Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 613-632 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/613.gif&w=600&h=915

του 1893 φοιτητές αποδοκιμάζουν τον καθηγητή της ανατομίας Ρήγα Νικολαΐδη, ενώ τον επόμενο χρόνο διαμαρτύρονται για την απόλυση του καθηγητή της αρχαιολογίας Αντ. Οικονόμου135. Όλα αυτά δείχνουν ότι στη δεκαετία του 1890 υπάρχει μια αυξημένη ένταση στο φοιτητικό σώμα. Μια ένταση η οποία θα πυροδοτήσει στα τέλη του 1896 μια δυναμική εξέγερση, η οποία κράτησε

ένα μήνα και οδήγησε για πρώτη φορά στην κατάληψη του Πανεπιστημίου από τους φοιτητές. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Γαλβανικά».

ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΙΜΗ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Τα «Γαλβανικά» πήραν το όνομά τους από τον καθηγητή της Ιατρικής Ιούλιο Γαλβάνη. Αφορμή ήταν ένα μάλλον συνηθισμένο επεισόδιο στις σχέσεις καθηγητών και φοιτητών136. Στα μέσα Δεκεμβρίου του 1896 μια ομάδα τεταρτοετών φοιτητών της Ιατρικής επισκέφθηκε τον Γαλβάνη στο γραφείο του για να του ζητήσει να είναι πιο επιεικής στην πρακτική άσκηση των φοιτητών στο μάθημα της χειρουργικής παθολογίας. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι οι τεταρτοετείς φοιτητές της Ιατρικής για να γίνουν δεκτοί στις διδακτορικές

εξετάσεις έπρεπε να έχουν απόδειξη των οικείων καθηγητών ότι παρέλαβαν και «παρουσίασαν», ο καθένας χωριστά, στις πανεπιστημιακές κλινικές έναν

ασθενή. Οι φοιτητές όμως δεν ακολουθούσαν ακριβώς την πρακτική αυτή και ο Γαλβάνης αρνιόταν να τους χορηγεί αποδείξεις, με αποτέλεσμα αρκετοί τελειόφοιτοι της Ιατρικής να καθυστερούν να πάρουν δίπλωμα137. Η συνάντηση

135. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 625, 14 Δεκ. 1893 και αρ. 626, 15 Δεκ. 1893· εφ. Εστία,

αρ. 337,10 Φεβρ. 1895 και αρ. 338,11 Φεβρ. 1895. Πβ. I. Χατζιδάκις, Τα κατά την πρυτανείαν, 1896, σ. 4-5.

136. Με τα Γαλβανικά ασχολήθηκε εκτενώς ο τύπος της εποχής· βλ. εφ. Ακρόπολις,

αρ. 5303,14 Δεκ. 1896 κ.εξ. και αρ. 5329-5341,11-23 Ιαν. 1897 και Νέα Εφημερίς, αρ. 10, 10 Ιαν. 1897 κ.εξ. Σημαντικές πηγές για τα γεγονότα αποτελούν επίσης τα Πρακτικά της Συγκλήτου και το βιβλίο του Διονυσίου Λ. Μαρκόπουλου, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903 (ανατυπωμένο από τον Χρήστο Δ. Λάζο, βλ. εδώ, σ. 578, σημ. 14). Ο Μαρκόπουλος ήταν φοιτητής την εποχή των Γαλβανικών και έλαβε μέρος στα γεγονότα. Ένα άλλο βιβλίο με ανάλογο περιεχόμενο (Λοράνδου, Η φοιτητική εξέγερσις του 1897, Αθήνα 1898) δεν μπόρεσα να το εντοπίσω, όπως και ένα χρονικό των γεγονότων, το οποίο κατά την εφ. Ακρόπολις (22 Ιαν. 1897) εξέδωσαν οι φοιτητές σε φυλλάδιο. Στα Γαλβανικά, τέλος, αναφέρεται και ο θεολόγος Ed. von der Goltz, που είχε επισκεφθεί τότε την Ελλάδα· βλ. αποσπάσματα των εντυπώσεών του στο Πολ. Ενεπεκίδης, Αθηναϊκά, Αττικοβοιωτικά, Δωδεκανησιακά..., Αθήνα 1991, σ. 249-253.

137. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 9-10.

Σελ. 613
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/614.gif&w=600&h=915

ση των φοιτητών με τον Γαλβάνη δεν ευοδώθηκε. Ο τελευταίος φέρεται να συμπεριφέρθηκε στους φοιτητές με σκαιό τρόπο και αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά τους: «Δεν θα μου υποδείξετε το καθήκον μου. Το γνωρίζω εγώ. Σεις θορυβείτε μόνον αιωνίως, και ούτε εννοείτε να μάθετε γράμματα, ούτε

έχετε ιδέαν από επιστήμην». Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν ότι τους αδικεί και εκείνος τους απάντησε ότι «εις κανέν Πανεπιστήμιον του κόσμου δεν υπάρχουν τοιούτοι φοιτηταί»138.

Οι φοιτητές της Ιατρικής θεώρησαν τη συμπεριφορά του Γαλβάνη προσβλητική για την «τιμή» και την αξιοπρέπειά τους και αποφάσισαν να αντιδράσουν συλλογικά. «Διά γενικής προσκλήσεως συνηθροίσθησαν εν τω αμφιθεάτρω του Πανεπιστημίου πάντες φοιτηταί τελειόφοιτοι και διδάκτορες της Ιατρικής» και εξέλεξαν «διά βοής» μια συντονιστική επιτροπή, αποτελούμενη από 46 μέλη. Η συγκρότηση της επιτροπής έγινε με τοπικά κριτήρια: εκπροσωπούνταν ο αυτήν, με δύο μέλη ο καθένας, όλοι οι νομοί του ελληνικού κράτους (με εξαίρεση τον νομό Ζακύνθου, επειδή ήταν ο τόπος καταγωγής του Γαλβάνη) και με ισάριθμα μέλη καθεμία από τις μεγάλες γεωγραφικές περιφέρειες του έξω

ελληνισμού (Κρήτη, Θράκη, Ήπειρος, Ανατολική Ρωμυλία, Κύπρος, Σάμος και Μικρά Ασία)139. Η πρώτη ενέργεια της επιτροπής ήταν να υποβάλει στο υπουργείο Παιδείας και τον πρύτανη ένα ψήφισμα, με το οποίο οι φοιτητές διαμαρτύρονταν για τις «ύβρεις» του Γαλβάνη και ζητούσαν την απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο. Παράλληλα αποφασίστηκε να γίνει «απεργία» από όλα τα μαθήματα της Ιατρικής και να ζητηθεί η κινητοποίηση και των φοιτητών των

άλλων σχολών, με το σκεπτικό ότι η «ύβρις» απευθυνόταν «προς πάντας τους Έλληνας φοιτητάς»140. Η προσπάθεια αυτή όμως δεν φαίνεται να πέτυχε. Οι φοιτητές της Νομικής εκδήλωσαν απλώς τη συμπαράστασή τους με ένα ψήφισμα, ενώ της Φιλοσοφικής απέφυγαν να πάρουν θέση141.

Το υπουργείο Παιδείας αρνήθηκε να δεχθεί τις αιτιάσεις των φοιτητών κατά του Γαλβάνη, υποστηρίζοντας ότι δεν θεωρεί υβριστικά όσα τους είπε, και τους κάλεσε να επανέλθουν στα μαθήματά τους. Ανάλογη ήταν και η θέση της Συγκλήτου, η οποία αποφάνθηκε ότι ο Γαλβάνης «ουδέν άλλο έπραξε ειμή να επιτιμήση τους θορυβήσαντας και ατακτήσαντας χωρίς όμως να είχε την ελαχίστην καν πρόθεσιν διά της επιτιμήσεώς του να προσβάλη τινά εκ των

138. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5307,18 Δεκ. 1896. Πβ. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 10.

139. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 11.

140. Στο ίδιο, σ. 12.

141. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5308,19 Δεκ. 1896.

Σελ. 614
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/615.gif&w=600&h=915

φοιτητών...»142. Οι φοιτητές της Ιατρικής όμως επέμειναν στις απόψεις τους και το υπουργείο αποφάσισε, για την αποφυγή επεισοδίων, να κλείσει την Ιατρική και το Πολιτικό Νοσοκομείο. Στο μεταξύ η αρχική συντονιστική επιτροπή παραιτήθηκε, μετά από μια ρήξη με τον πρύτανη, και εκλέχθηκε «διά βοής» νέα επιτροπή, μαχητικότερη από την πρώτη, η οποία αποφάσισε την κλιμάκωση του αγώνα. Οι φοιτητές έπρεπε να επιμείνουν «μέχρις εσχάτων» στο αίτημα για την απόλυση του Γαλβάνη και την ικανοποίηση της «εξυβρισθείσης τιμής του Ελληνικού Πανεπιστημίου», να οπλιστούν για να αποκρούσουν τις προσπάθειες της αστυνομίας να εμποδίσει τις συγκεντρώσεις στα Προπύλαια και να πείσουν τους συμφοιτητές τους να στρατευθούν στην κοινή υ

πόθεση143.

