Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 559-578 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/559.gif&w=600&h=915

Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε, όπως είπαμε, από τα τέλη Ιουνίου ως τις αρχές Οκτωβρίου 1869, σε μια περίοδο κατά την οποία το Πανεπιστήμιο ήταν κλειστό, λόγω των θερινών διακοπών. Με την έναρξη του νέου πανεπιστημιακού

έτους έπαψε να εκδίδεται, είτε γιατί οι συνεργάτες της δεν είχαν διαθέσιμο χρόνο, είτε από οικονομική αδυναμία, όπως δείχνουν τουλάχιστο οι συχνές

εκκλήσεις της προς τους αναγνώστες να πληρώσουν τη συνδρομή τους.

Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι ο Φοιτητής ήταν μια κοινή πολιτική

εφημερίδα. Αν υπάρχει κάτι που την κάνει να ξεχωρίζει από τις άλλες είναι το ενδιαφέρον της για τα πανεπιστημιακά και εκπαιδευτικά θέματα, κάτι αναμενόμενο άλλωστε για ένα φύλλο που απευθυνόταν στους φοιτητές, και ίσως μια αυξημένη ευαισθησία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. Κατά τα άλλα η εφημερίδα ακολουθεί τους κοινούς τόπους της σύγχρονης δημοσιογραφίας, ιδιαίτερα στα εθνικά ζητήματα, τα οποία έτσι κι αλλιώς απασχολούν την εποχή αυτή ένα μεγάλο μέρος του φοιτητικού σώματος.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ

Πραγματικά, η πατριωτική έξαρση που προκάλεσε στην ελληνική κοινωνία η κρητική επανάσταση του 1866-1869 και η συνακόλουθη ρητορεία για την απελευθέρωση των δούλων αδελφών συνεπήραν και τους φοιτητές. Τον Νοέμβριο του 1868 400 φοιτητές, συμμετέχοντας στις κινητοποιήσεις υπέρ της κρητικής

επανάστασης, υπογράφουν αναφορά προς τον βασιλιά, με την οποία καταγγέλλουν την πολιτική της κυβέρνησης στο κρητικό ζήτημα και του ζητούν να «διακωλύση την περαιτέρω πρόοδον της προδοσίας» και να σώσει «την αιμόφυρτον Κρήτην και τον κινδυνεύοντα ελληνισμόν»46. Φοιτητές παίρνουν μέρος

επίσης σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις για το κρητικό ζήτημα, συγκροτούν επιτροπές για τη συγκέντρωση χρημάτων, τελούν μνημόσυνα υπέρ των πεσόντων.

Την ίδια εποχή επιχειρείται και η ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας του 1862, με σκοπό την ενεργότερη συμμετοχή των φοιτητών στον

αγώνα του κρητικού λαού. Τον Οκτώβριο του 1866 φοιτητές ζητούν από το Πανεπιστήμιο να τους παρασχεθεί οπλισμός και η δυνατότητα για στρατιωτική

46. Σπύρος Δ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα στο β' μισό του 19ου αιώνα. ιδεολογικοί προσανατολισμοί και οι σύμφυτες προς αυτούς δραστηριότητες, ενέργειες και γεγονότα», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 314. Πβ. Γ. Α. Παναγιώτου, «Οι δημοκρατικοί αγώνες στα 1868 και η συμβολή των φοιτητών», Μήνες 1,1965, σ. 11-12.

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/560.gif&w=600&h=915

τική εκγύμναση. Το αίτημα για την παροχή όπλων δεν έγινε δεκτό. Η Σύγκλητος αποφάνθηκε ότι όσοι επιθυμούσαν να γυμναστούν έπρεπε να φροντίσουν οι ίδιοι για την αγορά όπλων και ιματισμού. Τελικά τους παραχωρήθηκαν από την κυβέρνηση στο τέλος του χρόνου, μετά από πιέσεις, λίγα μόνο παλαιά όπλα από τον ναύσταθμο του Πόρου. Στο μεταξύ όμως είχαν αρχίσει οι διαδικασίες για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας. Παρά τις

αντιρρήσεις αρκετών καθηγητών που, όπως και παλαιότερα, θεωρούσαν ασυμβίβαστη την ιδιότητα του φοιτητή με αυτήν του φαλαγγίτη, συγκροτήθηκαν τέσσερις λόχοι με 120 ανδρες ο καθένας και έγινε η εκλογή των βαθμοφόρων. Το όλο εγχείρημα όμως δεν είχε ευτυχή κατάληξη. Η έλλειψη όπλων και η απροθυμία του Πανεπιστημίου να συμπαρασταθεί στην προσπάθεια των φοιτητών δεν επέτρεψαν τελικά την επαναδραστηριοποίηση της φάλαγγας47.

Η πατριωτική έξαρση των φοιτητών θα κορυφωθεί στη δεκαετία του 1870. Η κρίση του ανατολικού ζητήματος και το γενικότερο αίτημα για τη δημιουργία ισχυρού στρατού, έτσι ώστε η Ελλάδα να είναι έτοιμη να επωφεληθεί από την κρίση αυτή και να προωθήσει τα αλυτρωτικά της σχέδια, βρίσκουν μεγάλη απήχηση στη φοιτητική νεολαία. Με άρθρα στον τύπο και ποικίλες άλλες

εκδηλώσεις, οι φοιτητές θέτουν επίμονα και πιεστικά το ζήτημα της στρατιωτικής προετοιμασίας και του εξοπλισμού της χώρας, εγκαλώντας τις κυβερνήσεις για ολιγωρία. ιδιαίτερο βάρος δίνουν στη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας, και μάλιστα των φοιτητών, υποστηρίζοντας ότι καθήκον τους δεν είναι μόνο οι σπουδές, αλλά και η άσκησή τους στα όπλα, που θα τους επιτρέψει, όταν έρθει η ώρα, να αγωνιστούν για τα εθνικά συμφέροντα. Την άποψη αύτη υιοθετούν και ορισμένοι καθηγητές, όπως ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος εκφράζει τη διαφωνία του για τον «Περί απογραφής» νόμο του 1837 που απάλλασσε από τη στρατιωτική θητεία τους μαθητές του Γυμνασίου και τους φοιτητές48.

Το αίτημα για τη στρατιωτική εκπαίδευση της νεολαίας δεν είναι βέβαια μόνο ελληνικό φαινόμενο. Από τη δεκαετία του 1870 δημιουργείται σε ολόκληρη την Ευρώπη ένα ρεύμα υπέρ της εισαγωγής στα σχολεία των στρατιωτικών ασκήσεων, που οφείλει πολλά και στον γαλλογερμανικό πόλεμο του

47. Για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας το 1866 βλ. Π.Σ., 1,6,15 και 29 Νοεμ. 1866, 3 και 21 Δεκ. 1867. Βλ. επίσης Μ. Βενιζέλος, Λόγος, 1868, σ. 28-29" Αλέξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. Γ', Αθήνα 1930, σ. 171· Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 302-303. Τον Νοέμβριο του 1866 δημοσιεύθηκε στην εφ. Εθνοφύλαξ (αρ. 1112, 1 Νοεμ. 1866) «Άσμα εις την συστηθησομένην φάλαγγα του Πανεπιστημίου» (του φοιτητή Αντωνίου Β).

48. Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, β' εκδ., τ. Δ', Αθήνα 1875, σ. 108, σημ. ε'.

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/561.gif&w=600&h=915

1870: ειδικότερα, στη νίκη της Πρωσίας επί της Γαλλίας, η οποία θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της άριστης σωματικής και στρατιωτικής

εκπαίδευσης της πρωσικής νεολαίας. Ο σχετικός προβληματισμός μεταφέρεται και στην Ελλάδα, όπου υπήρχε ήδη μια ανάλογη ετοιμότητα, και ενσωματώνεται στο γενικότερο αίτημα της στρατιωτικής προπαρασκευής της χώρας, τροφοδοτώντας τις συζητήσεις γύρω από τη στρατιωτική άσκηση της νεολαίας49. Μέσα στο κλίμα αυτό εισάγονται τον Φεβρουάριο του 1871 οι στρατιωτικές ασκήσεις στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης. Η εκγύμναση των μαθητών θα γινόταν, σύμφωνα με το σχετικό διάταγμα, από αξιωματικούς του στρατού και θα είχε ως στόχο να παράσχει στη νεολαία «την εις πολίτας ελευθέρους εμπρέπουσαν στρατιωτικήν άσκησιν και την εκ ταύτης σωματικήν ευεξίαν ίνα και ούτω χρήσιμοι τη πατρίδι γίγνωνται»50. Το διάταγμα αυτό δεν

εφαρμόστηκε. Ωστόσο το θέμα των στρατιωτικών ασκήσεων των μαθητών συνεχίζει να απασχολεί την πολιτεία και στα επόμενα χρόνια51 έως ότου αυ

τές καθιερωθούν στις αρχές της δεκαετίας του 1880.

Μέσα στο γενικότερο αυτό «στρατιωτικό» κλίμα, οι φοιτητές επαναφέρουν το 1873 το θέμα της ανασύστασης της φάλαγγας. Η κυβέρνηση αρνείται και οι φοιτητές, εμμένοντας στο αίτημά τους, οργανώνουν στα τέλη του 1873 σειρά αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, που αναστατώνουν για αρκετές εβδομάδες την πρωτεύουσα. Η ιδέα για την ανασύσταση της φάλαγγας, θα σημειώσει λίγο αργότερα ο πρύτανης Γ. Μακκάς, «το πρώτον εις ολίγους διαδεδομένη, ταχέως εξηπλώθη μεταξύ αυτών επί τοσούτον, ώστε επί δύο περίπου μήνας κατέστη το κύριον μέλημα και η κοινή ευχή όλων των φοιτητων»52. Αξίζει να δούμε κάπως αναλυτικότερα τα περιστατικά.

