιαν. 1875. Βλ. και Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 316.

70. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 315, 316· εφ. Αιών, αρ. 3117-3119, 27 Μαρτ.-3 Απρ. 1875 και αρ. 3122,12 Απρ. 1875.

71. Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαρίπολου, Αθήνα 1889, σ. 173· Πανταζίδης, Χρονικόν, α. 189.

72. Βλ. Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φάλαγγος, Αθήνα 1876. Τον κανονισμό αυτόν έπαιρναν οι φοιτητές μαζί με το εισιτήριο εγγραφής τους.

73. Στρατιωτικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φάλαγγος, Αθήνα 1876.

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/568.gif&w=600&h=915

στρατιωτική υπηρεσία λόγω υγείας η άλλων «φυσικών ελαττωμάτων». Στις στρατιωτικές ασκήσεις της φάλαγγας μπορούν να συμμετέχουν, με κάποιες

εξαιρέσεις, και όσοι τελείωσαν τις σπουδές τους μετά από τετραετή φοίτηση· οι τελευταίοι όμως απαλλάσσονται από την υποχρέωση να είναι μέλη της φάλαγγας. Κατά τον Στρατιωτικό Κανονισμό, η στρατιωτική άσκηση των φοιτητών γίνεται από αξιωματικούς του τακτικού στρατού και περιλαμβάνει θεωρητική και πρακτική διδασκαλία «των εν ισχύϊ ασκήσεων του πεζικού» και

άλλα συναφή μαθήματα. Τη στρατιωτική διεύθυνση της φάλαγγας έχει ένας αξιωματικός του στρατού, ο «ανώτερος προγυμναστής», ο οποίος διορίζεται από την κυβέρνηση. Η διοίκηση όμως και η ανώτερη εποπτεία της φάλαγγας

ανήκει στον εκάστοτε πρύτανη του Πανεπιστημίου, ο οποίος φέρει τον τίτλο του φαλαγγάρχη. Η φάλαγγα αποτελείται από τέσσερις λόχους και έχει επικεφαλής ένα λοχαγό, ο οποίος είναι καθηγητής η υφηγητής του Πανεπιστημίου. Οι υπόλοιποι βαθμοφόροι του λόχου (υπολοχαγοί, ανθυπολοχαγοί, επιλοχίες, λοχίες και δεκανείς) είναι φοιτητές που διανύουν το τέταρτο έτος των σπουδών τους (η το τρίτο, κατά τον Εσωτερικό Κανονισμό) η απόφοιτοι ενταγμένοι στη φάλαγγα. Η εκλογή όλων των βαθμοφόρων γίνεται με ψηφοφορία, στην οποία έχουν δικαίωμα ψήφου όλα τα μέλη της φάλαγγας: φαλαγγίτες και αξιωματικοί.

Συγκρίνοντας την πανεπιστημιακή φάλαγγα με την παλαιότερη, του 1862, παρατηρούμε ορισμένες αξιοσημείωτες διαφορές στο επίπεδο της οργάνωσης. Η φάλαγγα βρίσκεται τώρα υπό την άμεση διεύθυνση της πρυτανείας και όχι του στρατιωτικού διοικητή της, όπως το 1862. Τη διευθέτηση αυτή απαίτησε πιθανώς η ίδια η πρυτανεία, προκειμένου να αποτρέψει εξωτερικές

επεμβάσεις και τριβές ανάλογες με εκείνες που είχαν συμβεί στα 1863-64. Ένα άλλο διαφοροποιητικό στοιχείο είναι η θεσμοθέτηση στη φάλαγγα του 1875 αυστηρών μέτρων για τη διασφάλιση της συμμετοχής των φοιτητών στις στρατιωτικές ασκήσεις, κάτι που δεν υπήρχε το 1862. Έτσι, κατά τον Εσωτερικό Κανονισμό, κανείς δεν γίνεται δεκτός στις πτυχιακές εξετάσεις αν δεν φέρει «ειδικήν απόδειξιν του οικείου λοχαγού, περί της τακτικής φοιτήσεως αυτού εις τα στρατιωτικά της φάλαγγος γυμνάσια, και της αμέμπτου εν αυτοίς στρατιωτικής διαγωγής».