Πραγματικά από τον Ιανουάριο του 1897, αμέσως μετά τις διακοπές των Χριστουγέννων, η υπόθεση μπαίνει σε νέα φάση. Οι φοιτητές της Ιατρικής οργανώνουν συγκεντρώσεις στο Πανεπιστήμιο με συνθήματα και αγωνιστικούς λόγους κατά του Γαλβάνη. Κάποιες μεσολαβητικές προσπάθειες που γίνονται από τον καθηγητή της Ιατρικής Κ. Δηλιγιάννη, ο οποίος μεταφέρει δήλωση του Γαλβάνη ότι δεν είχε πρόθεση να προσβάλει τους φοιτητές, αποτυγχάνουν144. Άκαρπες ήταν επίσης και οι επαφές της συντονιστικής επιτροπής με τον υπουργό Παιδείας, ο οποίος ζήτησε από τους φοιτητές να αποσύρουν το ψήφισμα κατά του Γαλβάνη. Στο μεταξύ κλείνει και πάλι η Ιατρική Σχολή και το Νοσοκομείο. Στις 11 Ιανουαρίου η Σύγκλητος, μετά από συζήτηση για τον τρόπο αντιμετώπισης των ταραχών, αποφασίζει να διακόψει τα μαθήματα, να αναστείλει τις γενικές και διδακτορικές εξετάσεις στην Ιατρική και να αφαιρέσει από τον χρόνο σπουδών των φοιτητών της το χειμερινό εξάμηνο του 1896-97145.

Οι εξελίξεις αυτές προκαλούν διασπαστικές κινήσεις. Φοιτητές από τη Λακωνία και τα Επτάνησα (συμπατριώτες του υπουργού των Εσωτερικών Κ. Μαυρομιχάλη και του Γαλβάνη, αντίστοιχα) εκφράζουν τη διαφωνία τους προς την ακολουθούμενη τακτική της συντονιστικής επιτροπής και επισκέπτονται τον πρωθυπουργό Θ. Δηλιγιάννη, δηλώνοντάς του ότι προτίθενται να παρακολουθήσουν τα μαθήματα του Γαλβάνη146. Οι ίδιοι προτείνουν συνδιαλλαγή

142. Π.Σ., 18 Δεκ. 1896.

143. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 14 κ.εξ.

144. Π.Σ., 11 Ιαν. 1897, εφ. Ακρόπολις, αρ. 5329, 11 Ιαν. 1897 και Νέα Εφημερίς,

αρ.13,13 Ιαν. 1897.

145. Π.Σ., 11 Ιαν. 1897· πβ. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5332,14 Ιαν. 1897.

146. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5332,14 Ιαν. 1897.

Σελ. 615
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/616.gif&w=600&h=915

λαγή με τον Γαλβάνη, αφού ο τελευταίος είχε δηλώσει ήδη ότι δεν είχε σκοπό να προσβάλει τους φοιτητές. Για τη συντονιστική επιτροπή όμως αυτό ήταν κάτι που έπρεπε να επιβεβαιωθεί εμπράκτως. Συγκροτείται μια επιτροπή η οποία συναντά τον Γαλβάνη και τον καλεί, μεταξύ άλλων, να ζητήσει συγγνώμη για τις «ύβρεις» του κατά των φοιτητών. Η στάση του Γαλβάνη ήταν

αρνητική : χαρακτήρισε παράλογη την αξίωση των φοιτητών και τους κατηγόρησε ότι πάσχουν από ανίατη «νευρικήν διέγερσιν». Φυσικά, η απάντησή του

έγινε δεκτή με αποδοκιμασίες από τους εξεγερμένους φοιτητές και σκλήρυνε

ακόμη περισσότερο τη στάση τους147.

Στο μεταξύ το μέτωπο κατά του Γαλβάνη διευρύνεται με την προσχώρηση σ' αυτό και φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής, οι οποίοι αποφασίζουν, σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τους συναδέλφους τους, να απέχουν από τα μαθήματα όσο παραμένει κλειστή η Ιατρική Σχολή148. Η απόφαση όμως δεν γίνεται δεκτή από όλους. Έτσι, στις 15 Ιανουαρίου, όταν φοιτητές της Νομικής και άλλων σχολών επιχειρούν να εμποδίσουν τον καθηγητή της Νομικής Αλκ. Κρασσά να κάνει μάθημα, συναντούν την έντονη αντίδραση του Κρασσά αλλά και ομάδας φοιτητών που διαφωνούσαν με την αποχή. Ακολουθούν επεισόδια και καλείται η αστυνομία να επιβάλει την τάξη. Η παρουσία των αστυνομικών στην αίθουσα διδασκαλίας όξυνε τα πράγματα. Οι φοιτητές «εξεμάνησαν» και «ηκούσθησαν μανιώδεις συριγμοί και αι ράβδοι επί των θρανίων εκτυπώντο λυσσωδώς και αι φωναί διάτοροι ηκούοντο πανταχόθεν : -Έξω ! έξω ! - Εδώ είνε ιερόν καθίδρυμα ! Δεν έχει θέσιν εδώ η εξουσία ! -Κύριε καθηγητά, είνε απαραβίαστος η Σχολή!»149. Το κλίμα οξύνθηκε περισσότερο όταν η αστυνομία συνέλαβε δύο φοιτητές έξω από το Πανεπιστήμιο. Συμφοιτητές τους προσπάθησαν να τους απελευθερώσουν επιτιθέμενοι κατά της αστυνομίας με πέτρες, ρόπαλα και όπλα και η συμπλοκή γενικεύτηκε με αψιμαχίες μεταξύ φοιτητών και αστυνομίας και ανταλλαγές πυροβολισμών, που είχαν ως αποτέλεσμα τον τραυματισμό ενός αστυφύλακα. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν στον πρωθυπουργό Δηλιγιάννη για την επέμβαση της αστυνομίας και ζήτησαν την απομάκρυνσή της από τον χώρο του Πανεπιστημίου. Οι διαμαρτυρίες τους όμως δεν είχαν αποτέλεσμα. Κατά τον Δηλιγιάννη οι κινητοποιήσεις ήταν παράνομες και οι φοιτητές έπρεπε να ησυχάσουν και να επανέλθουν στα μαθήματά τους.

147. Στο ίδιο, αρ. 5333,15 Ιαν. 1897. Πβ. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 26 κ.εξ.

148. εφ. Ακρόπολις, ό.π.

149. Στο ίδιο, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897.

Σελ. 616
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/617.gif&w=600&h=915

Η κατάληξη των παραπάνω επεισοδίων ήταν μάλλον απροσδόκητη. Η συντονιστική επιτροπή, έχοντας κάποιες πληροφορίες ότι οι στρατιωτικές και

αστυνομικές δυνάμεις που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από το Πανεπιστήμιο επρόκειτο να μπουν μέσα σ' αυτό, αποφάσισε την «κατάληψη» του κτιρίου. Πραγματικά, το απόγευμα της 15ης Ιανουαρίου, ομάδες φοιτητών «κομίζοντες όπλα, φυσίγγια» και πιθανώς «δυναμίτιδα» κλείστηκαν στο Πανεπιστήμιο150. Ήταν ένα γεγονός πρωτοφανές στο χρονικό των φοιτητικών κινητοποιήσεων. Η πρώτη ενέργεια των έγκλειστων φοιτητών -που, σύμφωνα με μια πηγή, ανέρχονταν την πρώτη ημέρα σε 1.000151-ήταν να οργανωθούν στρατιωτικά. Εκλέχθηκε ένας φρούραρχος με τρεις συμβούλους, οι οποίοι

αποτέλεσαν το επιτελείο και ανατέθηκε σε ομάδες φοιτητών, με βάση τον τόπο καταγωγής τους, η φρούρηση καθεμιάς από τις πτέρυγες του κτιρίου.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου αποδοκιμάστηκε έντονα από τη Σύγκλητο , η οποία και αποφάσισε τη διακοπή όλων των μαθημάτων ως το Πάσχα152. Το ίδιο έντονη ήταν και η αντίδραση της κυβέρνησης. Στις 17 Ιανουαρίου αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις πολιόρκησαν το Πανεπιστήμιο,

ενώ ο διευθυντής της αστυνομίας κάλεσε τους φοιτητές να αποχωρήσουν, απειλώντας βίαιη κατάληψη του κτιρίου. Αρκετοί φοιτητές πείστηκαν και βγήκαν από το Πανεπιστήμιο. Συγχρόνως η αστυνομία προσπάθησε να διαλύσει το πλήθος που ήταν συγκεντρωμένο έξω απ' αυτό, με αποτέλεσμα τον θανάσιμο τραυματισμό ενός μαθητή Γυμνασίου. Κάτω από τις περιστάσεις αυτές κρίθηκε απαραίτητη η παρέμβαση των πανεπιστημιακών αρχών. Σχηματίστηκε μια επιτροπή από καθηγητές, με επικεφαλής τον αντιπρύτανη και τον καθηγητή Γεώργιο Μιστριώτη, οι οποίοι ανέλαβαν να μεσολαβήσουν για την «έντιμη» έξοδο των φοιτητών153. Συγκεκριμένα, πρότειναν στην κυβέρνηση να απομακρυνθεί ο στρατός από τον χώρο του Πανεπιστημίου και κατόπιν να

αποχωρήσουν οι φοιτητές χωρίς τα όπλα τους154. Η πρόταση των πανεπιστημιακών έγινε δεκτή από την κυβέρνηση και μεταφέρθηκε από τους ίδιους στη

150. Π.Σ., 16 Ιαν. 1897.

151. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897. Ο αριθμός τους πάντως μειώθηκε πολύ μετά την πρώτη ημέρα. Κατά τον Μαρκόπουλο, 200 περίπου ήταν εκείνοι που «έμενον διαρκώς εντός του Πανεπιστημίου» (Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 24).

152. Π.Σ., 16 Ιαν. 1897 (απογευματινή συνεδρίαση).

153. Η επιτροπή ενήργησε ερήμην της Συγκλήτου, πράγμα που προκάλεσε την

έντονη αντίδραση του πρύτανη και των άλλων μελών της Συγκλήτου. Βλ. Π.Σ., 20 Ιαν. 1897.

154. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5336, 18 Ιαν. 1897.

Σελ. 617
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/618.gif&w=600&h=915

συντονιστική επιτροπή των φοιτητών, η οποία, μετά από έντονες συζητήσεις και διαφωνίες, την αποδέχθηκε155. Σημαντικό ρόλο στη θετική κατάληξη των διαπραγματεύσεων έπαιξε ο Μιστριώτης, λόγω της μεγάλης υπόληψης και εμπιστοσύνης που έτρεφε προς αυτόν «άπας ο φοιτ. κόσμος»156. Την επόμενη ημέρα, 18 Ιανουαρίου, οι φοιτητές βγήκαν από το Πανεπιστήμιο άοπλοι, κατά τετράδες, με επικεφαλής τον μητροπολίτη Αττικής και τους καθηγητές που είχαν μεσολαβήσει για την έξοδό τους, και κατευθύνθηκαν προς την πλατεία Κολωνακίου, όπου και διαλύθηκαν157. Έτσι έληξε η κατάληψη του Πανεπιστημίου.

Η υπόθεση όμως δεν τελείωσε εδώ. Τις αμέσως επόμενες ημέρες αποφασίστηκε η εγκατάσταση στρατιωτικής φρουράς στο Πανεπιστήμιο, ενώ συγχρόνως εκδόθηκαν από την αστυνομία εντάλματα συλλήψεως κατά των πρωταιτίων της κατάληψης και συνελήφθησαν ορισμένοι. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν νέο αναβρασμό. Οι φοιτητές, θεωρώντας ότι η επιτροπή των καθηγητών τους «απάτησε», επειδή τους είχε διαβεβαιώσει ότι δεν θα διωχθεί κανένας, προχώρησαν σε νέες διαμαρτυρίες και κινητοποιήσεις, οι οποίες όμως δεν κράτησαν πολύ. Είχε ξεσπάσει ήδη η κρητική επανάσταση και στις 24 Ιανουαρίου η ελληνική κυβέρνηση είχε αποφασίσει να στείλει πλοία στην Κρήτη. Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην αναστολή των κινητοποιήσεων. Το πατριωτικό καθήκον υποχρέωνε τους φοιτητές να αφήσουν στην άκρη τις διαμαρτυρίες και τις διαδηλώσεις και να συμπαρασταθούν στην επανάσταση «των δούλων αδελφών». Πραγματικά, μερικές ημέρες αργότερα 110 φοιτητές θα

εγγραφούν στους καταλόγους εθελοντών της εταιρείας «Ελληνισμός», προ-

155. Στο ίδιο, αρ. 5336, 18 Ιαν. 1897. Με διαφορετικό τρόπο παρουσιάζει ο Δ. Μαρκόπουλος τις διαβουλεύσεις της επιτροπής με την κυβέρνηση. Αναφέρει ότι ο Μιστριώτης έλαβε από την κυβέρνηση την εντολή να ανακοινώσει στους φοιτητές ότι δέχεται την παύση του Γαλβάνη και την «αμνηστεία» των φοιτητών για όσα είχαν πράξει ως τότε (Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 53). Στην πραγματικότητα όμως φαίνεται ότι η κυβέρνηση το μόνο που υποσχέθηκε ήταν ότι δεν θα διώξει τους φοιτητές (εφ. Ακρόπολις, αρ. 5339,21 Ιαν. 1897).

156. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 53-54.

157. Κατά τον Δ. Μαρκόπουλο (ό.π., σ. 58), πρόθεση των φοιτητών ήταν να βγουν από το Πανεπιστήμιο με τα όπλα και τη σημαία τους, αλλά αυτό δεν έγινε δεκτό από την κυβέρνηση (πβ. Νέα Εφημερίς, αρ. 19,19 Ιαν. 1897). Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η έξοδος έγινε με δόλιο τρόπο, μετά από μυστικές συνεννοήσεις του φρούραρχου και άλλων φοιτητών με τον Μιστριώτη, τη στιγμή που έξω από το Πανεπιστήμιο ετοιμαζόταν ένα μεγάλο συλλαλητήριο, το οποίο είχε οργανωθεί στην Ακαδημαϊκή Λέσχη, με σκοπό τη διάσπαση της πολιορκίας του Πανεπιστημίου και την ένωση των έξω φοιτητών με τους μέσα (ό.π., σ. 48 κ.εξ.).

Σελ. 618
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/619.gif&w=600&h=915

πρόεδρος της οποίας ήταν ο πανεπιστημιακός Νεοκλής Καζάζης158, και συγκροτώντας δική τους ξεχωριστή ομάδα, τη «φοιτητική φάλαγγα», θα αναχωρήσουν στις αρχές Φεβρουαρίου 1897 για την Κρήτη για να πολεμήσουν στο πλευρό του κρητικού λαού'59.

Αυτό είναι σε γενικές γραμμές το χρονικό των Γαλβανικών. Από την εξέλιξη των γεγονότων φαίνεται ότι όλη η ιστορία δεν ήταν παρά μια υπόθεση τιμής : οι φοιτητές της Ιατρικής θεώρησαν προσβλητικό τον τρόπο με τον οποίο τους συμπεριφέρθηκε ο Γαλβάνης και κατέληξαν, με τη συμπαράσταση συναδέλφων τους και από άλλες σχολές, στην κατάληψη του Πανεπιστημίου. Η «ύβρις» μπορεί να απευθυνόταν μόνο στους φοιτητές της Ιατρικής, θεωρήθηκε όμως ότι έθιγε την τιμή ολόκληρου του φοιτητικού σώματος, και κατ' επέκταση και του Πανεπιστημίου, γι' αυτό και η απάντηση έπρεπε να είναι συλλογική. Πραγματικά, ο λόγος περί τιμής δεσπόζει σε όλη τη διάρκεια των κινητοποιήσεων. Μοναδικός σκοπός του αγώνα των φοιτητών ήταν να αποκαταστήσουν το πληγωμένο γόητρό τους. Και αυτό δεν μπορούσε να γίνει παρά μόνο με την τιμωρία και την ταπείνωση του υβριστή τους. Η ευαισθησία αυτή των φοιτητών, αν και έχει παράλληλα στη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ζωή -θυμίζω πρόχειρα τις μονομαχίες για λόγους τιμής-, φαίνεται να αντιγράφει στρατιωτικού τύπου συμπεριφορές, που ανάγονται στην παράδοση της πανεπιστημιακής φάλαγγας και στη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών. Αυτό φάνηκε καθαρότερα στη δεύτερη φάση της κινητοποίησης με την κατάληψη του κτιρίου του Πανεπιστημίου και τα μέτρα περιφρούρησης.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου ήταν πάνω απ' όλα μια «ηρωική» πράξη,

158. Για τη δράση του Ν. Καζάζη στην εταιρεία «Ελληνισμός», της οποίας υπήρξε ισόβιος πρόεδρος από την ίδρυσή της (1894), βλ. Γιώργος Κόκκινος, Ο πολιτικός ανορθολογισμός στην Ελλάδα. Το έργο και η σκέψη του Νεοκλή Καζάζη (1849-1936), Αθήνα, Τροχαλία, 1996, σ. 25 κ.εξ. Μερικά χρόνια μετά την αποστολή της «φοιτητικής φάλαγγας» στην Κρήτη, ο Καζάζης θα συστήσει, στα τέλη του 1905, φοιτητικό τμήμα της εταιρείας «Ελληνισμός», με σκοπό την εθνική στράτευση των φοιτητών (στο ίδιο, σ. 331-332).