Στις 10 Νοεμβρίου 1873 μια ομάδα φοιτητών της Νομικής, μετά το απογευματινό μάθημα, διαδήλωσαν με ζητωκραυγές την επιθυμία τους να ανασυσταθεί η πανεπιστημιακή φάλαγγα του 1862 και να καθιερωθεί η άσκησή

49. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 355, 572. Από τα δημοσιεύματα του ελληνικού τύπου στη δεκαετία του 1870 για τον γαλλογερμανικό πόλεμο, όπου εξαίρεται η στρατιωτική προετοιμασία της γερμανικής νεολαίας μέσω της γυμναστικής και της οπλασκίας, σημειώνω ένα άρθρο στο περ. Εστία (7, 1879, σ. 304), που

επισημαίνει ότι κατά τις παραμονές του πολέμου η Γερμανία είχε 3.000 εταιρείες γυμναστικής (για σωμασκία, ξιφασκία, σκοποβολή) με 300.000 μέλη, ενώ η Γαλλία μόνο 20 με 2.000 μέλη.

50. Δαυίδ Αντωνίου, Τα προγράμματα της μέσης εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 192-193.

51 .Στο ίδιο, σ. 194-198, 206-222.

52. Γ. Μακκάς, Λόγος, 1875, σ. 11.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/562.gif&w=600&h=915

τους στα όπλα53. Ακολούθησε διαδήλωση στους κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας, την οποία προσπάθησε να εμποδίσει η αστυνομία. Την επόμενη μέρα μια επιτροπή φοιτητών επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό Επαμεινώνδα Δεληγιώργη για να τον διαβεβαιώσει ότι το αίτημα για την ανασύσταση της φάλαγγας δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα και ότι εν πάση περιπτώσει ήταν νόμιμο , αφού το ψήφισμα του 1862 για τη δημιουργία της φάλαγγας δεν είχε καταργηθεί. Ο Δεληγιώργης δεν δέχθηκε τις εξηγήσεις της επιτροπής, πράγμα που οδήγησε στην επανάληψη των διαδηλώσεων τις αμέσως επόμενες μέρες με μαζικότερη συμμετοχή φοιτητών. Ακολούθησαν συγκρούσεις με την αστυνομία και τις στρατιωτικές δυνάμεις που είχαν κληθεί για υποστήριξη. Τις κινητοποιήσεις των φοιτητών αποδοκίμασε η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, υπενθυμίζοντας ότι «πάσα συνάθροισις αυτών εν τω πανεπιστημίω πλην των προσδιωρισμένων εις παραδόσεις ωρών και πάσα αγόρευσις αυτών περί οιουτινοςδήποτε αντικειμένου εν τοις ακροατηρίοις, ή υπό τα Προπύλαια του πανεπιστημίου, εισίν απηγορευμέναι...»54. Συγχρόνως αποφάσισε να αποβάλει από το Πανεπιστήμιο ορισμένους φοιτητές που συμμετείχαν στα επεισόδια.

Εκείνο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα τις κινητοποιήσεις είναι η μαζική συμμετοχή και η πατριωτική έξαρση. Χώρος συγκέντρωσης και «προθέρμανσης» των φοιτητών ήταν τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Εκεί, μέσα σε αγωνιστική ατμόσφαιρα, αγορητές, περικυκλωμένοι από πλήθος φοιτητών, υπερασπίζονται με πάθος το δικαίωμα των φοιτητών να γυμνάζονται στα όπλα και καταγγέλλουν την κυβέρνηση ότι με την αρνησή της να δεχθεί το αίτημά τους παραβίαζε το Σύνταγμα του 1864 που επέβαλλε τη διατήρηση της εθνοφυλακής. Χαρακτηριστικό δείγμα της ρητορικής των αγορητών είναι η ομιλία ενός φοιτητή της Νομικής, του Π. Σπανίδη, που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα και κυκλοφόρησε και αυτοτελώς με έρανο των φοιτητών55. Ο Σπανίδης, αφού κατηγορεί την αστυνομία για βάναυση συμπεριφορά απέναντι στους φοιτητές και την κυβέρνηση για παραβίαση του Συντάγματος, αναρωτιέται τί ήταν εκείνο που την έκανε να είναι αντίθετη με την ανασύσταση της φάλαγγας και τη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών : «μη διότι θεωρούσιν ημάς προδρόμους

53. Πλούσιο υλικό για τη φάλαγγα και τις σχετικές κινητοποιήσεις των φοιτητών προσφέρει ο τύπος της εποχής (εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Αυγή, αρ. 3522,12 Νοεμ. 1873 κ.εξ., εφ. Παλιγγενεσία κ.ά.). Βλ. επίσης Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 161-162· Επ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 525-527· Χρ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, ό.π., σ. 154-157.

54. εφ. Αιών, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873.

55. Στο ίδιο, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 και 2969,19 Νοεμ. 1873.

Σελ. 562
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/563.gif&w=600&h=915

μους του μέλλοντος, αποστόλους νέων αρχών και ιδεών και φοβούνται να δώσωσιν όπλα εις την ιδέαν ;». Ανάλογοι ρητορικοί τόνοι κυριαρχούν και στα αυτοσχέδια στιχουργήματα που απαγγέλλονται καθημερινά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Τί επιδιώκουν οι φοιτητές ζητώντας την ανασύσταση της φάλαγγας; «Ζητούν να αφυπνίσωσι το Έθνος το υπνώττον, / Θέλουσι ν' αναζήσωσι κοιμώμενον θεσμόν / Και τί ζητούν ; Η φάλαγξ των να γίνη κατά πρώτον / Αφυπνιστής των πόθων μας, των εθνικών παλμών!»56.

Ο πατριωτικός χαρακτήρας της φάλαγγας υπογραμμίζεται και στα διαβήματα των φοιτητών προς το Πανεπιστήμιο. Η φάλαγγα, υποστηρίζεται σε

αναφορά που υποβάλλουν 440 φοιτητές στη Σύγκλητο στις 13 Νοεμβρίου, θα

αποτελέσει την αφετηρία για την αναγέννηση του θεσμού της «ήδη εκπνεούσης» εθνοφυλακής και θα καταστήσει τους φοιτητές έτοιμους να υπερασπιστούν την πατρίδα, όταν παραστεί ανάγκη57. Ανάλογα επιχειρήματα προβάλλονται και από τον αντιπολιτευόμενο τύπο, ο οποίος βρίσκεται σταθερά στο πλευρό των φοιτητών. Η στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών, γράφει σε κύριο άρθρο του ο Αιών, θα συμβάλει στη σωματική και ηθική καλλιέργεια των φοιτητών και θα αναπληρώσει τις ελλείψεις της χώρας σε στρατό. Βρισκόμαστε άλλωστε, συμπληρώνει, σε μια εποχή που όλα τα κράτη, στην Ευρώπη και την Ανατολή, έχουν επιδοθεί στην ανάπτυξη των στρατιωτικών τους δυνάμεων και είναι γενική πλέον η απαίτηση «όπως ο πολίτης γίνη και στρατιώτης, η μάλλον όπως πάς πολίτης μορφωθή ούτω, όπως δύναται να υπηρετή εν ανάγκη ως οπλίτης την Πατρίδα»58. Σε αντίθεσή με τον αντιπολιτευόμενο τύπο, ο συμπολιτευόμενος και οι σχετικά ουδέτερες εφημερίδες τάσσονται κατά της ανασύστασης της φάλαγγας και κατηγορούν τους φοιτητές ότι υποκινούνται από εξωπανεπιστημιακούς η αντιπολιτευόμενους κύκλους59.

Η στάση της Συγκλήτου στο ζήτημα της φάλαγγας στην αρχή τουλάχιστο ήταν επιφυλακτική. Η πίεση όμως των φοιτητών και η θετική στάση ορισμένων καθηγητών θα την υποχρεώσουν να αλλάξει γνώμη. Έτσι, στις 24 Νοεμβρίου 1873 η πρυτανεία ανακοινώνει στο υπουργείο Παιδείας ότι η Σύγκλητος «θεωρεί την περί αναδιοργανώσεως της πανεπιστημιακής φάλαγγος αίτησιν των φοιτητών σύμφωνον προς ισχύοντα νόμον, ήτοι το από 8 δεκεμβρίου 1862 ψήφισμα της προσωρινής κυβερνήσεως». Τη θέση αυτή δεν έκανε δεκτή

56. Στο ίδιο, αρ. 2969,19 Νοεμ. 1873.

57. Στο ίδιο, αρ. 2968,15 Νοεμ. 1873 και Αυγή, αρ. 3553, 28 Δεκ. 1873.

58. εφ. Αιών, ό.π.

59. Βλ. για παράδειγμα την αρθρογραφία της Αυγής και της Παλιγγενεσίας τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1873.

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/564.gif&w=600&h=915

το υπουργείο, υποστηρίζοντας ότι η φάλαγγα του 1862 είχε καταργηθεί με σειρά νόμων για την εθνοφυλακή που ψηφίστηκαν το 186760. Η Σύγκλητος επέμεινε στην άποψή της, έχοντας τώρα και τη σύμφωνη γνώμη μιας επιτροπής καθηγητών της Νομικής που συστάθηκε γι' αυτό το σκοπό. Το θέμα συζητήθηκε στις αρχές Δεκεμβρίου στο υπουργικό συμβούλιο, το οποίο αποφάνθηκε ότι η ανασύσταση της φάλαγγας δεν είναι νόμιμη, και η σχετική απόφαση κοινοποιήθηκε από το υπουργείο Παιδείας στο Πανεπιστήμιο στις 8 Δεκεμβρίου61.

