Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 588-607 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/588.gif&w=600&h=915

ανθρώπου με πατερναλιστικές τάσεις απέναντι στους φοιτητές, πέρασε κατόπιν υπό την κηδεμονία του Πανεπιστημίου με τη σύμφωνη γνώμη του ίδιου αλλά και των φοιτητών. Το φαινόμενο αυτό της κηδεμόνευσης, που παρατηρείται, όπως θα δούμε, και στους φοιτητικούς συλλόγους, δείχνει ότι οι πανεπιστημιακές αρχές, όπως και άλλοι αυτόκλητοι κηδεμόνες των φοιτητών, θεωρούσαν ότι οι τελευταίοι, λόγω του νεαρού της ηλικίας τους, δεν ήταν σε θέση να διαχειριστούν οι ίδιοι τα συλλογικά τους όργανα' χρειάζονταν την πατρική προστασία και χειραγώγηση του Πανεπιστημίου, πρωτίστως, το οποίο όφειλε και μπορούσε μέσω των καθηγητών του να καθορίσει κατά τον καλύτερο τρόπο το πλαίσιο λειτουργίας τους. Την άποψη αυτή όμως συμμερίζονταν απολύτως και οι φοιτητές, η τουλάχιστο ένα μεγάλο τμήμα τους, θεωρώντας ότι η κηδεμόνευση της λέσχης η άλλων συλλογικών σωμάτων τους από το Πανεπιστήμιο εξασφάλιζε σ' αυτά κοινωνική αίγλη, νομιμότητα, συνοχή, αλλά και κάποια οικονομική στήριξη.

Ωστόσο η κηδεμόνευση, όπως έδειξαν τα πράγματα, δεν ήταν ικανή να εμποδίσει τη λέσχη από εκδηλώσεις που θεωρούνταν ανοίκειες προς τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα της. Γι' αυτό έπρεπε να αναζητηθούν άλλες λύσεις που θα διασφάλιζαν την ήρεμη και ευπρεπή λειτουργία της. Μια τέτοια λύση ήταν η ανάδειξή της σε πανεπιστημιακό ίδρυμα, ελεγχόμενο άμεσα από το Πανεπιστήμιο, και προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση στρέφονται οι προσπάθειες των πανεπιστημιακών αρχών από τις αρχές του 20ού αιώνα. Έτσι, γύρω στο 1905 ο πρύτανης Σπ. Λάμπρος θα υποβάλει στη Βουλή νομοσχέδιο για τη δημιουργία «Ακαδημαϊκής Λέσχης», έχοντας και τη σύμφωνη γνώμη μιας επιτροπής φοιτητών48. Το νομοσχέδιο αυτό δεν ψηφίστηκε. Την ίδια τύχη είχε και ένα άλλο παρόμοιο νομοσχέδιο που συντάχθηκε λίγα χρόνια αργότερα49. Οι σχετικές προσπάθειες θα ευοδωθούν το 1909, οπότε συσταίνεται η γνωστή πανεπιστημιακή λέσχη50.

ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ

Οι πρωτοβουλίες για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης συνοδεύονται από ανάλογες προσπάθειες για τη σύσταση φοιτητικών συλλόγων. Οι διαφορές με-

48. Το κείμενο του νομοσχεδίου δημοσιεύεται στην πρυτανική λογοδοσία του Σπ. Λάμπρου, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907, σ. 62-63· πβ. σ. 27-28.

49. Μ. Κατσαράς, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909, σ. 36.

50. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τεύχος Α', αρ. 270, 19 Νοεμ. 1909, σ. 1126 (νόμος ,ΓΥΙΓ', 16 Νοεμ. 1909).

Σελ. 588
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/589.gif&w=600&h=915

μεταξύ των δύο αυτών σωμάτων είναι τυπικές. Ενώ η λέσχη είναι απλώς ένας τόπος συγκέντρωσης προσώπων, οι σύλλογοι έχουν μια πολυμορφία και παρουσιάζουν μεγαλύτερη κινητικότητα. Έχουν όμως τους ίδιους σκοπούς και συχνά την ίδια διοικητική δομή, ενώ κατευθύνονται όχι σπάνια από τα ίδια πρόσωπα.

Όπως είδαμε παραπάνω, οι πρώτοι σύλλογοι κάνουν την εμφάνισή τους στα τέλη της δεκαετίας του 1860. Δημιουργούνται από μικρές ομάδες φοιτητών που ανήκουν κατά κανόνα σε μία σχολή και έχουν σκοπό να συμβάλουν στην πνευματική και επιστημονική ανάπτυξη των μελών τους. Τέτοιοι σύλλογοι θα συνεχίσουν να ιδρύονται και αργότερα, όπως δείχνει η περίπτωση του «Φιλολογικού Φοιτητικού Συλλόγου», ο οποίος μαρτυρείται τον Ιούλιο του 189251.

Μια άλλη κατηγορία φοιτητικών συλλόγων, με διαφορετικό χαρακτήρα, είναι οι τοπικοί. Πρόκειται για συλλόγους που δημιουργούνται στην Αθήνα αλλά και σε άλλες επαρχιακές πόλεις από φοιτητές με κοινή γεωγραφική καταγωγή. Στοιχείο ενότητας αλλά και διαφοροποίησης, ο τόπος καταγωγής παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη ζωή των φοιτητών που είναι εγκατεστημένοι στην Αθήνα, δημιουργώντας από τη μια μεριά ομαδοποιήσεις και αλληλεγγυότητες, που εκφράζονται με τη συγκατοίκηση52, την κοινή παρουσία σε φοιτητικές και κοινωνικές εκδηλώσεις53, τη συνεργασία και αλληλοϋποστήριξη,

51. Βλ. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 184, 5 Ιουλ. 1892, όπου ανακοινώνεται η έναρξη ενός ποιητικού αγώνα που έχει προκηρύξει ο σύλλογος με βραβείο 25 δρχ.· τα έργα έπρεπε να είναι γραμμένα σε καθαρεύουσα γλώσσα και να μην υπερβαίνουν τους 150 στίχους. Μνεία του συλλόγου βλ. και στο βιβλίο της Ματούλας Χ. Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 487. Πβ. Σπ. Λουκάτος, «Η φοιτητική κοινότητα», ό.π., σ. 306.

52. Μια εικόνα των συγκατοικήσεων μας δίνει ο συγγραφέας της Στρατιωτικής Ζωής εν Ελλάδι: «Εις του Λαμπράκη την οικίαν (...) πέντε δωμάτια είναι ενοικιασμένα εις μαθητάς και φοιτητάς· το εν κατοικείται από δύο Μυτιληναίους και ένα Κωνσταντινουπολίτην το δεύτερον από ένα Βαρναίον και ένα Τραπεζούντιον το τρίτον από νέον εικοσαετή εκ Περγάμου (...)· εις το τέταρτον δωμάτιον δύο αδελφοί κάτισχνοι και ωχροί, Ιωαννίται λεγόμενοι αλλά Ζαγορίσιοι όντες, την νύκτα όλην μελετούν και την ημέραν όλην είναι άφαντοι...». Η Στρατιωτική Ζωή εν Ελλάδι, επιμ. Mario Vitti, Αθήνα, Ερμής, 1977, σ. 17.

53. Σημειώνω δύο τέτοια παραδείγματα. Το 1895, στην κηδεία του ποιητή Αχιλλέα Παράσχου, καταθέτουν χωριστά στεφάνια οι Κρήτες, οι Χίοι και οι Σάμιοι φοιτητές (εφ. Εστία, αρ. 324,28 Ιαν. 1895),ένώ το 1897, στα «Γαλβανικά»,η επιτροπή που κατευθύνει τις κινητοποιήσεις κατά του καθηγητή Γαλβάνη συγκροτείται από φοιτητές που εκπροσωπούν όλες τις γεωγραφικές περιφέρειες (εδώ, σ. 614). Ο τόπος καταγωγής

αποτελούσε επίσης στοιχείο ταυτότητας και αναγνώρισης των φοιτητών, όπως δείχνει

Σελ. 589
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/590.gif&w=600&h=915

και από την άλλη ανταγωνισμούς και τριβές μεταξύ ομάδων φοιτητών με διαφορετική γεωγραφική καταγωγή. Οι συμπεριφορές αυτές οικοδομούνται στη βάση των διαφορετικών συνηθειών και παραστάσεων που κουβαλάει κάθε φοιτητής από την πατρίδα του. «Έκαστος φέρει μεθ' εαυτού (...) το παρελθόν του ολόκληρον, από του οποίου δεν δύναται ν' αποχωρισθή· αναχωρών

εγκλείει εντός του κιβωτίου του μετά των ενδυμάτων του και ολίγην ατμόσφαιραν του τόπου του...»54. Οι τοπικές ιδιαιτερότητες θα αμβλυνθούν στο

αστικό περιβάλλον της πρωτεύουσας, χωρίς όμως να εξαφανιστούν ποτέ, διαιωνίζοντας το φαινόμενο του τοπικισμού - του «ολέθριου φυλετισμού», όπως τον αποκαλεί το 1887 ο Γ. Στρατήγης, που διαιρεί τους φοιτητές «εις Πελοποννησίους και Στερεοελλαδίτας, εις Θεσσαλούς και Ηπειρώτας, εις Μικρασιάτας και Μακεδόνας, εις Κρήτας και Θράκας»55. Έκφραση του στοιχείου της τοπικής ιδιαιτερότητας αποτελούν οι τοπικοί φοιτητικοί σύλλογοι, που ιδρύονται στην Αθήνα την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, με σκοπό την καλλιέργεια δεσμών φιλίας και αλληλεγγύης μεταξύ των μελών τους και την πνευματική τους ανάπτυξη.

Τέτοιοι γνωστοί σύλλογοι είναι: ο Πατραϊκός σύλλογος (1893)56,ο «Ηπειρωτικός Φοιτητικός Σύνδεσμος» (1894)57 και ο Σύνδεσμος Μεσσηνίων Φοιτητών (1896)58. Ένας παρόμοιος σύλλογος, ο «Φοιτητικός Σύλλογος η Ανάπτυξις», ιδρύεται το 1893 με έδρα τη Χαλκίδα. Σύμφωνα με το καταστατικό του, που εγκρίθηκε από το υπουργείο Εσωτερικών τον Μάιο του 1893 και δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως'9, σκοπός του είναι «η υπό ηθικήν, επιστημονικήν και κοινωνικήν έποψιν ανάπτυξις των μελών αυτού»· οι

με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο το διήγημα του Μιχαήλ Μητσάκη, «Παρά την δεξαμενήν», όπου τα πρόσωπα δεν αναφέρονται με το όνομά τους αλλά με το γεωγραφικό τους επίθετο: «ο Ρουμελιώτης», «ο Τριπολιτσιώτης», ο «Λακεδαιμόνιος». Μιχαήλ Μητσάκης, Το έργο του, εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια Μιχ. Περάνθη, Αθήνα, Εστία, 1956, σ. 113-122.