159. Βλ. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5352, 3 Φεβρ. 1897, όπου περιγραφή της αναχώρησης των φοιτητών για την Κρήτη «εν ζητωκραυγαίς και ενθουσιασμώ απεριγράπτω». Στην αποστολή της φάλαγγας στην Κρήτη και τη συμμετοχή της στον κρητικό αγώνα αναφέρονται λεπτομερώς ο Δ. Μαρκόπουλος, μέλος της φάλαγγας, στο βιβλίο του Η εξέγερσις των φοιτητών, ό.π., σ. 70 κ.εξ., καθώς και ο γνωστός μας από την προγενέστερη δράση του στον φοιτητικό χώρο Γ. Αντωνόπουλος, ο οποίος κατέβηκε στην Κρήτη λίγο αργότερα και ανέλαβε τη διοίκηση της φάλαγγας (Γ. Αντωνόπουλος, Η φάλαγξ των φοιτητών εν Κρήτη τω 1897, Αθήνα 1898). Βλ. επίσης Δημήτριος Μ. Κουκουλάκης, Πανεπιστημιακή Φάλαγξ εν Κρήτη 1897, Αθήνα 1902 (β' εκδ. 1908).

Σελ. 619
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/620.gif&w=600&h=915

με την οποία οι φοιτητές θέλησαν να δείξουν την ετοιμότητά τους να αγωνιστούν, ακόμη και με τα όπλα, για τα «δίκαιά» τους. Έτσι βιώθηκε η κατάληψη από τους φοιτητές και αυτή ήταν η εντύπωση των δημοσιογράφων που παρακολούθησαν από κοντά τα γεγονότα. Πραγματικά, το ηρωικό στοιχείο κυριαρχεί στις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών και στις δηλώσεις που κάνουν στις εφημερίδες φοιτητές μέσα από το κατειλημμένο Πανεπιστήμιο. Χαρακτηριστικά είναι τα ρεπορτάζ της Ακροπόλεως'60. «Νυξ του Αγίου Βαρθολομαίου είναι αυτή», φέρεται να δηλώνει στην εφημερίδα ένας φοιτητής στο πρώτο «νυχτέρι», ενώ ένας άλλος συμπληρώνει: «Νυξ που θα δημιουργήση ημέραν με οδοφράγματα». Η ίδια εφημερίδα ονομάζει το κατειλημμένο Πανεπιστήμιο «νέον Παλαμήδιον» και «νέα Βαστίλλη» και εκθειάζει τη στρατιωτική οργάνωση, την αποφασιστικότητα και τον ενθουσιασμό των καταληψιών. Το γενικό πρόσταγμα, σημειώνει, έχει ο φρούραρχος, ο οποίος ρυθμίζει με τους επιτελείς του τις φρουρές- οι ένοπλοι σκοποί ανταλλάσσουν συνθήματα και παρασυνθήματα, η «μυστική αστυνομία» δίνει αναφορές, κάποιοι

απαγγέλλουν ποιήματα και τραγουδούν πατριωτικά άσματα και μανιάτικα μοιρολόγια, ενώ όλοι φέρονται αποφασισμένοι «να χύσουν το αίμα των», προκειμένου να αποκρούσουν την έφοδο που ετοιμάζει η αστυνομία για την ανακατάληψη του Πανεπιστημίου. Το ίδιο αγωνιστικό φρόνημα επικρατεί και

έξω από το Πανεπιστήμιο. Οι συγκεντρωμένοι φοιτητές συμπαρίστανται στους

έγκλειστους, μαζεύουν χρήματα, αγοράζουν τρόφιμα και προσπαθούν να τα περάσουν μέσα στο πολιορκημένο Πανεπιστήμιο.

Οι παραπάνω περιγραφές μπορεί να υπερτονίζουν το γραφικό στοιχείο, ω

στόσο δεν απέχουν πολύ από την πραγματικότητα. Τα όρια άλλωστε ανάμεσα στη γραφικότητα -με τα δικά μας μέτρα- και την πραγματικότητα είναι δυσδιάκριτα, όπως δείχνει μια σκηνή την οποία μνημονεύει λίγα χρόνια αργότερα ο Δ. Μαρκόπουλος, που πήρε μέρος στην κατάληψη. Φοιτητές κατεβαίνουν νύχτα στο υπόγειο του Πανεπιστημίου ψάχνοντας για όπλα. Αντί για όπλα όμως δεν βρίσκουν παρά μερικές λαμπάδες που είχαν απομείνει από τις γιορτές για την ενηλικίωση του διαδόχου του θρόνου και μερικά επίχρυσα κουμπιά από τις στολές της πανεπιστημιακής φάλαγγας. Ανάβουν τις λαμπάδες στις αίθουσες του Πανεπιστημίου και στα Προπύλαια και μοιράζονται μεταξύ τους τα κουμπιά, τα οποία «περνούν διά καρφίδος εις της μποτονιέρες των»161. Όλα αυτά, λέει ο Δ. Μαρκόπουλος, είχαν σκοπό να προκαλέσουν

160. εφ. Ακρόπολις, αρ. 5334 και 5335,16 και 17 Ιαν. 1897.

161. Το περιστατικό μνημονεύεται και στην εφ. Ακρόπολις, αρ. 5336,18 Ιαν. 1897.

Σελ. 620
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/621.gif&w=600&h=915

σουν σύγχυση στην κυβέρνηση και να δώσουν την εντύπωση ότι οι φοιτητές είχαν λάβει «σοβαρά μέτρα», ότι είχαν «ισχυράς υποστηρίξεις» και ότι εν πάση περιπτώσει η κατάληψη του Πανεπιστημίου ήταν ένα σοβαρό κίνημα. Και πραγματικά, γράφει ο ίδιος, «όταν την πρωΐαν [οι αστυνομικοί] είδον εις τας κομβιοδόχας μας τα χρυσίζοντα κομβία (...) επείσθησαν ότι εις το κίνημα των φοιτητών, ενέχεται ευρυτέρας σημασίας σκοπός»162. Ανεξάρτητα από τις προφανώς υπερβολικές εκτιμήσεις του αφηγητή, η σκηνή αυτή δείχνει ότι στη συνείδηση των φοιτητών η εξέγερση του 1897 δεν ήταν μια πράξη αποκομμένη από το παρελθόν. Η ηρωική εποχή της φάλαγγας επιζούσε ακόμη ως ανάμνηση μέσα από τα σύμβολά της, εμπνέοντας τις κινητοποιήσεις των φοιτητών.

Η κατάληψη του Πανεπιστημίου έκανε μεγάλη αίσθηση στο κοινό της πρωτεύουσας, καθώς είχε και ένα ανθρώπινο θύμα. Σε συνεντεύξεις τους καθηγητές και άλλες προσωπικότητες της δημόσιας ζωής μιλούν για «απίστευτον» και «πρωτάκουστον» γεγονός163, αναζητούν τις αιτίες που οδήγησαν στην εξέγερση και στηλιτεύουν την κατάχρηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Το «άσυλον» είναι βέβαια «ιερόν», υποστηρίζεται, αλλά όταν η πρυτανεία ζητεί την προστασία της εξουσίας αυτή μπορεί να μπαίνει στο Πανεπιστήμιο164. Εκείνοι που συγκεντρώνουν περισσότερο τα πυρά είναι βέβαια οι φοιτητές, που εμφανίζονται ως «οι χαϊδευμένοι και της κοινωνίας και της κυβερνήσεως και των καθηγητών και των διαφόρων αρχών»165. Η ανοχή αυτή τους έκανε θρασείς και προκλητικούς απέναντι στην εξουσία και το Πανεπιστήμιο και έφτασαν έτσι να αναστατώσουν επί τρεις ημέρες την πρωτεύουσα, ανάγοντας σε θέμα τιμής μια απλή επιτίμηση που δέχθηκαν από έναν καθηγητή τους. Η συμπεριφορά των φοιτητών γίνεται επίσης αντικείμενο της σάτιρας, η οποία αντλώντας στοιχεία από τα σχετικά επεισόδια αλλά και από τη φοιτητική συμπεριφορά γενικώς, παρουσιάζει τους φοιτητές ούτε λίγο ούτε πολύ ως δημόσια απειλή, αφού δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να προκαλούν ταραχές και να ονειρεύονται πολεμικούς θριάμβους. Κάπως έτσι περιγράφει τον τύπο του φοιτητή ένας στιχοπλόκος τον Ιανουάριο του 1897 με αφορμή την κατάληψη του Πανεπιστημίου:

«Με ρεβόλβερ στη μέση και κάμα / σαν ιππότης κι' εγώ αληθής / εις την αίθουσαν μπαίνω γενναίως / και το μάθημα κόβω ευθύς. / Αστυφύλαξ αν ερ-

162. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 37-39.