Η σημαντικότερη διαφορά όμως έγκειται στο ότι η νέα πανεπιστημιακή φάλαγγα έχει πολύ πιο έντονο στρατιωτικό χρώμα. Κατά τον Στρατιωτικό Κανονισμό, η φάλαγγα «ως σώμα στρατιωτικώς συντεταγμένον, διατελεί υπό αυστηράν στρατιωτικήν πειθαρχίαν όταν συνέρχηται αόπλως και ενόπλως δι' ασκήσεις η παρατάξεις...», ενώ τα μέλη της υποχρεώνονται να φορούν στρα-

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/569.gif&w=600&h=915

στρατιωτική στολή, την οποία κατασκευάζουν με δικά τους εξοδα74. Οι σχέσεις μεταξύ φαλαγγιτών και βαθμοφόρων διέπονται από τους κανόνες της στρατιωτικής ιεραρχίας. Οι φαλαγγίτες οφείλουν «απεριόριστον σεβασμόν και υπακοήν προς τους ανωτέρους αυτών, και αν φρονώσιν ότι αδικώνται», οι βαθμοφόροι «αξιούνται στρατιωτικού χαιρετισμού υπό παντός κατωτέρου», «η υπεροχή αρχαιότητος μεταξύ ισοβάθμων, ως και η του ανωτέρου προς υποδεέστερον, υπάρχει κατά πάσαν εν όπλοις η μη συνάθροισιν της φάλαγγος» και τα λοιπά. Η παράβαση της ιεραρχίας και εν γένει της στρατιωτικής συμπεριφοράς συνεπάγεται αυστηρές κυρώσεις, που περιγράφονται σχολαστικά σε σειρά άρθρων του Στρατιωτικού Κανονισμού. Θα έλεγε κανείς, λοιπόν, ότι με τη νέα φάλαγγα επιχειρείται η πλήρης στρατιωτικοποίηση της φοιτητικής νεολαίας.

Αμέσως μετά την ψήφιση των κανονισμών άρχισε η οργάνωση της φάλαγγας. Οι φοιτητές εντάχθηκαν σε λόχους και άρχισαν να ασκούνται στα όπλα από αξιωματικούς του στρατού. Ντυμένοι με τη στρατιωτική στολή τους, που

έφερε σειρά «κομβίων επιχρύσων, εφ' ων ως σύμβολον "η γλαυξ" και η επιγραφή "Φάλαγξ Πανεπιστημίου"»75, έπαιρναν μέρος σε παρελάσεις και εορταστικές εκδηλώσεις με τη συνοδεία μπάντας, που έπαιζε πατριωτικά εμβατήρια, προκαλώντας, όπως και το 1862, την περιέργεια αλλά και τη συγκίνηση του κόσμου. Το 1876 ο Αρ. Βαλαωρίτης θα γράψει, μετά από αίτηση των φοιτητών, τον ύμνο της φάλαγγας: ένα 24/στιχο ποίημα που μελοποιήθηκε από τον Γ. Λαμπίρη και το οποίο διαπνέεται από θερμό πατριωτικό και πολεμικό αίσθημα. «... Ζώστε, ζώστε τ' άρματά σας, / ανυπόταχτα παιδιά' / στα νεκρά τα ονείρατά μας / δώστε τώρα εσείς φτερά»76.

Δεν γνωρίζουμε ποιά ήταν η υποδοχή των κανονισμών της φάλαγγας από τους φοιτητές, οι οποίοι είχαν δώσει αγώνες για τη συγκρότησή της. Από ένα δημοσίευμα, πάντως, της εφημερίδας Ρήγας, που εξέδιδε ο ομώνυμος σύλλογος, φαίνεται ότι δεν έλειψαν οι επικρίσεις για το πνεύμα του Στρατιωτικού

74. Για τη στολή των μελών της φάλαγγας βλ. σχετικό διάταγμα στο Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 204-206· το ίδιο στον Στρατιωτικό Κανονισμό, σ. 45-48. Ας σημειωθεί ότι την ίδια εποχή θεσπίζεται παρόμοια, στρατιωτικού τύπου, στολή και για τους μαθητές της μέσης εκπαίδευσης (Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 391-392,394, 395).

