Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 606-625 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/606.gif&w=600&h=915

σοσιαλιστικές ιδέες προσελκύουν έναν μάλλον περιορισμένο αριθμό φοιτητών, που διαμορφώνονται ιδεολογικά έξω από το Πανεπιστήμιο. Το συντηρητικό κλίμα που επικρατεί την εποχή αυτή στο ίδρυμα και οι εθνικές ιδεοληψίες κρατούν τη μεγάλη μάζα των φοιτητών μακριά από κοινωνικά κινήματα που θεωρούνταν γενικώς ξένα προς τις πραγματικότητες και τις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας110.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΛΛΑΛΗΤΗΡΙΑ

Η συλλογική οργάνωση των φοιτητών στη δεκαετία του 1890 συμπίπτει, όχι τυχαία, με μια έξαρση των κινητοποιήσεών τους, αλλά και με ορισμένες αλλαγές στη μορφή και το περιεχόμενο των διεκδικήσεών τους. Εκτός από τα

εθνικά θέματα, που βρίσκονται πάντα στο κέντρο των ενδιαφερόντων τους, οι φοιτητές στρέφουν τώρα περισσότερο την προσοχή τους σε ζητήματα που

έχουν σχέση με τις σπουδές τους στο Πανεπιστήμιο. Τη στροφή αυτή προκαλούν, μεταξύ άλλων, τα χρονίζοντα προβλήματα στην οργάνωση των σπουδών, οι ελλείψεις στην υλική υποδομή των σχολών, η αυστηρότητα στις εξετάσεις και κυρίως η επιβολή εκπαιδευτικών τελών. Όλα αυτά δημιουργούν μια ισχυρή αναταραχή στο φοιτητικό σώμα. Μεγάλα πλήθη φοιτητών κατεβαίνουν οργανωμένα σε διαδηλώσεις, απέχουν από τις εγγραφές η τα μαθήματα, συγκρούονται με την αστυνομία. Η οργάνωση και η μαζικότητα των διαδηλώσεων δεν είναι άσχετη με τη συσπείρωση των φοιτητών μέσα από τους συλλόγους, αλλά και με την αγωνιστική τους ετοιμότητα, που είχε σφυρηλατηθεί επί χρόνια στο πεδίο των εθνικών συλλαλητηρίων.

Η σημαντικότερη κινητοποίηση είναι αυτή που γίνεται το 1892, με αφορμή την επιβολή υψηλών εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές από την κυβέρνηση Τρικούπη111. Η κινητοποίηση άρχισε τον Ιούλιο όταν ακόμη το σχετικό νομοσχέδιο συζητιόταν στη Βουλή. Αν και οι περισσότεροι φοιτητές έλειπαν από την

δραματικές συνέπειες για την επαγγελματική σταδιοδρομία του και τη ζωή του: παύεται από το Γυμνάσιο και πεθαίνει στη φυλακή, «θύμα της ιδέας».

110. Αρνητική γενικά απέναντι στα κοινωνικά κινήματα είναι και η στάση των πανεπιστημιακών. Καθηγητές και υφηγητές, στο μέτρο που ασχολούνται με τα ζητήματα αυτά, ασκούν κριτική στις σοσιαλιστικές ιδέες (βλ. για παράδειγμα το άρθρο του Ιω. Α. Σούτσου, «Ο σοσιαλισμός»,Ποικίλη Στοά 5,1884, σ. 247-259), ενώ σπανιότερα υιοθετούν έναν μετριοπαθή μεταρρυθμιστικό λόγο. Παν. Νούτσος, ό.π., σ. 35-36, 75,240243. Πβ. εδώ, σ. 493-494.

111. Βλ. εδώ, σ. 233 κ.εξ.

Σελ. 606
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/607.gif&w=600&h=915

Αθήνα, λόγω των θερινών διακοπών, υπήρξε μια αξιόλογη δραστηριοποίηση. Στις 10 και 12 Ιουλίου 1892 οργανώνονται συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και συντάσσεται αναφορά προς τη Βουλή, ενώ παράλληλα ορίζεται 14μελής επιτροπή φοιτητών με την εξουσιοδότηση να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για να αποτρέψει την ψήφιση του νομοσχεδίου112. Οι διαμαρτυρίες θα επαναληφθούν το φθινόπωρο του 1892, όταν είχε ψηφιστεί ήδη το νομοσχέδιο, προσλαμβάνοντας τώρα τη μορφή μαχητικών συλλαλητηρίων.

Ο αγώνας κατά των εκπαιδευτικών τελών υποστηρίζεται από δύο φοιτητικές εφημερίδες, που εκδόθηκαν γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό: την Εθνική Ελπίδα και το Πανεπιστήμιον. Η πρώτη κυκλοφόρησε στις 15 Αυγούστου 1892, με την επιμέλεια επιτροπής φοιτητών, όπως αναφέρεται στον υπότιτλό της, και με υπεύθυνο συντάκτη τον φοιτητή της Νομικής Ευστ. Χ. Σολιώτη113. Το Πανεπιστήμιον κυκλοφόρησε στις 3 Σεπτεμβρίου 1892 και είχε υπότιτλό: «Εφημερίς των φοιτητών». Διευθυντές της ήταν οι «σπουδαστές» της Νομικής Κ. Γ. Μπουκλάκος και Ε. Γ. Νικολαΐδης, οι οποίοι, όπως είδαμε, είχαν στενές σχέσεις με τη «Φοιτητική Ένωσι». Η Εθνική Ελπίς έβγαινε δύο φορές την εβδομάδα, ενώ το Πανεπιστήμιον τρεις. Η ζωή και των δύο εφημερίδων ήταν σύντομη. Από τα σωζόμενα φύλλα τους φαίνεται ότι η Εθνική Ελπίς κυκλοφόρησε ως τον Σεπτέμβριο του 1892, ενώ το Πανεπιστήμιον ως τον Οκτώβριο του ίδιου ετους114, για όσο διάστημα, δηλαδή, το θέμα των εκπαιδευτικών τελών βρισκόταν σε έξαρση.

Από τις αρχές Σεπτεμβρίου δημιουργούνται διάφορες επιτροπές με σκοπό τη συσπείρωση των φοιτητών και τον συντονισμό του αγώνα κατά των εκπαιδευτικών τελών. Αίτημα των φοιτητών είναι η κατάργηση του σχετικού νόμου

112. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 189, 10 Ιουλ., αρ. 190, 11 Ιουλ. και αρ. 192, 13 Ιουλ. 1892. Πβ. Σπ. Λουκάτος, ό.π., σ. 311-312.

113. Ο Σολιώτης αναφέρεται ως εκδότης της Εθνικής Ελπίδος από την εφ. Πα

νεπιστήμιον, αρ. 11,4 Οκτ. 1892. Στο φύλλο αρ. 7 της Εθνικής Ελπίδος ο αρχικός υπότιτλος έχει αντικατασταθεί από το «Εφημερίς πανεπιστημιακή».

114. Είναι γνωστά τέσσερα φύλλα της Εθνικής Ελπίδος (αρ. 1,2,3 και 7 : το τελευταίο με ημερομηνία 10 Σεπτεμβρίου) και δώδεκα του Πανεπιστήμιον (αρ. 1-12: το τελευταίο με ημερομηνία 7 Οκτωβρίου, και ένα ενδιάμεσο παράρτημα). Σώζονται όλα στη Βιβλιοθήκη του Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ). Μεμονωμένα φύλλα του Πανεπιστήμιον υπάρχουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (αρ. 1-3) και την Μπενάκειο Βιβλιοθήκη (αρ. 2). Πβ. Μάρθα Καρπόζηλου, Ελληνικός νεανικός τύ

πος (1830-1914), Καταγραφή, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1987, σ. 136-141.

Σελ. 607
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/608.gif&w=600&h=915

και προς τον σκοπό αυτό οργανώνονται τρία μεγάλα συλλαλητήρια (στις 6,23 και 27 Σεπτεμβρίου) στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, όπου εκφωνούνται μαχητικοί λόγοι. Τα συλλαλητήρια καταλήγουν σε συγκρούσεις με τις αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις, που κινητοποιούνται για να εμποδίσουν την πορεία των διαδηλωτών προς τη Βουλή, τα ανάκτορα και άλλα δημόσια καταστήματα η για να καταστείλουν αψιμαχίες των φοιτητών με «αντιφρονούντες». Για τη διάλυση των φοιτητών η αστυνομία χρησιμοποιεί, εκτός από ρόπαλα, και πυροσβεστικές αντλίες, ενώ στις αψιμαχίες με τους «αντιφρονούντες» δεν λείπουν και τα όπλα. Στο τέλος των συλλαλητηρίων συντάσσονται υπομνήματα διαμαρτυρίας των φοιτητών για τις βιαιότητες της αστυνομίας και του στρατού και μάλιστα για την καταπάτηση του πανεπιστημιακού ασύλου και τη «βεβήλωση» του ιδρύματος από τα όργανα της τάξης115.

Σημαντικό ρόλο στην οργάνωση των κινητοποιήσεων παίζουν οι δύο εφημερίδες, η Εθνική Ελπίς και το Πανεπιστήμιον, όπως και η «Φοιτητική Ένωσις». Επιδίωξη των εφημερίδων είναι να συσπειρώσουν τους φοιτητές κατά των εκπαιδευτικών τελών και να εξάψουν το αγωνιστικό τους φρόνημα. Χρησιμοποιώντας ένα λόγο πολιτικό και δραματικό συγχρόνως, καταγγέλλουν τον σχετικό νόμο ως αντισυνταγματικό, αντιεκπαιδευτικό και «ταμιευτικό», αφού δεν ωφελεί το Πανεπιστήμιο αλλά μόνο το δημόσιο ταμείο116, και καλούν τους φοιτητές, την «ευγενεστάτην των μερίδων της Ελληνικής κοινωνίας», να παλέψουν σύσσωμοι για την κατάργησή του117. Χαρακτηριστικό δείγμα του ύφους των εφημερίδων είναι οι τίτλοι που επιστέφουν την αρθρογραφία τους : «Σώσωμεν το Πανεπιστήμιον», «Η παιδεία εν διωγμώ», «Ο φόρος των μαθητών», «Το Πανεπιστήμιον εν πένθει», «Υποστηρίξωμεν τα δικαιώματά μας», «Κηδεία ελληνικής παιδείας», «Η ασυλία του Πανεπιστημίου παρεβιάσθη», «Εθνική καταστροφή»118. Η υπόθεση των εκπαιδευτικών τελών δίνει επίσης την ευκαιρία στο Πανεπιστήμιον να αναφερθεί και σε άλλα γενικότερα ζητήματα που ενδιαφέρουν τους φοιτητές : στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν

115. Πλούσιο υλικό για τις παραπάνω εκδηλώσεις υπάρχει στον τύπο της εποχής και ιδιαίτερα στις εφημερίδες Εθνική Ελπίς και Πανεπιστήμιον.