Στο μεταξύ οι φοιτητές βρίσκονταν σε αναβρασμό. Έχοντας εξασφαλίσει τώρα και την υποστήριξη του Πανεπιστημίου, εντείνουν τον αγώνα τους κατά της κυβέρνησης. Κύριος στόχος τους είναι ο πρωθυπουργός Δεληγιώργης, ο «φοιτητοπρόβλητος» υπουργός Παιδείας του 1862, τον οποίο κατηγορούν για αντιφατική πολιτική συμπεριφορά, υπενθυμίζοντας ότι ο ίδιος που αντιδρούσε τώρα στην αναδιοργάνωση της φάλαγγας και θεωρούσε στασιαστικές τις εκδηλώσεις των φοιτητών, ήταν το 1862 θερμός υποστηρικτής της στρατιωτικής τους

εκπαίδευσης. Συγχρόνως εκλέγουν μια επιτροπή, με πρόεδρο τον φοιτητή Ν. Γ. Πολίτη, τον γνωστό κατόπιν καθηγητή της ελληνικής λαογραφίας, για την παρακολούθηση του θέματος. Η επιτροπή συναντάται με τον υπουργό Παιδείας και του εκθέτει το πρόβλημα της φάλαγγας, χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα. Μετά απ' αυτά, η επιτροπή καλεί σε συγκέντρωση τους φοιτητές στις 7 Δεκεμβρίου 1873 και αποφασίζεται, μετά από πρόταση του Πολίτη, να συνταχθεί και να σταλεί στη Βουλή διαμαρτυρία κατά της κυβέρνησης62.

Η κρίση κορυφώνεται τις επόμενες ημέρες. Στις 8 Δεκεμβρίου οι φοιτητές, βγαίνοντας από μάθημα του Ν. Σαρίπολου, στη διάρκεια του οποίου ο τελευταίος είχε επικρίνει την αρνητική στάση της κυβέρνησης απέναντι στη φάλαγγα, ξεσπούν σε αντικυβερνητικές εκδηλώσεις. Οι αγορεύσεις των φοιτητών διαδέχονται η μία την άλλη. Οι ομιλητές καταγγέλλουν τους εχθρούς της φάλαγγας ως εχθρούς του έθνους και ένοχους «εσχάτης προδοσίας» και δηλώνουν

60. ιδιαίτερα με τον νόμο ,ΡΠΦ' «Περί τροποποιήσεως των περί εθνοφυλακής νόμων», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 15,11 Μαρτ. 1867, σ. 119-121.

61. Τα σχετικά κείμενα αναδημοσιεύονται στην εφ. Αυγή, αρ. 3553, 28 Δεκ. 1873 και 3554,29 Δεκ. 1873.

62. εφ. Αιών, αρ. 2976,11 Δεκ. 1873. Σύμφωνα με την εφημερίδα, στη συγκέντρωση των φοιτητών διατυπώθηκε και η πρόταση να αποσταλεί η διαμαρτυρία στον βασιλιά και όχι στη Βουλή. Ο Πολίτης όμως επέμεινε στην άποψή του : «υπεράνω του Βασιλέως, υπεράνω πάσης Κυβερνήσεως, υπάρχει μία δύναμις, εξ ης πάσαι αι εξουσίαι

απορρέουσι, το Έθνος. Προς το έθνος λοιπόν, προς την κυρίαρχον αυτού αντιπρόσωπον, την Βουλήν, ας απευθυνθώμεν».

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/565.gif&w=600&h=915

ότι η φοιτητική νεολαία, «το νευρικόν του Έθνους σύστημα» και «ο πνευματικός του Έθνους φάρος», δεν είναι έρμαιον «πολιτικών δολοπλοκιών», όπως τους κατηγορεί η κυβέρνηση, άλλα εμπνέεται από αγνά πατριωτικά αισθήματα. Αυτό που επιδιώκουν με την ανασύσταση της φάλαγγας είναι «να δοθή δύναμις εις την επίλεκτον της πολιτείας μερίδα, όπως εις εκάστην προστυχούσαν περίστασιν δύναται, διά της δυνάμεως ταύτης, κατά πάσης οπισθοδρομικής επιδρομής ν' αντεπεξέρχεται»63. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 11 Δεκεμβρίου, 500 περίπου φοιτητές συγκεντρώνονται στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου για να εγκρίνουν κείμενο διαμαρτυρίας προς τη Βουλή. Ακολουθεί διαδήλωση με συγκρούσεις με τις αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις, τραυματισμούς και συλλήψεις φοιτητών. Οι συγκρούσεις επαναλαμβάνονται στις 13 Δεκεμβρίου, όταν οι φοιτητές συγκεντρώνονται στα Προπύλαια για να υπογράψουν τη διαμαρτυρία. Ακολουθούν και πάλι συλλήψεις και φυλακίσεις φοιτητών, ενώ γίνονται έρευνες στο Πανεπιστήμιο για την ανακάλυψη όπλων64.

Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών προκάλεσαν ιδιαίτερη αίσθηση στους κατοίκους της πρωτεύουσας. Ήταν η πρώτη φορά από τη μεταπολίτευση που η πόλη γινόταν πεδίο τόσο εκτεταμένων συγκρούσεων μεταξύ φοιτητών και

αστυνομίας. Οι φοιτητές θα διαμαρτυρηθούν για τις «βάρβαρες» επιθέσεις της αστυνομίας εναντίον τους και την παραβίαση του «ασύλου του πανεπιστημίου», ενώ παράλληλα θα επιχειρήσουν να δώσουν ένα ευρύτερο περιεχόμενο στον αγώνα τους, υπεραμυνόμενοι του δικαιώματος των πολιτών να προστατεύουν με τα όπλα τις πολιτικές τους ελευθερίες. Όπως θα τονίσει σε ομιλία του ο πρόεδρος της συντονιστικής επιτροπής Ν. Γ. Πολίτης, «πολίτης άοπλος, πολίτης περί την χρήσιν όπλων αδαής, ουδαμώς δύναται να υπερασπισθή τας

ελευθερίας, ας το πολίτευμα χορηγεί αυτώ, κατά της βίας Κυβερνήσεως επιβούλου. Ιδού ποίος ήτο ο σκοπός ημών, ζητούντων την συνδρομήν της Κυβερνήσεως, προς σύστασιν της φάλαγγος του Πανεπιστημίου...»65. Οξεία ήταν η κριτική που άσκησε στην κυβέρνηση και η αντιπολίτευση. Σε αγόρευσή του στη Βουλή ο Αλέξ. Κουμουνδούρος θα παρομοιάσει τα γεγονότα της 11ης Δε-

63. Στο ίδιο, αρ. 2977,13 Δεκ. 1873.

64. Λεπτομερή εξιστόρηση των γεγονότων βλ. στην εφ. Αιών, αρ. 2977,13 Δεκ. 1873 κ.εξ. και στην εφ. Αυγή, αρ. 3545,15 Δεκ. 1873 κ.εξ.

65. εφ. Αιών, αρ. 2978, 17 Δεκ. 1873. Δεν έλειψαν όμως και οι δηλώσεις αντιφρονούντων φοιτητών που τάχθηκαν «υπέρ της ησυχίας και τάξεως» στο Πανεπιστήμιο,

αποδοκιμάζοντας τους ταραξίες· βλ. εφ. Αυγή, αρ. 3546 [3547], 18 Δεκ. 1873, όπου δημοσιεύεται σχετική αναφορά 200 φοιτητών προς τη Σύγκλητο (δεν αναγράφονται ονόματα) .

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/566.gif&w=600&h=915

Δεκεμβρίου με την εξολόθρευση του Γαρδικίου από τον Αλή πασά, ενώ ο Κ. Λομβάρδος θα ζητήσει την τιμωρία των ενοχων66.

Η υπόθεση της φάλαγγας θα τερματιστεί, προσωρινά, στις αρχές του νέου χρόνου. Με βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών», που εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1874, αθωώθηκαν 30 φοιτητές που είχαν κατηγορηθεί για συμμετοχή στα γεγονότα της 11ης και 13ης Δεκεμβρίου και διατάχθηκε η απόλυση 4 από τις φυλακές67. Ένα μήνα αργότερα η κυβέρνηση Δεληγιώργη παραιτήθηκε, γεγονός που χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό από τους φοιτητές, οι οποίοι περίμεναν προφανώς ότι η νέα κυβέρνηση του Δ. Βούλγαρη θα ικανοποιούσε το αίτημά τους για την ανασύσταση της φάλαγγας. Οι

ελπίδες τους όμως διαψεύστηκαν.

Ο αγώνας για την πανεπιστημιακή φάλαγγα μπορεί να εστιάστηκε γύρω από το θέμα της στρατιωτικής άσκησης των φοιτητών, ωστόσο συνδέθηκε, όπως είδαμε παραπάνω, και με αιτήματα καθαρώς πολιτικά, όπως η υπεράσπιση του Συντάγματος και η προστασία των δικαιωμάτων του πολίτη, αιτήματα τα οποία είχαν σημαντική απήχηση στο πιο πολιτικοποιημένο τμήμα της φοιτητικής νεολαίας. Δεν είναι συμπτωματικό, λοιπόν, που οι φοιτητές οι οποίοι το 1873 είχαν αγωνιστεί για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, λίγο αργότερα θα πάρουν ενεργό μέρος στις κινητοποιήσεις της αντιπολίτευσης κατά του πρωθυπουργού Δ. Βούλγαρη, ο οποίος είχε κατηγορηθεί για παραβίαση της συνταγματικής νομιμότητας. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Στηλιτικά».

Τα σχετικά γεγονότα είναι γνωστά. Στα τέλη του 1874 η κυβέρνηση Βούλγαρη, ερμηνεύοντας με αυθαίρετο τρόπο το Σύνταγμα, είχε ψηφίσει στη Βουλή τον προϋπολογισμό χωρίς να υπάρχει η απαιτούμενη απαρτία. Το γεγονός αυτό και άλλες αντισυνταγματικές ενέργειες που ακολούθησαν καταδικάστηκαν από επιτροπή καθηγητών της Νομικής Σχολής68 και, πολύ εντονότερα βέβαια, από την αντιπολίτευση, η οποία εξαπέλυσε οξύτατη επίθεση κατά της κυβέρνησης Βούλγαρη. Στον αγώνα αυτόν στρατεύτηκε και ένα μεγάλο μέρος φοιτητών, που βρισκόταν έτσι κι αλλιώς σε αγωνιστική ετοιμότητα, λόγω της

άρνησης των κυβερνήσεων Δεληγιώργη και Βούλγαρη να συναινέσουν στην

66. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 397.

