Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 575-594 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/575.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΠΝΕΥΜΑ

ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΛΕΣΧΗ ΚΑΙ ΧΕΙΡΑΓΩΓΗΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Οι κινητοποιήσεις για την επανίδρυση της πανεπιστημιακής φάλαγγας στις

αρχές της δεκαετίας του 1870 συμπίπτουν με μια σειρά προσπαθειών για τη δημιουργία φοιτητικών συλλόγων. Οι προσπάθειες αυτές δεν είναι μεμονωμένες. Εντάσσονται στο πλαίσιο μιας γενικότερης τάσης για τη σύμπηξη σωματείων (επαγγελματικών, επιστημονικών, μορφωτικών, τοπικών κλπ.), που εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση την εποχή αυτή και οφείλεται στη φιλελευθεροποίηση του πολιτικού συστήματος και την κατοχύρωση του δικαιώματος του «συνέρχεσθαι» και «συνεταιρίζεσθαι» από το Σύνταγμα του 1864 (άρθρα 10, II)1. Οι πληροφορίες μας για τους φοιτητικούς συλλόγους, που ιδρύονται μέσα στο γενικότερο κλίμα της «συλλογομανίας», προέρχονται κυρίως από τον τύπο της εποχής και σε ελάχιστες περιπτώσεις από καταστατικά τους

εγκεκριμένα από τις αρμόδιες αρχές και δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Η έλλειψη αυτή δεν είναι κάτι περίεργο και ασυνήθιστο, αφού, κατά την επικρατέστερη τουλάχιστο άποψη, η υποβολή των καταστατικών των συλλόγων για έγκριση δεν ήταν υποχρεωτική, και πολλά σωματεία λειτουργούσαν χωρίς δημοσιευμένα καταστατικά2.

Οι πρώτοι γνωστοί φοιτητικοί σύλλογοι μετά τη μεταπολίτευση του 1862

εμφανίζονται στα τέλη της δεκαετίας αυτής. ιδρύονται από ομάδες φοιτητών που ανήκουν σε διάφορες σχολές και έχουν μορφωτικό και επιστημονικό χαρακτήρα. Το 1868 φοιτητές της Θεολογικής ζητούν από τη σχολή τους την άδεια να συστήσουν ένα θεολογικό σύλλογο με την επωνυμία «Ο Φώτιος»3.

1. Τη θετική επίδραση του Συντάγματος του 1864 στα συλλογικά πράγματα επισημαίνει ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε υποστηρίξει στην Εθνοσυνέλευση τα σχετικά άρθρα (Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, ό.π., σ. 276, 281-282). Πβ. Χαρ. Γ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, ό.π., σ. 66 κ.εξ., 232 κ.εξ.

2. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 232-237, 240-243.

3. Δημ. Σ. Μπαλάνος, Ιστορία της Θεολογικής Σχολής, Αθήνα 1937, σ. 32, σημ. 6.

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/576.gif&w=600&h=915

Κανονικά η άδεια δεν ήταν απαραίτητη. Φαίνεται όμως ότι οι φοιτητές της Θεολογικής για λόγους νομιμότητας θεώρησαν ότι χρειαζόταν και η συγκατάθεση της σχολής τους. Η απάντηση της Θεολογικής ήταν αρνητική: αντί για σύλλογο η σχολή θεώρησε ότι ήταν σκοπιμότερη η ίδρυση ενός θεολογικού φροντιστηρίου με τη βοήθεια των καθηγητών. Ευτυχέστερη ήταν η κατάληξη ανάλογων προσπαθειών στη δεκαετία του 1870. Φοιτητές της Ιατρικής Σχολής ιδρύουν το 1872 τον «Ασκληπιάδη», ενώ το 1877 φοιτητές από διάφορες σχολές ιδρύουν τον σύλλογο «Εστία» με σκοπό «την διανοητικήν των μελών αυτού ανάπτυξιν»4. Το 1877 επίσης ιδρύεται το «Επιστημονικόν Μελετητήριον ο Αριστοτέλης»: ένα είδος σπουδαστηρίου όπου συνέρχονταν φοιτητές για να διαβάσουν η να λύσουν απορίες τους. Αφορμή για τη σύσταση του «Μελετητηρίου» στάθηκαν, όπως αναφέρουν τα μέλη του, οι συμβουλές και οι παραινέσεις του καθηγητή της φιλοσοφίας Κ. Πορφυρόπουλου προς τους φοιτητές να μην είναι «παθητικοί» δέκτες της πανεπιστημιακής διδασκαλίας, αλλά να φροντίζουν και οι ίδιοι για την εκπαίδευσή τους μέσα από φροντιστήρια και συλλόγους5. Ανάλογες πρωτοβουλίες σημειώνονται και σε επαρχιακά κέντρα, όπως το Ναύπλιο, όπου φοιτητές της Νομικής και της Ιατρικής ιδρύουν το 1873 τον φιλολογικό σύλλογο «Ο Κάόμος»6.

Φοιτητές συμμετέχουν επίσης σε πολιτικούς συλλόγους, όπως ο «Κοραής» και ο «Ρήγας». Ο τελευταίος είχε ιδρυθεί το 1875 στην Αθήνα με κύριο στόχο τη συνεργασία και αδελφοποίηση των λαών της Ανατολής σε μια δημοκρατική ομοσπονδία7. Από τον κατάλογο των μελών του «Ρήγα», τα οποία είναι γνωστά8, φαίνεται ότι η συμμετοχή φοιτητών σ' αυτόν ήταν μικρή. Με-

4. Α. Μανσόλας, Στατιστική έκθεσις περί της διανοητικής Αναπτύξεως της Ελλάδος, Αθήνα 1879, σ. 38 και G. Chassiotis, L'instruction publique, ό.π., σ. 374, 375.

5. Οι πληροφορίες για τη σύσταση του «Μελετητηρίου» προέρχονται από αίτηση

εκπροσώπων του στην πρυτανεία του Πανεπιστημίου (12 Οκτ. 1877), με την οποία ζητούν να τους δοθούν βιβλία από τα πολλαπλά των αποθηκών του Πανεπιστημίου (Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Εθνική Βιβλιοθήκη· υπόδειξη Τρ. Σκλαβενίτη). Μια παρόμοια αίτηση κάνει στο Πανεπιστήμιο δύο χρόνια αργότερα (14 Μαΐου 1879) και ο φιλολογικός σύλλογος «Αι Μούσαι», τα περισσότερα μέλη του οποίου ήταν φοιτητές διαφόρων σχολών του Πανεπιστημίου (ό.π.).

6. Τρ. Ε. Σκλαβενίτης, Η σχολική βιβλιοθήκη το 19ο αιώνα. Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935), Αθήνα 1995, σ. 99, σημ. 163.

7 . Βλ. Χαρ. Σ. Κοριζής, Συμβολή στην έρευνα της ελληνικής πολιτικής ζωής και κοινωνίας στο 19ο αιώνα. Ο σύλλογος «Ρήγας», Αθήνα 1969 και Ερασμία-Λουίζα Σταυροπούλου, Παναγιώτης Πανάς (1832-1896), ένας ρομαντικός επαναστάτης, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1987, σ. 97 κ.εξ.

8. Ερ. Σταυροπούλου, ό.π., σ. 100-101.

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/577.gif&w=600&h=915

Μεταξύ των μελών του ήταν ο Κων. Ψυλλιάκος, φοιτητής της Νομικής με δημοκρατικές ιδέες9, και ο Ν. Γ. Πολίτης, ο οποίος, όπως είδαμε, είχε λάβει ενεργό μέρος στις κινητοποιήσεις για την πανεπιστημιακή φάλαγγα, καθώς και στα «Στηλιτικά», και χρημάτισε το 1875 γραμματέας του πολιτικού συλλόγου «Κοραής»10.

Την ίδια εποχή τίθεται και το θέμα της δημιουργίας φοιτητικής λέσχης : ένα θέμα που, όπως γνωρίζουμε, είχε απασχολήσει για τελευταία φορά τους φοιτητές στις παραμονές της έξωσης του Όθωνα. Η άρνηση τότε του υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου να ικανοποιήσουν το αίτημα τους διέκοψε για αρκετά χρόνια τις σχετικές προσπάθειες. Θα επαναληφθούν αργότερα, την εποχή που οι φοιτητές με τις μαχητικές κινητοποιήσεις τους για την ανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας είχαν πετύχει μια σημαντική συσπείρωση και υπήρχαν έτσι καλύτερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη συλλογικών πρωτοβουλιών. Πραγματικά, στα τέλη του 1874 μια ομάδα φοιτητών θα προχωρήσει στην ίδρυση φοιτητικής λέσχης11.

Πρωτεργάτης στην κίνηση αυτή ήταν ένας φοιτητής της Νομικής, ο Γεώργιος I. Αντωνόπουλος. Τα βιογραφικά του δεν είναι επαρκώς γνωστά.

9. Ο Ψυλλιάκος πέθανε το 1877. Στη νεκρολογία που δημοσίευσε στην εφ. Ρήγας (αρ. 9, 10 Φεβρ. 1877) ο Αναστ. Στούπης, υφηγητής του συνταγματικού δικαίου στη Νομική Σχολή και πρόεδρος του «Ρήγα», σημειώνει ότι ο Ψυλλιάκος είχε ενστερνιστεί

τις δημοκρατικές ιδέες του Κοραή και ήθελε να τις εφαρμόσει: μια πληροφορία αξιοπρόσεκτη σε μια εποχή που η διδασκαλία του Κοραή, απογυμνωμένη από τα ριζοσπαστικά στοιχεία της, είχε ενσωματωθεί στην επίσημη εθνική ιδεολογία (Φ. Ηλιού, ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον 20ό αιώνα, Αθήνα, Ο Πολίτης, 1989, σ. 20 κ.εξ.). Ας σημειωθεί επίσης ότι ο Ψυλλιάκος έδωσε το όνομα του Κοραή σε μια βραχύβια πολιτική εφημερίδα που εξέδωσε το 1875 (σώζονται επτά φύλλα της, 20 Μαΐου-24 Ιουνίου 1875, στη Βιβλιοθήκη της Βουλής).

10. Γ. Δροσίνης, Σκόρπια φύλλα της ζωής μου, φιλολογική επιμέλεια : Γιάννης Παπακώστας, β' εκδ., τ. Α', Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1985, σ. 126 και εφ. Αιών, αρ. 3118, 31 Μαρτ. 1875 και αρ. 3122,12 Απρ. 1875.