116. Η εφ. Πανεπιστήμιον (αρ. 3,9 Σεπτ. 1892) επισημαίνει ότι ο θεσμός των εκπαιδευτικών τελών υπάρχει και σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, αλλά εκεί χρησιμοποιείται για τη βελτίωση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και όχι για την ενίσχυση των οικονομικών του κράτους.

117. εφ. Εθνική Ελπίς, αρ. 7,10 Σεπτ. 1892.

118. Στο ίδιο, αρ. 1,15 Αυγ., αρ. 2,19 Αυγ., αρ. 7,10 Σεπτ. 1892 και εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 1,3 Σεπτ., αρ. 3,9 Σεπτ., αρ. 7,20 Σεπτ. 1892.

Σελ. 608
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/609.gif&w=600&h=915

τα άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια και στις καθυστερήσεις που παρουσιάζει σε σύγκριση με αυτά το ελληνικό119.

Εκείνο όμως που ενδιαφέρει περισσότερο τις εφημερίδες είναι να καταγγείλουν τις αρνητικές συνέπειες των εκπαιδευτικών τελών για τους φοιτητές, για την παιδεία και τα εθνικά συμφέροντα. Χρησιμοποιώντας ένα λόγο με σαφείς ταξικές αναφορές, διακρίνουν τους φοιτητές σε δύο κατηγορίες: στους λίγους εύπορους και τους πολλούς άπορους. Οι φοιτητές της δεύτερης κατηγορίας, υποστηρίζεται, θα αναγκαστούν λόγω των εκπαιδευτικών τελών να

εγκαταλείψουν το Πανεπιστήμιο· μόνο οι πλούσιοι θα μπορούν να σπουδάζουν, αλλά και απ' αυτούς πολλοί θα προτιμήσουν τα ξένα Πανεπιστήμια. Θεωρείται, λοιπόν, βέβαιο ότι τα εκπαιδευτικά τέλη θα δημιουργήσουν ένα «βασίλειον της Πλουτοκρατίας» και θα συντελέσουν στο να διεγερθεί το μίσος των φτωχών κατά των πλουσίων σε μια χώρα που «δεν είναι ίσως πρόσφορος

έτι προς ιδέας κοινωνιστικάς»120. Παράλληλα δημοσιεύονται διάφορες ειδήσεις για την απελπιστική κατάσταση στην οποία έχει οδηγήσει τους φοιτητές ο νόμος για τα εκπαιδευτικά τέλη· ορισμένοι επαιτούν για να μαζέψουν χρήματα, ενώ κάποιοι άλλοι υπέβαλαν αιτήσεις κατάταξης στον στρατό «ελλείψει. χρημάτων»121. Με ανάλογη δραματικότητα τονίζονται και οι εθνικοί κίνδυνοι που εγκυμονεί ο θεσμός των εκπαιδευτικών τελών, καθώς θα απομακρύνει από το Πανεπιστήμιο τους ομογενείς φοιτητές και θα διασπάσει έτσι τους δεσμούς ανάμεσα στον ελεύθερο και τον αλύτρωτο ελληνισμό122. Και αυτό σε μια εποχή που «παντοίοι άσπονδοι πολέμιοι του Ελληνισμού, δι' όλων των όπλων επιπίπτουσι κατά των υποδούλων αδελφών μας...»123 και

119. Σε άρθρο που δημοσιεύεται στην εφ. Πανεπιστήμιον (αρ. 7,20 Σεπτ. 1892) συγκρίνεται η αναλογία φοιτητών και διδακτικού προσωπικού στο ελληνικό και σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, για να αποδειχθεί πόσο μικρός είναι ο αριθμός των καθηγητών στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύεται σειρά άρθρων για την ιστορία, το θεσμικό πλαίσιο, την οργάνωση της φοιτητικής ζωής, τις πανεπιστημιακές γιορτές κλπ. διαφόρων ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων: της Ολλανδίας (αρ. 1, 3 Σεπτ. 1892), της Γαλλίας (αρ. 2, 6 Σεπτ. 1892), της Γενεύης (αρ. 5, 16 Σεπτ., αρ. 6, 18 Σεπτ., αρ. 7,20 Σεπτ., αρ. 8,23 Σεπτ., αρ. 12, 7 Οκτ. 1892) και της Οξφόρδης (αρ. 6, 18 Σεπτ., αρ. 7, 20 Σεπτ. 1892).

120. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 4,13 Σεπτ. 1892· πβ. αρ. 2,6 Σεπτ. και αρ. 10,30 Σεπτ. 1892. Βλ. και Εθνική Ελπίς, αρ. 1,15 Αυγ. 1892.

121. εφ. Εθνική Ελπίς, αρ. 2,19 Αυγ. 1892. Ανάλογες εικόνες δίνουν και άλλες εφημερίδες, φιλικά προσκείμενες στον αγώνα των φοιτητών βλ. Επιθεώρησις, αρ. 243,3 Σεπτ. 1892.

122. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 3,9 Σεπτ. 1892.

123. εφ. Εθνική Ελπίς, αρ. 1,15 Αυγ. 1892.

Σελ. 609
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/610.gif&w=600&h=915

που οι άλλες βαλκανικές χώρες, σε αντίθεση με την Ελλάδα, παρέχουν κάθε δυνατή διευκόλυνση στους φοιτητές τους124.

Ένα άλλο επιχείρημα που επιστρατεύεται στον αγώνα κατά των εκπαιδευτικών τελών είναι η οικονομική καταστροφή που θα υποστεί η πρωτεύουσα με την απομάκρυνση από το Πανεπιστήμιο ενός μεγάλου αριθμού φοιτητών, αλλά και μαθητών της μέσης εκπαίδευσης, οι οποίοι επιβαρύνονταν επίσης με εκπαιδευτικά τέλη. Με το θέμα αυτό ασχολείται ιδιαίτερα η Εθνική Ελπίς, δίνοντας λεπτομερή στοιχεία για τα έξοδα διαβίωσης της σπουδάζουσας νεολαίας. Υποθέτοντας ότι από τους 4.000 φοιτητές και μαθητές που σπουδάζουν στην Αθήνα θα συνεχίσουν τη φοίτησή τους μόνο 2.000 και υπολογίζοντας ότι καθένας απ' αυτούς δαπανά 90 δρχ. τον μήνα επί ένα οκτάμηνο, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η οικονομία της Αθήνας θα έχει μια απώλεια 1,5 εκατομμυρίου δραχμών σχεδόν, η οποία θα πλήξει τους ιδιοκτήτες οικιών, τους ξενοδόχους, τους καφεπώλες, τους επιτηδευματίες125. Οι διαπιστώσεις αυτές συμπληρώνονται από δραματοποιημένες εικόνες, όπως: «ερήμωσις και σιγή θα βασιλεύση εντός και εκτός του Πανεπιστημίου...»126.

Παράλληλα, τίθεται σε εφαρμογή και ένα σχέδιο αποδυνάμωσης του νόμου για τα εκπαιδευτικά τέλη. Η εφημερίδα Πανεπιστήμιον προπαγανδίζει την αποχή («απεργία») από την εγγραφή στο Πανεπιστήμιο και καλεί τους φοιτητές, στο όνομα της «τιμής», του καθήκοντος και της αλληλεγγύης, να μην ενδώσουν στο «ατομικό» τους συμφέρον και στις πιέσεις που δέχονται από το Πανεπιστήμιο, ενώ διαψεύδει τις «φήμες» που κυκλοφορούν ότι δήθεν κάποιοι πλούσιοι προτίθενται να εγγραφούν, παραβιάζοντας τον «ιερόν της

124. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 3,9 Σεπτ. 1892- πβ. αρ. 4,13 Σεπτ. 1892.

125. εφ. Εθνική Ελπίς, αρ. 2, 19 Αυγ. 1892. Για τη συμβολή των φοιτητών στην οικονομική ζωή της πρωτεύουσας ενδιαφέρον είναι ένα προγενέστερο χρονογράφημα του Χαρ. Άννινου (1887), που περιγράφει το πλήθος των επαγγελματιών που ζουν σε μεγάλο βαθμό από τις οικονομίες των φοιτητών: ξενοδόχοι, εστιάτορες, παντοπώλες, καφεπώλες, εμπορορράπτες, υποδηματοποιοί, βιβλιοπώλες, ζαχαροπλάστες, πλύντριες,

εφημεριδοπώλες, στιλβωτές υποδημάτων. «Όλοι αυτοί αναμένουσι μέρισμα εκ του βαλαντίου του φοιτητού. Διά των θαυμαστών όντως νόμων της κοινωνικής συναλλαγής αι οικονομίαι του εμπόρου της Πελοποννήσου, του γεωκτήμονος της Στερεάς, του ναυτικού των νήσων θα διοχετευθώσιν εις τα θυλάκια των παντοίων επιτηδευματιών της πρωτευούσης, θεραπεύουσαι πραγματικάς ανάγκας ή ικανοποιούσαι ακόρεστον πλεονεξίαν. Δεν είνε δε ευκαταφρόνητον το ποσόν, όπερ διά των φοιτητών εισάγεται και κυκλοφορεί κατ' έτος μεταξύ των αστικών κυρίως, εργατικών και σχετικώς απορωτέρων τάξεων της πόλεώς μας». Χαρ. Άννινος, «Κοινωνικαί εικόνες. Ο φοιτητής (απόσπασμα)», Εβδομάς, αρ. 1,31 Ιαν. 1887, σ. 2-3.

126. εφ. Εθνική Ελπίς, αρ. 1,15 Αυγ. 1892.