67. Απόσπασμα του βουλεύματος δημοσιεύεται στην εφ. Αιών, αρ. 2990, 31 Ιαν. 1874. Οι αποφυλακισθέντες ήταν: Ν. Πολίτης, Δ. Στουρνάρας, Π. Σπανίδης και Α. Μήτσας.

68. Βλ. σχετική έκθεση των καθηγητών της Νομικής στην εφ. Αιών, αρ. 3123, 15 Απρ. 1875.

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/567.gif&w=600&h=915

ανασύσταση της φάλαγγας. Στόχος των φοιτητών, εκτός από τον Βούλγαρη, ήταν ο καθηγητής Ν. Σαρίπολος, στενός φίλος και συνεργάτης του πρωθυπουργού , ο οποίος είχε νομιμοποιήσει με το επιστημονικό κύρος του τις «παρανομίες» του Βούλγαρη. Τον Ιανουάριο του 1875 οι φοιτητές, μετά από συζητήσεις στη φοιτητική λέσχη, που είχε ιδρυθεί την εποχή αυτή, δραστηριοποιούνται υπέρ της συνταγματικής τάξης. Οργανώνουν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας εναντίον του Σαρίπολου, στηλιτεύοντας τα «ανελεύθερα φρονήματα» του, και εκδίδουν ψήφισμα με το οποίο αποδοκιμάζουν τις απόψεις του για την αναθεώρηση του Συντάγματος69. Οι διαμαρτυρίες των φοιτητών θα συνεχιστούν και τους επόμενους μήνες. Στις 25 Μαρτίου 1875 τιμούν την εθνική επέτειο με πολιτικού χαρακτήρα εκδηλώσεις, που οργανώνονται στη λέσχη ή σε

άλλους συλλόγους, ενώ την ίδια ημέρα 586 φοιτητές υποβάλλουν αναφορά στον βασιλιά, καταγγέλλοντας την κυβέρνηση και τους «στηλίτες» βουλευτές για υπονόμευση του Συντάγματος70. Τον επόμενο μήνα η κυβέρνηση Βούλγαρη παραιτείται και τον Ιούνιο η κυβέρνηση Χ. Τρικούπη, με τη σύμφωνη γνώμη της Νομικής Σχολής, απολύει τον Σαρίπολο από το Πανεπιστήμιο71.

Η πτώση της κυβέρνησης Βούλγαρη φαίνεται ότι είχε θετική επίπτωση στην υπόθεση της φάλαγγας. Πραγματικά, με υπουργική διαταγή που εκδόθηκε τον Μάιο του 1875 αποφασίστηκε η αναδιοργάνωση της φάλαγγας. Την πράξη αυτή ακολούθησε η σύνταξη του εσωτερικού κανονισμού της, ο οποίος ψηφίστηκε από τη Σύγκλητο τον Σεπτέμβριο και επικυρώθηκε από τον υ

πουργό Παιδείας τον Δεκέμβριο του ίδιου ετους72. Εκτός από τον εσωτερικό κανονισμό, συντάχθηκε και ένας πιο λεπτομερής στρατιωτικός κανονισμός της φάλαγγας73.

Σύμφωνα με τον Εσωτερικό Κανονισμό, σκοπός της φάλαγγας είναι «η εις τα όπλα εξάσκησις των φοιτητών, ως αναγκαίον συμπλήρωμα της επιστημονικής αυτών εκπαιδεύσεως». Η συμμετοχή στη φάλαγγα είναι υποχρεωτική για όλους τους φοιτητές· εξαιρούνται μόνο οι κληρικοί και οι ανίκανοι για

69. εφ. Αιών, αρ. 3101,30 Ιαν. 1875 και Αυγή, αρ. 3824,30 Ιαν. 1875,3825,31 Ιαν. 1875. Βλ. και Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 316.

70. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 315, 316· εφ. Αιών, αρ. 3117-3119, 27 Μαρτ.-3 Απρ. 1875 και αρ. 3122,12 Απρ. 1875.

71. Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα Νικολάου I. Σαρίπολου, Αθήνα 1889, σ. 173· Πανταζίδης, Χρονικόν, α. 189.

72. Βλ. Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φάλαγγος, Αθήνα 1876. Τον κανονισμό αυτόν έπαιρναν οι φοιτητές μαζί με το εισιτήριο εγγραφής τους.

73. Στρατιωτικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φάλαγγος, Αθήνα 1876.

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/568.gif&w=600&h=915

στρατιωτική υπηρεσία λόγω υγείας η άλλων «φυσικών ελαττωμάτων». Στις στρατιωτικές ασκήσεις της φάλαγγας μπορούν να συμμετέχουν, με κάποιες

εξαιρέσεις, και όσοι τελείωσαν τις σπουδές τους μετά από τετραετή φοίτηση· οι τελευταίοι όμως απαλλάσσονται από την υποχρέωση να είναι μέλη της φάλαγγας. Κατά τον Στρατιωτικό Κανονισμό, η στρατιωτική άσκηση των φοιτητών γίνεται από αξιωματικούς του τακτικού στρατού και περιλαμβάνει θεωρητική και πρακτική διδασκαλία «των εν ισχύϊ ασκήσεων του πεζικού» και

άλλα συναφή μαθήματα. Τη στρατιωτική διεύθυνση της φάλαγγας έχει ένας αξιωματικός του στρατού, ο «ανώτερος προγυμναστής», ο οποίος διορίζεται από την κυβέρνηση. Η διοίκηση όμως και η ανώτερη εποπτεία της φάλαγγας

ανήκει στον εκάστοτε πρύτανη του Πανεπιστημίου, ο οποίος φέρει τον τίτλο του φαλαγγάρχη. Η φάλαγγα αποτελείται από τέσσερις λόχους και έχει επικεφαλής ένα λοχαγό, ο οποίος είναι καθηγητής η υφηγητής του Πανεπιστημίου. Οι υπόλοιποι βαθμοφόροι του λόχου (υπολοχαγοί, ανθυπολοχαγοί, επιλοχίες, λοχίες και δεκανείς) είναι φοιτητές που διανύουν το τέταρτο έτος των σπουδών τους (η το τρίτο, κατά τον Εσωτερικό Κανονισμό) η απόφοιτοι ενταγμένοι στη φάλαγγα. Η εκλογή όλων των βαθμοφόρων γίνεται με ψηφοφορία, στην οποία έχουν δικαίωμα ψήφου όλα τα μέλη της φάλαγγας: φαλαγγίτες και αξιωματικοί.

Συγκρίνοντας την πανεπιστημιακή φάλαγγα με την παλαιότερη, του 1862, παρατηρούμε ορισμένες αξιοσημείωτες διαφορές στο επίπεδο της οργάνωσης. Η φάλαγγα βρίσκεται τώρα υπό την άμεση διεύθυνση της πρυτανείας και όχι του στρατιωτικού διοικητή της, όπως το 1862. Τη διευθέτηση αυτή απαίτησε πιθανώς η ίδια η πρυτανεία, προκειμένου να αποτρέψει εξωτερικές

επεμβάσεις και τριβές ανάλογες με εκείνες που είχαν συμβεί στα 1863-64. Ένα άλλο διαφοροποιητικό στοιχείο είναι η θεσμοθέτηση στη φάλαγγα του 1875 αυστηρών μέτρων για τη διασφάλιση της συμμετοχής των φοιτητών στις στρατιωτικές ασκήσεις, κάτι που δεν υπήρχε το 1862. Έτσι, κατά τον Εσωτερικό Κανονισμό, κανείς δεν γίνεται δεκτός στις πτυχιακές εξετάσεις αν δεν φέρει «ειδικήν απόδειξιν του οικείου λοχαγού, περί της τακτικής φοιτήσεως αυτού εις τα στρατιωτικά της φάλαγγος γυμνάσια, και της αμέμπτου εν αυτοίς στρατιωτικής διαγωγής».

Η σημαντικότερη διαφορά όμως έγκειται στο ότι η νέα πανεπιστημιακή φάλαγγα έχει πολύ πιο έντονο στρατιωτικό χρώμα. Κατά τον Στρατιωτικό Κανονισμό, η φάλαγγα «ως σώμα στρατιωτικώς συντεταγμένον, διατελεί υπό αυστηράν στρατιωτικήν πειθαρχίαν όταν συνέρχηται αόπλως και ενόπλως δι' ασκήσεις η παρατάξεις...», ενώ τα μέλη της υποχρεώνονται να φορούν στρα-

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/569.gif&w=600&h=915

στρατιωτική στολή, την οποία κατασκευάζουν με δικά τους εξοδα74. Οι σχέσεις μεταξύ φαλαγγιτών και βαθμοφόρων διέπονται από τους κανόνες της στρατιωτικής ιεραρχίας. Οι φαλαγγίτες οφείλουν «απεριόριστον σεβασμόν και υπακοήν προς τους ανωτέρους αυτών, και αν φρονώσιν ότι αδικώνται», οι βαθμοφόροι «αξιούνται στρατιωτικού χαιρετισμού υπό παντός κατωτέρου», «η υπεροχή αρχαιότητος μεταξύ ισοβάθμων, ως και η του ανωτέρου προς υποδεέστερον, υπάρχει κατά πάσαν εν όπλοις η μη συνάθροισιν της φάλαγγος» και τα λοιπά. Η παράβαση της ιεραρχίας και εν γένει της στρατιωτικής συμπεριφοράς συνεπάγεται αυστηρές κυρώσεις, που περιγράφονται σχολαστικά σε σειρά άρθρων του Στρατιωτικού Κανονισμού. Θα έλεγε κανείς, λοιπόν, ότι με τη νέα φάλαγγα επιχειρείται η πλήρης στρατιωτικοποίηση της φοιτητικής νεολαίας.