163. Βλ. συνεντεύξεις στην εφ. Ακρόπολις, αρ. 5335,17 Ιαν. 1897.

164. Στο ίδιο.

165. Στο ίδιο, αρ. 5323, 5 Ιαν. 1897.

Σελ. 621
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/622.gif&w=600&h=915

έρθη εμπρός μου / κι' αστυνόμος κοντά μου σταθή / του αλλάζω την πίστι στο ξύλο / και του παίρνω ευθύς το σπαθί. / Στο προαύλιο μέσα γυρίζω / και γλυτώνω αλόγου κλωτσιές / κι' αν ο πρύτανις κάπου προβάλλη / ελευθέρως του δίνω βρισιές. / Μες την αίθουσαν μπαίνω την νύχτα / και προχώματα στήνω γερά / και κοιμούμαι στο ένα μου πόδι / ροκανώντας κουλούρια ξερά. / Του

πολέμου η ώρ' ανατέλλει / και παιάνων ακούω σκοπό / θέλω πρόβες πολέμου να κάνω / τους αστυφύλακας των Αθηνών κτυπώ!»166.

Η γενική εντύπωση, λοιπόν, ήταν ότι τα φοιτητικά πράγματα δεν πήγαιναν καλά: οι φοιτητές έδειχναν να έχουν παρεκτραπεί από τους ακαδημαϊκούς κανόνες συμπεριφοράς και σύμπτωμα ακριβώς των παρεκτροπών τους ήταν η κατάληψη του Πανεπιστημίου. Ποιές ήταν όμως οι αιτίες; Μια απάντηση στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να δώσει σε δύο άρθρα της η εφημερίδα Ακρόπολις, η οποία είχε τηρήσει ευνοϊκή στάση απέναντι στους φοιτητές, τουλάχιστο στην αρχή των γεγονότων. Η βαθύτερη αιτία ήταν, κατά την Ακρόπολι, η «χρονία εθνική νόσος της Συναλλαγής». Μια νόσος που είχε μπει βαθιά στον χώρο της εκπαίδευσης, διαφθείροντας διδάσκοντες και διδασκόμενους. Σε όλους τους τομείς της πανεπιστημιακής ζωής, επισημαίνει, από τον διορισμό του διδακτικού προσωπικού ως τις σχέσεις καθηγητών και φοιτητών, τις

εξετάσεις και την απονομή των διπλωμάτων επικρατεί το πνεύμα της συναλλαγής, που επιβραβεύει τους μέτριους και εξοβελίζει τους άριστους. Η κατάσταση αυτή, σύμπτωμα μιας γενικότερης κοινωνικής κρίσης, στέρησε τους φοιτητές από ηθικά ερείσματα. Σε τελευταία ανάλυση, οι φοιτητές δεν ήταν παρά τα θύματα του συστήματος : ενός συστήματος που ευνοούσε τη φαυλότητα, την αναξιοκρατία, την αταξία, τη σύγχυση ιδεών. Αναφερόμενος ειδικότερα στα Γαλβανικά, ο αρθρογράφος αποδίδει τα σχετικά γεγονότα σε «μικροφιλοτιμίες» και «ψευδαισθήσεις» και ζητάει από τους φοιτητές να βγουν από το κλίμα αυτό και να αναζητήσουν «ορίζοντα υγιέστερον». Μελαγχολεί κανείς,

επιλέγει, όταν συλλογιστεί «την αρχικήν αιτίαν όλων αυτών των τραγικών, των κωμικών, των παραδόξων, των φρικτών, των άνω ποταμών γεγονότων...»167.

Οι τελευταίες διαπιστώσεις, παρά τον νουθετικό χαρακτήρα τους, είναι εύστοχες. Πραγματικά, τα Γαλβανικά αρθρώνονται γύρω από μια «ψευδή» αίσθηση φιλοτιμίας, που συνεγείρει τη μεγάλη μάζα των φοιτητών, οδηγώντας την σε μια πρωτοφανή επίδειξη ήρωισμού168. Η άποψη όμως ότι αιτία όλων

166. Στο ίδιο, αρ. 5334,16 Ιαν. 1897.

167. Στο ίδιο, αρ. 5334 και αρ. 5337,19 Ιαν. 1897.

168. Ανάλογες συμπεριφορές, όπως η επιδεικτική «λεβεντιά», στοιχείο της νοο-

Σελ. 622
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/623.gif&w=600&h=915

αυτών ήταν το πνεύμα της «συναλλαγής» και γενικότερα η κρίση που περνούσε η ελληνική κοινωνία είναι γενικευτική. Τέτοια προβλήματα υπήρχαν σε όλον τον 19ο αιώνα, χωρίς όμως να οδηγούν σε ανάλογες καταστάσεις. Την

έκρηξη των φοιτητών θα πρέπει να την αναζητήσουμε σε πιο συγκεκριμένες αίτιες.

Κατ' αρχήν στο φορτισμένο κλίμα που, όπως είδαμε παραπάνω, επικρατεί στο Πανεπιστήμιο από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 με τις κινητοποιήσεις των φοιτητών κατά των εκπαιδευτικών τελών, των εξετάσεων στα γενικά μαθήματα κλπ. Οι διαμαρτυρίες αυτές αντανακλούσαν τις δυσλειτουργίες και τα

αδιέξοδα του πανεπιστημιακού συστήματος, αλλά και την αντίθεσή των φοιτητών στη λήψη μέτρων που συνεπάγονταν ένα υψηλό οικονομικό κόστος για

εκείνους τουλάχιστο που προέρχονταν από χαμηλά κοινωνικά στρώματα. Σ' αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε και ένα αίσθημα επαγγελματικής ανασφάλειας που προκαλούσε στους φοιτητές η αύξηση των ανέργων διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Όσο για τη συμπεριφορά των φοιτητών, αυτή αναπαρήγαγε στρατιωτικού τύπου ιδεώδη (τιμή, υπερηφάνεια, παλληκαριά, αυτοθυσία), που πήγαζαν από το ηρωικό κλίμα της εποχής, από τη στρατιωτική διαπαιδαγώγηση της νεολαίας και τη δραστήρια συμμετοχή της στις εθνικές κινητοποιήσεις. Τα ιδεώδη αυτά πριμοδοτούσαν, άμεσα ή έμμεσα, και οι κυβερνήσεις της εποχής.

Βέβαια, ούτε η πολιτεία ούτε το Πανεπιστήμιο ήταν ευτυχείς για την εξέλιξη των πραγμάτων στην υπόθεση των Γαλβανικών. Σίγουρα όμως θα αισθάνθηκαν ικανοποίηση και υπερηφάνεια όταν, μετά τη λήξη της κατάληψης του Πανεπιστημίου, μια ομάδα φοιτητών, παραμερίζοντας τις εφήμερες «εγωιστικές» διεκδικήσεις της, αναχωρούσε από τον Πειραιά για την Κρήτη για να πολεμήσει στο πλευρό του εξεγερμένου κρητικού λαού, όπως και όταν η φοιτητική λέσχη, που είχε κατηγορηθεί από το Πανεπιστήμιο για τη συμμετοχή της στα Γαλβανικά, μετασχηματίστηκε ξαφνικά σε «εντευκτήριον των εκ της ξένης εθελοντών φοιτητών» που πήγαιναν να πολεμήσουν και αυτοί στην Κρήτη169. Μεγαλύτερη ακόμη ήταν η υπερηφάνεια του Πανεπιστημίου όταν λίγους μήνες αργότερα, στον πόλεμο του 1897, οι φοιτητές «καταλιπόντες κενά τα

εδώλια, κατήλθον πάνοπλοι εις τον αγώνα, και πολλοί τούτων έπεσαν μα-

νοοτροπίας των στρατιωτικών κυρίως, βρίσκονται συχνά στο στόχαστρο του εκδότη της Ακροπόλεως Βλάση Γαβριηλίδη. Βλ. Γιάννης Ν. Γιαννουλόπουλος, «Η ευγενής μας τύφλωσις...». Εξωτερική πολιτική και «εθνικά θεματα » από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή, γ' εκδ., Αθήνα, Βιβλιόραμα, 2001.