11. Βλ. Εφημερίς, αρ. 421, 25 Νοεμ. 1874, όπου αναγγέλλεται η ίδρυση λέσχης, η οποία θα αρχίσει να λειτουργεί όταν εγγραφούν 200 «μέτοχοι». Κατά τον Γ. Στρέιτ («Η Ακαδημαϊκή Λέσχη», Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1896. Πανελλήνιον εικονογραφημένον λεύκωμα, Αθήνα 1896, σ. 210-212), η λέσχη ιδρύθηκε το 1873. Η επωνυμία της ήταν «Λέσχη των φοιτητών του Εθνικού Πανεπιστημίου», όπως αναφέρεται σε πρόσκληση προς τον Σ. Α. Κουμανούδη (23 Μαρτ. 1875),που υπογράφεται από τον πρόεδρο της λέσχης Γ. Αντωνόπουλο και τον γραμματέα Θ. I. Τυπάλδο. Εθνική Βιβλιοθήκη, Τμήμα Χειρογράφων, Αρχείο Κουμανούδη, φάκ. 2 (1104), αρ. έγγρ. 187 (η σχετική πληροφορία από τον κατάλογο του Αρχείου που έχει συντάξει η Σοφία Ματθαίου).

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/578.gif&w=600&h=915

Σπαρτιάτης την καταγωγή, ο Αντωνόπουλος είχε εγγραφεί το 1867 στη Νομική και το 1873 στη Φιλοσοφική, χωρίς να πάρει ποτέ πτυχίο από καμία σχολή. Τύπος ενθουσιώδης, διαπνεόταν από άκρατο εθνικισμό και ήταν από τους θερμότερους οπαδούς της στρατιωτικής εκπαίδευσης της μαθητικής και φοιτητικής νεολαίας. Το 1874 συμμετέχει στις φοιτητικές διαδηλώσεις για την

ανασύσταση της φάλαγγας12, ενώ το 1878 παίρνει μέρος στην ομάδα των φοιτητών που πηγαίνουν να πολεμήσουν στη Θεσσαλία13. Αργότερα, στη δεκαετία του 1880 και 1890, χρημάτισε στρατιωτικός εκπαιδευτής μαθητών σε Γυμνάσια. Διατηρώντας στενές σχέσεις με τους φοιτητές και μετά την αποφοίτησή του από το Πανεπιστήμιο, ο Αντωνόπουλος παίζει τον ρόλο «φοιτητοπατέρα»: παίρνει πρωτοβουλίες για την ίδρυση φοιτητικών συλλόγων και το 1897 αποστέλλεται από την εταιρεία «Ελληνισμός» στην Κρήτη για να αναλάβει τη διοίκηση της φοιτητικής φάλαγγας, που είχε κατεβεί για να συμμετάσχει στην κρητική επανάσταση14.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τη φοιτητική λέσχη είναι λιγοστές. Γνωρίζουμε ότι στεγαζόταν σε ένα οίκημα της οδού Αιόλου15, ότι το 1875 είχε πρόεδρο τον Γ. Αντωνόπουλο και ότι λειτουργούσε με συνδρομές. Στις αρχές του 1875 η λέσχη αναμιγνύεται, όπως είπαμε, στις κινητοποιήσεις κατά του πρωθυπουργού Δ. Βούλγαρη και του καθηγητή Ν. Σαρίπολου, ενώ στις 25 Μαρτίου 1875, στην πανηγυρική εκδήλωση που οργανώνεται στα γραφεία της, ο καθηγητής Κ. Φρεαρίτης, που έχει κληθεί να εκφωνήσει τον πανηγυρικό λόγο, αναφέρεται στην απόφαση των φοιτητών να ιδρύσουν λέσχη και στα «προσδοκώμενα αγαθά» από την πρωτοβουλία τους αυτή16.

12. Π.Σ., 1 Οκτ. 1874.

13. Γ. Αντωνόπουλος, Η Φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, Αθήνα 1898, σ. 25. Πβ. Π. Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, ό.π., σ. 15.

14. Βλ. το βιβλίο του Η Φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, ό.π., και Διονύσιος Λ. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903, σ. 112 κ.εξ. (το βιβλίο του Μαρκόπουλου έχει ανατυπωθεί από τον Χρήστο Λάζο στο έργο του, Ιστορία της Πανεπιστημιακής η Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, σ. 91-242).

15. Σε Οδηγό του 1875 αναφέρεται: «Φοιτητών Λέσχη, οδός Αιόλου, ήδη κείται αντίκρυ του Ναού της Αγίας Ειρήνης, πρόκειται δε να μετακομισθή εις την οικίαν όπου ήδη υπάρχει το Γραφείον του Μεταλλουργείου του Λαυρίου». Μ. Μπούκας, Οδηγός

εμπορικός, γεωγραφικός και ιστορικός των πλείστων κυριωτέρων πόλεων της Ελλάδος του

έτους 1875, Αθήνα 1875, σ. 58.

16. εφ. Αιών, αρ. 3117,27 Μαρτ. 1875. Η ομιλία του Φρεαρίτη κυκλοφόρησε και σε φυλλάδιο : Λόγος Κωνσταντίνου Φρεαρίτου εκφωνηθείς την 25 Μαρτίου 1875 εν τη Λέσχη των Φοιτητών τον Εθνικού Πανεπιστημίου επί τω εγκαινιασμώ αυτής, Αθήνα 1875.

Σελ. 578
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/579.gif&w=600&h=915

Η λέσχη δεν διατηρήθηκε πολύ. Λόγοι οικονομικοί άλλα κυρίως πολιτικοί συνετέλεσαν στη διάλυσή της, πιθανώς στα τέλη του 1875. Η λειτουργία της ως εστίας πολιτικών ζυμώσεων και ταραχών είχε προκαλέσει τη δυσφορία του Πανεπιστημίου, ενώ συγχρόνως είχε στρέψει εναντίον της και τις αστυνομικές

αρχές. Τον Απρίλιο του 1875 η αστυνομία απειλεί να κλείσει τη λέσχη, επειδή τα μέλη της παρεκτρέπονται από τα φοιτητικά τους καθήκοντα, η συμπεριφορά τους είναι προκλητική και διεγείρουν σε πολιτικές εκδηλώσεις μαθητές του Γυμνασίου17. Τις αιτιάσεις της αστυνομίας συμμερίζονται και αρκετοί καθηγητές. Σε συζήτηση που γίνεται στη Σύγκλητο τον Σεπτέμβριο του 1875, με

αφορμή μια αίτηση για οικονομική συνδρομή που υπέβαλε στο Πανεπιστήμιο ο αντιπρόεδρος της φοιτητικής λέσχης, οι απόψεις των συγκλητικών διχάζονται ως προς τη χρησιμότητά της. Μια μερίδα θεωρεί τις λέσχες επιζήμιες για τους φοιτητές, επειδή αυτές παρεκτρέπονται από τον σκοπό τους, ενώ μια

άλλη, αντιμετωπίζοντας το ζήτημα από παιδαγωγική σκοπιά, υποστηρίζει τη χρησιμότητα του θεσμού, φέρνοντας ως παράδειγμα τις λέσχες στην Αγγλία18. Η αμφίρροπη στάση του Πανεπιστημίου απέναντι στη λέσχη, σε συνδυασμό πιθανώς με κάποιες διαφωνίες και διαιρέσεις στο εσωτερικό της και με τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε, λόγω του μικρού αριθμού των φοιτητών που πλήρωναν συνδρομή19, θα οδηγήσει στο κλείσιμο της20.

Το ζήτημα της λέσχης θα τεθεί και πάλι στη δεκαετία του 1880, όχι όμως τώρα μόνο από τους φοιτητές αλλά και από αρκετούς καθηγητές, οι οποίοι βλέπουν τη λέσχη σαν ένα μηχανισμό παρέμβασης του Πανεπιστημίου στη διαχείριση του ελεύθερου χρόνου των φοιτητών. Γύρω από το θέμα αυτό αναπτύσσεται μια ενδιαφέρουσα συζήτηση. Πανεπιστημιακοί, θεωρώντας ότι ο τρόπος οργάνωσης της καθημερινής ζωής των φοιτητών εκτός Πανεπιστημίου είχε επιπτώσεις στις σπουδές τους, αλλά και στην εικόνα που έδινε το Πανεπιστήμιο προς τα έξω, κρίνουν ότι το ίδρυμα δεν μπορούσε να είναι αμέτοχο στην εξωπανεπιστημιακή ζωή των φοιτητών. Το σκεπτικό τους είναι απλό και

17.0t φοιτητές κατηγορούνται από την αστυνομία ότι από τον εξώστη της λέσχης «διηρέθησαν διά μανδηλίου τους μαθητάς του απέναντι της Λέσχης Βαρβακείου» και ότι «εξύβρισαν διά συριγμών ή εχλεύασαν πρόσωπα, διερχόμενα κάτωθεν της λέσχης

επί της Αιολικής οδού». Οι σχετικές κατηγορίες περιέχονται σε έγγραφο των εκπροσώπων της λέσχης (του προέδρου της Α. Μήτσα και του γραμματέα Ε. Περδικάρη, φοιτητών), με το οποίο απαντούν στην αστυνομία. Βλ. εφ. Αιών, αρ. 3120, 7 Απρ. 1875.

18. Π.Σ.,27 Σεπτ. 1875.

19. Στο ίδιο.

20. Γ. Στρέιτ, «Η Ακαδημαϊκή Λέσχη», ό.π., σ. 212. Πβ. Π.Σ.,22 Νοεμ. 1875.

Σελ. 579
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/580.gif&w=600&h=915

κοινότυπο: οι φοιτητές, όντας επιρρεπείς σε ποικίλους περισπασμούς και ευάλωτοι στους «πειρασμούς» της πρωτεύουσας, δεν είχαν την ωριμότητα να αξιοποιήσουν δημιουργικά και χωρίς να «εκθέτουν» το Πανεπιστήμιο τον ελεύθερο χρόνο τους. Είχαν ανάγκη, επομένως, από καθοδήγηση και επίβλεψη. Μέσα στο πλαίσιο αυτό θεωρούν χρήσιμη τη δημιουργία μιας πανεπιστημιακής λέσχης, που θα τελούσε υπό την εποπτεία του Πανεπιστημίου και θα είχε ως αποστολή την πνευματική καλλιέργεια και κυρίως την ηθική χειραγώγηση των φοιτητών. Ειδικότερα, η λέσχη θα απομάκρυνε τους φοιτητές από την «πνιγηρή» ατμόσφαιρα των καφενείων, τις διασκεδάσεις και την πολιτική και θα τους έστρεφε προς άλλες «ευγενέστερες» και πνευματικότερες απασχολήσεις21. Μέσα από μια τέτοια οπτική βλέπει τη λέσχη ο καθηγητής της γενικής ιστορίας Σπ. Λάμπρος.