Αμέσως μετά την ψήφιση των κανονισμών άρχισε η οργάνωση της φάλαγγας. Οι φοιτητές εντάχθηκαν σε λόχους και άρχισαν να ασκούνται στα όπλα από αξιωματικούς του στρατού. Ντυμένοι με τη στρατιωτική στολή τους, που

έφερε σειρά «κομβίων επιχρύσων, εφ' ων ως σύμβολον "η γλαυξ" και η επιγραφή "Φάλαγξ Πανεπιστημίου"»75, έπαιρναν μέρος σε παρελάσεις και εορταστικές εκδηλώσεις με τη συνοδεία μπάντας, που έπαιζε πατριωτικά εμβατήρια, προκαλώντας, όπως και το 1862, την περιέργεια αλλά και τη συγκίνηση του κόσμου. Το 1876 ο Αρ. Βαλαωρίτης θα γράψει, μετά από αίτηση των φοιτητών, τον ύμνο της φάλαγγας: ένα 24/στιχο ποίημα που μελοποιήθηκε από τον Γ. Λαμπίρη και το οποίο διαπνέεται από θερμό πατριωτικό και πολεμικό αίσθημα. «... Ζώστε, ζώστε τ' άρματά σας, / ανυπόταχτα παιδιά' / στα νεκρά τα ονείρατά μας / δώστε τώρα εσείς φτερά»76.

Δεν γνωρίζουμε ποιά ήταν η υποδοχή των κανονισμών της φάλαγγας από τους φοιτητές, οι οποίοι είχαν δώσει αγώνες για τη συγκρότησή της. Από ένα δημοσίευμα, πάντως, της εφημερίδας Ρήγας, που εξέδιδε ο ομώνυμος σύλλογος, φαίνεται ότι δεν έλειψαν οι επικρίσεις για το πνεύμα του Στρατιωτικού

74. Για τη στολή των μελών της φάλαγγας βλ. σχετικό διάταγμα στο Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 204-206· το ίδιο στον Στρατιωτικό Κανονισμό, σ. 45-48. Ας σημειωθεί ότι την ίδια εποχή θεσπίζεται παρόμοια, στρατιωτικού τύπου, στολή και για τους μαθητές της μέσης εκπαίδευσης (Παρίσης, Συλλογή, τ. Α', σ. 391-392,394, 395).

75. Τρία «κομβία» της φάλαγγας, όπως αυτά που περιγράφονται παραπάνω, σώζονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Βλ. φωτογραφίες στο Χρ. Λάζος, Ιστορία της Πανεπιστημιακής η Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, σ. 243.

76. Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Β' Ποιήματα και Πεζά, επιμ. Γ. Π. Σαββίδης-Ελένη Τσαντσάνογλου, Αθήνα, Ίκαρος, 1981, σ. 207, 475.

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/570.gif&w=600&h=915

Κανονισμού. Τον Ιανουάριο του 1877 η εφημερίδα επισημαίνει ότι ο Κανονισμός είναι «λίαν πλημμελής», αυθαίρετος και «ήκιστα συντελεστικός προς εδραίωσιν της φάλαγγος», καθώς από τις 40 σελίδες του οι μισές αναφέρονται σε ποινές και στον τρόπο ψηφοφορίας· για τον λόγο αυτό, γράφει η εφημερίδα, οι φοιτητές έκαναν αναφορά «προς επανόρθωσιν των ατόπων»77. Η κριτική αυτή δεν ξέρουμε τί ποσοστό φοιτητών εξέφραζε· εν πάση περιπτώσει όμως δεν φαίνεται να έθετε υπό αμφισβήτηση τη στρατιωτική δομή της φάλαγγας.

Όπως και να έχουν τα πράγματα, η λειτουργία της φάλαγγας δεν ήταν όμαλή· αντίθετα, από την ίδρυσή της αντιμετώπισε αρκετά προβλήματα. Δημιουργημένη κάτω από την πίεση των φοιτητών, δεν είχε την απαραίτητη υλική και ηθική στήριξη ούτε της πολιτείας ούτε του Πανεπιστημίου. Και οι δύο πλευρές αντιμετώπισαν τη φάλαγγα αν όχι με δυσπιστία, τουλάχιστο με πολλές επιφυλάξεις, είτε γιατί δεν είχαν πειστεί για την αναγκαιότητά της, είτε γιατί θεωρούσαν ότι μπορούσε να αποβεί επικίνδυνη για τη δημόσια τάξη. ιδιαίτερα επιφυλακτική ήταν η στάση του Πανεπιστημίου, το οποίο, όπως και παλιότερα, δεν έκρυβε τη δυσαρέσκειά του για τις αρνητικές συνέπειες που είχαν στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση των φοιτητών οι στρατιωτικές ενασχολήσεις τους. Αυτό φαίνεται άλλωστε και από την απροθυμία των καθηγητών να ενταχθούν στη φάλαγγα ως αξιωματικοί, όπως πρόβλεπαν οι σχετικοί κανονισμοί. Ανάλογες αντιρρήσεις όμως υπήρχαν και από άλλες πλευρές. Έτσι, τον Ιανουάριο του 1877 μια εφημερίδα, αφού επισημάνει και αυτή ότι με τις στρατιωτικές ασκήσεις στη φάλαγγα οι φοιτητές χάνουν τα μαθήματά τους, αποφαίνεται ότι: «Τα όπλα χρησιμεύουσι κυριώτατα κατά των μαθημάτων και αυτά είνε οι πρώτοι εχθροί»78.

Προβλήματα υπήρξαν και στο εσωτερικό της φάλαγγας. Οι φοιτητές, παρά τον αρχικό ενθουσιασμό τους, δεν ασκούνταν με πολλή προθυμία στα όπλα, ούτε έδειχναν ιδιαίτερο ζήλο στην τήρηση των στρατιωτικών κανονισμών,

ενώ από την άλλη μεριά ένιωθαν και κάποια δυσφορία, επειδή τους είχε επιβληθεί να πληρώνουν κατά την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο μια χρηματική εισφορά «προς διατήρησιν μουσικής της φάλαγγος»79. Κάποια προβλήματα υπήρξαν επίσης και σε θέματα ιεραρχίας. Σύμφωνα με τον Στρατιωτικό Κανονισμό, οι τεταρτοετείς φοιτητές μπορούσαν, όπως είδαμε, να εκλέγονται

77 . Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 305.

78. Εφημερίς, αρ. 26, 26 Ιαν. 1877.

79. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, Εκατόν πενήντα χρόνια, 1837-1937, Κα-

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/571.gif&w=600&h=915

αξιωματικοί ως τον βαθμό του υπολοχαγού. Αυτό όμως φαίνεται ότι έγινε αφορμή να δημιουργηθούν κάποιες προστριβές μεταξύ των φοιτητών και πιθανώς μεταξύ φοιτητών και καθηγητών οι οποίοι είχαν τον βαθμό του αξιωματικού, οδηγώντας στην αποδυνάμωση της φάλαγγας. Το ζήτημα αυτό θέτει τον Ιανουάριο του 1877, σε δύο προεκλογικούς λόγους του, ένας υποψήφιος υπολοχαγός της φάλαγγας80. Απευθυνόμενος στους εκλογείς του, ζητεί να μην εκλέγονται ως ανθυπολοχαγοί και ανώτεροι αξιωματικοί παρά μόνο καθηγητές και υφηγητές, υποστηρίζοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα αποφευχθούν οι ανταγωνισμοί και οι έριδες που γεννά η «φιλαρχία» και θα ενισχυθεί η ενότητα της φάλαγγας. Ήταν μια έκκληση για υποχώρηση των φοιτητών μπροστά στον κίνδυνο να διαλυθεί η φάλαγγα, όπως σχεδίαζαν, κατά τον αγορητή, κάποιοι κυβερνητικοί παράγοντες : «Γνωρίζετε ίσως πολλοί την διασπαρείσαν φήμην, ότι δηλαδή οι άνδρες της ενεστώσης κυβερνήσεως, αυτοί οι επιτρέψαντες την αναδιοργάνωσιν της ημετέρας φάλαγγος, αυτοί ούτοι

εργάζονται προς διάλυσιν αυτής». Ο ίδιος αγορητής ζητεί επίσης την κατάργηση του «χαρατσίου» των 7 δραχμών που υποχρεώνονταν να καταβάλουν οι φοιτητές «προς διατήρησιν μουσικής της φάλαγγος» και το οποίο απαγόρευε σ' εκείνους που δεν το πλήρωναν να συμμετέχουν στην ψηφοφορία για την

εκλογή των αξιωματικών.

Η πανεπιστημιακή φάλαγγα λειτούργησε τρία περίπου χρόνια. Καταργήθηκε στα τέλη του 1878 με τον νόμο «Περί στρατολογίας»81, ο οποίος έκανε υποχρεωτική για όλους τους πολίτες τη στρατιωτική θητεία. Μερικούς μήνες μετά την κατάργησή της, ο πρύτανης Ν. Δαμαλάς, εκφράζοντας την επίσημη

άποψη του Πανεπιστημίου, θα επικροτήσει απολύτως την απόφαση αυτή, σχολιάζοντας : «η εν τη φάλαγγι υπηρεσία [των φοιτητών] ην πρόσκομμα της

επιστημονικής μορφώσεως χωρίς να κατεργάζηται την στρατιωτικήν αυτών

ανατροφήν. Διά πάντας λοιπόν τους σπουδαίους τούτους λόγους ο θεσμός αυ

τός ο καταστάς χρήσιμος μόνον εν ημέραις αναρχίας και ταραχών δεν ηδύνατο

Κατάλογος έκθεσης ενθυμημάτων, Αθήνα 1987, σ. 163 (απόδειξη πληρωμής 10 δρχ. στη φάλαγγα για τους σαλπιγκτές από τον φοιτητή Λ. Μαβίλη, Οκτ. 1877).