169. Α. Χρηστομάνος, Τα κατά την πρυτανείαν, 1898, σ. 61.

Σελ. 623
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/624.gif&w=600&h=915

μαχόμενοι, η υπό των τραυμάτων απωλέσθησαν ύστερον»170. Οι πράξεις αυτές

έδειχναν ότι τα ίδια ιδανικά που οδηγούσαν τους φοιτητές σε ταραχώδεις

εκδηλώσεις μπορούσαν να εξάψουν το εθνικό τους φρόνημα και να τους οδηγήσουν σε θυσίες υπέρ της πατρίδας.

Αλλά ο εθνικισμός οδηγούσε και αλλού: στην ιδεολογική σκλήρυνση και τον συντηρητισμό. Δείγματα μιας συντηρητικής στροφής είχαν δώσει οι φοιτητές και παλιότερα. Θυμίζω τη συμπαράταξη ενός μεγάλου τμήματος φοιτητών με τον Κων. Κόντο και κατά του Δημ. Βερναρδάκη στα μέσα της δεκαετίας του 1860, που δείχνει ότι το φοιτητικό σώμα, όπως άλλωστε και το ίδιο το Πανεπιστήμιο, είχαν αρχίσει να απομακρύνονται από τον φιλελευθερισμό. Τα φαινόμενα αυτά πολλαπλασιάζονται στα τέλη του αιώνα με την

εμφάνιση του δημοτικισμού. Το διακύβευμα που συνεγείρει τώρα και συσπειρώνει τη μεγάλη μάζα των φοιτητών είναι η γλώσσα, η «εθνική γλώσσα», που φέρεται να κινδυνεύει από τους δημοτικιστές.

Αν και τα θέματα αυτά χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση και μελέτη, καθώς συνάπτονται με ευρύτερες κοινωνικές και ιδεολογικές μεταβολές, θα ήθελα πάντως να σημειώσω ότι βασικό ρόλο στη συντηρητική διαπαιδαγώγηση της φοιτητικής νεολαίας παίζουν οι αρχαϊστές καθηγητές του Πανεπιστημίου και ιδιαίτερα ο Γ. Μιστριώτης. Άνθρωπος αντιφατικός, με ισχυρή προσωπικότητα και ροπή προς τη δημαγωγία, ο Μιστριώτης αποτελεί στη δεκαετία του 1890 το ίνδαλμα ενός μεγάλου μέρους φοιτητών. Ακολουθώντας μια πατερναλιστική τακτική, τάσσεται με το μέρος των φοιτητών -με «το ανθος της ελληνικής νεολαίας», όπως τους αποκαλεί- σε αρκετές διεκδικήσεις τους, προσφέροντάς τους υποστήριξη και προστασία. Έτσι, στα τέλη του 1894, όταν οι φοιτητές διαδηλώνουν για τα γενικά μαθήματα και έρχονται σε σύγκρουση με την αστυνομία, ο Μιστριώτης τάσσεται στο πλευρό τους και αποδίδει ευθύνες στην πρυτανεία, η οποία τον καλεί να δώσει εξηγήσεις171. Ο ίδιος υποστηρίζει θερμά, όπως είδαμε, το αίτημα για τη δημιουργία φοιτητικής λέσχης, συμμετέχει στο διοικητικό συμβούλιο του «Αρχαϊκού Φοιτητικού Συλλόγου» και παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην εκτόνωση των Γαλβανικών. Τους φοιτητές προσεγγίζει επίσης ο Μιστριώτης και μέσω του θεάτρου. Το

170. Σ. Μαγγίνας, Ευθύναι πρυτανείας, 1899, σ. 39. Βλ. και Γιώργος Μαργαρίτης, «Πανεπιστήμιο και ηρωικός θάνατος (1897-1919). ιδεολογία, συμβολισμοί, τελετουργίες», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 280.

171. εφ. Εστία, αρ. 254,16 Νοεμ. 1894 και αρ. 278,10 Δεκ. 1894- πβ. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 302,21 Νοεμ. 1894.

Σελ. 624
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/625.gif&w=600&h=915

1895 ιδρύει την «Εταιρεία υπέρ διδασκαλίας αρχαίων δραμάτων» με σκοπό την παράσταση αρχαίων τραγωδιών και κωμωδιών στο πρωτότυπο, και αρχίζει να ανεβάζει σειρά έργων, χρησιμοποιώντας ως ηθοποιούς και φοιτητές: την Αντιγόνη του Σοφοκλή τον Μάρτιο του 1896, την Ηλέκτρα του Σοφοκλή τον Μάρτιο του 1899, την Αντιγόνη πάλι το 1900172. Με όλα αυτά ο Μιστριώτης κερδίζει την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό των φοιτητών και τους εξοικειώνει. με τα αρχαϊστικά του ιδεολογήματα.

Πέρα όμως από την επιρροή του Μιστριώτη και άλλων καθηγητών, όπως ο Γ. Χατζιδάκις, ο οποίος με την εγκυρότητα του γλωσσολόγου συμμετέχει δραστήρια στον αγώνα κατά του δημοτικισμού173, οι φοιτητές βρίσκονταν ήδη σε ετοιμότητα. Με την πεποίθηση ότι αντιπροσώπευαν το «ευγενέστερο» κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας και αποτελούσαν τους «θεματοφύλακες» των προγονικών αξιών, ήταν έτοιμοι να αγωνιστούν ενάντια σε ο, τι θεωρούσαν ότι υπονόμευε την ελληνική και χριστιανική παράδοση του έθνους και απειλούσε τη συνοχή του. Κάπως έτσι θα ανοίξει ο δρόμος για τις μεγάλες διαδηλώσεις των αρχών του 20ού αιώνα, τα Ευαγγελιακά και τα Ορεστειακά, όπου οι φοιτητές, με την κεκτημένη εμπειρία τους στις μαζικές κινητοποιήσεις, θα στρατευτούν μαζί με άλλες κοινωνικές ομάδες, στον αγώνα για τη σωτηρία της γλώσσας και της θρησκείας, τις οποίες υποτίθεται ότι επιβουλεύονταν οι δημοτικιστές και άλλοι εξωτερικοί εχθροί του ελληνισμού.

172. Γιάννης Σιδερής, Το αρχαίο θέατρο στη νέα ελληνική σκηνή, 1817-1932, Αθήνα, Ίκαρος, 1976, σ. 114,125,132,163.

173. Στο πλευρό του Χατζιδάκι βρίσκονται οι φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ή τουλάχιστο ένα τμήμα τους. Οι τελευταίοι τον Νοέμβριο του 1893, με αφορμή ένα δημοσίευμα του Ψυχάρη κατά του Χατζιδάκι, εκδίδουν ψήφισμα, αποδοκιμάζοντας την

επίθεση του «άμοιρου πάσης επιστημονικής μορφώσεως» Ψυχάρη κατά του «σεβαστού καθηγητού» (εφ. Επιθεώρησις, αρ. 592,11 Νοεμ. 1893).

Σελ. 625
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/626.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 626
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/627.gif&w=600&h=915

Η ιστορία του Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορία του ελληνικού εθνικού κράτους. ιδρυμένο τον Απρίλιο του 1837, λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού βασιλείου, σφραγίζεται από τα αιτήματα και τις αναζητήσεις της εποχής : από το αίτημα για την οικοδόμηση ενός σύγχρονου κράτους, οργανωμένου με βάση τα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα, και από τις αναζητήσεις γύρω από την εθνική ταυτότητα και το μέλλον του ελληνισμού. Τα στοιχεία αυτά καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου.

Για την Αντιβασιλεία και το υπουργείο Παιδείας, όπως και για το μεγαλύτερο τμήμα των ελλήνων διανοουμένων, ένα σύγχρονο κράτος δεν μπορούσε παρά να έχει ένα ολοκληρωμένο σύστημα εκπαίδευσης, και προς αυτήν

ακριβώς την κατεύθυνση στρέφονται οι πρώτοι εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί. Έτσι, μεταξύ του 1834 και 1837 θεσπίζεται στη θέση του παραδοσιακού εκπαιδευτικού συστήματος, που περιοριζόταν στην κατώτερη και μέση εκπαίδευση, ένα τριμερές εκπαιδευτικό σχήμα, που περιελάμβανε Δημοτικά σχολεία, Ελληνικά και Γυμνάσια, και ένα Πανεπιστήμιο. Η χρησιμότητα του Πανεπιστημίου ήταν για όλους σχεδόν αυτονόητη. Θεσμός με υψηλό κύρος, το Πανεπιστήμιο θα λειτουργούσε ως μηχανισμός παραγωγής επιστημονικού και υπαλληλικού προσωπικού για τις ανάγκες του κράτους και της κοινωνίας και συγχρόνως θα ήταν το μέσο διαμόρφωσης της κοινωνικής και πνευματικής

ελίτ. Παράλληλα όμως το Πανεπιστήμιο επιφορτίστηκε και με άλλα καθήκοντα που συνδέονταν με ευρύτερα εθνικά αιτήματα, γεγονός που συνέβαλε στην ανάδειξή του σε σημαντικό παράγοντα της δημόσιας ζωής.