54. Α. Π. Κουρτίδης, «Επανέρχονται»,Εστία 14,1882, σ. 618.

55. Γεώρ. Κ. Στρατήγης, «Ο φοιτητής (1837-1887)», Εβδομάς, 'έτος Δ', αρ. 38, 17 Οκτ. 1887, σ. 3.

56. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 540,20 Σεπτ. 1893. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 307.

57. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 295, 7 Νοεμ. 1894 και αρ. 308, 27 Νοεμ. 1894.

58. Από τα Πρακτικά της Συγκλήτου (23 Δεκ. 1896) πληροφορούμαστε ότι μεσσήνιοι φοιτητές ζήτησαν από τον πρύτανη να επικυρώσει τον Κανονισμό του Συνδέσμου τους, αλλά αυτός αρνήθηκε με το αιτιολογικό ότι δεν είχε το δικαίωμα, πράγμα που οδήγησε στη δημιουργία επεισοδίων.

59. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 98, 29 Μαΐου 1893, σ. 499-500. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 307.

Σελ. 590
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/591.gif&w=600&h=915

πολιτικές συζητήσεις «απαγορεύονται εντελώς» στο κατάστημα του συλλόγου. Εκτός από τις παραπάνω πρωτοβουλίες, φοιτητές και διπλωματούχοι του Πανεπιστημίου, με το ζωηρό ενδιαφέρον που έχουν πάντα για τα τοπικά ζητήματα, κινητοποιούνται για τη συσπείρωση σε τοπικά σωματεία των συμπατριωτών τους που ζουν στην Αθήνα60.

Την ίδια εποχή επιχειρείται από φοιτητές η ίδρυση συλλόγων που φιλοδοξούν να εκπροσωπήσουν το σύνολο του φοιτητικού σώματος. Μια τέτοια προσπάθεια, που κινείται όμως ακόμη στο μεταίχμιο του τοπικού και του καθολικού, αντιπροσωπεύει ο λεγόμενος «Σύλλογος των Φοιτητών», που ιδρύθηκε το 1883 από ομάδα επτανήσιων φοιτητών61. Μεταξύ των πρωτεργατών ήταν ο Ευστάθιος Βερροιώτης, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Πλάτων Δρακούλης και ο Νικόλαος Σταματέλος : πρόσωπα λίγο η πολύ γνωστά από τη μεταγενέστερη σταδιοδρομία τους62. Σκοπός του συλλόγου ήταν «η διά συζητήσεων επιστημονικών θεμάτων αμοιβαία ανάπτυξις της προς μάθησιν και πρόοδον ικανότητος του σπουδαστού»63. Επίσημα ο σύλλογος εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 1883' είχε αρχίσει να λειτουργεί όμως λίγο νωρίτερα, αφού στις 19 Νοεμβρίου ένα από τα ιδρυτικά μέλη του, ο Ευστάθιος Βερροιώτης, διάβασε στον σύλλογο το ηθικοδιδακτικό μυθιστόρημα Σελίδες εκ του κοινωνικού βίου η καταστροφή ενός σπουδαστού, στο οποίο αναφερθήκαμε ήδη64. Τα εγκαίνια του συλλόγου τελέστηκαν πανηγυρικά στην αίθουσα του Βαρβακείου με εκφωνήσεις λόγων και ποιημάτων. Ο πρόεδρος του συλλόγου Ευστ. Βερροιώτης μίλησε για τους λόγους που οδήγησαν στην ίδρυση του συλλόγου,

60. Το 1867 φοιτητές από τη Μακεδονία ιδρύουν στην Αθήνα Μακεδονικό σύλλογο (Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Γ', Αθήνα χ.χ., σ. 395), ενώ το 1883 με πρωτοβουλία φοιτητών και διδακτόρων από την Άνδρο ιδρύεται στην Αθήνα ο Σύλλογος Ανδρίων (Λεων. Ευκλ. Μπίστης, «"Ξεφυλλίζοντας τα παληά", Αναμνήσεις από την ζωήν της Άνδρου, 1877-1911», Ανδριακά Χρονικά, τ. 16, Αθήνα 1964, σ. 56).

61. Στη συλλογική αυτή προσπάθεια των επτανήσιων φοιτητών αναφέρεται, πολλά χρόνια αργότερα, ο Γρ. Ξενόπουλος στο έργο του Η ζωή μου σαν μυθιστόρημα. Αυτοβιογραφία (=Γρηγόριος Ξενόπουλος, Άπαντα, τ. Α', Αθήνα, Μπίρης, 1958, σ. 167-168). Βλ. και Γιώργος Ανδρειωμένος, Τω φίλω Νικ.. Σταματέλω (Ένα λεύκωμα με άγνωστα ιδιόχειρα ποιήματα των Παλαμά, Ξενόπουλου, Νιρβάνα, Χατζόπουλου κ.ά.), Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 1996, σ. 19-20,81-82,86-87,108-110.

62. Ο Βερροιώτης και ο Σταματέλος κατάγονταν από τη Λευκάδα και είχαν εγγραφεί το 1882 στην Ιατρική ο πρώτος και στη Νομική ο δεύτερος. Ο Ξενόπουλος ήταν πρωτοετής φοιτητής της Φιλοσοφικής, ενώ ο Δρακούλης, από την Ιθάκη, φοιτούσε από το 1880 στη Νομική.

63. εφ. Αιών, αρ. 4340, 7 Δεκ. 1883.

64. Βλ. παραπάνω, σημ. 21.

Σελ. 591
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/592.gif&w=600&h=915

ενώ ο Πλάτων Δρακούλης για την κοινωνική λειτουργία και ωφέλεια των σωματείων. Με ανάλογο θέμα μίλησε και ένας άλλος επτανήσιος φοιτητής, ο Καραβίας, ενώ ο Ν. Σταματέλος, αντιπρόεδρος του συλλόγου, απάγγειλε ένα πατριωτικό ποίημα. Στα διαλείμματα στρατιωτική μπάντα παιάνιζε εθνικά άσματα. Τα εγκαίνια έκλεισαν με την τέλεση συμποσίου, όπου έγιναν προπόσεις «υπέρ του μεγαλείου του ελληνικού Κράτους και της επεκτάσεως των ορίων αυτού (...), υπέρ της απελευθερώσεως των δούλων αδελφών, υπέρ της προόδου του Συλλόγου και της διανοητικής αναπτύξεως της φοιτώσης νεολαίας»65.

Η φιλοδοξία του συλλόγου να απευθυνθεί σε όλους τους «σπουδαστές» δεν υλοποιήθηκε. Στην πραγματικότητα ο «Σύλλογος των Φοιτητών» δεν ήταν παρά μια «φιλολογική» παρέα, παρόμοια με πολλές άλλες που λειτουργούσαν την εποχή αυτή στην Αθήνα, η οποία εκπροσωπούσε σχεδόν αποκλειστικά τα ιδρυτικά μέλη του και μερικούς ακόμη συντοπίτες τους. Η κύρια δραστηριότητα του συλλόγου ήταν οι βραδινές συνεδριάσεις σε μια αίθουσα του Δημοτικού σχολείου θηλέων της Νεάπολης, όπου μέλη του συλλόγου διάβαζαν τα πρωτόλεια πονήματά τους. Η ζωή του συλλόγου ήταν αρκετά σύντομη. «Μ' όλους τους καλούς οιωνούς, που χαιρέτησαν την ίδρυσή του», σημειώνει ο Ξενόπουλος, «ο σύλλογος μας διαλύθηκε στο χρόνο. Δε θυμούμαι τώρα για ποιο ζήτημα διαιρεθήκαμε, μαλώσαμε -δεν ήταν, βλέπετε μόνο η φιλολογική μας παρέα, είχαν έρθει και ξένοι- κι' ύστερ' από μια θυελλώδη συνεδρίαση, που έπεσαν και μερικές μπαστουνιές, δεν κάναμε άλλη»66.

Οι προσπάθειες για τη σύμπηξη φοιτητικών συλλόγων με καθολικό χαρακτήρα πυκνώνουν στη δεκαετία του 1890. Πραγματικά μέσα σε μια τετραετία, από το 1890 ως το 1894, ιδρύονται διαδοχικά τέσσερις τέτοιοι σύλλογοι: ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος», η «Φοιτητική Ένωσις», ο «Σύνδεσμος Ελλήνων Σπουδαστών» και η «Εταιρία Φοιτητών» η «Φοιτητική Εταιρία». Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι σύλλογοι αυτοί δεν είναι καθαρά φοιτητικοί. Όπως και στην περίπτωση της φοιτητικής λέσχης, η πρωτοβουλία για την

65. Την τελετή των εγκαινίων περιγράφει η εφ. Αιών, αρ. 4347, 16 Δεκ. 1883- πβ.

αρ. 4340, 7 Δεκ. 1883 και αρ. 4343,12 Δεκ. 1883. Η εφημερίδα αντιμετωπίζει με συμπάθεια την πρωτοβουλία των φοιτητών, πιθανώς και λόγω των στενών σχέσεων του

εκδότη της Τιμ. Φιλήμονα με μέλη του συλλόγου και ειδικότερα με τον Δρακούλη, ο οποίος δημοσιογραφούσε στον Αιώνα· βλ. Παν. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α', Αθήνα, Γνώση, 1990, σ. 163. Στην περιγραφή της τελετής από τον Αιώνα αναφέρεται ότι ο Δρακούλης τελείωσε την ομιλία του με το «Επί τα πρόσω!», που παραπέμπει στην ομώνυμη εφημερίδα της Πάτρας (1882).

66. Γρ. Ξενόπουλος, ό.π., σ. 168.

Σελ. 592
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/593.gif&w=600&h=915

ίδρυση τους ανήκει κυρίως σε εξωφοιτητικούς παράγοντες, οι οποίοι και κηδεμονεύουν άμεσα ή έμμεσα τους συλλόγους.

Ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος» ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1890. Σύμφωνα με τον Κανονισμό του, ο οποίος συντάχθηκε τον Μάρτιο του 1891 και εγκρίθηκε με βασιλικό διάταγμα τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, σκοπός του ήταν «η όσον ένεστι, κατά τα πάτρια, σωματική και πνευματική επί τα βελτίω προκοπή των φοιτητών του Εθν. Πανεπιστημίου»67. Τους σκοπούς αυτούς θα πραγματοποιούσε ο σύλλογος με την ίδρυση γυμναστηρίων για τη σωματική άσκηση των φοιτητών, με την οργάνωση εκδρομών σε Ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους, με την ίδρυση βιβλιοθήκης και την έκδοση περιοδικού συγγράμματος, και ακόμη με μουσικές συναυλίες, φιλολογικά αναγνώσματα, παραστάσεις εθνικών δραμάτων, εθνικές γιορτές και αγώνες και άλλες σχετικές εκδηλώσεις, που θα απέβλεπαν στη συντήρηση της εθνικής μνήμης.