80. Οι λόγοι του υποψήφιου, του Αλέξανδρου Κουμπάρη, είναι τυπωμένοι σε μονόφυλλο : Λόγος Αλεξάνδρου Κυριάκου Κουμπάρη προς τους φοιτητάς του Πανεπιστημίου,

απαγγελθείς εκ των Προπυλαίων αυτού την 14ην Ιανουαρίου 1877 και Λόγος Β'... απαγγελθείς εκ των Προπυλαίων αυτού την 31ην Ιανουαρίου 1877 (ΓΑΚ, Αρχείο Βλαχογιάννη, φάκ. 183, αρ. 64). Ο πρώτος λόγος δημοσιεύεται και στην Εφημερίδα, αρ. 16,16 Ιαν. 1877. Τον Κουμπάρη αναφέρεται ότι είχαν προτείνει για υπολοχαγό περισσότεροι από 500 φοιτητές (Εφημερίς, αρ. 10,10 Ιαν. 1877).

81. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 69, 4 Δεκ. 1878.

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/572.gif&w=600&h=915

μετά την (...) ψήφισιν νόμου περί γενικής στρατολογίας να διατηρηθή»82. Οι ημέρες «αναρχίας και ταραχών» είναι η περίοδος μετά την επανάσταση του 1862, όταν λειτούργησε για πρώτη φορά η φάλαγγα.

Αν για το Πανεπιστήμιο η κατάργηση της φάλαγγας ήταν αναπόφευκτη και τελικά ωφέλιμη για τους φοιτητές, για τους θιασώτες της στρατιωτικής οργάνωσης της νεολαίας ήταν μια ήττα, της οποίας έπρεπε να αναζητηθούν οι αιτίες. Τί ήταν εκείνο που οδήγησε σε αποτυχία τη φάλαγγα ; Κάποιες απαντήσεις στο ερώτημα αυτό δίνουν, μερικά χρόνια αργότερα, δύο από τους θερμότερους οπαδούς της στρατιωτικής άσκησης της νεολαίας, τους οποίους θα συναντήσουμε και παρακάτω: ο Γ. Αντωνόπουλος και ο καθηγητής της Ιατρικής Θ. Αφεντούλης. Οι αιτίες της αποτυχίας της φάλαγγας εντοπίζονται κυρίως στην έλλειψη αυστηρής στρατιωτικής οργάνωσης και στη «δημοκρατική» δομή της. Στο γεγονός ότι είχε παραχωρηθεί στους φοιτητές το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, ότι η εκλογή των βαθμοφόρων γινόταν με το «αντιστρατιωτικό» μέσο της ψηφοφορίας, ότι δεν εφαρμόζονταν οι ποινές και ότι η συμμετοχή των φοιτητών στη φάλαγγα δεν έγινε ποτέ υποχρεωτική. Όλα αυτά, υποστηρίζεται, άμβλυναν το πνεύμα της στρατιωτικής πειθαρχίας και κατέστησαν τη φάλαγγα χώρο προσωπικών φιλοδοξιών και διενέξεων83. Σημαντικό ρόλο στην αποτυχία της κρίνεται ότι έπαιξε επίσης η αδιαφορία του Πανεπιστημίου και η δυσμενής στάση της πολιτείας απέναντι σ' αυτήν.

Οι αιτιάσεις αυτές και ιδιαίτερα οι σχετικές με τις αρνητικές συνέπειες που είχε για τη φάλαγγα η παραχώρηση εκλογικών δικαιωμάτων στους φοιτητές θυμίζουν την κριτική στη φάλαγγα του 1862. Με τη διαφορά ότι η κριτική διατυπώνεται τώρα όχι από το Πανεπιστήμιο αλλά από εκείνους που ήθελαν τη διατήρηση της φάλαγγας, και η λογική τους είναι διαφορετική. Αν για το Πανεπιστήμιο τα εκλογικά δικαιώματα και γενικότερα οι δημοκρατικές διαδικασίες ήταν ανοίκειες έως και επικίνδυνες για τους φοιτητές, για τους θιασώτες της στρατιωτικής εκπαίδευσης της νεολαίας οι διαδικασίες αυτές δεν είχαν θέση σε ένα στρατιωτικό σώμα σαν τη φάλαγγα.

Δεν ήταν όμως ούτε οι δημοκρατικές διαδικασίες ούτε η αδιαφορία και η δυσμένεια των αρμόδιων παραγόντων που οδήγησαν στη διάλυση της φάλαγγας. Στην πραγματικότητα η φάλαγγα δεν μπορούσε να παρατείνει για πολύ

82. Ν. Δαμαλάς, Λόγος, 1880, σ. 24.

83. Βλ. Γ. Αντωνόπουλος, Περί στρατιωτικής αγωγής της εις τα γυμνάσια και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον φοιτώσης νεότητος, Πειραιάς 1881, σ. 24-26 και Θ. Αφεντούλης, Λόγος, 1887, σ. 37. Πβ. Ν. Σαρίπολος, Πραγματεία ι Συνταγματικού Δικαίου, ό.π., σ. 454, σημ. γ' και Σπ. Λάμπρος, «Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον», Μικταί σελίδες, Αθήνα 1905, σ. 714.

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/573.gif&w=600&h=915

ακόμη τη ζωή της. Όχι μόνο λόγω του νόμου περί γενικής στρατολογίας του 1878, αλλά κυρίως επειδή δεν είχε προοπτική. Αν η φάλαγγα του 1862 δημιουργήθηκε από την πολιτεία με συγκεκριμένο στόχο, τη διατήρηση της τάξης σε μια έκρυθμη περίοδο, αυτή του 1875 δεν αποτελούσε παρά έκφραση ενός

εξηρμένου πατριωτισμού· μιας πατριωτικής ιδεοληψίας, που είχε καταλάβει ευρύτατα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας και είχε συνεπάρει και τους φοιτητές, οι οποίοι πίστευαν ότι όφειλαν και μπορούσαν μέσα από τη στρατιωτική εκπαίδευση να συμβάλουν στη δημιουργία ενός ισχυρού στρατού που θα

εκπλήρωνε τις εθνικές προσδοκίες. Όλα αυτά όμως είναι αμφίβολο αν τα έπαιρνε πολύ σοβαρά η πολιτεία' αν θεωρούσε, δηλαδή, ότι οι στρατιωτικές ανάγκες της χώρας μπορούσαν να αντιμετωπιστούν μέσα από παραστρατιωτικά σώματα του τύπου της φάλαγγας, που δεν διακρίνονταν για την πειθαρχία τους και τα οποία όχι μόνο απομάκρυναν τους φοιτητές από τα κύρια καθήκοντά τους αλλά μπορούσαν να αποτελέσουν και απειλή για τη δημόσια τάξη. Ίσως για την πολιτεία η φάλαγγα αν ήταν χρήσιμη σε κάτι, αυτό ήταν μόνο η ενίσχυση του εθνικού φρονήματος των φοιτητών.

Και πραγματικά στο επίπεδο αυτό η συμβολή της φάλαγγας ήταν σημαντική. Καλλιέργησε στους φοιτητές ακόμη περισσότερο το αίσθημα του πατριωτικού χρέους και εξήψε τον εθνικισμό τους. Το 1876 και 1877, μέσα στο γενικότερο κλίμα εθνικής έξαρσης και πολεμικού πυρετού που προκάλεσαν τα επαναστατικά κινήματα κατά της Τουρκίας στα Βαλκάνια και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος, οι φοιτητές οργανώνουν μαχητικές διαδηλώσεις «υπέρ της ταχείας εξοπλίσεως του έθνους» και καταγγέλλουν την πολιτεία ότι δεν παίρνει τα κατάλληλα μέτρα για την προώθηση των ελληνικών αλυτρωτικών συμφερόντων84. Την ίδια εποχή μια ομάδα φοιτητών παίρνει μέρος στην επανάσταση στη Θεσσαλία85. Στον πολεμικό πυρετό δίνουν το παρών και αρκετοί καθηγητές του Πανεπιστημίου , συμμετέχοντας στα μεγάλα λαϊκά συλλαλητήρια της εποχής για τη στρατιωτική προετοιμασία της χώρας και την αναγνώριση των ελληνικών δικαίων από τις μεγάλες δυνάμεις86.

84. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 310-311.

85. Βλ. Π. Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, Αθήνα 1879 (ανατύπωση στις εκδόσεις Καραβία, Αθήνα 1986). Ο συγγραφέας, φοιτητής της Νομικής (γράφτηκε τον Οκτώβριο του 1876 και πήρε διδακτορικό δίπλωμα το 1881), ήταν μεταξύ των φοιτητών που πολέμησαν στη Θεσσαλία. Μαζί τους ήταν και ο καθηγητής των μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Νικ. Νικολαΐδης, ο οποίος είχε πάρει μέρος στην κρητική επανάσταση του 1866 και στον γαλλογερμανικό πόλεμο.

86. Σε συλλαλητήριο στην Πνύκα, στις 19 Σεπτεμβρίου 1876, προΐσταται ο πρύτανης

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/574.gif&w=600&h=915

Η φάλαγγα επέζησε ως σύμβολο και ανάμνηση και μετά το 1878. Στην πεντηκονταετηρίδα του Πανεπιστημίου (1887) φοιτητές συμμετέχουν στις εορταστικές εκδηλώσεις με τη σημαία της «αειμνήστου» φάλαγγας87, ενώ το 1896, στη διάρκεια των «Γαλβανικών», για τα οποία θα μιλήσουμε παρακάτω, το «φάντασμα» της φάλαγγας εμψυχώνει τους φοιτητές που είχαν καταλάβει το Πανεπιστήμιο. Την ίδια εποχή το όνομα της φοιτητικής φάλαγγας θα δοθεί σε

ένα σώμα φοιτητών που κατέβηκε στην Κρήτη για να πολεμήσει στο πλευρό του κρητικού λαού88.