75. Τρία «κομβία» της φάλαγγας, όπως αυτά που περιγράφονται παραπάνω, σώζονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Βλ. φωτογραφίες στο Χρ. Λάζος, Ιστορία της Πανεπιστημιακής η Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, σ. 243.

76. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Β' Ποιήματα και Πεζά, επιμ. Γ. Π. Σαββίδης-Ελένη Τσαντσάνογλου, Αθήνα, Ίκαρος, 1981, σ. 207, 475.

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/570.gif&w=600&h=915

Κανονισμού. Τον Ιανουάριο του 1877 η εφημερίδα επισημαίνει ότι ο Κανονισμός είναι «λίαν πλημμελής», αυθαίρετος και «ήκιστα συντελεστικός προς εδραίωσιν της φάλαγγος», καθώς από τις 40 σελίδες του οι μισές αναφέρονται σε ποινές και στον τρόπο ψηφοφορίας· για τον λόγο αυτό, γράφει η εφημερίδα, οι φοιτητές έκαναν αναφορά «προς επανόρθωσιν των ατόπων»77. Η κριτική αυτή δεν ξέρουμε τί ποσοστό φοιτητών εξέφραζε· εν πάση περιπτώσει όμως δεν φαίνεται να έθετε υπό αμφισβήτηση τη στρατιωτική δομή της φάλαγγας.

Όπως και να έχουν τα πράγματα, η λειτουργία της φάλαγγας δεν ήταν όμαλή· αντίθετα, από την ίδρυσή της αντιμετώπισε αρκετά προβλήματα. Δημιουργημένη κάτω από την πίεση των φοιτητών, δεν είχε την απαραίτητη υλική και ηθική στήριξη ούτε της πολιτείας ούτε του Πανεπιστημίου. Και οι δύο πλευρές αντιμετώπισαν τη φάλαγγα αν όχι με δυσπιστία, τουλάχιστο με πολλές επιφυλάξεις, είτε γιατί δεν είχαν πειστεί για την αναγκαιότητά της, είτε γιατί θεωρούσαν ότι μπορούσε να αποβεί επικίνδυνη για τη δημόσια τάξη. ιδιαίτερα επιφυλακτική ήταν η στάση του Πανεπιστημίου, το οποίο, όπως και παλιότερα, δεν έκρυβε τη δυσαρέσκειά του για τις αρνητικές συνέπειες που είχαν στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση των φοιτητών οι στρατιωτικές ενασχολήσεις τους. Αυτό φαίνεται άλλωστε και από την απροθυμία των καθηγητών να ενταχθούν στη φάλαγγα ως αξιωματικοί, όπως πρόβλεπαν οι σχετικοί κανονισμοί. Ανάλογες αντιρρήσεις όμως υπήρχαν και από άλλες πλευρές. Έτσι, τον Ιανουάριο του 1877 μια εφημερίδα, αφού επισημάνει και αυτή ότι με τις στρατιωτικές ασκήσεις στη φάλαγγα οι φοιτητές χάνουν τα μαθήματά τους, αποφαίνεται ότι: «Τα όπλα χρησιμεύουσι κυριώτατα κατά των μαθημάτων και αυτά είνε οι πρώτοι εχθροί»78.

Προβλήματα υπήρξαν και στο εσωτερικό της φάλαγγας. Οι φοιτητές, παρά τον αρχικό ενθουσιασμό τους, δεν ασκούνταν με πολλή προθυμία στα όπλα, ούτε έδειχναν ιδιαίτερο ζήλο στην τήρηση των στρατιωτικών κανονισμών,

ενώ από την άλλη μεριά ένιωθαν και κάποια δυσφορία, επειδή τους είχε επιβληθεί να πληρώνουν κατά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο μια χρηματική εισφορά «προς διατήρησιν μουσικής της φάλαγγος»79. Κάποια προβλήματα υπήρξαν επίσης και σε θέματα ιεραρχίας. Σύμφωνα με τον Στρατιωτικό Κανονισμό, οι τεταρτοετείς φοιτητές μπορούσαν, όπως είδαμε, να εκλέγονται

77 . Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 305.

78. Εφημερίς, αρ. 26, 26 Ιαν. 1877.

79. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, Εκατόν πενήντα χρόνια, 1837-1937, Κα-

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/571.gif&w=600&h=915

αξιωματικοί ως τον βαθμό του υπολοχαγού. Αυτό όμως φαίνεται ότι έγινε αφορμή να δημιουργηθούν κάποιες προστριβές μεταξύ των φοιτητών και πιθανώς μεταξύ φοιτητών και καθηγητών οι οποίοι είχαν τον βαθμό του αξιωματικού, οδηγώντας στην αποδυνάμωση της φάλαγγας. Το ζήτημα αυτό θέτει τον Ιανουάριο του 1877, σε δύο προεκλογικούς λόγους του, ένας υποψήφιος υπολοχαγός της φάλαγγας80. Απευθυνόμενος στους εκλογείς του, ζητεί να μην εκλέγονται ως ανθυπολοχαγοί και ανώτεροι αξιωματικοί παρά μόνο καθηγητές και υφηγητές, υποστηρίζοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα αποφευχθούν οι ανταγωνισμοί και οι έριδες που γεννά η «φιλαρχία» και θα ενισχυθεί η ενότητα της φάλαγγας. Ήταν μια έκκληση για υποχώρηση των φοιτητών μπροστά στον κίνδυνο να διαλυθεί η φάλαγγα, όπως σχεδίαζαν, κατά τον αγορητή, κάποιοι κυβερνητικοί παράγοντες : «Γνωρίζετε ίσως πολλοί την διασπαρείσαν φήμην, ότι δηλαδή οι άνδρες της ενεστώσης κυβερνήσεως, αυτοί οι επιτρέψαντες την αναδιοργάνωσιν της ημετέρας φάλαγγος, αυτοί ούτοι

εργάζονται προς διάλυσιν αυτής». Ο ίδιος αγορητής ζητεί επίσης την κατάργηση του «χαρατσίου» των 7 δραχμών που υποχρεώνονταν να καταβάλουν οι φοιτητές «προς διατήρησιν μουσικής της φάλαγγος» και το οποίο απαγόρευε σ' εκείνους που δεν το πλήρωναν να συμμετέχουν στην ψηφοφορία για την

εκλογή των αξιωματικών.

Η πανεπιστημιακή φάλαγγα λειτούργησε τρία περίπου χρόνια. Καταργήθηκε στα τέλη του 1878 με τον νόμο «Περί στρατολογίας»81, ο οποίος έκανε υποχρεωτική για όλους τους πολίτες τη στρατιωτική θητεία. Μερικούς μήνες μετά την κατάργησή της, ο πρύτανης Ν. Δαμαλάς, εκφράζοντας την επίσημη

άποψη του Πανεπιστημίου, θα επικροτήσει απολύτως την απόφαση αυτή, σχολιάζοντας : «η εν τη φάλαγγι υπηρεσία [των φοιτητών] ην πρόσκομμα της

επιστημονικής μορφώσεως χωρίς να κατεργάζηται την στρατιωτικήν αυτών

ανατροφήν. Διά πάντας λοιπόν τους σπουδαίους τούτους λόγους ο θεσμός αυ

τός ο καταστάς χρήσιμος μόνον εν ημέραις αναρχίας και ταραχών δεν ηδύνατο

Κατάλογος έκθεσης ενθυμημάτων, Αθήνα 1987, σ. 163 (απόδειξη πληρωμής 10 δρχ. στη φάλαγγα για τους σαλπιγκτές από τον φοιτητή Λ. Μαβίλη, Οκτ. 1877).

80. Οι λόγοι του υποψήφιου, του Αλέξανδρου Κουμπάρη, είναι τυπωμένοι σε μονόφυλλο : Λόγος Αλεξάνδρου Κυριάκου Κουμπάρη προς τους φοιτητάς του Πανεπιστημίου,

απαγγελθείς εκ των Προπυλαίων αυτού την 14ην Ιανουαρίου 1877 και Λόγος Β'... απαγγελθείς εκ των Προπυλαίων αυτού την 31ην Ιανουαρίου 1877 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, φάκ. 183, αρ. 64). Ο πρώτος λόγος δημοσιεύεται και στην Εφημερίδα, αρ. 16,16 Ιαν. 1877. Τον Κουμπάρη αναφέρεται ότι είχαν προτείνει για υπολοχαγό περισσότεροι από 500 φοιτητές (Εφημερίς, αρ. 10,10 Ιαν. 1877).

81. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 69, 4 Δεκ. 1878.

Σελ. 571
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 552
    

    κινείται εναντίον των «ταραξιών» και η τακτική δικαιοσύνη, καταδικάζοντας τους ερήμην σε φυλάκιση26. Στο μεταξύ τα μαθήματα του Σαρίπολου είχαν διακοπεί. Στις αρχές Ιανουαρίου 1873 ο τελευταίος ζητάει να ξαναρχίσει τις παραδόσεις του, άλλα η Σύγκλητος αρνείται, επειδή τα πνεύματα ήταν ακόμη εξημμένα και υπήρχαν πληροφορίες ότι ο Σαρίπολος «εκέλευε τους εκ των φοιτητών φίλα αυτώ φρονούντας ν' αντιτάξωσι βίαν κατά της βίας»27. Τελικά τα μαθήματα θα ξαναρχίσουν περί τα τέλη Φεβρουαρίου28. Οι ταραχές όμως κατά του Σαρίπολου δεν θα σταματήσουν. Θα συνεχιστούν, όπως θα δούμε, με άλλες αίτιες και στα επόμενα χρόνια και θα οδηγήσουν στην απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο το 1875.

    Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΦΟΙΤΗΤΗΣ

    Τα παραπάνω επεισόδια δείχνουν ότι από τη μεταπολίτευση και ύστερα οι φοιτητικές ταραχές προσλαμβάνουν ενδημικό χαρακτήρα και είναι πιο βίαιες

    απ' ό,τι στο παρελθόν. Οι ταραχές όμως δεν είναι το μόνο πεδίο όπου δραστηριοποιούνται οι φοιτητές. Υπάρχουν και άλλα θέματα που τους απασχολούν, και ασφαλώς η πολιτική, που ελκύει πάντα το ενδιαφέρον μιας μεγάλης μερίδας φοιτητών. Δείγμα του ενδιαφέροντος αυτού αποτελεί η έκδοση το 1869 από ομάδα φοιτητών μιας πολιτικής εφημερίδας με τον τίτλο Φοιτητής.

    Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε στα τέλη Ιουνίου του 1869 και συνέχισε την έκδοσή του, αν κρίνουμε από τα σωζόμενα φύλλα, ως τις αρχές Οκτωβρίου του ίδιου ετους29. Ήταν μια τετρασέλιδη εφημερίδα, που έβγαινε μια φορά την

    εβδομάδα και κυκλοφορούσε με το σύστημα των συνδρομών. Διευθυντής της ήταν ο Ευάγγελος Β. Παναγιωτόπουλος, φοιτητής της Νομικής από τη Σπάρτη

    26. Π.Σ., 9 Φεβρ. 1873. Το γεγονός αυτό προκάλεσε τη δυσφορία του πρύτανη Κ. Παπαρρηγόπουλου. Ο τελευταίος διαμαρτυρήθηκε στην Εισαγγελία επειδή διώχθηκαν όχι μόνο οι εκτός Πανεπιστημίου «ταραξίες» αλλά και οι φοιτητές που είχαν ήδη τιμωρηθεί από τη Σύγκλητο. Με τη θέση αυτή διαφώνησε ο κοσμήτορας της Νομικής Π. Καλλιγάς, ο οποίος υποστήριξε ότι κατά τον Ποινικό Νόμο «αι πειθαρχικαί ποιναι δεν

    απαλλάττουσι της ποινικής καταδιώξεως», παραπέμποντας σε ένα προηγούμενο παράδειγμα, όπου ένας φοιτητής είχε καταδικαστεί σε τριών μηνών φυλάκιση, παρότι είχε τιμωρηθεί από το Πανεπιστήμιο.

    27. Π.Σ., 12 Ιαν. 1873.

    28. Π.Σ.,23 Φεβρ. 1873.

    29. Κυκλοφόρησαν 15 φύλλα. Το πρώτο βγήκε στις 28 Ιουνίου και το 15ο στις 4 Οκτωβρίου 1869. Στην Μπενάκειο Βιβλιοθήκη σώζονται και τα 15 φύλλα, ενώ στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος μόνο 6 (φ. 9,10,11,12,14,15). Πβ. Μάρθα Καρπόζηλου,