Τα μέλη του συλλόγου διακρίνονται σε τέσσερις κατηγορίες : τακτικά, αντεπιστέλλοντα, πάρεδρα και επίτιμα. Τακτικά μέλη μπορούσαν να είναι όλοι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου, αντεπιστέλλοντα όσοι φοιτητές έμεναν εκτός της έδρας του συλλόγου, πάρεδρα «οι εκ των λογίων δυνάμενοι να συντελέσωσιν εις τον σκοπόν του συλλόγου» και επίτιμα «οι διακρινόμενοι επί εξόχω παιδεία και διαπρεπεί κοινωνική θέσει». Τα μέλη που ανήκαν στις δύο τελευταίες κατηγορίες εκλέγονταν μετά από πρόταση δέκα τακτικών μελών με μυστική ψηφοφορία. Το διοικητικό συμβούλιο του συλλόγου ήταν ετήσιο και

αποτελούνταν από έντεκα μέλη: τον τακτικό πρόεδρο, δύο αντιπροέδρους, τον γενικό γραμματέα, τον ταμία, δύο ειδικούς γραμματείς, τον έφορο του

αναγνωστηρίου και της βιβλιοθήκης και τρεις συμβούλους. Προβλεπόταν επίσης ένας επίτιμος πρόεδρος, τη θέση του οποίου θα καταλάμβανε ο εκάστοτε πρύτανης του Πανεπιστημίου. Από τα έντεκα μέλη του διοικητικού συμβουλίου τα έξι τουλάχιστο (ο τακτικός πρόεδρος, οι δύο αντιπρόεδροι, ο ταμίας και δύο τουλάχιστο σύμβουλοι) εκλέγονταν «εκ των παρέδρων και επιτίμων μελών».

67. Ο Κανονισμός του συλλόγου δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως,

αρ. 312,8 Νοεμ. 1892 και αύτοτελώς σε φυλλάδιο με τον τίτλο: Κανονισμός του Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου μετά του εγκρίναντος αυτόν βασιλικού διατάγματος, Αθήνα 1892. Κατά το άρθρο 18 του Κανονισμού, η επέτειος ιδρύσεως του συλλόγου είναι η 18η Νοεμβρίου, ενώ κατά το άρθρο 28, ο σύλλογος φέρει σφραγίδα με την απεικόνιση του Παρθενώνα, «οίος περιγράφεται ότι ήτο το πάλαι», και τις λέξεις «Αρχαϊκός φοιτητικός σύλλογος. Αθήνησι 1890». Το επίθετο «αρχαϊκός» χρησιμοποιείται εδώ με τη σημασία του αρχαιότροπος, αρχαιοπρεπής.

Σελ. 593
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/594.gif&w=600&h=915

Είναι φανερό από τα παραπάνω ότι ο «Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος» δεν ήταν ένα καθαρά φοιτητικό σωματείο. Όχι μόνο γιατί μέλη του μπορούσαν να είναι και μη φοιτητές, αλλά κυρίως γιατί τις σημαντικότερες θέσεις στο διοικητικό συμβούλιο κατείχαν εξωφοιτητικοί παράγοντες, οι οποίοι είχαν και την πλειοψηφία. Όσο για τους σκοπούς του συλλόγου, αυτοί συνέπιπταν σε μεγάλο βαθμό με εκείνους της λέσχης, πράγμα που δείχνει ότι τα όρια μεταξύ των δύο αυτών συλλογικών σωμάτων ήταν ασαφή.

Το πρώτο διοικητικό συμβούλιο του συλλόγου είχε πρόεδρο τον υφηγητή του Πανεπιστημίου Γεώργιο Κρέμο. Ηταν μια πράξη συμβολική, θα λέγαμε, με την οποία οι φοιτητές αναγνώριζαν τη στενή σχέση του συλλόγου με το Πανεπιστήμιο και επιζητούσαν, κατά κάποιον τρόπο, την πατρική προστασία του. Τις υπόλοιπες θέσεις του διοικητικού συμβουλίου κατέλαβαν έξι μάλλον διακεκριμένα πρόσωπα της αθηναϊκής κοινωνίας (ο λόγιος Σταμ. Βάλβης, ο γνωστός ιστοριοδίφης και λογοτέχνης Δημ. Καμπούρογλους, ο Γ. Τριγγέτας, ταμίας του Πανεπιστημίου, ο Σπ. Δάσιος, ο Γ. Ξενάκης και ο Σωκρ. Χειμώνιος) και τέσσερις φοιτητές, οι οποίοι κατέλαβαν τις θέσεις του γενικού γραμματέα, των δύο ειδικών γραμματέων και του εφόρου της βιβλιοθήκης και του

αναγνωστηρίου. Εκτός απ' αυτούς εκλέχθηκαν και δύο επίτιμοι αντιπρόεδροι: ο λόγιος Σπ. Παγανέλης και ο Ιω. Φωκιανός, διευθυντής του Κεντρικού Γυμναστηρίου. «Ισόβιος προστάτης του συλλόγου» αναδείχθηκε ο «βασιλόπαις Γεώργιος»68. Ανάλογη ήταν η σύνθεση και των επόμενων διοικητικών συμβουλίων του συλλόγου. Στις αρχαιρεσίες για την ανανέωσή του που έγιναν στα τέλη του 1892 εκλέχθηκαν, μεταξύ άλλων, ο γνωστός απόστρατος αξιωματικός Π. Κορωναίος, ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής Γ. Μιστριώτης, ο Δ. Γρ. Καμπούρογλους και ο αρχίατρος Β. Όρνστάιν69. Ο πρώτος το 1894 χρημάτισε και πρόεδρος του συλλόγου70.

Η δράση του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου» δεν είναι πολύ γνωστή. Φαίνεται πάντως ότι ελάχιστοι από τους στόχους που είχε θέσει στο καταστατικό του για την «επί τα βελτίω προκοπήν» των φοιτητών πραγματοποιήθηκαν. Από τις υπάρχουσες πληροφορίες συνάγεται ότι ήταν ένας τυπικός σύλλογος λογίων και ότι η κύρια δραστηριότητά του ήταν οι διαλέξεις και οι

εορταστικές εκδηλώσεις. Το 1891 καλείται να μιλήσει στον σύλλογο ο καθη-

68. Τα ονόματα των μελών του πρώτου διοικητικού συμβουλίου δημοσιεύονται στο

εξώφυλλο (σ. γ') του Κανονισμού του συλλόγου.

69. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 251,1 Δεκ. 1892.

70. Στο ίδιο, αρ. 81, 26 Μαρτ. 1894.

Σελ. 594
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/595.gif&w=600&h=915

καθηγητής Κάρολος Φλέγελ, «μέλος διαφόρων γεωγραφικών Εταιριών της Ευρώπης»71. Τον ίδιο χρόνο μέλη του συλλόγου παρουσιάζουν ένα θεατρικό έργο: την πρώτη πράξη του Εμπόρου της Βενετίας και μια σκηνή από τους Πέρσες του Αισχύλου στο πρωτότυπο72. Γνωστός είναι επίσης ο πανηγυρικός εορτασμός της πρώτης αμφιετηρίδας του συλλόγου σε αίθουσα του Πανεπιστημίου, κατά τον οποίο μίλησε ο πρόεδρος του Γ. Κρέμος και απαγγέλθηκε ένα ποίημα του Ραγκαβή με τον τίτλο «Προς τους Έλληνας Φοιτητάς»73. Στις 25 Μαρτίου 1892 ο σύλλογος οργανώνει πανηγυρική εκδήλωση στο Ζάππειο με ομιλητή τον καθηγητή Νεοκλή Καζάζη και μια ανάλογη την επόμενη ημέρα στον Πειραιά74 , ενώ τον Οκτώβριο η Σύγκλητος παραχωρεί στον σύλλογο αίθουσα του Πανεπιστημίου «διά να εορτάση εν αυτή τους αργυρούς γάμους των Βασιλέων»75. Παρόμοιες εκδηλώσεις γίνονται και τον επόμενο χρόνο. Τον Οκτώβριο του 1893 οργανώνεται εσπερίδα με ομιλητή τον Ξ. Ζυγούρα, ενώ τον Νοέμβριο γίνεται στο Ζάππειο η γιορτή του συλλόγου με ένα πλούσιο πρόγραμμα: ομιλίες των καθηγητών Πανεπιστημίου Κ. Βουσάκη και Ν. Καζάζη και του Σταμ. Βάλβη, απαγγελίες ποιημάτων, εκτέλεση μουσικών συνθέσεων76. Η τελευταία γνωστή μας εκδήλωση του συλλόγου είναι ο εορτασμός της επετείου της 25ης Μαρτίου 1894 στην Εταιρεία των Φίλων του Λαού με ομιλητή τον Τιμ. Φιλήμονα77.

Για τον δεύτερο γνωστό σύλλογο, τη «Φοιτητική Ένωσι», διαθέτουμε πε-

71. Βλ. έντυπη πρόσκληση του συλλόγου στον Σ. Α. Κουμανούδη [1891] να παραστεί στην ομιλία. Εθνική Βιβλιοθήκη, Τμήμα Χειρογράφων, Αρχείο Κουμανούδη, φάκ. 26 (1140), αρ. έγγρ. 65 (η σχετική πληροφορία από τον κατάλογο του Αρχείου που έχει συντάξει η Σοφία Ματθαίου). Στο ίδιο Αρχείο υπάρχει δίπλωμα ανακήρυξης του Κουμανούδη σε επίτιμο μέλος του συλλόγου (Δεκ. 1892) και σχετικό έγγραφο, τα οποία υπογράφονται από τον πρόεδρο του συλλόγου Σταμ. Βάλβη. Ό.π., φάκ. 12 Γ' (1114 Γ'), αρ. έγγρ. 3, και φάκ. 2 (1104), αρ. έγγρ. 202.

72. Βλ. Γιάννης Σιδέρης, Ιστορία του νέου ελληνικού θεάτρου 1794-1944, τ. Α', 17941908, Αθήνα, Καστανιώτης, 1990, σ. 210-211.

73. περ. Απόλλων 7,1891, σ. 173.

74. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 81,24 Μαρτ. 1892. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 306-307.

75. Π.Σ., 10 Οκτ. 1892 (συνεδρ. β').

76. Εφημερίς του Λαού, αρ. 1, 24 Οκτ. 1893 και εφ. Επιθεώρησις, αρ. 576, 26 Οκτ. 1893 και αρ. 610, 29 Νοεμ. 1893· πβ. αρ. 609, 28 Νοεμ. 1893, όπου προαναγγέλλεται ότι στην εκδήλωση θα συγκεντρωθεί «το άνθος της Αθηναϊκής κοινωνίας» και πιθανώς «να φωτογραφηθώσι πάντες». Επίσης, τον Νοέμβριο του 1893 ο σύλλογος οργάνωσε παράσταση με τη «Φαύστα» του Δημ. Βερναρδάκη (εφ. Επιθεώρησις, αρ. 592,11 Νοεμ. 1893).

77. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 81,26 Μαρτ. 1894.

Σελ. 595
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/596.gif&w=600&h=915

περισσότερες πληροφορίες, χάρη σ' ένα χρονικό που δημοσιεύθηκε στο Ημερολόγιον των Φοιτητών, το οποίο εξέδωσε στα τέλη του 1891 η «Φοιτητική Ένωσις»78. Σύμφωνα με το χρονικό αυτό, που έχει γραφτεί από τον ταμία του συλλόγου Ευάγγελο Νικολαΐδη, φοιτητή της Νομικής, η ίδρυσή του έγινε με πρωτοβουλία μιας μικρής ομάδας φοιτητών. Οι τελευταίοι συναντήθηκαν τον Απρίλιο του 1891 και αντάλλαξαν απόψεις σχετικά με την ίδρυση ενός σωματείου, που θα είχε σκοπό «την αδελφικήν συνένωσιν των Ελλήνων φοιτητών και την από κοινού συνεργασίαν προς μόρφωσιν, ανάπτυξιν και φρονημάτισιν αυτών χάριν του μεγαλείου της πατρίδος». Τον ίδιο μήνα οι «φιλοπάτριδες»

εκείνοι νέοι ξαναβρέθηκαν και αφού συνέταξαν «στιγμιαίως» ένα στοιχειώδη Κανονισμό, προχώρησαν στη σύσταση της «Φοιτητικής Ενώσεως». Στις αρχαιρεσίες που ακολούθησαν αναδείχθηκαν «διά βοής» («βοή και ου ψήφω κατ'

αρχαϊκώτατον τρόπον») πρόεδρος ο υφηγητής του Πανεπιστημίου Π. Καρολίδης και αντιπρόεδρος ο Γ. Αντωνόπουλος.

Το γεγονός ότι η «Φοιτητική Ένωσις» δημιουργήθηκε λίγους μήνες μετά την ίδρυση του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου» επιτρέπει την υπόθεση ότι οι δύο σύλλογοι ήταν ανταγωνιστικοί μεταξύ τους. Αυτό συνάγεται έμμεσα και από ορισμένα διαφοροποιητικά στοιχεία στην πορεία και τη δράση τους, για τα οποία θα μιλήσουμε παρακάτω. Και στην περίπτωση της «Φοιτητικής Ενώσεως», πάντως, έχουμε να κάνουμε με έναν κηδεμονευόμενο σύλλογο. Μολονότι η πρωτοβουλία για την ίδρυσή του ανήκει σε ομάδα φοιτητών, στις

78. Ευάγγελος Γ. Νικολαΐδης, «Ιστορία Φοιτητικής Ενώσεως. Παρελθόν-Ενεστώς», Ημερολόγιον των Φοιτητών του 1892 (τους, έτος πρώτον, εκδ. της «Φοιτητικής Ενώσεως», Αθήνα 1891, σ. 7-21. Το Ημερολόγιο είχε ως κύριο σκοπό να δώσει στους φοιτητές πρακτικές πληροφορίες για το Πανεπιστήμιο και τις σπουδές τους. Έτσι,

εκτός από το χρονικό της «Φοιτητικής Ενώσεως», δημοσιεύονται στον ίδιο τόμο: το ιδρυτικό διάταγμα του Πανεπιστημίου (1837) και το διάταγμα του 1862 με το οποίο το Πανεπιστήμιο μετονομάστηκε από «Πανεπιστήμιον του Όθωνος» σε «Εθνικόν Πανεπιστήμιον», αναγραφή των πανεπιστημιακών αρχών του έτους 1891 -92, κατάλογος των καθηγητών και υφηγητών και πρόγραμμα των μαθημάτων τους, μια σύντομη ιστορία του Πανεπιστημίου με κύριο βοήθημα το Χρονικόν του I. Πανταζίδη (γραμμένο από τον Γ. Βυζαντινό, τελειόφοιτο της Φιλολογίας), ένα άρθρο «Περί του οργανισμού των διαφόρων Πανεπιστημίων του κόσμου» (του Σπυρίδωνος Α. Παπαφράγκου, φοιτητή της Νομικής), κατάλογος των πρυτάνεων του Πανεπιστημίου και αριθμητικός πίνακας των

εγγραφέντων φοιτητών (1837-1891), ένα ανθολόγιο της πανεπιστημιακής νομοθεσίας και, τέλος, πίνακας με τις εορτάσιμες ημέρες και διακοπές του Πανεπιστημίου και ημερολόγιο του 1892. Ένα άλλο «φοιτητικό» Ημερολόγιο κυκλοφόρησε το 1894 (Ημε

ρολόγιον των Φοιτητών του έτους 1895, υπό Σ. Ματσούκα και Σ. Κανουτά, Φοιτητών της Νομικής, έτος πρώτον, Αθήνα 1894), αλλά αυτό δεν ήταν παρά ένα συνηθισμένο ημερολόγιο ποικίλης ύλης.

Σελ. 596
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/597.gif&w=600&h=915

πρώτες κιόλας αρχαιρεσίες οι φοιτητές έκριναν σκόπιμο, όπως είδαμε, να αναθέσουν την προεδρία σ' έναν υφηγητή του Πανεπιστημίου και την αντιπροεδρία στον γνωστό «φοιτητοπατέρα» Γ. Αντωνόπουλο. Η εξάρτηση του συλλόγου από το Πανεπιστήμιο θα επιβεβαιωθεί στις νέες αρχαιρεσίες που θα γίνουν τον Σεπτέμβριο του 1891, όπου θα εκλεγούν και στις δύο παραπάνω θέσεις πανεπιστημιακοί: πρόεδρος ο καθηγητής Ν. Γουναράκης και αντιπρόεδρος ο υφηγητής και γραμματέας του Πανεπιστημίου Κ. Πολυγένης79.

Σχετικά με τις δραστηριότητες της «Φοιτητικής Ενώσεως», γνωρίζουμε ότι τον Μάιο και Ιούνιο του 1891 οργανώνει εκπαιδευτικές εκδρομές σε διάφορα μέρη (Αίγινα, Μέθανα και Πόρο, Σαλαμίνα, Ελευσίνα), στις οποίες συμμετέχουν, μαζί με τους φοιτητές, ο πρύτανης Γ. Μιστριώτης και καθηγητές του Πανεπιστημίου80. Το φθινόπωρο η «Φοιτητική Ένωσις» μετακομίζει «από του ταπεινού κατά την Βάθην γραφείου της» σε μια ευρύχωρη οικία στην οδό Αιόλου81. Τη μετακίνηση επέβαλε, μεταξύ άλλων, και η αύξηση του αριθμού των μελών της, που ανέρχονται τώρα σε 300. Με την οικονομική βοήθεια που δέχεται από το Πανεπιστήμιο82 και ίσως και από αλλού, και με τις συνδρομές των μελών, τα νέα γραφεία της εξωραΐζονται και διακοσμούνται με «εικόνας των Βασιλέων και των Διαδόχων», δημιουργείται λέσχη με σφαιριστήριο, «προς

απαλλαγήν από της πνιγηράς και νοσώδους ατμοσφαίρας των πολυταράχων κέντρων εις α μέχρι τούδε οι φοιτηταί συνηγελάζοντο μετά ξένων στρωμάτων», αναγνωστήριο με εφημερίδες και περιοδικά, βιβλιοθήκη με επιστημονικά συγγράμματα83. Στον ίδιο χώρο γίνονται φροντιστηριακά μαθήματα

79. Ευάγγελος Γ. Νικολαΐδης, «Ιστορία Φοιτητικής Ενώσεως», ό.π., σ. 18. Τις ίδιες θέσεις διατήρησαν και στο επόμενο διοικητικό συμβούλιο. Στις αρχαιρεσίες που

έγιναν το φθινόπωρο του 1893 εξελέγησαν: πρόεδρος ο Ν. Γουναράκης, αντιπρόεδρος ο Κ. Πολυγένης και αναπληρωτής ο Σ. Παπαφράγκος, γενικός γραμματέας ο Κ. Μπουκλάκος, ειδικός γραμματέας ο Κ. Γερακάρης, ταμίας ο Χ. Μπρισιμιτζάκης, έφορος ο I. Παρθένης και κοσμήτορες οι Χ. Σιμόπουλος, Α. Μορέλλας και Χ. Αλαμανής (εφ. Επιθεώρησις, αρ. 589,8 Νοεμ. 1893). Από τους παραπάνω, φοιτητές ήταν οι: Παπαφράγκος, Μπουκλάκος, Γερακάρης, Μπρισιμιτζάκης, Μορέλλας. Πβ. Εφημερίς του Λαού, αρ. 1,24 Οκτ. 1893, όπου υπάρχουν κάποιες διαφορές στα ονόματα.

80. Πβ. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892, σ. 62-63. Η συνήθεια των

εκδρομών συνεχίστηκε, εφ. Επιθεώρησις, αρ. 580, 30 Οκτ. 1893.

81. Τον επόμενο χρόνο τα γραφεία της «Φοιτητικής Ενώσεως» μεταφέρονται στην οδό Μασσαλίας, «μεταξύ Νοσοκομείου και Αστυκλινικής» (εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 1,3 Σεπτ. 1892).

82. Π.Σ., 11 Δεκ. 1891.

83. Κατάλοιπο της βιβλιοθήκης της «Φοιτητικής Ενώσεως» είναι ένα βιβλίο του Κων. Ράδου που σώζεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (Η Ρουμανία και το εv Γιουργέβω

Σελ. 597
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/598.gif&w=600&h=915

από καθηγητές της Νομικής, μαθήματα μουσικής και στενογραφίας και διαλέξεις φοιτητών πάνω σε θέματα επιστημονικά (νομικά, οικονομικά, ιστορικά), αλλά και σε θέματα της επικαιρότητας84. Δεν λείπουν όμως και οι εξωτερικές εκδηλώσεις. Τον Δεκέμβριο του 1893 ο σύλλογος οργανώνει θεατρική παράσταση στο Δημοτικό Θέατρο με τη «Φαύστα» του Δημ. Βερναρδάκη προς τιμήν του ρωσικού στόλου που είχε φτάσει τότε στην Ελλάδα, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για την προσφορά της Ρωσίας στην ελληνική ανεξαρτησία85. Μια τελευταία είδηση για τη «Φοιτητική Ένωσι» είναι ότι τον Δεκέμβριο του 1893

έγιναν αρχαιρεσίες στα τρία τμήματά της, το Καλλιτεχνικό, το Οικονομικό και το Πατριωτικό, και ότι εκλέχθηκαν στο καθένα ένας πρόεδρος και ένας γραμματέας86. Ποια ήταν τα καθήκοντα των τμημάτων αυτών και αν λειτούργησαν τελικά δεν γνωρίζουμε. Ενδέχεται όμως η δημιουργία τους να σχετίζεται με μια κρίση που, όπως θα δούμε παρακάτω, διέρχεται ο σύλλογος την εποχή αυτή.