Σελ. 610
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/611.gif&w=600&h=915

συναδελφότητος νόμον». Με συνεχείς δηλώσεις διαβεβαιώνει τους φοιτητές ότι ελάχιστοι έχουν κάνει εγγραφή η επανεγγραφή και ότι η αποχή θριαμβεύει. «Νίκη! Τετέλεσται. Ο αγών εκρίθη (...) Το Πανεπιστήμιον εσώθη. Νενικήκαμεν!», γράφει η ίδια εφημερίδα στις 23 Σεπτεμβρίου, πληροφορώντας τους αναγνώστες της ότι δεν έχουν εγγραφεί στο Μητρώο φοιτητών περισσότεροι από 50, ενώ πέρυσι, τον ίδιο καιρό, είχαν εγγραφεί 2.500.

Δεν είμαστε σε θέση να ελέγξουμε την ακρίβεια των παραπάνω αριθμών. Έτσι κι αλλιώς όμως η σχετική ειδησεογραφία εντάσσεται στο πλαίσιο μιας στρατηγικής που θέλει να δείξει αλλά και να προκαλέσει συγχρόνως την αντίσταση των φοιτητών στον νόμο για τα εκπαιδευτικά τέλη. Φαίνεται, πάντως, ότι τη χρονιά αυτή υπήρξε πραγματικά μια καθυστέρηση στις εγγραφές, που οφειλόταν στην αποχή αλλά και στην παρεμπόδιση των εγγραφών από ομάδες φοιτητών που είχαν πολιορκήσει τα γραφεία του Πανεπιστημίου. Για την

αντιμετώπιση της κατάστασης αυτής ο πρύτανης απευθύνθηκε στο υπουργείο Παιδείας, το οποίο «διέταξε την αστυνομικήν αρχήν να φρουρήση τα δικαιώματα των νομοταγών φοιτητών». Με τον τρόπο αυτό σπάζει η «πολιορκία» των γραφείων του Πανεπιστημίου και οι φοιτητές «αναθαρρήσαντες προσήρχοντο αθρόοι και ενεγράφοντο εις το Μητρώον του Πανεπιστημίου», καθώς είχε ανακοινωθεί στο μεταξύ ότι καμία εγγραφή δεν θα γινόταν δεκτή πέραν της 1ης Οκτωβρίου127. Στις αρχές Οκτωβρίου το Πανεπιστήμιον πληροφορούσε με απογοήτευση τους αναγνώστες του ότι είχαν εγγραφεί 2.000 φοιτητές, και επιχειρώντας να μετριάσει τις εντυπώσεις έγραφε ότι την αρχή έκανε μια μερίδα φοιτητών, «εξαναγκαζομένη υπό συμφερόντων και δελεαζομένη υπό παροχών»· σ' αυτήν προστέθηκαν κατόπιν οι «ευπορούντες» και ακολούθησαν αναγκαστικά οι υπόλοιποι, επειδή κινδύνευαν να χάσουν ένα

εξάμηνο σπουδών128. Παρά ταύτα «ο αγών δεν έληξε». Οι φοιτητές θα συνεχίσουν, κατά την εφημερίδα, σε άλλο επίπεδο τον αγώνα τους, ζητώντας από τη Βουλή να κατοχυρώσει την αυτονομία και «αυτοσυντήρηση» του Πανεπιστημίου. «Όταν δε γνωρίσωμεν, ότι το Πανεπιστήμιον θ' ανήκη εις το Πανεπιστήμιον και ότι αν πληρώνωμεν δίδακτρα, τα δίδακτρα ταύτα θα μάς αποδίδωνται με τον τόκον διά τελείας επιστημονικής μορφώσεως, τότε θα καταβάλωμεν αγογγύστως τοιαύτα»129. Ήταν μια αναδίπλωση επιβεβλημένη από τα πράγματα.

127 . Π.Σ., 10 Οκτ. 1892 και Πανταζίδης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1894, σ. 38.

128. εφ. Πανεπιστήμιον, αρ. 11,4 Οκτ. 1892.

129. Στο ίδιο.

Σελ. 611
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/612.gif&w=600&h=915

Αν το θέμα των εκπαιδευτικών τελών είχε κλείσει οριστικά, ένα άλλο παρεπόμενο ζήτημα που προέκυψε τον Οκτώβριο οδήγησε και πάλι τους φοιτητές σε νέες κινητοποιήσεις. Πρόκειται για την απόλυση του καθηγητή της Νομικής Ν. Γουναράκη, προέδρου της «Φοιτητικής Ενώσεως», λόγω της εμπλοκής του συλλόγου στην υπόθεση των εκπαιδευτικών τελών. Οι φοιτητές της Νομικής διαμαρτύρονται για την απόλυση του Γουναράκη, απαιτώντας την ανάκληση της, και επειδή η κυβέρνηση εμφανίζεται ανυποχώρητη εμποδίζουν τους καθηγητές της Νομικής να κάνουν τα μαθήματά τους. Όπως συνήθως, οι πανεπιστημιακές αρχές ζητούν την επέμβαση της αστυνομίας, η οποία

επιχειρεί να εκδιώξει τους φοιτητές. Ακολουθούν συλλήψεις και ανακρίσεις, και το Πανεπιστήμιο κλείνει για μερικές ημέρες130.

Οι ταραχές και οι διαμαρτυρίες όμως δεν σταματούν εδώ. Οι φοιτητές,

ερεθισμένοι από την υπόθεση των εκπαιδευτικών τελών, θα έχουν πολλές ευκαιρίες να εκδηλώσουν τον «θυμό» τους κατά της κυβέρνησης και του Πανεπιστημίου. Τον Νοέμβριο του 1893 ξεσπούν κατά του υφηγητή της ιστορίας της φιλοσοφίας Μαργαρίτη Ευαγγελίδη- επεμβαίνει και πάλι η αστυνομία και οι φοιτητές διαμαρτύρονται για τη βεβήλωση του «τεμένους των Μουσών»131. Τον ίδιο καιρό φοιτητές της Ιατρικής διατυπώνουν, μέσω μιας φιλικής εφημερίδας, τα παράπονά τους για την άθλια κατάσταση του δημοτικού νοσοκομείου όπου γίνεται το μάθημα της κλινικής παθολογίας132.

Ανάλογα φαινόμενα έχουμε και στα επόμενα χρόνια. Στα τέλη του 1894 οι φοιτητές της Νομικής διαμαρτύρονται έντονα εναντίον ενός διατάγματος που τους υποχρέωνε να εξετάζονται στα γενικά μαθήματα, παρακωλύοντας και πάλι τη διδασκαλία133. Τον Δεκέμβριο του 1896 οι φοιτητές της Ιατρικής κατεβαίνουν σε «απεργία» με αίτημα να εξετάζονται στα γενικά μαθήματα στο τέλος του πρώτου έτους και όχι του δεύτερου- ζητούν επίσης να συσταθεί Ιατρικό φροντιστήριο και να γίνουν μεταρρυθμίσεις στον τρόπο διεξαγωγής των διπλωματικών εξετάσεων. Τη μεταρρύθμιση του εξεταστικού συστήματος, έτσι ώστε οι υποψήφιοι για δίπλωμα να μην υποβάλλονται σε πολλαπλές εξετάσεις, ζητούν και οι φοιτητές της Νομικής134. Συχνές είναι επίσης οι κινητοποιήσεις, για διάφορους λόγους, εναντίον η υπέρ ορισμένων καθηγητών: τον Δεκέμβριο

130. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 213, 24 Οκτ. 1892 κ.εξ.

131. Στο ίδιο, αρ. 228,9 Νοεμ. 1892.

132. Στο ίδιο, αρ. 220, 30 Οκτ. 1892.

133. Βλ. εδώ, σ. 209-210.

134. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5303,14 Δεκ. 1896 και Ημέρα, αρ. 2144,14 Δεκ. 1896.

Σελ. 612
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/613.gif&w=600&h=915

του 1893 φοιτητές αποδοκιμάζουν τον καθηγητή της ανατομίας Ρήγα Νικολαΐδη, ενώ τον επόμενο χρόνο διαμαρτύρονται για την απόλυση του καθηγητή της αρχαιολογίας Αντ. Οικονόμου135. Όλα αυτά δείχνουν ότι στη δεκαετία του 1890 υπάρχει μια αυξημένη ένταση στο φοιτητικό σώμα. Μια ένταση η οποία θα πυροδοτήσει στα τέλη του 1896 μια δυναμική εξέγερση, η οποία κράτησε

ένα μήνα και οδήγησε για πρώτη φορά στην κατάληψη του Πανεπιστημίου από τους φοιτητές. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Γαλβανικά».

ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΙΜΗ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Τα «Γαλβανικά» πήραν το όνομά τους από τον καθηγητή της Ιατρικής Ιούλιο Γαλβάνη. Αφορμή ήταν ένα μάλλον συνηθισμένο επεισόδιο στις σχέσεις καθηγητών και φοιτητών136. Στα μέσα Δεκεμβρίου του 1896 μια ομάδα τεταρτοετών φοιτητών της Ιατρικής επισκέφθηκε τον Γαλβάνη στο γραφείο του για να του ζητήσει να είναι πιο επιεικής στην πρακτική άσκηση των φοιτητών στο μάθημα της χειρουργικής παθολογίας. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι οι τεταρτοετείς φοιτητές της Ιατρικής για να γίνουν δεκτοί στις διδακτορικές

εξετάσεις έπρεπε να έχουν απόδειξη των οικείων καθηγητών ότι παρέλαβαν και «παρουσίασαν», ο καθένας χωριστά, στις πανεπιστημιακές κλινικές έναν

ασθενή. Οι φοιτητές όμως δεν ακολουθούσαν ακριβώς την πρακτική αυτή και ο Γαλβάνης αρνιόταν να τους χορηγεί αποδείξεις, με αποτέλεσμα αρκετοί τελειόφοιτοι της Ιατρικής να καθυστερούν να πάρουν δίπλωμα137. Η συνάντηση

135. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 625, 14 Δεκ. 1893 και αρ. 626, 15 Δεκ. 1893· εφ. Εστία,

αρ. 337,10 Φεβρ. 1895 και αρ. 338,11 Φεβρ. 1895. Πβ. I. Χατζιδάκις, Τα κατά την πρυτανείαν, 1896, σ. 4-5.