νης I. Παπαδάκης και εκφωνούν λόγους οι καθηγητές Κ. Παπαρρηγόπουλος, Εμμ. Κόκκινος και Ν. Δαμαλάς, ενώ σε συλλαλητήριο στο Παναθηναϊκό Στάδιο στις 22 Μαΐου 1877 συμμετέχουν οι καθηγητές Θ. Αφεντούλης και Ν. Δαμασκηνός. Βλ. Επαμ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, ό.π., τ. Β', σ. 552, 558 και Έλλη Σκοπετέα, Το «πρότυπο βασίλειο», ό.π., σ. 321-322. Το παρών δίνουν οι καθηγητές του Πανεπιστημίου και σε άλλες φιλοπόλεμες εκδηλώσεις που οργανώνονται στα επόμενα χρόνια, καλώντας τους φοιτητές να πάρουν τα όπλα: «άλλα καλούσι την σπουδάζουσαν νεότητα σήμερον καθήκοντα, και αλλοίαν αύτη πρέπει να ποιήσηται χρήσιν των

εαυτής δυνάμεων και του σφρίγους», διακηρύσσει σε λόγο του στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου τον Οκτώβριο του 1880 ο Κ. Φρεαρίτης (εφ. Αιών, αρ. 3350,13 Οκτ. 1880).

87. εφ. Καθημερινή, αρ. 83,19 Μαΐου 1887.

88. Βλ. εδώ, σ. 619.

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/575.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΠΝΕΥΜΑ

ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΛΕΣΧΗ ΚΑΙ ΧΕΙΡΑΓΩΓΗΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Οι κινητοποιήσεις για την επανίδρυση της πανεπιστημιακής φάλαγγας στις

αρχές της δεκαετίας του 1870 συμπίπτουν με μια σειρά προσπαθειών για τη δημιουργία φοιτητικών συλλόγων. Οι προσπάθειες αυτές δεν είναι μεμονωμένες. Εντάσσονται στο πλαίσιο μιας γενικότερης τάσης για τη σύμπηξη σωματείων (επαγγελματικών, επιστημονικών, μορφωτικών, τοπικών κλπ.), που εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση την εποχή αυτή και οφείλεται στη φιλελευθεροποίηση του πολιτικού συστήματος και την κατοχύρωση του δικαιώματος του «συνέρχεσθαι» και «συνεταιρίζεσθαι» από το Σύνταγμα του 1864 (άρθρα 10, II)1. Οι πληροφορίες μας για τους φοιτητικούς συλλόγους, που ιδρύονται μέσα στο γενικότερο κλίμα της «συλλογομανίας», προέρχονται κυρίως από τον τύπο της εποχής και σε ελάχιστες περιπτώσεις από καταστατικά τους

εγκεκριμένα από τις αρμόδιες αρχές και δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Η έλλειψη αυτή δεν είναι κάτι περίεργο και ασυνήθιστο, αφού, κατά την επικρατέστερη τουλάχιστο άποψη, η υποβολή των καταστατικών των συλλόγων για έγκριση δεν ήταν υποχρεωτική, και πολλά σωματεία λειτουργούσαν χωρίς δημοσιευμένα καταστατικά2.

Οι πρώτοι γνωστοί φοιτητικοί σύλλογοι μετά τη μεταπολίτευση του 1862

εμφανίζονται στα τέλη της δεκαετίας αυτής. ιδρύονται από ομάδες φοιτητών που ανήκουν σε διάφορες σχολές και έχουν μορφωτικό και επιστημονικό χαρακτήρα. Το 1868 φοιτητές της Θεολογικής ζητούν από τη σχολή τους την άδεια να συστήσουν ένα θεολογικό σύλλογο με την επωνυμία «Ο Φώτιος»3.

1. Τη θετική επίδραση του Συντάγματος του 1864 στα συλλογικά πράγματα επισημαίνει ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε υποστηρίξει στην Εθνοσυνέλευση τα σχετικά άρθρα (Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, ό.π., σ. 276, 281-282). Πβ. Χαρ. Γ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, ό.π., σ. 66 κ.εξ., 232 κ.εξ.

2. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 232-237, 240-243.

3. Δημ. Σ. Μπαλάνος, Ιστορία της Θεολογικής Σχολής, Αθήνα 1937, σ. 32, σημ. 6.

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/576.gif&w=600&h=915

Κανονικά η άδεια δεν ήταν απαραίτητη. Φαίνεται όμως ότι οι φοιτητές της Θεολογικής για λόγους νομιμότητας θεώρησαν ότι χρειαζόταν και η συγκατάθεση της σχολής τους. Η απάντηση της Θεολογικής ήταν αρνητική: αντί για σύλλογο η σχολή θεώρησε ότι ήταν σκοπιμότερη η ίδρυση ενός θεολογικού φροντιστηρίου με τη βοήθεια των καθηγητών. Ευτυχέστερη ήταν η κατάληξη ανάλογων προσπαθειών στη δεκαετία του 1870. Φοιτητές της Ιατρικής Σχολής ιδρύουν το 1872 τον «Ασκληπιάδη», ενώ το 1877 φοιτητές από διάφορες σχολές ιδρύουν τον σύλλογο «Εστία» με σκοπό «την διανοητικήν των μελών αυτού ανάπτυξιν»4. Το 1877 επίσης ιδρύεται το «Επιστημονικόν Μελετητήριον ο Αριστοτέλης»: ένα είδος σπουδαστηρίου όπου συνέρχονταν φοιτητές για να διαβάσουν η να λύσουν απορίες τους. Αφορμή για τη σύσταση του «Μελετητηρίου» στάθηκαν, όπως αναφέρουν τα μέλη του, οι συμβουλές και οι παραινέσεις του καθηγητή της φιλοσοφίας Κ. Πορφυρόπουλου προς τους φοιτητές να μην είναι «παθητικοί» δέκτες της πανεπιστημιακής διδασκαλίας, αλλά να φροντίζουν και οι ίδιοι για την εκπαίδευσή τους μέσα από φροντιστήρια και συλλόγους5. Ανάλογες πρωτοβουλίες σημειώνονται και σε επαρχιακά κέντρα, όπως το Ναύπλιο, όπου φοιτητές της Νομικής και της Ιατρικής ιδρύουν το 1873 τον φιλολογικό σύλλογο «Ο Κάόμος»6.

Φοιτητές συμμετέχουν επίσης σε πολιτικούς συλλόγους, όπως ο «Κοραής» και ο «Ρήγας». Ο τελευταίος είχε ιδρυθεί το 1875 στην Αθήνα με κύριο στόχο τη συνεργασία και αδελφοποίηση των λαών της Ανατολής σε μια δημοκρατική ομοσπονδία7. Από τον κατάλογο των μελών του «Ρήγα», τα οποία είναι γνωστά8, φαίνεται ότι η συμμετοχή φοιτητών σ' αυτόν ήταν μικρή. Με-

4. Α. Μανσόλας, Στατιστική έκθεσις περί της διανοητικής Αναπτύξεως της Ελλάδος, Αθήνα 1879, σ. 38 και G. Chassiotis, L'instruction publique, ό.π., σ. 374, 375.

5. Οι πληροφορίες για τη σύσταση του «Μελετητηρίου» προέρχονται από αίτηση

εκπροσώπων του στην πρυτανεία του Πανεπιστημίου (12 Οκτ. 1877), με την οποία ζητούν να τους δοθούν βιβλία από τα πολλαπλά των αποθηκών του Πανεπιστημίου (Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Εθνική Βιβλιοθήκη· υπόδειξη Τρ. Σκλαβενίτη). Μια παρόμοια αίτηση κάνει στο Πανεπιστήμιο δύο χρόνια αργότερα (14 Μαΐου 1879) και ο φιλολογικός σύλλογος «Αι Μούσαι», τα περισσότερα μέλη του οποίου ήταν φοιτητές διαφόρων σχολών του Πανεπιστημίου (ό.π.).

6. Τρ. Ε. Σκλαβενίτης, Η σχολική βιβλιοθήκη το 19ο αιώνα. Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935), Αθήνα 1995, σ. 99, σημ. 163.

7 . Βλ. Χαρ. Σ. Κοριζής, Συμβολή στην έρευνα της ελληνικής πολιτικής ζωής και κοινωνίας στο 19ο αιώνα. Ο σύλλογος «Ρήγας», Αθήνα 1969 και Ερασμία-Λουίζα Σταυροπούλου, Παναγιώτης Πανάς (1832-1896), ένας ρομαντικός επαναστάτης, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1987, σ. 97 κ.εξ.

8. Ερ. Σταυροπούλου, ό.π., σ. 100-101.

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/577.gif&w=600&h=915

Μεταξύ των μελών του ήταν ο Κων. Ψυλλιάκος, φοιτητής της Νομικής με δημοκρατικές ιδέες9, και ο Ν. Γ. Πολίτης, ο οποίος, όπως είδαμε, είχε λάβει ενεργό μέρος στις κινητοποιήσεις για την πανεπιστημιακή φάλαγγα, καθώς και στα «Στηλιτικά», και χρημάτισε το 1875 γραμματέας του πολιτικού συλλόγου «Κοραής»10.

Την ίδια εποχή τίθεται και το θέμα της δημιουργίας φοιτητικής λέσχης : ένα θέμα που, όπως γνωρίζουμε, είχε απασχολήσει για τελευταία φορά τους φοιτητές στις παραμονές της έξωσης του Όθωνα. Η άρνηση τότε του υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου να ικανοποιήσουν το αίτημα τους διέκοψε για αρκετά χρόνια τις σχετικές προσπάθειες. Θα επαναληφθούν αργότερα, την εποχή που οι φοιτητές με τις μαχητικές κινητοποιήσεις τους για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας είχαν πετύχει μια σημαντική συσπείρωση και υπήρχαν έτσι καλύτερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη συλλογικών πρωτοβουλιών. Πραγματικά, στα τέλη του 1874 μια ομάδα φοιτητών θα προχωρήσει στην ίδρυση φοιτητικής λέσχης11.

Πρωτεργάτης στην κίνηση αυτή ήταν ένας φοιτητής της Νομικής, ο Γεώργιος I. Αντωνόπουλος. Τα βιογραφικά του δεν είναι επαρκώς γνωστά.