Από τις αποσπασματικές αυτές πληροφορίες φαίνεται ότι η «Φοιτητική Ένωσις» είχε, σε σύγκριση με τον «Αρχαϊκό Φοιτητικό Σύλλογο», μια ζωηρότερη μορφωτική και επιστημονική δραστηριότητα προς όφελος των φοιτητών και ενθάρρυνε τη συμμετοχή τους σ' αυτές. Το ενδιαφέρον της για τους φοιτητές δείχνει εξάλλου και η απόφασή της τον Οκτώβριο του 1893 να συστήσει εστιατόριο για να βρίσκουν καθαρό και φθηνό φαγητό οι φοιτητές87. Πέρα από

Συνέδριον. Διάλεξις γενομένη εν τη Εταιρία των Φίλων του Λαού ης προτάσσεται επιστολή του Α. Ρ. Ραγκαβή, Αθήνα 1891). Το βιβλίο είναι αφιερωμένο από τον συγγραφέα στον σύλλογο και φέρει τη σφραγίδα: ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΟΙΤΗΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ.

84. Τα μαθήματα και οι διαλέξεις που έγιναν στα γραφεία της «Φοιτητικής Ενώσεως» το 1891 καταγράφονται στο Ημερολόγιον των Φοιτητών, ό.π., σ. 19-20. Ο αντιπρόεδρος του συλλόγου Κ. Πολυγένης δίδαξε φροντιστηριακά ρωμαϊκό δίκαιο και ο υφηγητής Μ. Λιβαδάς πολιτική δικονομία, ο πτυχιούχος του Ωδείου Γ. Παχτίκος φωνητική μουσική και ο τελειόφοιτος της Νομικής Αρ. Σχορτσανίτης στενογραφία. Έγιναν επίσης οι παρακάτω διαλέξεις, όλες από φοιτητές: «Περί της εν τω συνεδρίω του Γιουργέβου αντιπροσωπείας των Ελλήνων φοιτητών» (Σωτ. Γκολφινόπουλος, τελειόφ. Νομικής), «Περί των απ' Αθηνών εις Ολυμπίαν εντυπώσεων» (Γ. Βυζαντινός, τελειόφ. Φιλολογίας), «Περί ιθαγενείας» (Αρ. Σχορτσανίτης), «Περί Κρήτης και ιδία της πόλεως Ηρακλείου» (Ευάγ. Νικολαΐδης, φοιτ. Νομικής), «Περί χρήματος υπό πλουτολογικήν έποψιν» (Σωτ. Βεναζής, φοιτ. Νομικής), «Περί οικογενείας» (Κ. Ζωγράφος, φοιτ. Νομικής, γεν. γραμματέας του συλλόγου), «Περί φοιτητών» (Χ. Πραπόπουλος, φοιτ. Ιατρικής).

85. Βλ. αναγγελίες της παράστασης στην εφ. Επιθεώρησις, αρ. 635, 24 Δεκ. 1893 και αρ. 638,639: την «Φαύστα» θα διδάξουν η Παρασκευοπούλου και ο Κοτοπούλης, μαζί με μία πράξη της κωμωδίας του Σαρδού «Ας διαζευχθώμεν».

86. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 633,22 Δεκ. 1893. Από τα ονόματα των προέδρων και των γραμματέων φαίνεται ότι φοιτητές (της Νομικής) ήταν μόνο οι πρόεδροι.

87. Εφημερίς του Λαού, αρ. 1,24 Οκτ. 1893.

Σελ. 598
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/599.gif&w=600&h=915

τις δραστηριότητες αυτές, η «Φοιτητική Ένωσις» είχε ενεργό ανάμιξη στις κινητοποιήσεις κατά των εκπαιδευτικών τελών για τις οποίες θα μιλήσουμε και παρακάτω. Στα γραφεία της συγκεντρώνονται οι φοιτητές το φθινόπωρο του 1892 για να διαμαρτυρηθούν για τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων από την

αστυνομία και τον στρατό και την παραβίαση του πανεπιστημιακού ασύλου η για να ανταλλάξουν απόψεις σχετικά με την τακτική του αγώνα τους88. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι οι διευθυντές της εφημερίδας Πανεπιστήμιον, που εκδόθηκε το 1892 με σκοπό τη συσπείρωση των φοιτητών κατά των εκπαιδευτικών τελών, είχαν στενές σχέσεις με τη «Φοιτητική Ένωσι»: ο ένας απ' αυτούς, ο Ε. Γ. Νικολαΐδης, ήταν ταμίας της το 1891, ενώ ο άλλος, ο Κ. Γ. Μπουκλάκος, διετέλεσε ειδικός γραμματέας της το 1893. Ο τελευταίος μάλιστα θα συλληφθεί για απρεπή συμπεριφορά απέναντι στον πρωθυπουργό Χ. Τρικούπη κατά την

επίδοση αναφοράς σ' αυτόν εκ μέρους των φοιτητών89.

Η συμμετοχή της «Φοιτητικής Ενώσεως» στην υπόθεση των εκπαιδευτικών τελών φανερώνει ότι αντιπροσώπευσε σε μεγάλο βαθμό το φοιτητικό σώμα και ότι η κηδεμόνευσή της από εξωφοιτητικούς παράγοντες, όπως και σε άλλες ανάλογες περιπτώσεις, κάθε άλλο παρά απέκλειε την ανάμιξή της σε κινητοποιήσεις για πανεπιστημιακά, τουλάχιστο, ζητήματα που απασχολούσαν τη μεγάλα μάζα των φοιτητών. Δεν αποκλείεται μάλιστα στην περίπτωση των εκπαιδευτικών τελών να τάχθηκαν άμεσα ή έμμεσα με το μέρος των φοιτητών και μέλη της διοίκησης του συλλόγου, χωρίς να συμμερίζονται απαραιτήτως την οξύτατη κριτική των φοιτητών στην κυβέρνηση Τρικούπη και την «έξουσία» γενικότερα. Για την κυβέρνηση, πάντως, ευθύνες για την «εκτροπή» του συλλόγου είχε και η διοίκηση, και ειδικά ο πρόεδρος καθηγητής Ν. Γουναράκης, ο οποίος απολύθηκε από το Πανεπιστήμιο90. Παράλληλα η κυβέρνηση «απέκοψε την εκατοντάδραχμον μηνιαίαν επιχορήγησιν ην εχορήγει το Πανεπιστήμιον» στον σύλλογο91.

88. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 269, 30 Σεπτ. 1892. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 313.

89. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 11,4 Οκτ. 1892.

90. Κατά τον πρύτανη I. Πανταζίδη (Τα κατά την πρυτανείαν, 1894, σ. 44-45, σημ.), η Κυβέρνηση «εθεώρησεν ως ασυμβίβαστον προς την θέσιν του καθηγητού του πανεπιστημίου την προεδρίαν σωματείου, εν τοις καταστήμασι του οποίου εχαλκεύοντο αι κατά του πανεπιστημίου επιθέσεις και απήτησε παρά του κ. Γουναράκη να κατακρίνη τα εν αυτοίς γενόμενα η να παύση τας προς την φοιτητικήν ένωσιν σχέσεις του και να δημοσιεύση την παύσιν ταύτην. Επειδή δε ο κ. Γουναράκης ουδέτερον τούτων έπραξεν, απελύθη της εν τω πανεπιστημίω διδασκαλίας». Πβ. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 10,30 Σεπτ. 1892 και Επιθεώρησις, αρ. 201,21 Οκτ. 1892.

91. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 11,4 Οκτ. 1892.

Σελ. 599
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/600.gif&w=600&h=915

Η ζωή της «Φοιτητικής Ενώσεως», όπως και του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου», ήταν σύντομη. Στις αρχαιρεσίες του Νοεμβρίου 1893 εκδηλώνονται σοβαρές διαφωνίες σχετικά με τους υποψήφιους του νέου διοικητικού συμβουλίου. Οι «υπερτριακόσιοι» φοιτητές, μέλη του συλλόγου, διαιρούνται σε δύο αντιμαχόμενες μερίδες, οι οποίες συμφωνούν μόνο στην εκλογή του προέδρου και του αντιπροέδρου (του πρώην καθηγητή Ν. Γουναράκη και του υφηγητή Κ. Πολυγένη, αντίστοιχα). Αντίθετα, διαφωνούν για τα υπόλοιπα μέλη του διοικητικού συμβουλίου, και έτσι η κάθε μερίδα εκλέγει τους δικούς της γραμματείς, αναπληρωτές αντιπροέδρων, συμβούλους κλπ.92 Παρά την κρίση, ο σύλλογος συνέχισε να λειτουργεί και μετά τις αρχαιρεσίες, οργανώνοντας διάφορες εκδηλώσεις93. Όπως είδαμε, μάλιστα, τον Δεκέμβριο του 1893 διεξάγονται εκλογές για την ανάδειξη εκπροσώπων των τριών τμημάτων του. Φαίνεται όμως ότι δεν επέζησε για πολύ ακόμη94.

Ο επόμενος φοιτητικός σύλλογος, ο «Σύνδεσμος Ελλήνων Σπουδαστών», ιδρύθηκε στα τέλη του 1893. Σκοπός του ήταν «η κατά το εφικτόν πνευματική και σωματική πρόοδος των φοιτητών, ως και η προς πάν καλόν φρονημάτησις αυτών». Οι πληροφορίες μας για τον σύλλογο αυτό είναι λιγοστές. Γνωρίζουμε ότι στο πρώτο διοικητικό του συμβούλιο συμμετείχαν καθηγητές και υφη

γητές του Πανεπιστημίου (πρόεδρος ήταν ο καθηγητής Κυπάρισσος Στέφανος και αντιπρόεδροι οι υφηγητές Μιλτιάδης Βελίνης, Κων. Μ. Ράλλης και Ανδρέας Σκιάς) και ότι στα γραφεία του γίνονταν φροντιστήρια για τους φοιτητές95.

Λιγοστές είναι οι πληροφορίες που έχουμε και για τον τελευταίο γνωστό σύλλογο, την «Εταιρία Φοιτητών»η «Φοιτητική Εταιρία». Ο σύλλογος ιδρύθηκε από τον Γ. Αντωνόπουλο στα τέλη του 189496, παράλληλα με τη φοιτητική λέσχη, την οποία είχε ιδρύσει ο ίδιος. Για τους σκοπούς που επρόκειτο

92. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 590,9 Νοεμ. 1893.

93. Στο ίδιο, αρ. 594,13 Νοεμ. 1893 και αρ. 600,19 Νοεμ. 1893 (διάλεξη του υφη

γητή Γ. Καλλισπέρη «περί των εκ Γερμανίας φοιτητικών εντυπώσεών του»). Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 306.