136. Με τα Γαλβανικά ασχολήθηκε εκτενώς ο τύπος της εποχής· βλ. εφ. Ακρόπολις,

αρ. 5303,14 Δεκ. 1896 κ.εξ. και αρ. 5329-5341,11-23 Ιαν. 1897 και Νέα Εφημερίς, αρ. 10, 10 Ιαν. 1897 κ.εξ. Σημαντικές πηγές για τα γεγονότα αποτελούν επίσης τα Πρακτικά της Συγκλήτου και το βιβλίο του Διονυσίου Λ. Μαρκόπουλου, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903 (ανατυπωμένο από τον Χρήστο Δ. Λάζο, βλ. εδώ, σ. 578, σημ. 14). Ο Μαρκόπουλος ήταν φοιτητής την εποχή των Γαλβανικών και έλαβε μέρος στα γεγονότα. Ένα άλλο βιβλίο με ανάλογο περιεχόμενο (Λοράνδου, Η φοιτητική εξέγερσις του 1897, Αθήνα 1898) δεν μπόρεσα να το εντοπίσω, όπως και ένα χρονικό των γεγονότων, το οποίο κατά την εφ. Ακρόπολις (22 Ιαν. 1897) εξέδωσαν οι φοιτητές σε φυλλάδιο. Στα Γαλβανικά, τέλος, αναφέρεται και ο θεολόγος Ed. von der Goltz, που είχε επισκεφθεί τότε την Ελλάδα· βλ. αποσπάσματα των εντυπώσεών του στο Πολ. Ενεπεκίδης, Αθηναϊκά, Αττικοβοιωτικά, Δωδεκανησιακά..., Αθήνα 1991, σ. 249-253.

137. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 9-10.

Σελ. 613
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/614.gif&w=600&h=915

ση των φοιτητών με τον Γαλβάνη δεν ευοδώθηκε. Ο τελευταίος φέρεται να συμπεριφέρθηκε στους φοιτητές με σκαιό τρόπο και αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά τους: «Δεν θα μου υποδείξετε το καθήκον μου. Το γνωρίζω εγώ. Σεις θορυβείτε μόνον αιωνίως, και ούτε εννοείτε να μάθετε γράμματα, ούτε

έχετε ιδέαν από επιστήμην». Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν ότι τους αδικεί και εκείνος τους απάντησε ότι «εις κανέν Πανεπιστήμιον του κόσμου δεν υπάρχουν τοιούτοι φοιτηταί»138.

Οι φοιτητές της Ιατρικής θεώρησαν τη συμπεριφορά του Γαλβάνη προσβλητική για την «τιμή» και την αξιοπρέπειά τους και αποφάσισαν να αντιδράσουν συλλογικά. «Διά γενικής προσκλήσεως συνηθροίσθησαν εν τω αμφιθεάτρω του Πανεπιστημίου πάντες φοιτηταί τελειόφοιτοι και διδάκτορες της Ιατρικής» και εξέλεξαν «διά βοής» μια συντονιστική επιτροπή, αποτελούμενη από 46 μέλη. Η συγκρότηση της επιτροπής έγινε με τοπικά κριτήρια: εκπροσωπούνταν ο αυτήν, με δύο μέλη ο καθένας, όλοι οι νομοί του ελληνικού κράτους (με εξαίρεση τον νομό Ζακύνθου, επειδή ήταν ο τόπος καταγωγής του Γαλβάνη) και με ισάριθμα μέλη καθεμία από τις μεγάλες γεωγραφικές περιφέρειες του έξω

ελληνισμού (Κρήτη, Θράκη, Ήπειρος, Ανατολική Ρωμυλία, Κύπρος, Σάμος και Μικρά Ασία)139. Η πρώτη ενέργεια της επιτροπής ήταν να υποβάλει στο υπουργείο Παιδείας και τον πρύτανη ένα ψήφισμα, με το οποίο οι φοιτητές διαμαρτύρονταν για τις «ύβρεις» του Γαλβάνη και ζητούσαν την απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο. Παράλληλα αποφασίστηκε να γίνει «απεργία» από όλα τα μαθήματα της Ιατρικής και να ζητηθεί η κινητοποίηση και των φοιτητών των

άλλων σχολών, με το σκεπτικό ότι η «ύβρις» απευθυνόταν «προς πάντας τους Έλληνας φοιτητάς»140. Η προσπάθεια αυτή όμως δεν φαίνεται να πέτυχε. Οι φοιτητές της Νομικής εκδήλωσαν απλώς τη συμπαράστασή τους με ένα ψήφισμα, ενώ της Φιλοσοφικής απέφυγαν να πάρουν θέση141.

Το υπουργείο Παιδείας αρνήθηκε να δεχθεί τις αιτιάσεις των φοιτητών κατά του Γαλβάνη, υποστηρίζοντας ότι δεν θεωρεί υβριστικά όσα τους είπε, και τους κάλεσε να επανέλθουν στα μαθήματά τους. Ανάλογη ήταν και η θέση της Συγκλήτου, η οποία αποφάνθηκε ότι ο Γαλβάνης «ουδέν άλλο έπραξε ειμή να επιτιμήση τους θορυβήσαντας και ατακτήσαντας χωρίς όμως να είχε την ελαχίστην καν πρόθεσιν διά της επιτιμήσεώς του να προσβάλη τινά εκ των

138. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5307,18 Δεκ. 1896. Πβ. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 10.

139. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 11.

140. Στο ίδιο, σ. 12.

141. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5308,19 Δεκ. 1896.

Σελ. 614
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/615.gif&w=600&h=915

φοιτητών...»142. Οι φοιτητές της Ιατρικής όμως επέμειναν στις απόψεις τους και το υπουργείο αποφάσισε, για την αποφυγή επεισοδίων, να κλείσει την Ιατρική και το Πολιτικό Νοσοκομείο. Στο μεταξύ η αρχική συντονιστική επιτροπή παραιτήθηκε, μετά από μια ρήξη με τον πρύτανη, και εκλέχθηκε «διά βοής» νέα επιτροπή, μαχητικότερη από την πρώτη, η οποία αποφάσισε την κλιμάκωση του αγώνα. Οι φοιτητές έπρεπε να επιμείνουν «μέχρις εσχάτων» στο αίτημα για την απόλυση του Γαλβάνη και την ικανοποίηση της «εξυβρισθείσης τιμής του Ελληνικού Πανεπιστημίου», να οπλιστούν για να αποκρούσουν τις προσπάθειες της αστυνομίας να εμποδίσει τις συγκεντρώσεις στα Προπύλαια και να πείσουν τους συμφοιτητές τους να στρατευθούν στην κοινή υ

πόθεση143.

Πραγματικά από τον Ιανουάριο του 1897, αμέσως μετά τις διακοπές των Χριστουγέννων, η υπόθεση μπαίνει σε νέα φάση. Οι φοιτητές της Ιατρικής οργανώνουν συγκεντρώσεις στο Πανεπιστήμιο με συνθήματα και αγωνιστικούς λόγους κατά του Γαλβάνη. Κάποιες μεσολαβητικές προσπάθειες που γίνονται από τον καθηγητή της Ιατρικής Κ. Δηλιγιάννη, ο οποίος μεταφέρει δήλωση του Γαλβάνη ότι δεν είχε πρόθεση να προσβάλει τους φοιτητές, αποτυγχάνουν144. Άκαρπες ήταν επίσης και οι επαφές της συντονιστικής επιτροπής με τον υπουργό Παιδείας, ο οποίος ζήτησε από τους φοιτητές να αποσύρουν το ψήφισμα κατά του Γαλβάνη. Στο μεταξύ κλείνει και πάλι η Ιατρική Σχολή και το Νοσοκομείο. Στις 11 Ιανουαρίου η Σύγκλητος, μετά από συζήτηση για τον τρόπο αντιμετώπισης των ταραχών, αποφασίζει να διακόψει τα μαθήματα, να αναστείλει τις γενικές και διδακτορικές εξετάσεις στην Ιατρική και να αφαιρέσει από τον χρόνο σπουδών των φοιτητών της το χειμερινό εξάμηνο του 1896-97145.

Οι εξελίξεις αυτές προκαλούν διασπαστικές κινήσεις. Φοιτητές από τη Λακωνία και τα Επτάνησα (συμπατριώτες του υπουργού των Εσωτερικών Κ. Μαυρομιχάλη και του Γαλβάνη, αντίστοιχα) εκφράζουν τη διαφωνία τους προς την ακολουθούμενη τακτική της συντονιστικής επιτροπής και επισκέπτονται τον πρωθυπουργό Θ. Δηλιγιάννη, δηλώνοντάς του ότι προτίθενται να παρακολουθήσουν τα μαθήματα του Γαλβάνη146. Οι ίδιοι προτείνουν συνδιαλλαγή

142. Π.Σ., 18 Δεκ. 1896.

143. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 14 κ.εξ.

144. Π.Σ., 11 Ιαν. 1897, εφ. Ακρόπολις, αρ. 5329, 11 Ιαν. 1897 και Νέα Εφημερίς,

αρ.13,13 Ιαν. 1897.

145. Π.Σ., 11 Ιαν. 1897· πβ. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5332,14 Ιαν. 1897.

146. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5332,14 Ιαν. 1897.

Σελ. 615
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/616.gif&w=600&h=915

λαγή με τον Γαλβάνη, αφού ο τελευταίος είχε δηλώσει ήδη ότι δεν είχε σκοπό να προσβάλει τους φοιτητές. Για τη συντονιστική επιτροπή όμως αυτό ήταν κάτι που έπρεπε να επιβεβαιωθεί εμπράκτως. Συγκροτείται μια επιτροπή η οποία συναντά τον Γαλβάνη και τον καλεί, μεταξύ άλλων, να ζητήσει συγγνώμη για τις «ύβρεις» του κατά των φοιτητών. Η στάση του Γαλβάνη ήταν

αρνητική : χαρακτήρισε παράλογη την αξίωση των φοιτητών και τους κατηγόρησε ότι πάσχουν από ανίατη «νευρικήν διέγερσιν». Φυσικά, η απάντησή του

έγινε δεκτή με αποδοκιμασίες από τους εξεγερμένους φοιτητές και σκλήρυνε

ακόμη περισσότερο τη στάση τους147.