Η θεσμική οργάνωση και λειτουργία του Πανεπιστημίου βασίστηκε σε γερμανικά πρότυπα. Ο προσανατολισμός προς τη Γερμανία ασφαλώς δεν ήταν άσχετος με την παρουσία των Βαυαρών στην Ελλάδα, οι οποίοι είχαν κάθε λόγο να προτιμούν ένα γερμανικού τύπου Πανεπιστήμιο. Ωστόσο η επιλογή αυτή δεν ήταν μόνο υπόθεση των Βαυαρών, αφού προς τη Γερμανία ήταν προσανατολισμένοι ήδη και αρκετοί έλληνες διανοούμενοι, οι οποίοι επηρέαζαν άμεσα ή έμμεσα την εκπαιδευτική πολιτική της Αντιβασιλείας. Οι τελευταίοι, σπουδασμένοι σε γερμανόφωνες χώρες, θεωρούσαν ότι το γερμανικό

Σελ. 627
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/628.gif&w=600&h=915

πανεπιστημιακό σύστημα, με το ενδιαφέρον του για την ανθρωπιστική παιδεία και μάλιστα για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, ταίριαζε περισσότερο α

πό άλλα συστήματα, όπως το γαλλικό, στη σύγχρονη Ελλάδα. Έτσι κι αλλιώς, η υιοθέτηση γερμανικών προτύπων ήταν μέσα στη λογική της εποχής, καθώς τα γερμανικά Πανεπιστήμια αποτελούσαν την εποχή αυτή υπόδειγμα σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Αν έπρεπε να ορίσουμε τα γενικά χαρακτηριστικά του ελληνικού Πανεπιστημίου στον 19ο αιώνα, θα λέγαμε, συνοψίζοντας, ότι αυτά είναι δύο κυρίως : πρώτον η φιλελεύθερη οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η πολύπλευρη λειτουργία του. Αντλώντας από τη γερμανική πανεπιστημιακή φιλοσοφία, ο Κανονισμός του Πανεπιστημίου του 1837 εγκαθιδρύει ένα φιλελεύθερο σύστημα σπουδών, που παρέχει στους φοιτητές το δικαίωμα να προγραμματίζουν οι ίδιοι τις σπουδές τους και τους απαλλάσσει από εξεταστικούς ελέγχους πριν από το δίπλωμα. Παράλληλα το Πανεπιστήμιο, αναγνωρίζοντας τη σημασία της γενικής παιδείας στην καλλιέργεια των φοιτητών, καθιερώνει τον θεσμό των γενικών μαθημάτων, τα οποία διδάσκονταν από καθηγητές της Φιλοσοφικής Σχολής και όφειλαν να τα παρακολουθούν όλοι οι φοιτητές.

Βασικός μοχλός στήριξης του φιλελεύθερου αυτού συστήματος είναι οι λεγόμενοι «γερμανίζοντες» καθηγητές, που αποτελούν σε όλον τον 19ο αιώνα την πλειοψηφία στο Πανεπιστήμιο. Απέναντι σ αυτούς αντιπαρατάσσεται μια σαφώς μικρότερη ομάδα καθηγητών, με κοινό χαρακτηριστικό τη γαλλική παιδεία τους, οι οποίοι προβάλλουν ένα διαφορετικό μοντέλο οργάνωσης του Πανεπιστημίου , πιο πειθαρχημένο και συγκεντρωτικό, που βασίζεται στα γαλλικά πρότυπα και δίνει έμφαση στην επιστημονική και επαγγελματική κατάρτιση. Οι τελευταίοι, ασκώντας κριτική στον φιλελεύθερο προσανατολισμό του Πανεπιστημίου, εισηγούνται τη θεσμοθέτηση ενός αυστηρότερου πλαισίου οργάνωσης των σπουδών και ιδιαίτερα την ανεξαρτητοποίηση των φυσικομαθηματικών επιστημών από τη Φιλοσοφική Σχολή, στην οποία ανήκαν κατά το γερμανικό παράδειγμα. Το αίτημα της μεταρρύθμισης του πανεπιστημιακού συστήματος θα τεθεί εντονότερα στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα, στο πλαίσιο της γενικότερης προσπάθειας για τον αστικό εκσυγχρονισμό της χώρας, γεγονός που θα οδηγήσει το 1904 στη δημιουργία ανεξάρτητης Φυσικομαθηματικής Σχολής και το 1911 στη θεσμοθέτηση νέου πανεπιστημιακού Οργανισμού, με τον οποίο το ίδρυμα απομακρύνεται από το γερμανικό μοντέλο.

Σε επίπεδο λειτουργίας το Πανεπιστήμιο, όπως υπαινιχθήκαμε ήδη, δεν αποτελεί απλώς και μόνο έναν εκπαιδευτικό θεσμό. Αντίθετα, από την ίδρυσή του κιόλας, θεωρήθηκε ότι είχε τη δυνατότητα και όφειλε να παίξει πρωτεύοντα

Σελ. 628
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/629.gif&w=600&h=915

ρόλο στις εθνικές υποθέσεις, κάτι που δεν ήταν ξένο προς τον ιστορικό ρόλο του Πανεπιστημίου, όπως δείχνει τουλάχιστο το παράδειγμα της Γερμανίας. Πραγματικά, μέσα από έναν πληθωρικό ρητορικό λόγο, που κυριαρχεί σε πανεπιστημιακά και άλλα κείμενα του 19ου αιώνα, το Πανεπιστήμιο αναδεικνύεται σε φορέα μιας υψηλής εθνικής αποστολής : να γίνει το όχημα μεταφοράς της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς στη σύγχρονη Ελλάδα, να αποτελέσει τη γέφυρα α

νάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, να προωθήσει τα αλυτρωτικά σχέδια του ελληνικού κράτους και κυρίως να συμβάλει μέσω της παιδείας στην ενότητα του

ελληνικού έθνους. Το τελευταίο από τα αιτήματα αυτά καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την εθνική στρατηγική του ιδρύματος. Χώρος αναφοράς του Πανεπιστημίου δεν είναι μόνο το ελληνικό κράτος αλλά ολόκληρη η χριστιανική Ανατολή, και ιδιαίτερα οι ομογενείς, στους οποίους παρέχονται ειδικά προνόμια ώστε να διευκολυνθεί η φοίτησή τους στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Η στρατηγική αυτή θα βρει θερμή ανταπόκριση στην ομογένεια. Σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο δεξιώνεται μεγάλο αριθμό φοιτητών από τον έξω ελληνισμό, ενώ παράλληλα γίνεται αποδέκτης αθρόων κληροδοτημάτων και δωρεών.

Επίσης, το Πανεπιστήμιο, με το κύρος που διαθέτει, αναμιγνύεται ενεργά στα πολιτικά πράγματα. Καθηγητές του συμμετέχουν σε κυβερνήσεις ως υπουργοί, ενώ από το 1844 ως το 1862 εκπροσωπείται προνομιακά στην ελληνική Βουλή. Αν και το προνόμιο αυτό δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα, δείχνει πάντως τη σημασία που απέδιδε η πολιτεία στο Πανεπιστήμιο ως

εκπαιδευτικά και ιδεολογικό μηχανισμό. Αξιοσημείωτη είναι, τέλος, η επιρροή που ασκεί το Πανεπιστήμιο, μέσω των λογοτεχνικών και φιλολογικών διαγωνισμών που διενεργεί το ίδιο, στη σύγχρονη πνευματική ζωή.