Παίρνοντας αφορμή από τον πρυτανικό Λόγο που είχε εκφωνήσει τον Νοέμβριο του 1887 ο καθηγητής της Ιατρικής Θ. Αφεντούλης και που είχε ως θέμα τη σωματική και στρατιωτική άσκηση των φοιτητών, ο Λάμπρος επαναφέρει το ζήτημα της λέσχης, υποστηρίζοντας ότι η ίδρυσή της αποτελεί επιτακτική ανάγκη22. Η αφετηρία του Λάμπρου είναι παιδαγωγική. Οι περισσότεροι από τους φοιτητές που έρχονται να σπουδάσουν στην Αθήνα, γράφει, συχνάζουν την ημέρα στις αίθουσες διδασκαλίας και στη βιβλιοθήκη, «αλλ' η

εσπέρα διέρχεται αχαρις», καθώς πρέπει να περάσουν τις υπόλοιπες ώρες τους σε ένα φτωχικό δωμάτιο, ακατάλληλο για μελέτη. «Εντεύθεν είς τινας, τους μη έχοντας φιλικάς μάλιστα οικογενείας, επιβάλλεται ούτως εξ ανάγκης η φοίτησις εις θερμά τινα κέντρα, έστωσαν και καφενεία, κατάμεστα καπνού και θορύβου πολιτικών συζητήσεων». Οι επιβλαβείς αυτές συνήθειες θα μπο-

21. Το θέμα των «εκτροπών» των φοιτητών σε συνδυασμό με την ανάγκη ηθικής χειραγώγησής τους αναπαράγεται και σε λογοτεχνικά κείμενα της εποχής, όπως το μυθιστόρημα Σελίδες εκ του κοινωνικού βίου ή καταστροφή ενός σπουδαστού, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1884. Συγγραφέας του ήταν ένας φοιτητής από τη Λευκάδα, ο Ευστάθιος Θ. Βερροιώτης. Αφιερωμένο «τοις Έλλησι σπουδασταίς», το έργο καταγράφει σε

ένα λόγο υπέρμετρα ηθικολογικό και καταγγελτικό ήθη και συμπεριφορές των φοιτητών που βγαίνουν έξω από τα όρια του ακαδημαϊκού ήθους και της κοινωνικής ευπρέπειας : τις διασκεδάσεις τους στα καφενεία, τα οινοπωλεία, τα σφαιριστήρια και μάλιστα τα ζυθοπωλεία, κέντρα κραιπάλης και διαφθοράς, όπου «διάφορα κοινωνικά στρώματα συμμίγνυνται»· τη ροπή τους προς τις θορυβώδεις διαδηλώσεις και βέβαια την παντελή αδιαφορία τους για τις πανεπιστημιακές σπουδές.

22. Σπυρ. Λάμπρος, «Ανάγκη φοιτητικού κέντρου» [1887], Λόγοι και Άρθρα, 18781902, Αθήνα 1902, σ. 631-634. Πρωτοδημοσιεύθηκε ανώνυμα στην εφ. Καθημερινή, 6 Δεκ. 1887.

Σελ. 580
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/581.gif&w=600&h=915

μπορούσαν να αποφευχθούν αν οι φοιτητές είχαν ένα δικό τους χώρο συγκέντρωσης: μια λέσχη μέσα στην οποία θα περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους, «αναστρεφόμενοι μετ' αλλήλων, συνεχίζοντες την πνευματικήν αυτών εργασίαν, άμα δε μορφούμενοι κοινωνικώς διά διαφόρων μέσων».

Πώς έπρεπε να είναι οργανωμένη μια «Ιδανική» φοιτητική λέσχη; Κατά τον Λάμπρο, θα έπρεπε να στεγάζεται σε ένα αξιοπρεπές, «ευάερον, πολύφωτον και θερμόν οίκημα», να διαθέτει βιβλιοθήκη και αναγνωστήριο εφημερίδων και περιοδικών, ελληνικών και ξένων, και να είναι ανοιχτή από το πρωί

έως τα μεσάνυχτα. Στο αναγνωστήριο θα σύχναζαν όχι μόνο φοιτητές αλλά και καθηγητές του Πανεπιστημίου, «εκ δε της αναμίξεως ταύτης (...) και οι καθηγηταί θα είχον ευκαιρίαν πολλαχώς να γίνωνται ευεργετικοί προς τους

ακροατάς των και οι φοιτηταί θαπέκτων και γνώσεις εγκυκλοπαιδικάς και ευκοσμίαν και κοινωνικάς αρετάς...»23. Πέρα από τις λειτουργίες αυτές, η λέσχη θα πρόσφερε στους φοιτητές επιμόρφωση και ψυχαγωγία. Κατά τον Λάμπρο πάντα, θα διδάσκονταν εκεί ξένες γλώσσες, θα παραδίδονταν μαθήματα μουσικής και χορού, θα γίνονταν διαλέξεις από καθηγητές και υφηγητές. Ακόμη η λέσχη θα οργάνωνε εκδρομές και πεζοπορίες και «άλλα παντοία ψυχαγωγήματα, συντελούντα εις την επίρρωσιν της υγιείας και την μόρφωσιν και

αγωγήν των ακαδημαϊκών πολιτών». Το μόνο πράγμα που δεν θα είχε θέση στη λέσχη είναι η πολιτική : αυτή «πρέπη να μείνη ξένη από της ακαδημαϊκής νεολαίας», αφού μόνο «χωρισμόν» και όχι την «ποθητήν ένωσιν» μπορεί να φέρει.

Φυσικά, η διαχείριση της λέσχης δεν μπορούσε να αφεθεί στα χέρια των

23. Το μοτίβο της «ευκοσμίας» και των «κοινωνικών αρετών» του φοιτητή το ξαναβρίσκουμε και σε έναν μεταγενέστερο λόγο του Λάμπρου, όπου περιγράφονται οι

αλλαγές που επέρχονται στη συμπεριφορά των φοιτητών κάτω από την επίδραση της πανεπιστημιακής αγωγής και της διαβίωσής τους στο περιβάλλον της πρωτεύουσας : «Ιδέτε τον νέηλυν επαρχιώτην, όστις έρχεται άπειρος ακόμη και αγροικώτερός πως από του επαρχιακού του γυμνασίου εις την πρωτεύουσαν, όπως εγγραφή εις τους ακαδημαϊκούς πολίτας. Ιδέτε τον νεανίαν τον ανερμάτιστον, τον ακατάσκευον, τον περιδεά, όστις εισέρχεται το πρώτον εις τα προπύλαια του Πανεπιστημίου άμα καταπλεύσας εις την πόλιν της Αθηνάς από μακρυνών ακτών, όπου ελληνική είνε η γλώσσα και

ελληνικοί οι παλμοί, αλλά δεν είνε, δεν είνε ακόμη ελληνική η σημαία. Και εκείνος και ούτος απερχόμενοι των Αθηνών με το πτυχίον εις το θυλάκιον είνε πολύ μεταβεβλημένοι». Οι αλλαγές είναι εμφανείς στο ντύσιμο και στον τρόπο συμπεριφοράς τους: «Η περιβολή αυτών είνε κομψοτέρα, οι τρόποι αστικώτεροι, η αγροικία έχει υποχωρήσει εις ευγένειαν, το περιδεές έχει μεταβληθή εις φρόνημα, πολλάκις το ήθος το διάστροφον έχει τορνευθή εις αρετήν». Σπυρ. Λάμπρος, «Επί τοις εγκαινίοις της φοιτητικής λέσχης» [1895], Λόγοι και Άρθρα, ό.π., σ. 236-237.

Σελ. 581
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/582.gif&w=600&h=915

φοιτητών. Η λέσχη έπρεπε να είναι εξαρτημένη από το Πανεπιστήμιο, έτσι ώστε να μειωθούν οι κίνδυνοι παρεκτροπής που παραμονεύουν πάντα «ένεκα του αψικόρου του Έλληνος και της ελληνικής φιλαρχίας και φιλοτιμίας, ήτις μάλιστα εν νεαρά ηλικία δύναται να επιφέρη διαιρέσεις και εις τέλος την διάλυσιν». Η τελευταία αυτή αναφορά φαίνεται να παραπέμπει στην παλαιότερη φοιτητική λέσχη. Η διάλυσή της, λόγω «διαιρέσεων» των φοιτητών, αποδείκνυε ότι αυτή δεν μπορούσε παρά να λειτουργεί κάτω από την άγρυπνη

επίβλεψη του Πανεπιστημίου.

Υπέρ της λέσχης ως μέσου διαπαιδαγώγησης των φοιτητών τάσσονται και

άλλοι πανεπιστημιακοί. Στα τέλη του 1890,επί πρυτανείας Γ. Μιστριώτη, συσταίνεται μια «επιτροπεία», αποτελούμενη από πέντε καθηγητές (τους Θ. Αφεντούλη, Κ. Βουσάκη, Α. Δ. Κυριακό, Γ. Αγγελόπουλο, Σπ. Λάμπρο) και τον γραμματέα του Πανεπιστημίου Α. Προβελέγγιο, με σκοπό να μελετήσει αίτηση φοιτητών για την ίδρυση λέσχης. Στην αίτησή τους φαίνεται ότι οι φοιτητές υπόσχονταν να καλύπτουν οι ίδιοι τα έξοδα λειτουργίας της. Η επιτροπεία ενέκρινε την αίτηση και η πρυτανεία υπέβαλε στη Σύγκλητο πρόταση, «καθ' ην έκαστος φοιτητής προσφέρει δέκα δραχμάς κατ' έτος» για τη συντήρηση της λέσχης24. Κατά τη συζήτηση που έγινε στη Σύγκλητο τον Δεκέμβριο του 1890 ακούστηκαν και πάλι τα γνωστά επιχειρήματα για τη χρησιμότητα της λέσχης, ιδιαίτερα από την πλευρά του πρύτανη Γ. Μιστριώτη. Ο τελευταίος, αφού εξέφρασε την ευαρέσκειά του προς τους φοιτητές, οι οποίοι «εν μέσω του υλισμού» αποφάσισαν να υποβάλουν στο Πανεπιστήμιο

ένα τέτοιο αίτημα, απαρίθμησε τα οφέλη που θα προέκυπταν από τη λέσχη. Η λέσχη θα εξευγένιζε τους φοιτητές, απομακρύνοντάς τους από τις αίθουσες των καφενείων, όπου αναστρέφονταν «μετ' ανθρώπων της εσχάτης ανατροφής και αγωγής», θα φρόντιζε για τη σωματική αγωγή τους, θα τους προσέδιδε «ανδρικόν ύφος» κλπ. Και αυτή τη φορά όμως δεν έλειψαν οι αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα της λέσχης, αλλά και για το αν έπρεπε να

επιβληθεί εισφορά στους φοιτητές για τη συντήρησή της. Οι αμφιβολίες αυτές, πίσω από τις οποίες υπήρχε πάντα και ο φόβος ότι η λέσχη ήταν ενδεχόμενο να παρεκκλίνει από τους σκοπούς της, είχαν ως αποτέλεσμα την αποτυχία του

εγχειρήματος.