Στο μεταξύ το μέτωπο κατά του Γαλβάνη διευρύνεται με την προσχώρηση σ' αυτό και φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής, οι οποίοι αποφασίζουν, σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τους συναδέλφους τους, να απέχουν από τα μαθήματα όσο παραμένει κλειστή η Ιατρική Σχολή148. Η απόφαση όμως δεν γίνεται δεκτή από όλους. Έτσι, στις 15 Ιανουαρίου, όταν φοιτητές της Νομικής και άλλων σχολών επιχειρούν να εμποδίσουν τον καθηγητή της Νομικής Αλκ. Κρασσά να κάνει μάθημα, συναντούν την έντονη αντίδραση του Κρασσά αλλά και ομάδας φοιτητών που διαφωνούσαν με την αποχή. Ακολουθούν επεισόδια και καλείται η αστυνομία να επιβάλει την τάξη. Η παρουσία των αστυνομικών στην αίθουσα διδασκαλίας όξυνε τα πράγματα. Οι φοιτητές «εξεμάνησαν» και «ηκούσθησαν μανιώδεις συριγμοί και αι ράβδοι επί των θρανίων εκτυπώντο λυσσωδώς και αι φωναί διάτοροι ηκούοντο πανταχόθεν : -Έξω ! έξω ! - Εδώ είνε ιερόν καθίδρυμα ! Δεν έχει θέσιν εδώ η εξουσία ! -Κύριε καθηγητά, είνε απαραβίαστος η Σχολή!»149. Το κλίμα οξύνθηκε περισσότερο όταν η αστυνομία συνέλαβε δύο φοιτητές έξω από το Πανεπιστήμιο. Συμφοιτητές τους προσπάθησαν να τους απελευθερώσουν επιτιθέμενοι κατά της αστυνομίας με πέτρες, ρόπαλα και όπλα και η συμπλοκή γενικεύτηκε με αψιμαχίες μεταξύ φοιτητών και αστυνομίας και ανταλλαγές πυροβολισμών, που είχαν ως αποτέλεσμα τον τραυματισμό ενός αστυφύλακα. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν στον πρωθυπουργό Δηλιγιάννη για την επέμβαση της αστυνομίας και ζήτησαν την απομάκρυνσή της από τον χώρο του Πανεπιστημίου. Οι διαμαρτυρίες τους όμως δεν είχαν αποτέλεσμα. Κατά τον Δηλιγιάννη οι κινητοποιήσεις ήταν παράνομες και οι φοιτητές έπρεπε να ησυχάσουν και να επανέλθουν στα μαθήματά τους.

147. Στο ίδιο, αρ. 5333,15 Ιαν. 1897. Πβ. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 26 κ.εξ.

148. εφ. Ακρόπολις, ό.π.

149. Στο ίδιο, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897.

Σελ. 616
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/617.gif&w=600&h=915

Η κατάληξη των παραπάνω επεισοδίων ήταν μάλλον απροσδόκητη. Η συντονιστική επιτροπή, έχοντας κάποιες πληροφορίες ότι οι στρατιωτικές και

αστυνομικές δυνάμεις που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από το Πανεπιστήμιο επρόκειτο να μπουν μέσα σ' αυτό, αποφάσισε την «κατάληψη» του κτιρίου. Πραγματικά, το απόγευμα της 15ης Ιανουαρίου, ομάδες φοιτητών «κομίζοντες όπλα, φυσίγγια» και πιθανώς «δυναμίτιδα» κλείστηκαν στο Πανεπιστήμιο150. Ήταν ένα γεγονός πρωτοφανές στο χρονικό των φοιτητικών κινητοποιήσεων. Η πρώτη ενέργεια των έγκλειστων φοιτητών -που, σύμφωνα με μια πηγή, ανέρχονταν την πρώτη ημέρα σε 1.000151-ήταν να οργανωθούν στρατιωτικά. Εκλέχθηκε ένας φρούραρχος με τρεις συμβούλους, οι οποίοι

αποτέλεσαν το επιτελείο και ανατέθηκε σε ομάδες φοιτητών, με βάση τον τόπο καταγωγής τους, η φρούρηση καθεμιάς από τις πτέρυγες του κτιρίου.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου αποδοκιμάστηκε έντονα από τη Σύγκλητο , η οποία και αποφάσισε τη διακοπή όλων των μαθημάτων ως το Πάσχα152. Το ίδιο έντονη ήταν και η αντίδραση της κυβέρνησης. Στις 17 Ιανουαρίου αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις πολιόρκησαν το Πανεπιστήμιο,

ενώ ο διευθυντής της αστυνομίας κάλεσε τους φοιτητές να αποχωρήσουν, απειλώντας βίαιη κατάληψη του κτιρίου. Αρκετοί φοιτητές πείστηκαν και βγήκαν από το Πανεπιστήμιο. Συγχρόνως η αστυνομία προσπάθησε να διαλύσει το πλήθος που ήταν συγκεντρωμένο έξω απ' αυτό, με αποτέλεσμα τον θανάσιμο τραυματισμό ενός μαθητή Γυμνασίου. Κάτω από τις περιστάσεις αυτές κρίθηκε απαραίτητη η παρέμβαση των πανεπιστημιακών αρχών. Σχηματίστηκε μια επιτροπή από καθηγητές, με επικεφαλής τον αντιπρύτανη και τον καθηγητή Γεώργιο Μιστριώτη, οι οποίοι ανέλαβαν να μεσολαβήσουν για την «έντιμη» έξοδο των φοιτητών153. Συγκεκριμένα, πρότειναν στην κυβέρνηση να απομακρυνθεί ο στρατός από τον χώρο του Πανεπιστημίου και κατόπιν να

αποχωρήσουν οι φοιτητές χωρίς τα όπλα τους154. Η πρόταση των πανεπιστημιακών έγινε δεκτή από την κυβέρνηση και μεταφέρθηκε από τους ίδιους στη

150. Π.Σ., 16 Ιαν. 1897.

151. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897. Ο αριθμός τους πάντως μειώθηκε πολύ μετά την πρώτη ημέρα. Κατά τον Μαρκόπουλο, 200 περίπου ήταν εκείνοι που «έμενον διαρκώς εντός του Πανεπιστημίου» (Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 24).

152. Π.Σ., 16 Ιαν. 1897 (απογευματινή συνεδρίαση).

153. Η επιτροπή ενήργησε ερήμην της Συγκλήτου, πράγμα που προκάλεσε την

έντονη αντίδραση του πρύτανη και των άλλων μελών της Συγκλήτου. Βλ. Π.Σ., 20 Ιαν. 1897.

154. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5336, 18 Ιαν. 1897.

Σελ. 617
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/618.gif&w=600&h=915

συντονιστική επιτροπή των φοιτητών, η οποία, μετά από έντονες συζητήσεις και διαφωνίες, την αποδέχθηκε155. Σημαντικό ρόλο στη θετική κατάληξη των διαπραγματεύσεων έπαιξε ο Μιστριώτης, λόγω της μεγάλης υπόληψης και εμπιστοσύνης που έτρεφε προς αυτόν «άπας ο φοιτ. κόσμος»156. Την επόμενη ημέρα, 18 Ιανουαρίου, οι φοιτητές βγήκαν από το Πανεπιστήμιο άοπλοι, κατά τετράδες, με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αττικής και τους καθηγητές που είχαν μεσολαβήσει για την έξοδό τους, και κατευθύνθηκαν προς την πλατεία Κολωνακίου, όπου και διαλύθηκαν157. Έτσι έληξε η κατάληψη του Πανεπιστημίου.

Η υπόθεση όμως δεν τελείωσε εδώ. Τις αμέσως επόμενες ημέρες αποφασίστηκε η εγκατάσταση στρατιωτικής φρουράς στο Πανεπιστήμιο, ενώ συγχρόνως εκδόθηκαν από την αστυνομία εντάλματα συλλήψεως κατά των πρωταιτίων της κατάληψης και συνελήφθησαν ορισμένοι. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν νέο αναβρασμό. Οι φοιτητές, θεωρώντας ότι η επιτροπή των καθηγητών τους «απάτησε», επειδή τους είχε διαβεβαιώσει ότι δεν θα διωχθεί κανένας, προχώρησαν σε νέες διαμαρτυρίες και κινητοποιήσεις, οι οποίες όμως δεν κράτησαν πολύ. Είχε ξεσπάσει ήδη η κρητική επανάσταση και στις 24 Ιανουαρίου η ελληνική κυβέρνηση είχε αποφασίσει να στείλει πλοία στην Κρήτη. Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην αναστολή των κινητοποιήσεων. Το πατριωτικό καθήκον υποχρέωνε τους φοιτητές να αφήσουν στην άκρη τις διαμαρτυρίες και τις διαδηλώσεις και να συμπαρασταθούν στην επανάσταση «των δούλων αδελφών». Πραγματικά, μερικές ημέρες αργότερα 110 φοιτητές θα

εγγραφούν στους καταλόγους εθελοντών της εταιρείας «Ελληνισμός», προ-

155. Στο ίδιο, αρ. 5336, 18 Ιαν. 1897. Με διαφορετικό τρόπο παρουσιάζει ο Δ. Μαρκόπουλος τις διαβουλεύσεις της επιτροπής με την κυβέρνηση. Αναφέρει ότι ο Μιστριώτης έλαβε από την κυβέρνηση την εντολή να ανακοινώσει στους φοιτητές ότι δέχεται την παύση του Γαλβάνη και την «αμνηστεία» των φοιτητών για όσα είχαν πράξει ως τότε (Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 53). Στην πραγματικότητα όμως φαίνεται ότι η κυβέρνηση το μόνο που υποσχέθηκε ήταν ότι δεν θα διώξει τους φοιτητές (εφ. Ακρόπολις, αρ. 5339,21 Ιαν. 1897).

156. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 53-54.