94. Ο Γ. Στρέιτ γράφει το 1896 («Η Ακαδημαϊκή Λέσχη», ό.π., σ. 212) ότι η «Φοιτητική Ένωσις», όπως και η φοιτητική λέσχη που είχε ιδρυθεί στη δεκαετία του 1870, διαλύθηκαν «διά την ανάμειξιν της πολιτικής και διά τας κατά τας εκλογάς των αρχών διαφωνίας».

95. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 623,12 Δεκ. 1893 και Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 306. Βλ. και αίτηση του συλλόγου προς τον πρύτανη στις 23 Νοεμ. 1893, με την οποία ζητά βιβλία από τις αποθήκες του Πανεπιστημίου (Ιστορικό Αρχείο Πανεπιστημίου Αθηνών, Ε

θνική Βιβλιοθήκη· υπόδειξη Τρ. Σκλαβενίτη).

96. εφ. Εστία, αρ. 275, 7 Δεκ. 1894 και 280,12 Δεκ. 1894.

Σελ. 600
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/601.gif&w=600&h=915

να υπηρετήσει ο σύλλογος γίνεται λόγος σε μια έκκληση των μελών του προς τους «απανταχού Έλληνας», η οποία δημοσιεύθηκε σ ένα φυλλάδιο του Αντωνόπουλου : «σκοπός ημών είνε κατά πρώτον να διαγνωσθή τις η κυρία αιτία της συντριβής ημών, ως Κράτους και ως Λαού, κατά δεύτερον δε να εκδηλωθή κατά τους νόμους του Κράτους η επίσημος και επιτακτική θέλησις ολοκλήρου, εί δυνατόν, του Λαού προς ταχείαν και ριζικήν διόρθωσιν της καταστάσεως ταύτης, μεγάλους, και προσεχείς ίσως, εγκυμονούσα κινδύνους»97. Στο ίδιο κείμενο τα μέλη του συλλόγου ζητούν και από άλλους να ιδρύσουν ανάλογα σωματεία στις πατρίδες τους.

Από την έκκληση αυτή και από όσα σχετικά γράφει στο φυλλάδιο ο «διευθυντής» του συλλόγου Γ. Αντωνόπουλος, φαίνεται ότι η «Εταιρία Φοιτητών» δεν ήταν παρά ένα πατριωτικό σωματείο, όπως πολλά άλλα που λειτουργούσαν την εποχή αυτή, με σκοπό την ανόρθωση και τη «σωτηρία» της πατρίδας. Συμμετέχοντας στην προσπάθεια αυτή η φοιτητική νεολαία θα διαφώτιζε τον ελληνικό λαό για τα αίτια της πολιτικής και ηθικής κρίσης που μάστιζε τη χώρα. Η τύχη της «Εταιρίας» είναι άγνωστη. Προσωπικό δημιούργημα, όπως και η φοιτητική λέσχη, του Αντωνόπουλου, φαίνεται ότι είχε περιορισμένη απήχηση και ίσως απορροφήθηκε απ' αυτήν. Εξάλλου οι σκοποί τους δεν ήταν πολύ διαφορετικοί.

Οι συλλογικές προσπάθειες στη δεκαετία του 1890 θα υποχρεώσουν το υπουργείο Παιδείας να ασχοληθεί για πρώτη φορά επίσημα με τα φοιτητικά σωματεία. Στο σχέδιο Οργανισμού του Πανεπιστημίου, που κατατέθηκε για ψήφιση στη Βουλή το 1899 από τον υπουργό Παιδείας Αθανάσιο Ευταξία, αλλά παρέμεινε στα χαρτιά, αναγνωρίζεται στους φοιτητές το δικαίωμα να συσταίνουν «ίδια σωματεία επιστημονικά η συναδελφότητος» με άδεια της Συγκλήτου, «προς ην υποβάλλουσι προς έγκρισιν τα οικεία καταστατικά» (άρθρο 31)98. Η σχετική άδεια όμως μπορούσε να ανακληθεί αν το σωματείο παρεκτρεπόταν από τον προορισμό του. Το σχέδιο του 1899 θα δώσει επίσης την αφορμή στον υπουργό Παιδείας να αναφερθεί στην εισηγητική του Έκθεση προς τη Βουλή στους σκοπούς των φοιτητικών σωματείων, αναπαράγοντας τα γνωστά στερεότυπα για τον ηθοπλαστικό ρόλο τους : τα σωματεία «θα

97. Γ. Αντωνόπουλος, Λόγος προς τους φοιτητής του Πανεπιστημίου εκδιδόμενος υπ' αυτών και διανεμόμενος δωρεάν, Αθήνα 1894. Το φυλλάδιο κυκλοφόρησε, όπως αναφέρεται εισαγωγικά (σ. Ο, σε 10.000 αντίτυπα.

98. Βλ. Παράρτημα της Εφημερίδος της Βουλής της Α' Συνόδου της ιε' βουλευτικής περιόδου, Αθήνα 1899, σ. 1023.

Σελ. 601
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/602.gif&w=600&h=915

κρατύνωσι την σωματικήν υγείαν και ρώμην, θα γεννήσωσι το συναίσθημα της συναδελφότητος και καθόλου θα αναρριπίσωσι παν γενναίον και υψηλόν φρόνημα παρ' αυτοίς. Ούτω θα εξευγενισθή και θ' ανυψωθή ο ακαδημαϊκός βίος και θ' αποβή και παρ' ημίν, ως αλλαχού, κέντρον εθνικού βίου»99.

Ο προσδιορισμός των σωματείων στο σχέδιο του 1899 ως «επιστημονικών ή συναδελφότητος» δεν προσθέτει τίποτε καινούριο, αφού σ' αυτό το πλαίσιο κινούνταν, επίσημα τουλάχιστο, οι φοιτητικοί σύλλογοι που είχαν ιδρυθεί ως τότε. Ουσιαστικά το νομοσχέδιο έρχεται να δώσει θεσμική υπόσταση στις απόψεις του υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου για τους συλλόγους. Αν υπάρχει κάτι καινούριο, αυτό είναι η υποχρέωση των φοιτητών να ζητούν την

άδεια της Συγκλήτου για την ίδρυση συλλόγων και οι αυστηρές προδιαγραφές που τίθενται ως προς τη λειτουργία τους. Προφανώς οι διατάξεις αυτές είχαν προληπτικό χαρακτήρα. Με την υπαγωγή των συλλογικών πρωτοβουλιών υπό τον έλεγχο του Πανεπιστημίου, το υπουργείο Παιδείας πίστευε ότι μπορούσαν να περιοριστούν οι παρεκκλίσεις των συλλόγων από τους σκοπούς τους, που αποτελούσαν μόνιμο πρόβλημα για τις πανεπιστημιακές αρχές.

Αν θέλαμε να συνοψίσουμε τα χαρακτηριστικά των φοιτητικών συλλόγων που ιδρύονται στη δεκαετία του 1890 θα λέγαμε ότι, με εξαίρεση τη «Φοιτητική Ένωσι», έχουν λίγα μέλη, η διάρκεια ζωής τους είναι μικρή και κύριος σκοπός τους είναι η πνευματική και ηθική καλλιέργεια των φοιτητών, η τόνωση του αισθήματος της συναδελφικότητας και η ανάπτυξη του εθνικού φρονήματος. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν έχουν αυτοτέλεια, αλλά κηδεμονεύονται από πανεπιστημιακούς καθηγητές η άλλα πρόσωπα που κινούνται στον φοιτητικό χώρο η ανήκουν στην πνευματική ελίτ της πρωτεύουσας. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει η έννοια του αυτόνομου φοιτητικού συλλόγου. Φυσικά, η κηδεμόνευση δεν αφορά μόνο τους συλλόγους· ισχύει, όπως είδαμε, και για τη φοιτητική λέσχη, όπως και για άλλες πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται στο όνομα των φοιτητών. Για παράδειγμα, το 1891, επί πρυτανείας Γ. Μιστριώτη, το Πανεπιστήμιο στέλνει στο Γιούργεβο της Ρουμανίας μια πενταμελή ομάδα νέων, από τους οποίους ένας μόνο φαίνεται ότι ήταν φοιτητής, για να εκπροσωπήσουν την ελληνική φοιτητική νεολαία σε συνέδριο των βαλκάνιων φοιτητών που έγινε εκεί τον Σεπτέμβριο του 1891, με σκοπό την εξεύρεση μέσων για τη συμφιλίωση της νεολαίας των λαών της χερσονήσου του Αίμου100.

99. Στο ίδιο, σ. 996.

100. Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892, σ. 66 κ.εξ. Επικεφαλής της ελληνικής

Σελ. 602
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/603.gif&w=600&h=915

Αλλά η κηδεμόνευση των συλλόγων δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα εξωτερικής επιβολής· την ήθελαν και την επιδίωκαν για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω και οι ίδιοι οι φοιτητές. Σε ποιο βαθμό αυτή περιόριζε την αυτόνομη

έκφραση των φοιτητών η, με άλλα λόγια, πόσο αποφασιστική ήταν για τη δράση των φοιτητών η παρουσία στην κορυφή των διοικητικών συμβουλίων των συλλόγων πανεπιστημιακών καθηγητών και άλλων προσώπων ; Από τα υπάρχοντα στοιχεία είναι σαφές ότι η κηδεμόνευση των συλλόγων, όπως και της φοιτητικής λέσχης, απέβλεπε κυρίως στη χειραγώγηση των φοιτητών σε ζητήματα που είχαν σχέση με την επιστημονική καλλιέργεια και την κοινωνικοποίησή τους στη βάση των κατεστημένων εθνικών και ηθικών αξιών. Η χειραγώγηση αυτή ασφαλώς δεν ήταν χωρίς αντίκρυσμα για την ιδεολογική διαμόρφωση και τη συμπεριφορά των φοιτητών. Άφηνε ωστόσο μεγάλα περιθώρια, σε κρίσιμες τουλάχιστο στιγμές, για εκδηλώσεις που υπερέβαιναν τα όρια της ακαδημαϊκής «ευπρέπειας» μέσα στα οποία όφειλε, κατά την κρατούσα άποψη, να κινείται ένας σύλλογος φοιτητών.