Την ιδέα της λέσχης επικροτούν επίσης αρκετοί απόφοιτοι του Πανεπιστημίου, που διατηρούν στενές σχέσεις με τους φοιτητές. Ένας απ' αυτούς είναι ο Γ. Αντωνόπουλος, ο οποίος είχε πρωτοστατήσει και στη δεκαετία του 1870

24. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892, σ. 59.

Σελ. 582
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/583.gif&w=600&h=915

στη δημιουργία φοιτητικής λέσχης. Παρότι είχε αποφοιτήσει ήδη από το Πανεπιστήμιο , ο Αντωνόπουλος συνέχιζε να ασκεί μεγάλη επιρροή σε ένα τμήμα φοιτητών, ενθαρρύνοντας και καθοδηγώντας τις συλλογικές αναζητήσεις τους. Αυτός είναι που στα τέλη του 1894 θα προχωρήσει και πάλι, μαζί με ομάδα φοιτητών, στη σύσταση μιας νέας φοιτητικής λέσχης. Πριν δούμε τα σχετικά με τη λειτουργία της, θα σταθούμε λίγο στον χαρακτήρα της, έτσι όπως περιγράφεται από τον Αντωνόπουλο σ' ένα φυλλάδιο που εκδίδει το 189625.

Και για τον Αντωνόπουλο, όπως και για τον Λάμπρο η τον Μιστριώτη,

ένας από τους κύριους σκοπούς της λέσχης έπρεπε να είναι η ηθικοποίηση της φοιτητικής νεολαίας. Πιστεύει και αυτός ότι η λέσχη ήταν ικανή να απομακρύνει τους φοιτητές από τα ψυχοφθόρα κέντρα διασκέδασης και να συμβάλει στη διαμόρφωση «ιδιάζοντος φοιτητικού τύπου και βίου»: «εκ της συγκεντρώσεως εν τη Λέσχη», γράφει, απευθυνόμενος στους φοιτητές, «θα εγκαταλίπετε τα καφενεία και όλας τας άλλας ανελευθέρους του ψευδοπολιτισμού διατριβάς και διασκεδάσεις, και θα αποφύγετε την επίδρασιν των οικτρών εντυπώσεων, ας εν αυτοίς αναστρεφόμενοι μετ' ανθρώπων πάσης τάξεως και αγωγής ανεπαισθήτως προσδέχεσθε καθ' εκάστην». Κατά κύριο λόγο όμως η λέσχη έπρεπε να αποβλέπει στη στρατιωτική αγωγή της φοιτητικής νεολαίας, «διότι δι' αυτής, ου μόνον αι φυσικαί και ηθικαί της νεότητος ταύτης δυνάμεις, αλλά και η στρατιωτική του Έθνους αγωγή και σύνταξις έχει να ωφεληθή, όσον δι' ουδενός άλλου μέσου».

Τις απόψεις αυτές προπαγανδίζει ο Αντωνόπουλος με πάθος και σε άλλα φυλλάδια που εκδίδει στη δεκαετία του 1880 και 1890. Χρησιμοποιώντας

έναν υπερπατριωτικό λόγο, από τον οποίο δεν λείπει και η κινδυνολογία για το παρόν και το μέλλον της ελληνικής φυλής, υποστηρίζει ότι το δυτικό κοσμοπολιτικό πνεύμα από τη μια μεριά και από την άλλη η διαφθορά της πολιτικής ζωής και μάλιστα οι συνταγματικές ελευθερίες έχουν οδηγήσει τον

ελληνικό λαό στο έσχατο σημείο κατάπτωσης. Από τη γενική παρακμή δεν εξαιρείται ούτε η νεολαία, η οποία «δι' έλλειψιν επιτηδευμάτων ηθοποιών και

ελευθέροις πρεπόντων» κατατρίβεται «εις θεάματα και ακροάματα ηθοφθόρα και ανελεύθερα, εις ελεεινάς διατριβάς και διασκεδάσεις, εν οις διαφθείρεται ηθικώς και χαυνούται πνευματικώς»26. Η κατάσταση αυτή οδηγεί μοι-

25. Γ. Αντωνόπουλος, Λόγος προς τους φοιτητάς του Εθνικού Πανεπιστημίου περί της στρατιωτικής αυτών εκπαιδεύσεως, εκδιδόμενος δαπάνη των φοιτητών της Λέσχης, 1896.

26. Γ. Αντωνόπουλος, Περί στρατιωτικής αγωγής της εις τα γυμνάσια και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον φοιτώσης νεότητος, Πειραιάς 1881, σ. 4,10.

Σελ. 583
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/584.gif&w=600&h=915

μοιραία στην κατάρρευση του ελληνισμού. Για την αποτροπή του κινδύνου απαιτείται η λήψη συντονισμένων μέτρων για τη σωματική και κυρίως τη στρατιωτική αγωγή των νέων. Μια αγωγή που θα διαπλάσει μαζί με το σώμα και τον χαρακτήρα, θα ενδυναμώσει το αίσθημα της ομαδικής ζωής και θα εμπνεύσει στη νεολαία την αρετή της πειθαρχίας και τα αισθήματα της τιμής, της υπερηφάνειας και της φιλοπατρίας27.

Βέβαια, οι απόψεις αυτές δεν διεκδικούν καμιά πρωτοτυπία. Βρίσκονται σε απόλυτη συνάφεια με το κλίμα της πατριωτικής έξαρσης και του εθνικισμού που κυριαρχεί στις δεκαετίες του 1880 και 1890 και αναδεικνύει σε ύψιστο καθήκον και αρετή τη σωματική αγωγή και τη στρατιωτική άσκηση. Δεν είναι τυχαίο ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1880 εισάγονται οι στρατιωτικές ασκήσεις στη μέση εκπαίδευση και το 1884 ιδρύεται στην Αθήνα η πρώτη επίσημη σχολή Γυμναστών28, ενώ στις δεκαετίες του 1880 και 1890 δημιουργείται σε όλη τη χώρα πλήθος γυμναστικών και αθλητικών συλλόγων με σκοπό τη σωματική άσκηση, την ψυχαγωγία, αλλά και την ενίσχυση του εθνικού φρονήματος29 .

Η σωματική και στρατιωτική αγωγή της νεολαίας θα βρεί ενθερμους υποστηρικτές και μέσα στο Πανεπιστήμιο. Το 1887 ο καθηγητής της Ιατρικής Θεόδωρος Αφεντούλης θα αφιερώσει τον πρυτανικό Λόγο του σ' αυτό ακριβώς το θέμα30. Θαυμαστής του στρατιωτικού πνεύματος της αρχαίας Σπάρτης, της Ρώμης και της σύγχρονης Γερμανίας, ο Αφεντούλης θα προτείνει να εισαχθεί επίσημα στο Πανεπιστήμιο η γυμναστική, η οπλασκία και η ξιφομαχία. Σκοπός του Πανεπιστημίου, υποστηρίζει, δεν είναι μόνο να μορφώνει καλούς

27. Τα πλεονεκτήματα αυτά της στρατιωτικής άσκησης αναλύει διεξοδικά ο Γ. Αντωνόπουλος στο φυλλάδιό του Ο Ιερός Λόχος ο πεσών εν Δραγατσανίω, Αθήνα 1890, και σε άλλα μεταγενέστερα φυλλάδιά του.

28. Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, Τα προγράμματα της μέσης εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α', Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 39, 233-234, 264-266, τ. Β', σ. 118-122 και Χριστίνα Κουλούρη, Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας. Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία 1870-1922, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας/Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.I.E., 1997, σ. 54 κ.εξ. Την ίδια εποχή (1881 κ.εξ.) εισάγονται οι στρατιωτικές ασκήσεις και στη γαλλική εκπαίδευση. F. Buisson, Nouveau Dictionnaire Pédagogique, 1911, σ. 1298 κ.εξ. Πβ. Α. Prost, Histoire de l'enseignement en France, 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 335-336. Πβ. εδώ, a. 561.

29. Βλ. Κώστας Σοφιανός, Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, 1833-1900, τ. Α', Αθήνα 1988, σ. 364-367 και 385, αρ. 1651, 1655, 1660, 1664, 1665, 1735, και κυρίως την εμπεριστατωμένη μελέτη της Χριστίνας Κουλούρη, Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας, ό.π., σ. 154 κ.εξ.

30. Θ. Αφεντούλης, Λόγος, 1887.

Σελ. 584
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/585.gif&w=600&h=915

επιστήμονες και πνευματικούς ανθρώπους, αλλά και να διαπλάθει υγιείς, φιλότιμους και χρηστούς πολίτες. Εξάλλου, η παιδεία δεν είναι παρά ο αρμονικός συνδυασμός της γνώσης με το ήθος και τη σωματική ευρωστία. «Δεν πέμπει ημίν ενταύθα το ελληνικόν τα εαυτού τέκνα, ίνα κατασυντρίψωμεν αυτών την υγείαν διά των πυκνών και αδιαλείπτων ακροαμάτων και των ενιαυσίων η και των καθημερινών εξετάσεων, προπέμψωμεν δε εντεύθεν εις τας ασπαιρούσας των γονέων αγκάλας πλάσματα καχεκτικά, ωχρά, κεκυφότα, αίμα πτύοντα...»31. Αντίθετα, το Πανεπιστήμιο οφείλει να παρέχει συγχρόνως στους νέους και μια εθνοπρεπή σωματική και στρατιωτική αγωγή, που θα τους καταστήσει ρωμαλέους και υψηλόφρονες άνδρες, αντάξιους των προσδοκιών της πατρίδας. «Ηδελφισμένη η γραφίς μετά του ξίφους έστω το έμβλημα του Πανεπιστημίου ημών»32.

Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο εγγράφεται η εισαγωγή της σωματικής και στρατιωτικής εκπαίδευσης στη φοιτητική λέσχη που ίδρυσε ο Αντωνόπουλος το

1894. Ας δούμε όμως ποιά ήταν η λειτουργία της. Η λέσχη («Λέσχη των Φοιτητών» ήταν η ονομασία της)33 αποτελούσε παράρτημα της «Φοιτητικής Εταιρίας», η οποία, όπως θα δούμε παρακάτω, είχε ιδρυθεί κι αυτή με πρωτοβουλία του Αντωνόπουλου34. Τα εγκαίνιά της έγιναν τον Φεβρουάριο του

1895. Επίσημος καλεσμένος ήταν ο Σπ. Λάμπρος, ο οποίος και μίλησε προς τους φοιτητές, επαινώντας την πρωτοβουλία τους. Δεν παρέλειψε όμως να παρατηρήσει ότι η ίδρυση της λέσχης έγινε από φοιτητές μόνο και όχι, όπως θα επιθυμούσε ο ίδιος, με τη σύμπραξη των πανεπιστημιακών αρχών35. Ως προς την οργάνωση της λέσχης οι πληροφορίες που έχουμε προέρχονται κυρίως από τον υφηγητή Γεώργιο Στρέιτ, ο οποίος χρημάτισε πρόεδρος της36.

31. Στο ίδιο, σ. 33. Την ίδια εποχή ο Γ. Μιστριώτης, ξεκινώντας από άλλη αφετηρία, θα μιλήσει για την αλλοίωση των χαρακτηριστικών της ελληνικής φυλής εξαιτίας του «τρυφηλού και οθνείου» αστικού βίου, ο οποίος εμποδίζει τη φυσική της ανάπτυξη. Γ. Μιστριώτης, Τα αίτια του αρχαίου και του νεωτέρου ελληνικού πολιτισμού, Αθήνα 1891, σ. 39.

32. Θ. Αφεντούλης, ό.π., σ. 38.

33. Βλ. Γ. Στρέιτ, ό.π., σ. 210-211, όπου δημοσιεύονται δύο φωτογραφίες : του καταστήματος της λέσχης με την επιγραφή «Λέσχη των Φοιτητών» και μιας αίθουσας της λέσχης (της «Ακαδημαϊκής Λέσχης», όπως θα ονομαστεί λίγο αργότερα) με φοιτητές.

34. Όπως πληροφορούμαστε από την εφ. Εστία (αρ. 280, 12 Δεκ. 1894), σε συγκέντρωση φοιτητών ο Αντωνόπουλος, πρόεδρος της «Φοιτητικής Εταιρίας», κάλεσε τους φοιτητές να ιδρύσουν λέσχη. Οι τελευταίοι ενέκριναν την πρότασή του και άρχισαν να προκαταβάλλουν συνδρομές.

35. Σπυρ. Λάμπρος, «Επί τοις εγκαινίοις της φοιτητικής λέσχης», ό.π., σ. 233.

36. Γ. Στρέιτ, «Η Ακαδημαϊκή Λέσχη», ό.π., σ. 212.

Σελ. 585
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/586.gif&w=600&h=915

Κατά τον Στρέιτ, το καταστατικό της λέσχης απαγόρευε κάθε ανάμιξη των μελών της στην πολιτική και ανέθετε τη διεύθυνσή της σε πρόσωπα εκτός του φοιτητικού χώρου· οι φοιτητές που πλαισίωναν τη διοίκηση έπρεπε να διαθέτουν ωριμότητα και ορίζονταν «διά κλήρου». Τις αρχές αυτές θέσπισε ο Γ. Αντωνόπουλος, ο οποίος, αφού προήδρευσε επί ένα χρόνο, παραιτήθηκε, χωρίς όμως και να διακόψει τις σχέσεις του με τη λέσχη. Παρέμεινε υπεύθυνος για τη σωματική και στρατιωτική άσκηση των μελών της, και το 1896 είχε την ικανοποίηση να δει μια ομάδα φοιτητών, την οποία είχε εκπαιδεύσει στη σκοποβολή, να πρωτεύει στους Ολυμπιακούς Αγώνες37.

Μετά την παραίτηση του Αντωνόπουλου, η λέσχη περιέρχεται υπό την κηδεμονία του Πανεπιστημίου, με τη σύμφωνη γνώμη των μελών της και του πρώην προέδρου της. Όπως σημειώνει ο πρύτανης Α. Δ. Κυριάκος, οι φοιτητές ζήτησαν από την πρυτανεία να τους προτείνει επίτιμο πρόεδρο και πρόεδρο της λέσχης, και αυτή τους συνέστησε για την πρώτη θέση τον «εγκυκλοπαιδικώτατον λόγιον και ευφραδή πλήρη πατριωτικού πυρός ρήτορα καθηγητήν του φυσικού δικαίου» Νεοκλή Καζάζη, ενώ για τη δεύτερη τον «νεαρόν νομομαθή και ευέλπιδα υφηγητήν» Γ. Στρέιτ, πρόταση η οποία έγινε «ομοφώνως» δεκτή38. Με τη σύμπραξη επίσης της πρυτανείας αναθεωρείται το καταστατικό της λέσχης, η οποία μετονομάζεται τώρα σε «Λέσχη Ακαδημαϊκή», και γίνονται στενότερες οι σχέσεις της με το Πανεπιστήμιο. Οι σκοποί της όμως παραμένουν μάλλον οι ίδιοι.

Κατά τον πρύτανη Α. Δ. Κυριακό, σκοπός της λέσχης είναι να αποτελέσει «κέντρον εις ακαδημαϊκούς πολίτας εμπρεπούσης ανέσεως» και «κοινωνικής

αναπτύξεως και επιστημονικής συνεργασίας εις τους φοιτητάς δι' εντευκτηρίου μετά βιβλιοθήκης και γυμναστηρίου, δι' εκδρομών και περιπάτων, δι' ιδρύσεως μουσικού τμήματος, δι' αναγνωσμάτων και δι' επιστημονικών τμημάτων»39. Στους σκοπούς της λέσχης περιλαμβάνεται επίσης η άσκηση των φοιτητών στα όπλα με το γνωστό σκεπτικό : οι έλληνες φοιτητές «δεν είναι μόνον στρατιώται της επιστήμης, αλλά και στρατιώται της πατρίδος, πατρίδος πασχούσης

37. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 801, 28 Μαρτ. 1896.

38. Α. Δ. Κυριακός, Τα κατά την πρυτανείαν, 1898, σ. 38. Είναι ενδιαφέρον ότι ως πρόεδρο της λέσχης ορίζει το Πανεπιστήμιο όχι έναν καθηγητή αλλά έναν υφηγητή, ενώ τον ίδιο κανόνα ακολουθεί, όπως θα δούμε, και στην περίπτωση των φοιτητικών σωματείων. Στην επιλογή αυτή φαίνεται να παίζει ρόλο η ηλικία· οι υφηγητές ως νεότεροι ήταν πιο κοντά στους φοιτητές και μπορούσαν να διαθέσουν περισσότερο χρόνο από τους καθηγητές.

39. Στο ίδιο.

Σελ. 586
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/587.gif&w=600&h=915

σης, πατρίδος κατά το ήμισυ αλυτρώτου», και πρέπει να είναι έτοιμοι «να υπερασπίσωσιν αυτήν και απελευθερώσωσι διά θυσίας και αυτού του αίματος των»40. Με βάση τις αρχές αυτές και με την οικονομική ενίσχυση των μελών της, τα οποία στα 1895-96 υπερέβαιναν τα 50041,η λέσχη αναδιοργανώνεται. Όπως σημειώνει ο Γ. Στρέιτ το 189642, η λέσχη διαθέτει εντευκτήριο με βιβλιοθήκη και αναγνωστήριο, «εν ω και τερπνά αναγνώσματα υπό καθηγητών γίνονται», διδάσκεται η μουσική και η απαγγελία και καλλιεργείται η ξιφασκία και η σκοποβολή. Για το τελευταίο αγώνισμα μάλιστα οργανώθηκε διαγωνισμός, όπου ο πρύτανης στεφάνωσε τους νικητές43.

Και υπό τη νέα αυτή μορφή της όμως η λέσχη δεν μακροημέρευσε. Τον Νοέμβριο του 1896 παραιτείται ο Γ. Στρέιτ και τη θέση του καταλαμβάνει, με υπόδειξη πάλι του πρύτανη, ο υφηγητής της Νομικής Γ. Καλλισπέρης44. Την ίδια εποχή μειώνεται σημαντικά ο αριθμός των μελών της -το φθινόπωρο του 1896 εγγράφονται 213 μόνο φοιτητές45-, ενώ λίγο αργότερα η λέσχη θα αποτελέσει μία από τις εστίες διαμαρτυρίας των φοιτητών κατά του καθηγητή Ιούλιου Γαλβάνη46. Τα «Γαλβανικά», σε συνδυασμό με τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε, σήμαναν το τέλος της. Τον Μάιο του 1897 η Σύγκλητος αποφάσισε να κάνει έξωση της λέσχης από την οικία όπου στεγαζόταν, η οποία ανήκε σε πανεπιστημιακό κληροδότημα, με το αιτιολογικό ότι χρωστούσε ενοίκια στο Πανεπιστήμιο, πώς η οικία είχε υποστεί μεγάλες φθορές και ότι οι πόροι της δεν επαρκούσαν για τη διατήρηση της οικίας. Ο σπουδαιότερος λόγος όμως φαίνεται πώς ήταν το ότι με τη συμμετοχή της στα «Γαλβανικά» η λέσχη είχε εκτραπεί «του Ακαδημαϊκού αυτής προορισμού» και δεν υπήρχαν ελπίδες να ανταποκριθεί στους σκοπούς που είχαν υπαγορεύσει τη σύσταση της. Κάτω από τις συνθήκες αυτές η Σύγκλητος αποφάσισε «την διάλυσιν των μετ' αυτής σχέσεων»47.

Από τα παραπάνω φαίνεται ότι η λέσχη και στις δύο σύντομες φάσεις της ήταν ένα εξαρτημένο συλλογικό σώμα. Δημιούργημα του Αντωνόπουλου, ενός

40. Στο ίδιο.

41. Στο ίδιο.

42. Γ. Στρέιτ, ό.π., σ. 212.

43. Α. Δ. Κυριάκος, ό.π., σ. 38. Πβ. Γ. Αντωνόπουλος, Λόγος προς τους φοιτητάς του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., σ. 17.

44. εφ. Ημέρα, αρ. 2145,17 Δεκ. 1896 και Π.Σ., 12 και 26 Νοεμ. 1896,14 Δεκ. 1896.

45. Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, σ. 61. Βλ. και Π.Σ., 2 Νοεμ. 1896.

46. Βλ. Δ. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις, ό.π., σ. 45, 47, 48, 61,62. Πβ. εδώ, σ. 613 κ.εξ.

47. Π.Σ., 30 Μαΐου 1897. Πβ. Α. Χρηστομάνος, Λόγοι, 1898, σ. 62.

Σελ. 587
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/588.gif&w=600&h=915

ανθρώπου με πατερναλιστικές τάσεις απέναντι στους φοιτητές, πέρασε κατόπιν υπό την κηδεμονία του Πανεπιστημίου με τη σύμφωνη γνώμη του ίδιου αλλά και των φοιτητών. Το φαινόμενο αυτό της κηδεμόνευσης, που παρατηρείται, όπως θα δούμε, και στους φοιτητικούς συλλόγους, δείχνει ότι οι πανεπιστημιακές αρχές, όπως και άλλοι αυτόκλητοι κηδεμόνες των φοιτητών, θεωρούσαν ότι οι τελευταίοι, λόγω του νεαρού της ηλικίας τους, δεν ήταν σε θέση να διαχειριστούν οι ίδιοι τα συλλογικά τους όργανα' χρειάζονταν την πατρική προστασία και χειραγώγηση του Πανεπιστημίου, πρωτίστως, το οποίο όφειλε και μπορούσε μέσω των καθηγητών του να καθορίσει κατά τον καλύτερο τρόπο το πλαίσιο λειτουργίας τους. Την άποψη αυτή όμως συμμερίζονταν απολύτως και οι φοιτητές, η τουλάχιστο ένα μεγάλο τμήμα τους, θεωρώντας ότι η κηδεμόνευση της λέσχης η άλλων συλλογικών σωμάτων τους από το Πανεπιστήμιο εξασφάλιζε σ' αυτά κοινωνική αίγλη, νομιμότητα, συνοχή, αλλά και κάποια οικονομική στήριξη.

Ωστόσο η κηδεμόνευση, όπως έδειξαν τα πράγματα, δεν ήταν ικανή να εμποδίσει τη λέσχη από εκδηλώσεις που θεωρούνταν ανοίκειες προς τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα της. Γι' αυτό έπρεπε να αναζητηθούν άλλες λύσεις που θα διασφάλιζαν την ήρεμη και ευπρεπή λειτουργία της. Μια τέτοια λύση ήταν η ανάδειξή της σε πανεπιστημιακό ίδρυμα, ελεγχόμενο άμεσα από το Πανεπιστήμιο, και προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση στρέφονται οι προσπάθειες των πανεπιστημιακών αρχών από τις αρχές του 20ού αιώνα. Έτσι, γύρω στο 1905 ο πρύτανης Σπ. Λάμπρος θα υποβάλει στη Βουλή νομοσχέδιο για τη δημιουργία «Ακαδημαϊκής Λέσχης», έχοντας και τη σύμφωνη γνώμη μιας επιτροπής φοιτητών48. Το νομοσχέδιο αυτό δεν ψηφίστηκε. Την ίδια τύχη είχε και ένα άλλο παρόμοιο νομοσχέδιο που συντάχθηκε λίγα χρόνια αργότερα49. Οι σχετικές προσπάθειες θα ευοδωθούν το 1909, οπότε συσταίνεται η γνωστή πανεπιστημιακή λέσχη50.

ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ

Οι πρωτοβουλίες για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης συνοδεύονται από ανάλογες προσπάθειες για τη σύσταση φοιτητικών συλλόγων. Οι διαφορές με-

48. Το κείμενο του νομοσχεδίου δημοσιεύεται στην πρυτανική λογοδοσία του Σπ. Λάμπρου, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907, σ. 62-63· πβ. σ. 27-28.

49. Μ. Κατσαράς, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909, σ. 36.

50. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τεύχος Α', αρ. 270, 19 Νοεμ. 1909, σ. 1126 (νόμος ,ΓΥΙΓ', 16 Νοεμ. 1909).

Σελ. 588
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/589.gif&w=600&h=915

μεταξύ των δύο αυτών σωμάτων είναι τυπικές. Ενώ η λέσχη είναι απλώς ένας τόπος συγκέντρωσης προσώπων, οι σύλλογοι έχουν μια πολυμορφία και παρουσιάζουν μεγαλύτερη κινητικότητα. Έχουν όμως τους ίδιους σκοπούς και συχνά την ίδια διοικητική δομή, ενώ κατευθύνονται όχι σπάνια από τα ίδια πρόσωπα.

Όπως είδαμε παραπάνω, οι πρώτοι σύλλογοι κάνουν την εμφάνισή τους στα τέλη της δεκαετίας του 1860. Δημιουργούνται από μικρές ομάδες φοιτητών που ανήκουν κατά κανόνα σε μία σχολή και έχουν σκοπό να συμβάλουν στην πνευματική και επιστημονική ανάπτυξη των μελών τους. Τέτοιοι σύλλογοι θα συνεχίσουν να ιδρύονται και αργότερα, όπως δείχνει η περίπτωση του «Φιλολογικού Φοιτητικού Συλλόγου», ο οποίος μαρτυρείται τον Ιούλιο του 189251.

Μια άλλη κατηγορία φοιτητικών συλλόγων, με διαφορετικό χαρακτήρα, είναι οι τοπικοί. Πρόκειται για συλλόγους που δημιουργούνται στην Αθήνα αλλά και σε άλλες επαρχιακές πόλεις από φοιτητές με κοινή γεωγραφική καταγωγή. Στοιχείο ενότητας αλλά και διαφοροποίησης, ο τόπος καταγωγής παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη ζωή των φοιτητών που είναι εγκατεστημένοι στην Αθήνα, δημιουργώντας από τη μια μεριά ομαδοποιήσεις και αλληλεγγυότητες, που εκφράζονται με τη συγκατοίκηση52, την κοινή παρουσία σε φοιτητικές και κοινωνικές εκδηλώσεις53, τη συνεργασία και αλληλοϋποστήριξη,

51. Βλ. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 184, 5 Ιουλ. 1892, όπου ανακοινώνεται η έναρξη ενός ποιητικού αγώνα που έχει προκηρύξει ο σύλλογος με βραβείο 25 δρχ.· τα έργα έπρεπε να είναι γραμμένα σε καθαρεύουσα γλώσσα και να μην υπερβαίνουν τους 150 στίχους. Μνεία του συλλόγου βλ. και στο βιβλίο της Ματούλας Χ. Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 487. Πβ. Σπ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα», ό.π., σ. 306.

52. Μια εικόνα των συγκατοικήσεων μας δίνει ο συγγραφέας της Στρατιωτικής Ζωής εν Ελλάδι: «Εις του Λαμπράκη την οικίαν (...) πέντε δωμάτια είναι ενοικιασμένα εις μαθητάς και φοιτητάς· το εν κατοικείται από δύο Μυτιληναίους και ένα Κωνσταντινουπολίτην το δεύτερον από ένα Βαρναίον και ένα Τραπεζούντιον το τρίτον από νέον εικοσαετή εκ Περγάμου (...)· εις το τέταρτον δωμάτιον δύο αδελφοί κάτισχνοι και ωχροί, Ιωαννίται λεγόμενοι αλλά Ζαγορίσιοι όντες, την νύκτα όλην μελετούν και την ημέραν όλην είναι άφαντοι...». Η Στρατιωτική Ζωή εν Ελλάδι, επιμ. Mario Vitti, Αθήνα, Ερμής, 1977, σ. 17.

53. Σημειώνω δύο τέτοια παραδείγματα. Το 1895, στην κηδεία του ποιητή Αχιλλέα Παράσχου, καταθέτουν χωριστά στεφάνια οι Κρήτες, οι Χίοι και οι Σάμιοι φοιτητές (εφ. Εστία, αρ. 324,28 Ιαν. 1895),ένώ το 1897, στα «Γαλβανικά»,η επιτροπή που κατευθύνει τις κινητοποιήσεις κατά του καθηγητή Γαλβάνη συγκροτείται από φοιτητές που εκπροσωπούν όλες τις γεωγραφικές περιφέρειες (εδώ, σ. 614). Ο τόπος καταγωγής

αποτελούσε επίσης στοιχείο ταυτότητας και αναγνώρισης των φοιτητών, όπως δείχνει

Σελ. 589
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/590.gif&w=600&h=915

και από την άλλη ανταγωνισμούς και τριβές μεταξύ ομάδων φοιτητών με διαφορετική γεωγραφική καταγωγή. Οι συμπεριφορές αυτές οικοδομούνται στη βάση των διαφορετικών συνηθειών και παραστάσεων που κουβαλάει κάθε φοιτητής από την πατρίδα του. «Έκαστος φέρει μεθ' εαυτού (...) το παρελθόν του ολόκληρον, από του οποίου δεν δύναται ν' αποχωρισθή· αναχωρών

εγκλείει εντός του κιβωτίου του μετά των ενδυμάτων του και ολίγην ατμόσφαιραν του τόπου του...»54. Οι τοπικές ιδιαιτερότητες θα αμβλυνθούν στο

αστικό περιβάλλον της πρωτεύουσας, χωρίς όμως να εξαφανιστούν ποτέ, διαιωνίζοντας το φαινόμενο του τοπικισμού - του «ολέθριου φυλετισμού», όπως τον αποκαλεί το 1887 ο Γ. Στρατήγης, που διαιρεί τους φοιτητές «εις Πελοποννησίους και Στερεοελλαδίτας, εις Θεσσαλούς και Ηπειρώτας, εις Μικρασιάτας και Μακεδόνας, εις Κρήτας και Θράκας»55. Έκφραση του στοιχείου της τοπικής ιδιαιτερότητας αποτελούν οι τοπικοί φοιτητικοί σύλλογοι, που ιδρύονται στην Αθήνα την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, με σκοπό την καλλιέργεια δεσμών φιλίας και αλληλεγγύης μεταξύ των μελών τους και την πνευματική τους ανάπτυξη.