157. Κατά τον Δ. Μαρκόπουλο (ό.π., σ. 58), πρόθεση των φοιτητών ήταν να βγουν από το Πανεπιστήμιο με τα όπλα και τη σημαία τους, αλλά αυτό δεν έγινε δεκτό από την κυβέρνηση (πβ. Νέα Εφημερίς, αρ. 19,19 Ιαν. 1897). Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η έξοδος έγινε με δόλιο τρόπο, μετά από μυστικές συνεννοήσεις του φρούραρχου και άλλων φοιτητών με τον Μιστριώτη, τη στιγμή που έξω από το Πανεπιστήμιο ετοιμαζόταν ένα μεγάλο συλλαλητήριο, το οποίο είχε οργανωθεί στην Ακαδημαϊκή Λέσχη, με σκοπό τη διάσπαση της πολιορκίας του Πανεπιστημίου και την ένωση των έξω φοιτητών με τους μέσα (ό.π., σ. 48 κ.εξ.).

Σελ. 618
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/619.gif&w=600&h=915

πρόεδρος της οποίας ήταν ο πανεπιστημιακός Νεοκλής Καζάζης158, και συγκροτώντας δική τους ξεχωριστή ομάδα, τη «φοιτητική φάλαγγα», θα αναχωρήσουν στις αρχές Φεβρουαρίου 1897 για την Κρήτη για να πολεμήσουν στο πλευρό του κρητικού λαού'59.

Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το χρονικό των Γαλβανικών. Από την εξέλιξη των γεγονότων φαίνεται ότι όλη η ιστορία δεν ήταν παρά μια υπόθεση τιμής : οι φοιτητές της Ιατρικής θεώρησαν προσβλητικό τον τρόπο με τον οποίο τους συμπεριφέρθηκε ο Γαλβάνης και κατέληξαν, με τη συμπαράσταση συναδέλφων τους και από άλλες σχολές, στην κατάληψη του Πανεπιστημίου. Η «ύβρις» μπορεί να απευθυνόταν μόνο στους φοιτητές της Ιατρικής, θεωρήθηκε όμως ότι έθιγε την τιμή ολόκληρου του φοιτητικού σώματος, και κατ' επέκταση και του Πανεπιστημίου, γι' αυτό και η απάντηση έπρεπε να είναι συλλογική. Πραγματικά, ο λόγος περί τιμής δεσπόζει σε όλη τη διάρκεια των κινητοποιήσεων. Μοναδικός σκοπός του αγώνα των φοιτητών ήταν να αποκαταστήσουν το πληγωμένο γόητρό τους. Και αυτό δεν μπορούσε να γίνει παρά μόνο με την τιμωρία και την ταπείνωση του υβριστή τους. Η ευαισθησία αυτή των φοιτητών, αν και έχει παράλληλα στη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ζωή -θυμίζω πρόχειρα τις μονομαχίες για λόγους τιμής-, φαίνεται να αντιγράφει στρατιωτικού τύπου συμπεριφορές, που ανάγονται στην παράδοση της πανεπιστημιακής φάλαγγας και στη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών. Αυτό φάνηκε καθαρότερα στη δεύτερη φάση της κινητοποίησης με την κατάληψη του κτιρίου του Πανεπιστημίου και τα μέτρα περιφρούρησης.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου ήταν πάνω απ' όλα μια «ηρωική» πράξη,

158. Για τη δράση του Ν. Καζάζη στην εταιρεία «Ελληνισμός», της οποίας υπήρξε ισόβιος πρόεδρος από την ίδρυσή της (1894), βλ. Γιώργος Κόκκινος, Ο πολιτικός ανορθολογισμός στην Ελλάδα. Το έργο και η σκέψη του Νεοκλή Καζάζη (1849-1936), Αθήνα, Τροχαλία, 1996, σ. 25 κ.εξ. Μερικά χρόνια μετά την αποστολή της «φοιτητικής φάλαγγας» στην Κρήτη, ο Καζάζης θα συστήσει, στα τέλη του 1905, φοιτητικό τμήμα της εταιρείας «Ελληνισμός», με σκοπό την εθνική στράτευση των φοιτητών (στο ίδιο, σ. 331-332).

159. Βλ. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5352, 3 Φεβρ. 1897, όπου περιγραφή της αναχώρησης των φοιτητών για την Κρήτη «εν ζητωκραυγαίς και ενθουσιασμώ απεριγράπτω». Στην αποστολή της φάλαγγας στην Κρήτη και τη συμμετοχή της στον κρητικό αγώνα αναφέρονται λεπτομερώς ο Δ. Μαρκόπουλος, μέλος της φάλαγγας, στο βιβλίο του Η εξέγερσις των φοιτητών, ό.π., σ. 70 κ.εξ., καθώς και ο γνωστός μας από την προγενέστερη δράση του στον φοιτητικό χώρο Γ. Αντωνόπουλος, ο οποίος κατέβηκε στην Κρήτη λίγο αργότερα και ανέλαβε τη διοίκηση της φάλαγγας (Γ. Αντωνόπουλος, Η φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, Αθήνα 1898). Βλ. επίσης Δημήτριος Μ. Κουκουλάκης, Πανεπιστημιακή Φάλαγξ εν Κρήτη 1897, Αθήνα 1902 (β' εκδ. 1908).

Σελ. 619
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/620.gif&w=600&h=915

με την οποία οι φοιτητές θέλησαν να δείξουν την ετοιμότητά τους να αγωνιστούν, ακόμη και με τα όπλα, για τα «δίκαιά» τους. Έτσι βιώθηκε η κατάληψη από τους φοιτητές και αυτή ήταν η εντύπωση των δημοσιογράφων που παρακολούθησαν από κοντά τα γεγονότα. Πραγματικά, το ηρωικό στοιχείο κυριαρχεί στις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών και στις δηλώσεις που κάνουν στις εφημερίδες φοιτητές μέσα από το κατειλημμένο Πανεπιστήμιο. Χαρακτηριστικά είναι τα ρεπορτάζ της Ακροπόλεως'60. «Νυξ του Αγίου Βαρθολομαίου είναι αυτή», φέρεται να δηλώνει στην εφημερίδα ένας φοιτητής στο πρώτο «νυχτέρι», ενώ ένας άλλος συμπληρώνει: «Νυξ που θα δημιουργήση ημέραν με οδοφράγματα». Η ίδια εφημερίδα ονομάζει το κατειλημμένο Πανεπιστήμιο «νέον Παλαμήδιον» και «νέα Βαστίλλη» και εκθειάζει τη στρατιωτική οργάνωση, την αποφασιστικότητα και τον ενθουσιασμό των καταληψιών. Το γενικό πρόσταγμα, σημειώνει, έχει ο φρούραρχος, ο οποίος ρυθμίζει με τους επιτελείς του τις φρουρές- οι ένοπλοι σκοποί ανταλλάσσουν συνθήματα και παρασυνθήματα, η «μυστική αστυνομία» δίνει αναφορές, κάποιοι

απαγγέλλουν ποιήματα και τραγουδούν πατριωτικά άσματα και μανιάτικα μοιρολόγια, ενώ όλοι φέρονται αποφασισμένοι «να χύσουν το αίμα των», προκειμένου να αποκρούσουν την έφοδο που ετοιμάζει η αστυνομία για την ανακατάληψη του Πανεπιστημίου. Το ίδιο αγωνιστικό φρόνημα επικρατεί και

έξω από το Πανεπιστήμιο. Οι συγκεντρωμένοι φοιτητές συμπαρίστανται στους

έγκλειστους, μαζεύουν χρήματα, αγοράζουν τρόφιμα και προσπαθούν να τα περάσουν μέσα στο πολιορκημένο Πανεπιστήμιο.

Οι παραπάνω περιγραφές μπορεί να υπερτονίζουν το γραφικό στοιχείο, ω

στόσο δεν απέχουν πολύ από την πραγματικότητα. Τα όρια άλλωστε ανάμεσα στη γραφικότητα -με τα δικά μας μέτρα- και την πραγματικότητα είναι δυσδιάκριτα, όπως δείχνει μια σκηνή την οποία μνημονεύει λίγα χρόνια αργότερα ο Δ. Μαρκόπουλος, που πήρε μέρος στην κατάληψη. Φοιτητές κατεβαίνουν νύχτα στο υπόγειο του Πανεπιστημίου ψάχνοντας για όπλα. Αντί για όπλα όμως δεν βρίσκουν παρά μερικές λαμπάδες που είχαν απομείνει από τις γιορτές για την ενηλικίωση του διαδόχου του θρόνου και μερικά επίχρυσα κουμπιά από τις στολές της πανεπιστημιακής φάλαγγας. Ανάβουν τις λαμπάδες στις αίθουσες του Πανεπιστημίου και στα Προπύλαια και μοιράζονται μεταξύ τους τα κουμπιά, τα οποία «περνούν διά καρφίδος εις της μποτονιέρες των»161. Όλα αυτά, λέει ο Δ. Μαρκόπουλος, είχαν σκοπό να προκαλέσουν

160. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5334 και 5335,16 και 17 Ιαν. 1897.

161. Το περιστατικό μνημονεύεται και στην εφ. Ακρόπολις, αρ. 5336,18 Ιαν. 1897.