9. Ο Ψυλλιάκος πέθανε το 1877. Στη νεκρολογία που δημοσίευσε στην εφ. Ρήγας (αρ. 9, 10 Φεβρ. 1877) ο Αναστ. Στούπης, υφηγητής του συνταγματικού δικαίου στη Νομική Σχολή και πρόεδρος του «Ρήγα», σημειώνει ότι ο Ψυλλιάκος είχε ενστερνιστεί

τις δημοκρατικές ιδέες του Κοραή και ήθελε να τις εφαρμόσει: μια πληροφορία αξιοπρόσεκτη σε μια εποχή που η διδασκαλία του Κοραή, απογυμνωμένη από τα ριζοσπαστικά στοιχεία της, είχε ενσωματωθεί στην επίσημη εθνική ιδεολογία (Φ. Ηλιού, ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον 20ό αιώνα, Αθήνα, Ο Πολίτης, 1989, σ. 20 κ.εξ.). Ας σημειωθεί επίσης ότι ο Ψυλλιάκος έδωσε το όνομα του Κοραή σε μια βραχύβια πολιτική εφημερίδα που εξέδωσε το 1875 (σώζονται επτά φύλλα της, 20 Μαΐου-24 Ιουνίου 1875, στη Βιβλιοθήκη της Βουλής).

10. Γ. Δροσίνης, Σκόρπια φύλλα της ζωής μου, φιλολογική επιμέλεια : Γιάννης Παπακώστας, β' εκδ., τ. Α', Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1985, σ. 126 και εφ. Αιών, αρ. 3118, 31 Μαρτ. 1875 και αρ. 3122,12 Απρ. 1875.

11. Βλ. Εφημερίς, αρ. 421, 25 Νοεμ. 1874, όπου αναγγέλλεται η ίδρυση λέσχης, η οποία θα αρχίσει να λειτουργεί όταν εγγραφούν 200 «μέτοχοι». Κατά τον Γ. Στρέιτ («Η Ακαδημαϊκή Λέσχη», Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1896. Πανελλήνιον εικονογραφημένον λεύκωμα, Αθήνα 1896, σ. 210-212), η λέσχη ιδρύθηκε το 1873. Η επωνυμία της ήταν «Λέσχη των φοιτητών του Εθνικού Πανεπιστημίου», όπως αναφέρεται σε πρόσκληση προς τον Σ. Α. Κουμανούδη (23 Μαρτ. 1875),που υπογράφεται από τον πρόεδρο της λέσχης Γ. Αντωνόπουλο και τον γραμματέα Θ. I. Τυπάλδο. Εθνική Βιβλιοθήκη, Τμήμα Χειρογράφων, Αρχείο Κουμανούδη, φάκ. 2 (1104), αρ. έγγρ. 187 (η σχετική πληροφορία από τον κατάλογο του Αρχείου που έχει συντάξει η Σοφία Ματθαίου).

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/578.gif&w=600&h=915

Σπαρτιάτης την καταγωγή, ο Αντωνόπουλος είχε εγγραφεί το 1867 στη Νομική και το 1873 στη Φιλοσοφική, χωρίς να πάρει ποτέ πτυχίο από καμία σχολή. Τύπος ενθουσιώδης, διαπνεόταν από άκρατο εθνικισμό και ήταν από τους θερμότερους οπαδούς της στρατιωτικής εκπαίδευσης της μαθητικής και φοιτητικής νεολαίας. Το 1874 συμμετέχει στις φοιτητικές διαδηλώσεις για την

ανασύσταση της φάλαγγας12, ενώ το 1878 παίρνει μέρος στην ομάδα των φοιτητών που πηγαίνουν να πολεμήσουν στη Θεσσαλία13. Αργότερα, στη δεκαετία του 1880 και 1890, χρημάτισε στρατιωτικός εκπαιδευτής μαθητών σε Γυμνάσια. Διατηρώντας στενές σχέσεις με τους φοιτητές και μετά την αποφοίτησή του από το Πανεπιστήμιο, ο Αντωνόπουλος παίζει τον ρόλο «φοιτητοπατέρα»: παίρνει πρωτοβουλίες για την ίδρυση φοιτητικών συλλόγων και το 1897 αποστέλλεται από την εταιρεία «Ελληνισμός» στην Κρήτη για να αναλάβει τη διοίκηση της φοιτητικής φάλαγγας, που είχε κατεβεί για να συμμετάσχει στην κρητική επανάσταση14.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τη φοιτητική λέσχη είναι λιγοστές. Γνωρίζουμε ότι στεγαζόταν σε ένα οίκημα της οδού Αιόλου15, ότι το 1875 είχε πρόεδρο τον Γ. Αντωνόπουλο και ότι λειτουργούσε με συνδρομές. Στις αρχές του 1875 η λέσχη αναμιγνύεται, όπως είπαμε, στις κινητοποιήσεις κατά του πρωθυπουργού Δ. Βούλγαρη και του καθηγητή Ν. Σαρίπολου, ενώ στις 25 Μαρτίου 1875, στην πανηγυρική εκδήλωση που οργανώνεται στα γραφεία της, ο καθηγητής Κ. Φρεαρίτης, που έχει κληθεί να εκφωνήσει τον πανηγυρικό λόγο, αναφέρεται στην απόφαση των φοιτητών να ιδρύσουν λέσχη και στα «προσδοκώμενα αγαθά» από την πρωτοβουλία τους αυτή16.

12. Π.Σ., 1 Οκτ. 1874.

13. Γ. Αντωνόπουλος, Η Φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, Αθήνα 1898, σ. 25. Πβ. Π. Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, ό.π., σ. 15.

14. Βλ. το βιβλίο του Η Φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, ό.π., και Διονύσιος Λ. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903, σ. 112 κ.εξ. (το βιβλίο του Μαρκόπουλου έχει ανατυπωθεί από τον Χρήστο Λάζο στο έργο του, Ιστορία της Πανεπιστημιακής η Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, σ. 91-242).

15. Σε Οδηγό του 1875 αναφέρεται: «Φοιτητών Λέσχη, οδός Αιόλου, ήδη κείται αντίκρυ του Ναού της Αγίας Ειρήνης, πρόκειται δε να μετακομισθή εις την οικίαν όπου ήδη υπάρχει το Γραφείον του Μεταλλουργείου του Λαυρίου». Μ. Μπούκας, Οδηγός

εμπορικός, γεωγραφικός και ιστορικός των πλείστων κυριωτέρων πόλεων της Ελλάδος του

έτους 1875, Αθήνα 1875, σ. 58.

16. εφ. Αιών, αρ. 3117,27 Μαρτ. 1875. Η ομιλία του Φρεαρίτη κυκλοφόρησε και σε φυλλάδιο : Λόγος Κωνσταντίνου Φρεαρίτου εκφωνηθείς την 25 Μαρτίου 1875 εν τη Λέσχη των Φοιτητών τον Εθνικού Πανεπιστημίου επί τω εγκαινιασμώ αυτής, Αθήνα 1875.

Σελ. 578
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 559
    

    Ο Φοιτητής κυκλοφόρησε, όπως είπαμε, από τα τέλη Ιουνίου ως τις αρχές Οκτωβρίου 1869, σε μια περίοδο κατά την οποία το Πανεπιστήμιο ήταν κλειστό, λόγω των θερινών διακοπών. Με την έναρξη του νέου πανεπιστημιακού

    έτους έπαψε να εκδίδεται, είτε γιατί οι συνεργάτες της δεν είχαν διαθέσιμο χρόνο, είτε από οικονομική αδυναμία, όπως δείχνουν τουλάχιστο οι συχνές

    εκκλήσεις της προς τους αναγνώστες να πληρώσουν τη συνδρομή τους.

    Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι ο Φοιτητής ήταν μια κοινή πολιτική

    εφημερίδα. Αν υπάρχει κάτι που την κάνει να ξεχωρίζει από τις άλλες είναι το ενδιαφέρον της για τα πανεπιστημιακά και εκπαιδευτικά θέματα, κάτι αναμενόμενο άλλωστε για ένα φύλλο που απευθυνόταν στους φοιτητές, και ίσως μια αυξημένη ευαισθησία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. Κατά τα άλλα η εφημερίδα ακολουθεί τους κοινούς τόπους της σύγχρονης δημοσιογραφίας, ιδιαίτερα στα εθνικά ζητήματα, τα οποία έτσι κι αλλιώς απασχολούν την εποχή αυτή ένα μεγάλο μέρος του φοιτητικού σώματος.

    ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ

    Πραγματικά, η πατριωτική έξαρση που προκάλεσε στην ελληνική κοινωνία η κρητική επανάσταση του 1866-1869 και η συνακόλουθη ρητορεία για την απελευθέρωση των δούλων αδελφών συνεπήραν και τους φοιτητές. Τον Νοέμβριο του 1868 400 φοιτητές, συμμετέχοντας στις κινητοποιήσεις υπέρ της κρητικής

    επανάστασης, υπογράφουν αναφορά προς τον βασιλιά, με την οποία καταγγέλλουν την πολιτική της κυβέρνησης στο κρητικό ζήτημα και του ζητούν να «διακωλύση την περαιτέρω πρόοδον της προδοσίας» και να σώσει «την αιμόφυρτον Κρήτην και τον κινδυνεύοντα ελληνισμόν»46. Φοιτητές παίρνουν μέρος

    επίσης σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις για το κρητικό ζήτημα, συγκροτούν επιτροπές για τη συγκέντρωση χρημάτων, τελούν μνημόσυνα υπέρ των πεσόντων.

    Την ίδια εποχή επιχειρείται και η ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας του 1862, με σκοπό την ενεργότερη συμμετοχή των φοιτητών στον

    αγώνα του κρητικού λαού. Τον Οκτώβριο του 1866 φοιτητές ζητούν από το Πανεπιστήμιο να τους παρασχεθεί οπλισμός και η δυνατότητα για στρατιωτική

    46. Σπύρος Δ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα στο β' μισό του 19ου αιώνα. ιδεολογικοί προσανατολισμοί και οι σύμφυτες προς αυτούς δραστηριότητες, ενέργειες και γεγονότα», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 314. Πβ. Γ. Α. Παναγιώτου, «Οι δημοκρατικοί αγώνες στα 1868 και η συμβολή των φοιτητών», Μήνες 1,1965, σ. 11-12.