Η κηδεμόνευση των φοιτητικών συλλόγων δεν απαντά βέβαια μόνο στην Ελλάδα. Αντίθετα, αποτελεί ένα γενικευμένο φαινόμενο την εποχή αυτή στα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Για παράδειγμα, η Association générale des étudiants de Paris, που ιδρύεται το 1883, έχει ως επίτιμα μέλη της προσωπικότητες της ακαδημαϊκής ζωής, όπως ο G. Monod και ο E. Lavisse, καθηγητές στην École Normale Supérieure και στη Σορβόννη, αντίστοιχα, οι οποίοι εκφωνούν λόγους στις γενικές συνελεύσεις της101. Επίσης, στη Σερβία η φοιτητική

εταιρεία Obilitch το 1891 διατελεί υπό την προστασία του βασιλιά και έχει πρόεδρο έναν καθηγητή του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου102. Κάποιες ο-

νικής αντιπροσωπείας ήταν ο διπλωματούχος της Νομικής Κων. Ν. Ράδος, ο οποίος και περιγράφει τις εντυπώσεις του από το συνέδριο στο βιβλίο του: Η Ρουμανία και το εν Γιουργέβω Συνέδριον. Διάλεξις γενομένη εν τη Εταιρία των Φίλων του Λαού ης προτάσσεται

επιστολή του Α. Ρ. Ραγκαβή, Αθήνα 1891. Τους φοιτητές αντιπροσώπευε ο Σωτ. Γκολφινόπουλος, ο οποίος μίλησε για το συνέδριο λίγο αργότερα στη «Φοιτητική Ένωσι» (παραπάνω, σημ. 84). Για το συνέδριο βλ. επίσης εφ. Επιθεώρησις, αρ. 96,9 Απρ. 1892 και Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 307.

101. Antoine Prost, Histoire de l'enseignement en France, 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 230-232.

102. Βλ. πρόχειρα Γ. Μιστριώτης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1892, σ. 64-65. Ας σημειωθεί επίσης ότι τους ρουμάνους φοιτητές στο συνέδριο στο Γιούργεβο, που μνημονεύσαμε παραπάνω, εκπροσωπεί ένας ανώτερος κρατικός υπάλληλος, ο Α. Ελιέσκου, ο οποίος διατηρεί στενές σχέσεις με τη φοιτητική νεολαία της χώρας του και παίζει ηγετικό ρόλο στις δραστηριότητές της. Κων. Ν. Ράδος, Η Ρουμανία και το εν Γιουργέβω Συνέδριον, ό.π., σ. 38-39 και Μιστριώτης, ό.π., σ. 67.

Σελ. 603
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/604.gif&w=600&h=915

ομοιότητες υπάρχουν και με τους γερμανικούς φοιτητικούς συλλόγους, αν και αυτοί έχουν διαφορετική δομή και οργάνωση103. Γενικά οι σύλλογοι στη Γερμανία διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: στα ποικιλώνυμα σωματεία (Corps, Burschenschaften, Landsmannschaften), τα οποία έχουν μακρά παράδοση στη γερμανική πανεπιστημιακή ζωή, είναι αυτόνομα και διέπονται από αυστηρούς κώδικες συμπεριφοράς (ιεραρχία, συντροφικότητα και αλληλεγγύη μεταξύ των μελών τους), και στις επιστημονικές ενώσεις (wissenschaftliche Vereine, Verbindungen), που εμφανίζονται στα μέσα του 19ου αιώνα. Οι τελευταίες προεδρεύονται η διευθύνονται από καθηγητές Πανεπιστημίου και έχουν ως σκοπό την επιστημονική καλλιέργεια των φοιτητών104. Στις ενώσεις αυτές θα μπορούσαμε να αναζητήσουμε κάποια κοινά στοιχεία με τους ελληνικούς φοιτητικούς συλλόγους, χωρίς να μπορούμε όμως να μιλήσουμε για άμεση μεταφορά πρακτικών από τη Γερμανία στην Ελλάδα, αφού παρόμοιοι σύλλογοι υπάρχουν, όπως είδαμε, και σε άλλες χώρες.

Είναι γεγονός, πάντως, ότι οι έλληνες φοιτητές έχουν ιδιαίτερη συμπάθεια στα γερμανικά φοιτητικά σωματεία και καλύτερη ενημέρωση γι' αυτά. Η ενημέρωσή τους προέρχεται από καθηγητές, υφηγητές και άλλους που έχουν σπουδάσει στη Γερμανία και οι οποίοι μεταφέρουν στην Ελλάδα τις εντυπώσεις και τον θαυμασμό τους, συνήθως, για τη λειτουργία και δράση των γερμανικών σωματείων105. Υπάρχει όμως και ένα άλλο κανάλι ενημέρωσης, ο τύπος, όπου φιλοξενούνται συχνά άρθρα με πληροφορίες και κρίσεις για την οργάνωση της φοιτητικής ζωής στη Γερμανία106. Κατά κανόνα τα άρθρα αυτά είναι εγκωμιαστικά. Οι συντάκτες τους εξαίρουν τη συλλογικότητα και αλληλεγγύη που καλλιεργούν τα σωματεία στα μέλη τους, καθώς και την προσή-

103. Για τη φοιτητική ζωή και τα σωματεία στη Γερμανία βλ. Edmond DreyfusBrisac, L'université de Bonn et l'enseignement supérieur en Allemagne, Παρίσι 1879, σ. 261280· R. Blanchard, Les universités allemandes, Παρίσι 1883, σ. 209-227· Konrad H. Jarausch, Students, Society, and Politics in Imperial Germany. The Rise of Academic Illiberalism, Princeton, New Jersey, 1982, a. 239 κ.εξ.

104. R. Blanchard, Les universités allemandes, Παρίσι 1883, σ. 209.

105. Τα φοιτητικά σωματεία στη Γερμανία είναι το θέμα μιας ομιλίας που κάνει ο υφηγητής της Νομικής Γ. Καλλισπέρης στη φοιτητική λέσχη τον Οκτώβριο του 1896. Βλ. εφ. Ημέρα, αρ. 2126,29 Οκτ. 1896.

106. Βλ. Αρ. Οικονόμος, «Φοιτηταί εν Γερμανία και Ελλάδι», Οικονομική Επιθεώρησις, τ. Γ', φυλλ. 30, Αυγ. 1875, σ. 272-274· ανώνυμος, «Ο Γερμανός φοιτητής. Περιγραφή του μαθητικού βίου εν Γερμανία»,Εστία 14,1882, σ. 643-646,656-658,676-678, 730-731,758-760 και 795-796' Εμμ. Ροΐδης, «Αι μονομαχίαι των Γερμανών φοιτητών» [1897], άπαντα, τ. Ε', επιμ. Άλκης Αγγέλου, Αθήνα, Ερμής, 1978, σ. 237-244. Πβ. Γ. Κ. Στρατήγης, «Ο φοιτητής (1837-1887)», Εβδομάς, έτος Δ', αρ. 38,17 Οκτ. 1887, σ. 2-3.

Σελ. 604
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/605.gif&w=600&h=915

προσήλωση των φοιτητών στα εθνικά ιδεώδη, που «αναπτύσσονται και θάλλουσιν

εν τοις σωματείοις υπό το γλυκύ θάλπος της φιλίας, του άσματος και του πότου»107. Αν αποδοκιμάζουν κάτι από τις πρακτικές των σωματείων, αυτό είναι ο θεσμός της μονομαχίας, τον οποίο θεωρούν αναχρονιστικό, και η υπερβολική ροπή προς τη διασκέδαση. Δεν παραλείπουν επίσης να επισημάνουν τις διαφορές των ελλήνων φοιτητών από τους γερμανούς συναδέλφους τους σε επίπεδο νοοτροπίας και καθημερινής συμπεριφοράς, υπερτονίζοντας συνήθως τα «αρνητικά» χαρακτηριστικά των Ελλήνων: την έλλειψη σύμπνοιας και πειθαρχίας, τη φιλαρχία και μάλιστα την τάση προς τις ταραχές και την πολιτικολογία, κάτι που αποτελεί εξάλλου κοινό τόπο στην κριτική των ελλήνων φοιτητών108.

Οι δραστηριότητες των φοιτητών, όπως τις είδαμε να αναπτύσσονται μέσα από τους βραχύβιους συλλόγους και τις λέσχες που ιδρύονται στη δεκαετία του 1890, δεν αποτελούν τη μόνη συλλογική έκφραση της φοιτητικής νεολαίας την εποχή αυτή. Όπως και στο παρελθόν, ομάδες φοιτητών δραστηριοποιούνται αυτόνομα η στο πλαίσιο άλλων σωματείων με επιστημονικό και κυρίως πολιτικό χαρακτήρα, ενώ γνωστή είναι η συμμετοχή φοιτητών και στους ποικιλώνυμους σοσιαλιστικούς ομίλους που ιδρύονται στη δεκαετία του 1890. Ποια είναι η αντιπροσώπευση των φοιτητών στους ομίλους αυτούς είναι άγνωστο, καθώς οι σχετικές πληροφορίες, διάσπαρτες σε διάφορα κείμενα, δεν

έχουν ακόμη διακριβωθεί και αξιοποιηθεί109. Κατά τα φαινόμενα, πάντως, οι

107. Γ. Κ. Στρατήγης, ό.π., σ. 3.

108. Κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του 1870 ο γερμανός ιστορικός του δικαίου Κ. Ε. Zachariä von Lingenthal παραξενεύεται που οι έλληνες φοιτητές δεν ακολουθούν τις συνήθειες των γερμανών συναδέλφων τους αλλά περνούν τον ελεύθερο χρόνο τους στα καφενεία «πολιτικολογώντας». Βλ. Σπύρος Ν. Τρωιάνος, «Το Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1879/1880, όπως το είδε ένας γερμανός επισκέπτης», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 110.

109. Από τη σχετική βιβλιογραφία σημειώνω: Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, ε' εκδ., Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1972, σ. 58,63,67, 78-79,99, 332· Παν. Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τ. Α', Αθήνα, Γνώση, 1990, σ. 56, 93,94, 156, 189-190, 227, 242, 243, 269-270, 278, 300· Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 306, 324, 325. Ας σημειωθεί επίσης ότι απηχήσεις από τη διάδοση των σοσιαλιστικών ιδεών στη φοιτητική νεολαία, στα τέλη του 19ου αιώνα, υπάρχουν στο μυθιστόρημα του Γρηγόριου Ξενόπουλου Πλούσιοι και Φτωχοί, που δημοσιεύθηκε στο Έθνος το 1919 και εκδόθηκε σε βιβλίο το 1924. Ο ένας από τους δύο πρωταγωνιστές του έργου, που σπουδάζει μαθηματικά με πολλές στερήσεις, μόλις παίρνει το δίπλωμά του γνωρίζεται με μια παρέα σοσιαλιστών και αναρχικών, ενστερνίζεται τις σοσιαλιστικές ιδέες και με τις λιγοστές οικονομίες του επιχορηγεί την έκδοση μιας σοσιαλιστικής εφημερίδας («Νέον Φώς»), όπου και αρθρογραφεί. Οι επιλογές του έχουν

Σελ. 605
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/606.gif&w=600&h=915

σοσιαλιστικές ιδέες προσελκύουν έναν μάλλον περιορισμένο αριθμό φοιτητών, που διαμορφώνονται ιδεολογικά έξω από το Πανεπιστήμιο. Το συντηρητικό κλίμα που επικρατεί την εποχή αυτή στο ίδρυμα και οι εθνικές ιδεοληψίες κρατούν τη μεγάλη μάζα των φοιτητών μακριά από κοινωνικά κινήματα που θεωρούνταν γενικώς ξένα προς τις πραγματικότητες και τις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας110.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΛΛΑΛΗΤΗΡΙΑ