Σελ. 620
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/621.gif&w=600&h=915

σουν σύγχυση στην κυβέρνηση και να δώσουν την εντύπωση ότι οι φοιτητές είχαν λάβει «σοβαρά μέτρα», ότι είχαν «ισχυράς υποστηρίξεις» και ότι εν πάση περιπτώσει η κατάληψη του Πανεπιστημίου ήταν ένα σοβαρό κίνημα. Και πραγματικά, γράφει ο ίδιος, «όταν την πρωΐαν [οι αστυνομικοί] είδον εις τας κομβιοδόχας μας τα χρυσίζοντα κομβία (...) επείσθησαν ότι εις το κίνημα των φοιτητών, ενέχεται ευρυτέρας σημασίας σκοπός»162. Ανεξάρτητα από τις προφανώς υπερβολικές εκτιμήσεις του αφηγητή, η σκηνή αυτή δείχνει ότι στη συνείδηση των φοιτητών η εξέγερση του 1897 δεν ήταν μια πράξη αποκομμένη από το παρελθόν. Η ηρωική εποχή της φάλαγγας επιζούσε ακόμη ως ανάμνηση μέσα από τα σύμβολά της, εμπνέοντας τις κινητοποιήσεις των φοιτητών.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου έκανε μεγάλη αίσθηση στο κοινό της πρωτεύουσας, καθώς είχε και ένα ανθρώπινο θύμα. Σε συνεντεύξεις τους καθηγητές και άλλες προσωπικότητες της δημόσιας ζωής μιλούν για «απίστευτον» και «πρωτάκουστον» γεγονός163, αναζητούν τις αιτίες που οδήγησαν στην εξέγερση και στηλιτεύουν την κατάχρηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Το «άσυλον» είναι βέβαια «ιερόν», υποστηρίζεται, αλλά όταν η πρυτανεία ζητεί την προστασία της εξουσίας αυτή μπορεί να μπαίνει στο Πανεπιστήμιο164. Εκείνοι που συγκεντρώνουν περισσότερο τα πυρά είναι βέβαια οι φοιτητές, που εμφανίζονται ως «οι χαϊδευμένοι και της κοινωνίας και της κυβερνήσεως και των καθηγητών και των διαφόρων αρχών»165. Η ανοχή αυτή τους έκανε θρασείς και προκλητικούς απέναντι στην εξουσία και το Πανεπιστήμιο και έφτασαν έτσι να αναστατώσουν επί τρεις ημέρες την πρωτεύουσα, ανάγοντας σε θέμα τιμής μια απλή επιτίμηση που δέχθηκαν από έναν καθηγητή τους. Η συμπεριφορά των φοιτητών γίνεται επίσης αντικείμενο της σάτιρας, η οποία αντλώντας στοιχεία από τα σχετικά επεισόδια αλλά και από τη φοιτητική συμπεριφορά γενικώς, παρουσιάζει τους φοιτητές ούτε λίγο ούτε πολύ ως δημόσια απειλή, αφού δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να προκαλούν ταραχές και να ονειρεύονται πολεμικούς θριάμβους. Κάπως έτσι περιγράφει τον τύπο του φοιτητή ένας στιχοπλόκος τον Ιανουάριο του 1897 με αφορμή την κατάληψη του Πανεπιστημίου:

«Με ρεβόλβερ στη μέση και κάμα / σαν ιππότης κι' εγώ αληθής / εις την αίθουσαν μπαίνω γενναίως / και το μάθημα κόβω ευθύς. / Αστυφύλαξ αν ερ-

162. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 37-39.

163. Βλ. συνεντεύξεις στην εφ. Ακρόπολις, αρ. 5335,17 Ιαν. 1897.

164. Στο ίδιο.

165. Στο ίδιο, αρ. 5323, 5 Ιαν. 1897.

Σελ. 621
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/622.gif&w=600&h=915

έρθη εμπρός μου / κι' αστυνόμος κοντά μου σταθή / του αλλάζω την πίστι στο ξύλο / και του παίρνω ευθύς το σπαθί. / Στο προαύλιο μέσα γυρίζω / και γλυτώνω αλόγου κλωτσιές / κι' αν ο πρύτανις κάπου προβάλλη / ελευθέρως του δίνω βρισιές. / Μες την αίθουσαν μπαίνω την νύχτα / και προχώματα στήνω γερά / και κοιμούμαι στο ένα μου πόδι / ροκανώντας κουλούρια ξερά. / Του

πολέμου η ώρ' ανατέλλει / και παιάνων ακούω σκοπό / θέλω πρόβες πολέμου να κάνω / τους αστυφύλακας των Αθηνών κτυπώ!»166.

Η γενική εντύπωση, λοιπόν, ήταν ότι τα φοιτητικά πράγματα δεν πήγαιναν καλά: οι φοιτητές έδειχναν να έχουν παρεκτραπεί από τους ακαδημαϊκούς κανόνες συμπεριφοράς και σύμπτωμα ακριβώς των παρεκτροπών τους ήταν η κατάληψη του Πανεπιστημίου. Ποιές ήταν όμως οι αιτίες; Μια απάντηση στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να δώσει σε δύο άρθρα της η εφημερίδα Ακρόπολις, η οποία είχε τηρήσει ευνοϊκή στάση απέναντι στους φοιτητές, τουλάχιστο στην αρχή των γεγονότων. Η βαθύτερη αιτία ήταν, κατά την Ακρόπολι, η «χρονία εθνική νόσος της Συναλλαγής». Μια νόσος που είχε μπει βαθιά στον χώρο της εκπαίδευσης, διαφθείροντας διδάσκοντες και διδασκόμενους. Σε όλους τους τομείς της πανεπιστημιακής ζωής, επισημαίνει, από τον διορισμό του διδακτικού προσωπικού ως τις σχέσεις καθηγητών και φοιτητών, τις

εξετάσεις και την απονομή των διπλωμάτων επικρατεί το πνεύμα της συναλλαγής, που επιβραβεύει τους μέτριους και εξοβελίζει τους άριστους. Η κατάσταση αυτή, σύμπτωμα μιας γενικότερης κοινωνικής κρίσης, στέρησε τους φοιτητές από ηθικά ερείσματα. Σε τελευταία ανάλυση, οι φοιτητές δεν ήταν παρά τα θύματα του συστήματος : ενός συστήματος που ευνοούσε τη φαυλότητα, την αναξιοκρατία, την αταξία, τη σύγχυση ιδεών. Αναφερόμενος ειδικότερα στα Γαλβανικά, ο αρθρογράφος αποδίδει τα σχετικά γεγονότα σε «μικροφιλοτιμίες» και «ψευδαισθήσεις» και ζητάει από τους φοιτητές να βγουν από το κλίμα αυτό και να αναζητήσουν «ορίζοντα υγιέστερον». Μελαγχολεί κανείς,

επιλέγει, όταν συλλογιστεί «την αρχικήν αιτίαν όλων αυτών των τραγικών, των κωμικών, των παραδόξων, των φρικτών, των άνω ποταμών γεγονότων...»167.

Οι τελευταίες διαπιστώσεις, παρά τον νουθετικό χαρακτήρα τους, είναι εύστοχες. Πραγματικά, τα Γαλβανικά αρθρώνονται γύρω από μια «ψευδή» αίσθηση φιλοτιμίας, που συνεγείρει τη μεγάλη μάζα των φοιτητών, οδηγώντας την σε μια πρωτοφανή επίδειξη ήρωισμού168. Η άποψη όμως ότι αιτία όλων

166. Στο ίδιο, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897.

167. Στο ίδιο, αρ. 5334 και αρ. 5337,19 Ιαν. 1897.

168. Ανάλογες συμπεριφορές, όπως η επιδεικτική «λεβεντιά», στοιχείο της νοο-

Σελ. 622
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/623.gif&w=600&h=915

αυτών ήταν το πνεύμα της «συναλλαγής» και γενικότερα η κρίση που περνούσε η ελληνική κοινωνία είναι γενικευτική. Τέτοια προβλήματα υπήρχαν σε όλον τον 19ο αιώνα, χωρίς όμως να οδηγούν σε ανάλογες καταστάσεις. Την

έκρηξη των φοιτητών θα πρέπει να την αναζητήσουμε σε πιο συγκεκριμένες αίτιες.

Κατ' αρχήν στο φορτισμένο κλίμα που, όπως είδαμε παραπάνω, επικρατεί στο Πανεπιστήμιο από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 με τις κινητοποιήσεις των φοιτητών κατά των εκπαιδευτικών τελών, των εξετάσεων στα γενικά μαθήματα κλπ. Οι διαμαρτυρίες αυτές αντανακλούσαν τις δυσλειτουργίες και τα

αδιέξοδα του πανεπιστημιακού συστήματος, αλλά και την αντίθεσή των φοιτητών στη λήψη μέτρων που συνεπάγονταν ένα υψηλό οικονομικό κόστος για

εκείνους τουλάχιστο που προέρχονταν από χαμηλά κοινωνικά στρώματα. Σ' αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε και ένα αίσθημα επαγγελματικής ανασφάλειας που προκαλούσε στους φοιτητές η αύξηση των ανέργων διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Όσο για τη συμπεριφορά των φοιτητών, αυτή αναπαρήγαγε στρατιωτικού τύπου ιδεώδη (τιμή, υπερηφάνεια, παλληκαριά, αυτοθυσία), που πήγαζαν από το ηρωικό κλίμα της εποχής, από τη στρατιωτική διαπαιδαγώγηση της νεολαίας και τη δραστήρια συμμετοχή της στις εθνικές κινητοποιήσεις. Τα ιδεώδη αυτά πριμοδοτούσαν, άμεσα ή έμμεσα, και οι κυβερνήσεις της εποχής.

Βέβαια, ούτε η πολιτεία ούτε το Πανεπιστήμιο ήταν ευτυχείς για την εξέλιξη των πραγμάτων στην υπόθεση των Γαλβανικών. Σίγουρα όμως θα αισθάνθηκαν ικανοποίηση και υπερηφάνεια όταν, μετά τη λήξη της κατάληψης του Πανεπιστημίου, μια ομάδα φοιτητών, παραμερίζοντας τις εφήμερες «εγωιστικές» διεκδικήσεις της, αναχωρούσε από τον Πειραιά για την Κρήτη για να πολεμήσει στο πλευρό του εξεγερμένου κρητικού λαού, όπως και όταν η φοιτητική λέσχη, που είχε κατηγορηθεί από το Πανεπιστήμιο για τη συμμετοχή της στα Γαλβανικά, μετασχηματίστηκε ξαφνικά σε «εντευκτήριον των εκ της ξένης εθελοντών φοιτητών» που πήγαιναν να πολεμήσουν και αυτοί στην Κρήτη169. Μεγαλύτερη ακόμη ήταν η υπερηφάνεια του Πανεπιστημίου όταν λίγους μήνες αργότερα, στον πόλεμο του 1897, οι φοιτητές «καταλιπόντες κενά τα

εδώλια, κατήλθον πάνοπλοι εις τον αγώνα, και πολλοί τούτων έπεσαν μα-

νοοτροπίας των στρατιωτικών κυρίως, βρίσκονται συχνά στο στόχαστρο του εκδότη της Ακροπόλεως Βλάση Γαβριηλίδη. Βλ. Γιάννης Ν. Γιαννουλόπουλος, «Η ευγενής μας τύφλωσις...». Εξωτερική πολιτική και «εθνικά θεματα » από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή, γ' εκδ., Αθήνα, Βιβλιόραμα, 2001.

169. Α. Χρηστομάνος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1898, σ. 61.