Τέτοιοι γνωστοί σύλλογοι είναι: ο Πατραϊκός σύλλογος (1893)56,ο «Ηπειρωτικός Φοιτητικός Σύνδεσμος» (1894)57 και ο Σύνδεσμος Μεσσηνίων Φοιτητών (1896)58. Ένας παρόμοιος σύλλογος, ο «Φοιτητικός Σύλλογος η Ανάπτυξις», ιδρύεται το 1893 με έδρα τη Χαλκίδα. Σύμφωνα με το καταστατικό του, που εγκρίθηκε από το υπουργείο Εσωτερικών τον Μάιο του 1893 και δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως'9, σκοπός του είναι «η υπό ηθικήν, επιστημονικήν και κοινωνικήν έποψιν ανάπτυξις των μελών αυτού»· οι

με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο το διήγημα του Μιχαήλ Μητσάκη, «Παρά την δεξαμενήν», όπου τα πρόσωπα δεν αναφέρονται με το όνομά τους αλλά με το γεωγραφικό τους επίθετο: «ο Ρουμελιώτης», «ο Τριπολιτσιώτης», ο «Λακεδαιμόνιος». Μιχαήλ Μητσάκης, Το έργο του, εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια Μιχ. Περάνθη, Αθήνα, Εστία, 1956, σ. 113-122.

54. Α. Π. Κουρτίδης, «Επανέρχονται»,Εστία 14,1882, σ. 618.

55. Γεώρ. Κ. Στρατήγης, «Ο φοιτητής (1837-1887)», Εβδομάς, 'έτος Δ', αρ. 38, 17 Οκτ. 1887, σ. 3.

56. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 540,20 Σεπτ. 1893. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 307.

57. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 295, 7 Νοεμ. 1894 και αρ. 308, 27 Νοεμ. 1894.

58. Από τα Πρακτικά της Συγκλήτου (23 Δεκ. 1896) πληροφορούμαστε ότι μεσσήνιοι φοιτητές ζήτησαν από τον πρύτανη να επικυρώσει τον Κανονισμό του Συνδέσμου τους, αλλά αυτός αρνήθηκε με το αιτιολογικό ότι δεν είχε το δικαίωμα, πράγμα που οδήγησε στη δημιουργία επεισοδίων.

59. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 98, 29 Μαΐου 1893, σ. 499-500. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 307.

Σελ. 590
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/591.gif&w=600&h=915

πολιτικές συζητήσεις «απαγορεύονται εντελώς» στο κατάστημα του συλλόγου. Εκτός από τις παραπάνω πρωτοβουλίες, φοιτητές και διπλωματούχοι του Πανεπιστημίου, με το ζωηρό ενδιαφέρον που έχουν πάντα για τα τοπικά ζητήματα, κινητοποιούνται για τη συσπείρωση σε τοπικά σωματεία των συμπατριωτών τους που ζουν στην Αθήνα60.

Την ίδια εποχή επιχειρείται από φοιτητές η ίδρυση συλλόγων που φιλοδοξούν να εκπροσωπήσουν το σύνολο του φοιτητικού σώματος. Μια τέτοια προσπάθεια, που κινείται όμως ακόμη στο μεταίχμιο του τοπικού και του καθολικού, αντιπροσωπεύει ο λεγόμενος «Σύλλογος των Φοιτητών», που ιδρύθηκε το 1883 από ομάδα επτανήσιων φοιτητών61. Μεταξύ των πρωτεργατών ήταν ο Ευστάθιος Βερροιώτης, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Πλάτων Δρακούλης και ο Νικόλαος Σταματέλος : πρόσωπα λίγο η πολύ γνωστά από τη μεταγενέστερη σταδιοδρομία τους62. Σκοπός του συλλόγου ήταν «η διά συζητήσεων επιστημονικών θεμάτων αμοιβαία ανάπτυξις της προς μάθησιν και πρόοδον ικανότητος του σπουδαστού»63. Επίσημα ο σύλλογος εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 1883' είχε αρχίσει να λειτουργεί όμως λίγο νωρίτερα, αφού στις 19 Νοεμβρίου ένα από τα ιδρυτικά μέλη του, ο Ευστάθιος Βερροιώτης, διάβασε στον σύλλογο το ηθικοδιδακτικό μυθιστόρημα Σελίδες εκ του κοινωνικού βίου η καταστροφή ενός σπουδαστού, στο οποίο αναφερθήκαμε ήδη64. Τα εγκαίνια του συλλόγου τελέστηκαν πανηγυρικά στην αίθουσα του Βαρβακείου με εκφωνήσεις λόγων και ποιημάτων. Ο πρόεδρος του συλλόγου Ευστ. Βερροιώτης μίλησε για τους λόγους που οδήγησαν στην ίδρυση του συλλόγου,

60. Το 1867 φοιτητές από τη Μακεδονία ιδρύουν στην Αθήνα Μακεδονικό σύλλογο (Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Γ', Αθήνα χ.χ., σ. 395), ενώ το 1883 με πρωτοβουλία φοιτητών και διδακτόρων από την Άνδρο ιδρύεται στην Αθήνα ο Σύλλογος Ανδρίων (Λεων. Ευκλ. Μπίστης, «"Ξεφυλλίζοντας τα παληά", Αναμνήσεις από την ζωήν της Άνδρου, 1877-1911», Ανδριακά Χρονικά, τ. 16, Αθήνα 1964, σ. 56).

61. Στη συλλογική αυτή προσπάθεια των επτανήσιων φοιτητών αναφέρεται, πολλά χρόνια αργότερα, ο Γρ. Ξενόπουλος στο έργο του Η ζωή μου σαν μυθιστόρημα. Αυτοβιογραφία (=Γρηγόριος Ξενόπουλος, Άπαντα, τ. Α', Αθήνα, Μπίρης, 1958, σ. 167-168). Βλ. και Γιώργος Ανδρειωμένος, Τω φίλω Νικ.. Σταματέλω (Ένα λεύκωμα με άγνωστα ιδιόχειρα ποιήματα των Παλαμά, Ξενόπουλου, Νιρβάνα, Χατζόπουλου κ.ά.), Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 1996, σ. 19-20,81-82,86-87,108-110.

62. Ο Βερροιώτης και ο Σταματέλος κατάγονταν από τη Λευκάδα και είχαν εγγραφεί το 1882 στην Ιατρική ο πρώτος και στη Νομική ο δεύτερος. Ο Ξενόπουλος ήταν πρωτοετής φοιτητής της Φιλοσοφικής, ενώ ο Δρακούλης, από την Ιθάκη, φοιτούσε από το 1880 στη Νομική.

63. εφ. Αιών, αρ. 4340, 7 Δεκ. 1883.

64. Βλ. παραπάνω, σημ. 21.

Σελ. 591
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/592.gif&w=600&h=915

ενώ ο Πλάτων Δρακούλης για την κοινωνική λειτουργία και ωφέλεια των σωματείων. Με ανάλογο θέμα μίλησε και ένας άλλος επτανήσιος φοιτητής, ο Καραβίας, ενώ ο Ν. Σταματέλος, αντιπρόεδρος του συλλόγου, απάγγειλε ένα πατριωτικό ποίημα. Στα διαλείμματα στρατιωτική μπάντα παιάνιζε εθνικά άσματα. Τα εγκαίνια έκλεισαν με την τέλεση συμποσίου, όπου έγιναν προπόσεις «υπέρ του μεγαλείου του ελληνικού Κράτους και της επεκτάσεως των ορίων αυτού (...), υπέρ της απελευθερώσεως των δούλων αδελφών, υπέρ της προόδου του Συλλόγου και της διανοητικής αναπτύξεως της φοιτώσης νεολαίας»65.

Η φιλοδοξία του συλλόγου να απευθυνθεί σε όλους τους «σπουδαστές» δεν υλοποιήθηκε. Στην πραγματικότητα ο «Σύλλογος των Φοιτητών» δεν ήταν παρά μια «φιλολογική» παρέα, παρόμοια με πολλές άλλες που λειτουργούσαν την εποχή αυτή στην Αθήνα, η οποία εκπροσωπούσε σχεδόν αποκλειστικά τα ιδρυτικά μέλη του και μερικούς ακόμη συντοπίτες τους. Η κύρια δραστηριότητα του συλλόγου ήταν οι βραδινές συνεδριάσεις σε μια αίθουσα του Δημοτικού σχολείου θηλέων της Νεάπολης, όπου μέλη του συλλόγου διάβαζαν τα πρωτόλεια πονήματά τους. Η ζωή του συλλόγου ήταν αρκετά σύντομη. «Μ' όλους τους καλούς οιωνούς, που χαιρέτησαν την ίδρυσή του», σημειώνει ο Ξενόπουλος, «ο σύλλογος μας διαλύθηκε στο χρόνο. Δε θυμούμαι τώρα για ποιο ζήτημα διαιρεθήκαμε, μαλώσαμε -δεν ήταν, βλέπετε μόνο η φιλολογική μας παρέα, είχαν έρθει και ξένοι- κι' ύστερ' από μια θυελλώδη συνεδρίαση, που έπεσαν και μερικές μπαστουνιές, δεν κάναμε άλλη»66.

Οι προσπάθειες για τη σύμπηξη φοιτητικών συλλόγων με καθολικό χαρακτήρα πυκνώνουν στη δεκαετία του 1890. Πραγματικά μέσα σε μια τετραετία, από το 1890 ως το 1894, ιδρύονται διαδοχικά τέσσερις τέτοιοι σύλλογοι: ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος», η «Φοιτητική Ένωσις», ο «Σύνδεσμος Ελλήνων Σπουδαστών» και η «Εταιρία Φοιτητών» η «Φοιτητική Εταιρία». Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι σύλλογοι αυτοί δεν είναι καθαρά φοιτητικοί. Όπως και στην περίπτωση της φοιτητικής λέσχης, η πρωτοβουλία για την

65. Την τελετή των εγκαινίων περιγράφει η εφ. Αιών, αρ. 4347, 16 Δεκ. 1883- πβ.

αρ. 4340, 7 Δεκ. 1883 και αρ. 4343,12 Δεκ. 1883. Η εφημερίδα αντιμετωπίζει με συμπάθεια την πρωτοβουλία των φοιτητών, πιθανώς και λόγω των στενών σχέσεων του

εκδότη της Τιμ. Φιλήμονα με μέλη του συλλόγου και ειδικότερα με τον Δρακούλη, ο οποίος δημοσιογραφούσε στον Αιώνα· βλ. Παν. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α', Αθήνα, Γνώση, 1990, σ. 163. Στην περιγραφή της τελετής από τον Αιώνα αναφέρεται ότι ο Δρακούλης τελείωσε την ομιλία του με το «Επί τα πρόσω!», που παραπέμπει στην ομώνυμη εφημερίδα της Πάτρας (1882).

66. Γρ. Ξενόπουλος, ό.π., σ. 168.

Σελ. 592
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/593.gif&w=600&h=915

ίδρυση τους ανήκει κυρίως σε εξωφοιτητικούς παράγοντες, οι οποίοι και κηδεμονεύουν άμεσα ή έμμεσα τους συλλόγους.

Ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος» ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1890. Σύμφωνα με τον Κανονισμό του, ο οποίος συντάχθηκε τον Μάρτιο του 1891 και εγκρίθηκε με βασιλικό διάταγμα τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, σκοπός του ήταν «η όσον ένεστι, κατά τα πάτρια, σωματική και πνευματική επί τα βελτίω προκοπή των φοιτητών του Εθν. Πανεπιστημίου»67. Τους σκοπούς αυτούς θα πραγματοποιούσε ο σύλλογος με την ίδρυση γυμναστηρίων για τη σωματική άσκηση των φοιτητών, με την οργάνωση εκδρομών σε Ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους, με την ίδρυση βιβλιοθήκης και την έκδοση περιοδικού συγγράμματος, και ακόμη με μουσικές συναυλίες, φιλολογικά αναγνώσματα, παραστάσεις εθνικών δραμάτων, εθνικές γιορτές και αγώνες και άλλες σχετικές εκδηλώσεις, που θα απέβλεπαν στη συντήρηση της εθνικής μνήμης.

Τα μέλη του συλλόγου διακρίνονται σε τέσσερις κατηγορίες : τακτικά, αντεπιστέλλοντα, πάρεδρα και επίτιμα. Τακτικά μέλη μπορούσαν να είναι όλοι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου, αντεπιστέλλοντα όσοι φοιτητές έμεναν εκτός της έδρας του συλλόγου, πάρεδρα «οι εκ των λογίων δυνάμενοι να συντελέσωσιν εις τον σκοπόν του συλλόγου» και επίτιμα «οι διακρινόμενοι επί εξόχω παιδεία και διαπρεπεί κοινωνική θέσει». Τα μέλη που ανήκαν στις δύο τελευταίες κατηγορίες εκλέγονταν μετά από πρόταση δέκα τακτικών μελών με μυστική ψηφοφορία. Το διοικητικό συμβούλιο του συλλόγου ήταν ετήσιο και

αποτελούνταν από έντεκα μέλη: τον τακτικό πρόεδρο, δύο αντιπροέδρους, τον γενικό γραμματέα, τον ταμία, δύο ειδικούς γραμματείς, τον έφορο του

αναγνωστηρίου και της βιβλιοθήκης και τρεις συμβούλους. Προβλεπόταν επίσης ένας επίτιμος πρόεδρος, τη θέση του οποίου θα καταλάμβανε ο εκάστοτε πρύτανης του Πανεπιστημίου. Από τα έντεκα μέλη του διοικητικού συμβουλίου τα έξι τουλάχιστο (ο τακτικός πρόεδρος, οι δύο αντιπρόεδροι, ο ταμίας και δύο τουλάχιστο σύμβουλοι) εκλέγονταν «εκ των παρέδρων και επιτίμων μελών».

67. Ο Κανονισμός του συλλόγου δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως,

αρ. 312,8 Νοεμ. 1892 και αύτοτελώς σε φυλλάδιο με τον τίτλο: Κανονισμός του Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου μετά του εγκρίναντος αυτόν βασιλικού διατάγματος, Αθήνα 1892. Κατά το άρθρο 18 του Κανονισμού, η επέτειος ιδρύσεως του συλλόγου είναι η 18η Νοεμβρίου, ενώ κατά το άρθρο 28, ο σύλλογος φέρει σφραγίδα με την απεικόνιση του Παρθενώνα, «οίος περιγράφεται ότι ήτο το πάλαι», και τις λέξεις «Αρχαϊκός φοιτητικός σύλλογος. Αθήνησι 1890». Το επίθετο «αρχαϊκός» χρησιμοποιείται εδώ με τη σημασία του αρχαιότροπος, αρχαιοπρεπής.

Σελ. 593
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/594.gif&w=600&h=915

Είναι φανερό από τα παραπάνω ότι ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος» δεν ήταν ένα καθαρά φοιτητικό σωματείο. Όχι μόνο γιατί μέλη του μπορούσαν να είναι και μη φοιτητές, αλλά κυρίως γιατί τις σημαντικότερες θέσεις στο διοικητικό συμβούλιο κατείχαν εξωφοιτητικοί παράγοντες, οι οποίοι είχαν και την πλειοψηφία. Όσο για τους σκοπούς του συλλόγου, αυτοί συνέπιπταν σε μεγάλο βαθμό με εκείνους της λέσχης, πράγμα που δείχνει ότι τα όρια μεταξύ των δύο αυτών συλλογικών σωμάτων ήταν ασαφή.

Το πρώτο διοικητικό συμβούλιο του συλλόγου είχε πρόεδρο τον υφηγητή του Πανεπιστημίου Γεώργιο Κρέμο. Ηταν μια πράξη συμβολική, θα λέγαμε, με την οποία οι φοιτητές αναγνώριζαν τη στενή σχέση του συλλόγου με το Πανεπιστήμιο και επιζητούσαν, κατά κάποιον τρόπο, την πατρική προστασία του. Τις υπόλοιπες θέσεις του διοικητικού συμβουλίου κατέλαβαν έξι μάλλον διακεκριμένα πρόσωπα της αθηναϊκής κοινωνίας (ο λόγιος Σταμ. Βάλβης, ο γνωστός ιστοριοδίφης και λογοτέχνης Δημ. Καμπούρογλους, ο Γ. Τριγγέτας, ταμίας του Πανεπιστημίου, ο Σπ. Δάσιος, ο Γ. Ξενάκης και ο Σωκρ. Χειμώνιος) και τέσσερις φοιτητές, οι οποίοι κατέλαβαν τις θέσεις του γενικού γραμματέα, των δύο ειδικών γραμματέων και του εφόρου της βιβλιοθήκης και του

αναγνωστηρίου. Εκτός απ' αυτούς εκλέχθηκαν και δύο επίτιμοι αντιπρόεδροι: ο λόγιος Σπ. Παγανέλης και ο Ιω. Φωκιανός, διευθυντής του Κεντρικού Γυμναστηρίου. «Ισόβιος προστάτης του συλλόγου» αναδείχθηκε ο «βασιλόπαις Γεώργιος»68. Ανάλογη ήταν η σύνθεση και των επόμενων διοικητικών συμβουλίων του συλλόγου. Στις αρχαιρεσίες για την ανανέωσή του που έγιναν στα τέλη του 1892 εκλέχθηκαν, μεταξύ άλλων, ο γνωστός απόστρατος αξιωματικός Π. Κορωναίος, ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής Γ. Μιστριώτης, ο Δ. Γρ. Καμπούρογλους και ο αρχίατρος Β. Όρνστάιν69. Ο πρώτος το 1894 χρημάτισε και πρόεδρος του συλλόγου70.

Η δράση του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου» δεν είναι πολύ γνωστή. Φαίνεται πάντως ότι ελάχιστοι από τους στόχους που είχε θέσει στο καταστατικό του για την «επί τα βελτίω προκοπήν» των φοιτητών πραγματοποιήθηκαν. Από τις υπάρχουσες πληροφορίες συνάγεται ότι ήταν ένας τυπικός σύλλογος λογίων και ότι η κύρια δραστηριότητά του ήταν οι διαλέξεις και οι

εορταστικές εκδηλώσεις. Το 1891 καλείται να μιλήσει στον σύλλογο ο καθη-

68. Τα ονόματα των μελών του πρώτου διοικητικού συμβουλίου δημοσιεύονται στο

εξώφυλλο (σ. γ') του Κανονισμού του συλλόγου.

69. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 251,1 Δεκ. 1892.

70. Στο ίδιο, αρ. 81, 26 Μαρτ. 1894.

Σελ. 594
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 575
    

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'

    ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΠΝΕΥΜΑ

    ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΛΕΣΧΗ ΚΑΙ ΧΕΙΡΑΓΩΓΗΣΗ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

    Οι κινητοποιήσεις για την επανίδρυση της πανεπιστημιακής φάλαγγας στις

    αρχές της δεκαετίας του 1870 συμπίπτουν με μια σειρά προσπαθειών για τη δημιουργία φοιτητικών συλλόγων. Οι προσπάθειες αυτές δεν είναι μεμονωμένες. Εντάσσονται στο πλαίσιο μιας γενικότερης τάσης για τη σύμπηξη σωματείων (επαγγελματικών, επιστημονικών, μορφωτικών, τοπικών κλπ.), που εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση την εποχή αυτή και οφείλεται στη φιλελευθεροποίηση του πολιτικού συστήματος και την κατοχύρωση του δικαιώματος του «συνέρχεσθαι» και «συνεταιρίζεσθαι» από το Σύνταγμα του 1864 (άρθρα 10, II)1. Οι πληροφορίες μας για τους φοιτητικούς συλλόγους, που ιδρύονται μέσα στο γενικότερο κλίμα της «συλλογομανίας», προέρχονται κυρίως από τον τύπο της εποχής και σε ελάχιστες περιπτώσεις από καταστατικά τους

    εγκεκριμένα από τις αρμόδιες αρχές και δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Η έλλειψη αυτή δεν είναι κάτι περίεργο και ασυνήθιστο, αφού, κατά την επικρατέστερη τουλάχιστο άποψη, η υποβολή των καταστατικών των συλλόγων για έγκριση δεν ήταν υποχρεωτική, και πολλά σωματεία λειτουργούσαν χωρίς δημοσιευμένα καταστατικά2.

    Οι πρώτοι γνωστοί φοιτητικοί σύλλογοι μετά τη μεταπολίτευση του 1862

    εμφανίζονται στα τέλη της δεκαετίας αυτής. ιδρύονται από ομάδες φοιτητών που ανήκουν σε διάφορες σχολές και έχουν μορφωτικό και επιστημονικό χαρακτήρα. Το 1868 φοιτητές της Θεολογικής ζητούν από τη σχολή τους την άδεια να συστήσουν ένα θεολογικό σύλλογο με την επωνυμία «Ο Φώτιος»3.

    1. Τη θετική επίδραση του Συντάγματος του 1864 στα συλλογικά πράγματα επισημαίνει ο Ν. Σαρίπολος, ο οποίος είχε υποστηρίξει στην Εθνοσυνέλευση τα σχετικά άρθρα (Ν. Σαρίπολος, Πραγματείαι Συνταγματικού Δικαίου, ό.π., σ. 276, 281-282). Πβ. Χαρ. Γ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, ό.π., σ. 66 κ.εξ., 232 κ.εξ.

    2. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 232-237, 240-243.

    3. Δημ. Σ. Μπαλάνος, Ιστορία της Θεολογικής Σχολής, Αθήνα 1937, σ. 32, σημ. 6.