Η συλλογική οργάνωση των φοιτητών στη δεκαετία του 1890 συμπίπτει, όχι τυχαία, με μια έξαρση των κινητοποιήσεών τους, αλλά και με ορισμένες αλλαγές στη μορφή και το περιεχόμενο των διεκδικήσεών τους. Εκτός από τα

εθνικά θέματα, που βρίσκονται πάντα στο κέντρο των ενδιαφερόντων τους, οι φοιτητές στρέφουν τώρα περισσότερο την προσοχή τους σε ζητήματα που

έχουν σχέση με τις σπουδές τους στο Πανεπιστήμιο. Τη στροφή αυτή προκαλούν, μεταξύ άλλων, τα χρονίζοντα προβλήματα στην οργάνωση των σπουδών, οι ελλείψεις στην υλική υποδομή των σχολών, η αυστηρότητα στις εξετάσεις και κυρίως η επιβολή εκπαιδευτικών τελών. Όλα αυτά δημιουργούν μια ισχυρή αναταραχή στο φοιτητικό σώμα. Μεγάλα πλήθη φοιτητών κατεβαίνουν οργανωμένα σε διαδηλώσεις, απέχουν από τις εγγραφές η τα μαθήματα, συγκρούονται με την αστυνομία. Η οργάνωση και η μαζικότητα των διαδηλώσεων δεν είναι άσχετη με τη συσπείρωση των φοιτητών μέσα από τους συλλόγους, αλλά και με την αγωνιστική τους ετοιμότητα, που είχε σφυρηλατηθεί επί χρόνια στο πεδίο των εθνικών συλλαλητηρίων.

Η σημαντικότερη κινητοποίηση είναι αυτή που γίνεται το 1892, με αφορμή την επιβολή υψηλών εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές από την κυβέρνηση Τρικούπη111. Η κινητοποίηση άρχισε τον Ιούλιο όταν ακόμη το σχετικό νομοσχέδιο συζητιόταν στη Βουλή. Αν και οι περισσότεροι φοιτητές έλειπαν από την

δραματικές συνέπειες για την επαγγελματική σταδιοδρομία του και τη ζωή του: παύεται από το Γυμνάσιο και πεθαίνει στη φυλακή, «θύμα της ιδέας».

110. Αρνητική γενικά απέναντι στα κοινωνικά κινήματα είναι και η στάση των πανεπιστημιακών. Καθηγητές και υφηγητές, στο μέτρο που ασχολούνται με τα ζητήματα αυτά, ασκούν κριτική στις σοσιαλιστικές ιδέες (βλ. για παράδειγμα το άρθρο του Ιω. Α. Σούτσου, «Ο σοσιαλισμός»,Ποικίλη Στοά 5,1884, σ. 247-259), ενώ σπανιότερα υιοθετούν έναν μετριοπαθή μεταρρυθμιστικό λόγο. Παν. Νούτσος, ό.π., σ. 35-36, 75,240243. Πβ. εδώ, σ. 493-494.

111. Βλ. εδώ, σ. 233 κ.εξ.

Σελ. 606
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/607.gif&w=600&h=915

Αθήνα, λόγω των θερινών διακοπών, υπήρξε μια αξιόλογη δραστηριοποίηση. Στις 10 και 12 Ιουλίου 1892 οργανώνονται συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και συντάσσεται αναφορά προς τη Βουλή, ενώ παράλληλα ορίζεται 14μελής επιτροπή φοιτητών με την εξουσιοδότηση να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για να αποτρέψει την ψήφιση του νομοσχεδίου112. Οι διαμαρτυρίες θα επαναληφθούν το φθινόπωρο του 1892, όταν είχε ψηφιστεί ήδη το νομοσχέδιο, προσλαμβάνοντας τώρα τη μορφή μαχητικών συλλαλητηρίων.

Ο αγώνας κατά των εκπαιδευτικών τελών υποστηρίζεται από δύο φοιτητικές εφημερίδες, που εκδόθηκαν γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό: την Εθνική Ελπίδα και το Πανεπιστήμιον. Η πρώτη κυκλοφόρησε στις 15 Αυγούστου 1892, με την επιμέλεια επιτροπής φοιτητών, όπως αναφέρεται στον υπότιτλό της, και με υπεύθυνο συντάκτη τον φοιτητή της Νομικής Ευστ. Χ. Σολιώτη113. Το Πανεπιστήμιον κυκλοφόρησε στις 3 Σεπτεμβρίου 1892 και είχε υπότιτλό: «Εφημερίς των φοιτητών». Διευθυντές της ήταν οι «σπουδαστές» της Νομικής Κ. Γ. Μπουκλάκος και Ε. Γ. Νικολαΐδης, οι οποίοι, όπως είδαμε, είχαν στενές σχέσεις με τη «Φοιτητική Ένωσι». Η Εθνική Ελπίς έβγαινε δύο φορές την εβδομάδα, ενώ το Πανεπιστήμιον τρεις. Η ζωή και των δύο εφημερίδων ήταν σύντομη. Από τα σωζόμενα φύλλα τους φαίνεται ότι η Εθνική Ελπίς κυκλοφόρησε ως τον Σεπτέμβριο του 1892, ενώ το Πανεπιστήμιον ως τον Οκτώβριο του ίδιου ετους114, για όσο διάστημα, δηλαδή, το θέμα των εκπαιδευτικών τελών βρισκόταν σε έξαρση.

Από τις αρχές Σεπτεμβρίου δημιουργούνται διάφορες επιτροπές με σκοπό τη συσπείρωση των φοιτητών και τον συντονισμό του αγώνα κατά των εκπαιδευτικών τελών. Αίτημα των φοιτητών είναι η κατάργηση του σχετικού νόμου

112. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 189, 10 Ιουλ., αρ. 190, 11 Ιουλ. και αρ. 192, 13 Ιουλ. 1892. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 311-312.

113. Ο Σολιώτης αναφέρεται ως εκδότης της Εθνικής Ελπίδος από την εφ. Πα

νεπιστήμιον, αρ. 11,4 Οκτ. 1892. Στο φύλλο αρ. 7 της Εθνικής Ελπίδος ο αρχικός υπότιτλος έχει αντικατασταθεί από το «Εφημερίς πανεπιστημιακή».

114. Είναι γνωστά τέσσερα φύλλα της Εθνικής Ελπίδος (αρ. 1,2,3 και 7 : το τελευταίο με ημερομηνία 10 Σεπτεμβρίου) και δώδεκα του Πανεπιστήμιον (αρ. 1-12: το τελευταίο με ημερομηνία 7 Οκτωβρίου, και ένα ενδιάμεσο παράρτημα). Σώζονται όλα στη Βιβλιοθήκη του Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ). Μεμονωμένα φύλλα του Πανεπιστήμιον υπάρχουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (αρ. 1-3) και την Μπενάκειο Βιβλιοθήκη (αρ. 2). Πβ. Μάρθα Καρπόζηλου, Ελληνικός νεανικός τύ

πος (1830-1914), Καταγραφή, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 136-141.

Σελ. 607
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 588
    

    ανθρώπου με πατερναλιστικές τάσεις απέναντι στους φοιτητές, πέρασε κατόπιν υπό την κηδεμονία του Πανεπιστημίου με τη σύμφωνη γνώμη του ίδιου αλλά και των φοιτητών. Το φαινόμενο αυτό της κηδεμόνευσης, που παρατηρείται, όπως θα δούμε, και στους φοιτητικούς συλλόγους, δείχνει ότι οι πανεπιστημιακές αρχές, όπως και άλλοι αυτόκλητοι κηδεμόνες των φοιτητών, θεωρούσαν ότι οι τελευταίοι, λόγω του νεαρού της ηλικίας τους, δεν ήταν σε θέση να διαχειριστούν οι ίδιοι τα συλλογικά τους όργανα' χρειάζονταν την πατρική προστασία και χειραγώγηση του Πανεπιστημίου, πρωτίστως, το οποίο όφειλε και μπορούσε μέσω των καθηγητών του να καθορίσει κατά τον καλύτερο τρόπο το πλαίσιο λειτουργίας τους. Την άποψη αυτή όμως συμμερίζονταν απολύτως και οι φοιτητές, η τουλάχιστο ένα μεγάλο τμήμα τους, θεωρώντας ότι η κηδεμόνευση της λέσχης η άλλων συλλογικών σωμάτων τους από το Πανεπιστήμιο εξασφάλιζε σ' αυτά κοινωνική αίγλη, νομιμότητα, συνοχή, αλλά και κάποια οικονομική στήριξη.

    Ωστόσο η κηδεμόνευση, όπως έδειξαν τα πράγματα, δεν ήταν ικανή να εμποδίσει τη λέσχη από εκδηλώσεις που θεωρούνταν ανοίκειες προς τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα της. Γι' αυτό έπρεπε να αναζητηθούν άλλες λύσεις που θα διασφάλιζαν την ήρεμη και ευπρεπή λειτουργία της. Μια τέτοια λύση ήταν η ανάδειξή της σε πανεπιστημιακό ίδρυμα, ελεγχόμενο άμεσα από το Πανεπιστήμιο, και προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση στρέφονται οι προσπάθειες των πανεπιστημιακών αρχών από τις αρχές του 20ού αιώνα. Έτσι, γύρω στο 1905 ο πρύτανης Σπ. Λάμπρος θα υποβάλει στη Βουλή νομοσχέδιο για τη δημιουργία «Ακαδημαϊκής Λέσχης», έχοντας και τη σύμφωνη γνώμη μιας επιτροπής φοιτητών48. Το νομοσχέδιο αυτό δεν ψηφίστηκε. Την ίδια τύχη είχε και ένα άλλο παρόμοιο νομοσχέδιο που συντάχθηκε λίγα χρόνια αργότερα49. Οι σχετικές προσπάθειες θα ευοδωθούν το 1909, οπότε συσταίνεται η γνωστή πανεπιστημιακή λέσχη50.

    ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ

    Οι πρωτοβουλίες για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης συνοδεύονται από ανάλογες προσπάθειες για τη σύσταση φοιτητικών συλλόγων. Οι διαφορές με-

    48. Το κείμενο του νομοσχεδίου δημοσιεύεται στην πρυτανική λογοδοσία του Σπ. Λάμπρου, Τα κατά την πρυτανείαν, 1907, σ. 62-63· πβ. σ. 27-28.

    49. Μ. Κατσαράς, Τα κατά την πρυτανείαν, 1909, σ. 36.

    50. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τεύχος Α', αρ. 270, 19 Νοεμ. 1909, σ. 1126 (νόμος ,ΓΥΙΓ', 16 Νοεμ. 1909).