Σελ. 623
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/624.gif&w=600&h=915

μαχόμενοι, η υπό των τραυμάτων απωλέσθησαν ύστερον»170. Οι πράξεις αυτές

έδειχναν ότι τα ίδια ιδανικά που οδηγούσαν τους φοιτητές σε ταραχώδεις

εκδηλώσεις μπορούσαν να εξάψουν το εθνικό τους φρόνημα και να τους οδηγήσουν σε θυσίες υπέρ της πατρίδας.

Αλλά ο εθνικισμός οδηγούσε και αλλού: στην ιδεολογική σκλήρυνση και τον συντηρητισμό. Δείγματα μιας συντηρητικής στροφής είχαν δώσει οι φοιτητές και παλιότερα. Θυμίζω τη συμπαράταξη ενός μεγάλου τμήματος φοιτητών με τον Κων. Κόντο και κατά του Δημ. Βερναρδάκη στα μέσα της δεκαετίας του 1860, που δείχνει ότι το φοιτητικό σώμα, όπως άλλωστε και το ίδιο το Πανεπιστήμιο, είχαν αρχίσει να απομακρύνονται από τον φιλελευθερισμό. Τα φαινόμενα αυτά πολλαπλασιάζονται στα τέλη του αιώνα με την

εμφάνιση του δημοτικισμού. Το διακύβευμα που συνεγείρει τώρα και συσπειρώνει τη μεγάλη μάζα των φοιτητών είναι η γλώσσα, η «εθνική γλώσσα», που φέρεται να κινδυνεύει από τους δημοτικιστές.

Αν και τα θέματα αυτά χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση και μελέτη, καθώς συνάπτονται με ευρύτερες κοινωνικές και ιδεολογικές μεταβολές, θα ήθελα πάντως να σημειώσω ότι βασικό ρόλο στη συντηρητική διαπαιδαγώγηση της φοιτητικής νεολαίας παίζουν οι αρχαϊστές καθηγητές του Πανεπιστημίου και ιδιαίτερα ο Γ. Μιστριώτης. Άνθρωπος αντιφατικός, με ισχυρή προσωπικότητα και ροπή προς τη δημαγωγία, ο Μιστριώτης αποτελεί στη δεκαετία του 1890 το ίνδαλμα ενός μεγάλου μέρους φοιτητών. Ακολουθώντας μια πατερναλιστική τακτική, τάσσεται με το μέρος των φοιτητών -με «το ανθος της ελληνικής νεολαίας», όπως τους αποκαλεί- σε αρκετές διεκδικήσεις τους, προσφέροντάς τους υποστήριξη και προστασία. Έτσι, στα τέλη του 1894, όταν οι φοιτητές διαδηλώνουν για τα γενικά μαθήματα και έρχονται σε σύγκρουση με την αστυνομία, ο Μιστριώτης τάσσεται στο πλευρό τους και αποδίδει ευθύνες στην πρυτανεία, η οποία τον καλεί να δώσει εξηγήσεις171. Ο ίδιος υποστηρίζει θερμά, όπως είδαμε, το αίτημα για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης, συμμετέχει στο διοικητικό συμβούλιο του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου» και παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκτόνωση των Γαλβανικών. Τους φοιτητές προσεγγίζει επίσης ο Μιστριώτης και μέσω του θεάτρου. Το

170. Σ. Μαγγίνας, Ευθύναι πρυτανείας, 1899, σ. 39. Βλ. και Γιώργος Μαργαρίτης, «Πανεπιστήμιο και ηρωικός θάνατος (1897-1919). ιδεολογία, συμβολισμοί, τελετουργίες», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 280.

171. εφ. Εστία, αρ. 254,16 Νοεμ. 1894 και αρ. 278,10 Δεκ. 1894- πβ. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 302,21 Νοεμ. 1894.

Σελ. 624
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/625.gif&w=600&h=915

1895 ιδρύει την «Εταιρεία υπέρ διδασκαλίας αρχαίων δραμάτων» με σκοπό την παράσταση αρχαίων τραγωδιών και κωμωδιών στο πρωτότυπο, και αρχίζει να ανεβάζει σειρά έργων, χρησιμοποιώντας ως ηθοποιούς και φοιτητές: την Αντιγόνη του Σοφοκλή τον Μάρτιο του 1896, την Ηλέκτρα του Σοφοκλή τον Μάρτιο του 1899, την Αντιγόνη πάλι το 1900172. Με όλα αυτά ο Μιστριώτης κερδίζει την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό των φοιτητών και τους εξοικειώνει. με τα αρχαϊστικά του ιδεολογήματα.

Πέρα όμως από την επιρροή του Μιστριώτη και άλλων καθηγητών, όπως ο Γ. Χατζιδάκις, ο οποίος με την εγκυρότητα του γλωσσολόγου συμμετέχει δραστήρια στον αγώνα κατά του δημοτικισμού173, οι φοιτητές βρίσκονταν ήδη σε ετοιμότητα. Με την πεποίθηση ότι αντιπροσώπευαν το «ευγενέστερο» κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας και αποτελούσαν τους «θεματοφύλακες» των προγονικών αξιών, ήταν έτοιμοι να αγωνιστούν ενάντια σε ο, τι θεωρούσαν ότι υπονόμευε την ελληνική και χριστιανική παράδοση του έθνους και απειλούσε τη συνοχή του. Κάπως έτσι θα ανοίξει ο δρόμος για τις μεγάλες διαδηλώσεις των αρχών του 20ού αιώνα, τα Ευαγγελιακά και τα Ορεστειακά, όπου οι φοιτητές, με την κεκτημένη εμπειρία τους στις μαζικές κινητοποιήσεις, θα στρατευτούν μαζί με άλλες κοινωνικές ομάδες, στον αγώνα για τη σωτηρία της γλώσσας και της θρησκείας, τις οποίες υποτίθεται ότι επιβουλεύονταν οι δημοτικιστές και άλλοι εξωτερικοί εχθροί του ελληνισμού.

172. Γιάννης Σιδερής, Το αρχαίο θέατρο στη νέα ελληνική σκηνή, 1817-1932, Αθήνα, Ίκαρος, 1976, σ. 114,125,132,163.

173. Στο πλευρό του Χατζιδάκι βρίσκονται οι φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ή τουλάχιστο ένα τμήμα τους. Οι τελευταίοι τον Νοέμβριο του 1893, με αφορμή ένα δημοσίευμα του Ψυχάρη κατά του Χατζιδάκι, εκδίδουν ψήφισμα, αποδοκιμάζοντας την

επίθεση του «άμοιρου πάσης επιστημονικής μορφώσεως» Ψυχάρη κατά του «σεβαστού καθηγητού» (εφ. Επιθεώρησις, αρ. 592,11 Νοεμ. 1893).

Σελ. 625
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 606
    

    σοσιαλιστικές ιδέες προσελκύουν έναν μάλλον περιορισμένο αριθμό φοιτητών, που διαμορφώνονται ιδεολογικά έξω από το Πανεπιστήμιο. Το συντηρητικό κλίμα που επικρατεί την εποχή αυτή στο ίδρυμα και οι εθνικές ιδεοληψίες κρατούν τη μεγάλη μάζα των φοιτητών μακριά από κοινωνικά κινήματα που θεωρούνταν γενικώς ξένα προς τις πραγματικότητες και τις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας110.

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΛΛΑΛΗΤΗΡΙΑ

    Η συλλογική οργάνωση των φοιτητών στη δεκαετία του 1890 συμπίπτει, όχι τυχαία, με μια έξαρση των κινητοποιήσεών τους, αλλά και με ορισμένες αλλαγές στη μορφή και το περιεχόμενο των διεκδικήσεών τους. Εκτός από τα

    εθνικά θέματα, που βρίσκονται πάντα στο κέντρο των ενδιαφερόντων τους, οι φοιτητές στρέφουν τώρα περισσότερο την προσοχή τους σε ζητήματα που

    έχουν σχέση με τις σπουδές τους στο Πανεπιστήμιο. Τη στροφή αυτή προκαλούν, μεταξύ άλλων, τα χρονίζοντα προβλήματα στην οργάνωση των σπουδών, οι ελλείψεις στην υλική υποδομή των σχολών, η αυστηρότητα στις εξετάσεις και κυρίως η επιβολή εκπαιδευτικών τελών. Όλα αυτά δημιουργούν μια ισχυρή αναταραχή στο φοιτητικό σώμα. Μεγάλα πλήθη φοιτητών κατεβαίνουν οργανωμένα σε διαδηλώσεις, απέχουν από τις εγγραφές η τα μαθήματα, συγκρούονται με την αστυνομία. Η οργάνωση και η μαζικότητα των διαδηλώσεων δεν είναι άσχετη με τη συσπείρωση των φοιτητών μέσα από τους συλλόγους, αλλά και με την αγωνιστική τους ετοιμότητα, που είχε σφυρηλατηθεί επί χρόνια στο πεδίο των εθνικών συλλαλητηρίων.

    Η σημαντικότερη κινητοποίηση είναι αυτή που γίνεται το 1892, με αφορμή την επιβολή υψηλών εκπαιδευτικών τελών στους φοιτητές από την κυβέρνηση Τρικούπη111. Η κινητοποίηση άρχισε τον Ιούλιο όταν ακόμη το σχετικό νομοσχέδιο συζητιόταν στη Βουλή. Αν και οι περισσότεροι φοιτητές έλειπαν από την

    δραματικές συνέπειες για την επαγγελματική σταδιοδρομία του και τη ζωή του: παύεται από το Γυμνάσιο και πεθαίνει στη φυλακή, «θύμα της ιδέας».

    110. Αρνητική γενικά απέναντι στα κοινωνικά κινήματα είναι και η στάση των πανεπιστημιακών. Καθηγητές και υφηγητές, στο μέτρο που ασχολούνται με τα ζητήματα αυτά, ασκούν κριτική στις σοσιαλιστικές ιδέες (βλ. για παράδειγμα το άρθρο του Ιω. Α. Σούτσου, «Ο σοσιαλισμός»,Ποικίλη Στοά 5,1884, σ. 247-259), ενώ σπανιότερα υιοθετούν έναν μετριοπαθή μεταρρυθμιστικό λόγο. Παν. Νούτσος, ό.π., σ. 35-36, 75,240243. Πβ. εδώ, σ. 493-494.

    111. Βλ. εδώ, σ. 233 κ.εξ.