Όλη αυτή όμως η εξωστρέφεια βρίσκεται σε αναντιστοιχία με τη μάλλον πεζή πανεπιστημιακή πραγματικότητα και μοιάζει να συγκαλύπτει εσωτερικά προβλήματα και ανάγκες. Το ενδιαφέρον του κράτους για το Πανεπιστήμιο είναι περιορισμένο και τα χρήματα που διατίθενται για την κάλυψη των συνεχώς αυξανόμενων αναγκών του ανεπαρκή. Η συμμετοχή των σχολών στην εκλογή των νέων καθηγητών, που πρόβλεπε ο Κανονισμός του Πανεπιστημίου, παραμένει για αρκετές δεκαετίες νεκρό γράμμα, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της αυτονομίας του ιδρύματος, ενώ από την άλλη μεριά το αίτημα για τη μεταρρύθμιση του θεσμικού του πλαισίου παραμένει, όπως είπαμε, σε

εκκρεμότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Σε επίπεδο φοιτητικού πληθυσμού, έχει παρατηρηθεί ότι το ελληνικό Πανεπιστήμιο συγκεντρώνει, σε σύγκριση με τα Πανεπιστήμια των άλλων ευρω

παϊκών χωρών, μεγάλο αριθμό φοιτητών και ότι κάτι ανάλογο ισχύει και για

Σελ. 629
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/630.gif&w=600&h=915

τον αριθμό των μαθητών της μέσης εκπαίδευσης, όχι όμως και της πρωτοβάθμιας, όπου υπάρχει σημαντική καθυστέρηση. Πρόκειται για το γνωστό θέμα της «υπερεκπαίδευσης» των Ελλήνων σε επίπεδο ανώτερης και μέσης εκπαίδευσης. Για την προσέγγιση του θέματος αυτού όμως δεν αρκεί η απλή σύγκριση των στατιστικών δεδομένων θα πρέπει να μελετηθούν συστηματικά οι παράγοντες που συντελούν στη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής εικόνας κάθε χώρας. Ειδικότερα, για την ανώτερη εκπαίδευση θα πρέπει να ληφθούν υπόψη η δομή και το εύρος της σε κάθε χώρα, η σχέση της με τις άλλες εκπαιδευτικές βαθμίδες, οι κοινωνικές πραγματικότητες και ανάγκες στις οποίες

αντιστοιχεί, ο βαθμός συμμετοχής των διαφόρων γεωγραφικών περιοχών και κοινωνικών ομάδων σ' αυτήν επίσης, η κατανομή των φοιτητών στις διάφορες σχολές και η διάρκεια των σπουδών. Η μελέτη των παραμέτρων αυτών θα αναδείξει τις διαφοροποιήσεις από τη μία χώρα στην άλλη και θα μάς επιτρέψει να δούμε στις πραγματικές του διαστάσεις το φαινόμενο της «υπερεκπαίδευσης» στην Ελλάδα.

Το ελληνικό Πανεπιστήμιο αποτελεί σε όλον τον 19ο αιώνα τον πόλο έλξης

ενός γεωγραφικά ποικίλου και συνεχώς αυξανόμενου φοιτητικού πληθυσμού. Τόποι προέλευσής του, όπως προκύπτει από το Μητρώο φοιτητών, είναι, εκτός από τον ελλαδικό χώρο, τα Επτάνησα, τουρκοκρατούμενες περιοχές των Βαλκανίων, η Μικρά Ασία, καθώς και ελληνικά παροικιακά κέντρα του εξωτερικού. Μικρός είναι ο αριθμός των φοιτητών που προέρχονται από άλλα βαλκανικά κράτη : οι τελευταίοι προτιμούν περισσότερο άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια. Η επιλογή αυτή μπορεί να μην είναι άσχετη με το επίπεδο σπουδών του ελληνικού Πανεπιστημίου, δείχνει ωστόσο και κάτι άλλο: ότι οι βαλκανικοί εθνικισμοί δεν άφηναν μεγάλα περιθώρια για την πραγματοποίηση των ιδεολογημάτων σχετικά με την υπερεθνική ακτινοβολία του Πανεπιστημίου.

Η γεωγραφική κατανομή των φοιτητών παρουσιάζει αρκετές ανισότητες, που αντανακλούν τις διαφορετικές δυνατότητες πρόσβασης κάθε περιοχής στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Σημαντικό ρόλο παίζει εδώ ο βαθμός αστικής συγκέντρωσης, οι παραγωγικές δραστηριότητες, η πυκνότητα του σχολικού δικτύου και μάλιστα η γεωγραφική διασπορά των Γυμνασίων. Ως προς την κοινωνική προέλευση των φοιτητών τα διαθέσιμα στοιχεία δεν είναι πολύ διαφωτιστικά. Φαίνεται, πάντως, ότι στο μεγαλύτερο ποσοστό τους προέρχονται από μεσαία κοινωνικά στρώματα, ενώ χαμηλή είναι η αντιπροσώπευση των κατώτερων στρωμάτων και μάλιστα των αγροτικών. Προφανώς, τα χαμηλά εκπαιδευτικά τέλη που ίσχυαν ως το τέλος του 19ου αιώνα δεν αρκούσαν για να καταστήσουν το Πανεπιστήμιο ανοιχτό σε όλους. Το υψηλό κόστος

Σελ. 630
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/631.gif&w=600&h=915

ζωής στην πρωτεύουσα και περισσότερο ακόμη οι ανισότητες σε κοινωνικό και μορφωτικό επίπεδο, οι οποίες είχαν προκαθορίσει τον βαθμό συμμετοχής των διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων στην εκπαίδευση, απέκλειαν από το Πανεπιστήμιο ένα μεγάλο τμήμα νεανικού πληθυσμού, που ανήκε κυρίως στα

ασθενέστερα στρώματα. Κάτι ανάλογο ισχύει βέβαια και για τα όλιγάριθμα Γυμνάσια, που αποτελούν τον προθάλαμο του Πανεπιστημίου.

Είναι ενδιαφέρον ότι στη μεγάλη τους πλειονότητα οι μαθητές που ολοκληρώνουν τις γυμνασιακές σπουδές τους κατευθύνονται προς το Πανεπιστήμιο. Η τάση αυτή δεν είναι άσχετη με τη λειτουργία του Πανεπιστημίου ως προνομιακού χώρου διαμόρφωσης της κοινωνικής και πνευματικής ελίτ, αλλά και με τη δομή του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Με τη μονόδρομη, δηλαδή, κατεύθυνσή του (το Ελληνικό σχολείο οδηγεί στο Γυμνάσιο και αυτό στο Πανεπιστήμιο) και την έλλειψη ενός καλά οργανωμένου δικτύου επαγγελματικής εκπαίδευσης που θα μπορούσε να απορροφήσει ένα μέρος του μαθητικού πληθυσμού, όπως γινόταν στις περισσότερες χώρες της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης.

Η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές βρίσκεται σε συνάρτηση με την κοινωνική και γεωγραφική τους προέλευση : τη Νομική Σχολή, για παράδειγμα, προτιμούν περισσότερο οι ημεδαποί παρά οι αλλοδαποί, οι οποίοι ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την Ιατρική, ενώ προς τη Φιλοσοφική στρέφονται κυρίως οι φοιτητές από χαμηλά κοινωνικά στρώματα. Πέρα όμως από τις γενικές αυτές επιλογές, το ενδιαφέρον των φοιτητών για τις διάφορες σχολές διαμορφώνεται με βάση τις δυνατότητες για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική άνοδο που προσφέρει η καθεμία. Ο παράγοντας αυτός παίζει

αποφασιστικό ρόλο στη διόγκωση της Νομικής, η οποία συγκεντρώνει πάνω από το 50% των ημεδαπών φοιτητών. Πρόκειται ακριβώς για τη σχολή που υπόσχεται στους διπλωματούχους αλλά και τους φοιτητές της μια σίγουρη και αξιοπρεπή εργασία στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, ενώ συγχρόνως

ανοίγει και τον δρόμο προς την πολιτική.

Ως προς τις δραστηριότητες των φοιτητών, εκείνο που πρέπει να υπογραμμιστεί είναι η έντονη παρουσία τους στα πανεπιστημιακά πράγματα. Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του Πανεπιστημίου οι φοιτητές παρεμβαίνουν σε ζητήματα που αφορούν τις σπουδές τους αλλά και τις σχέσεις τους με τους καθηγητές. Τις διεκδικήσεις τους υποστηρίζουν με υπομνήματα στη Σύγκλητο και το υπουργείο Παιδείας, με διαμαρτυρίες και κινητοποιήσεις, οι οποίες πολύ συχνά στρέφονται εναντίον συγκεκριμένων καθηγητών. Όχι σπάνια όμως οι κινητοποιήσεις τους εγγράφονται στο ευρύ πλαίσιο των ιδε-

Σελ. 631
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/632.gif&w=600&h=915

ιδεολογικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων που εμφιλοχωρούν στο Πανεπιστήμιο. Μέσα από τις δραστηριότητες αυτές διαμορφώνεται σταδιακά στον φοιτητικό χώρο ένα πνεύμα συλλογικότητας και αλληλεγγύης, που οδηγεί από τη δεκαετία κυρίως του 1870 στη δημιουργία φοιτητικών συλλόγων. Οι τελευταίοι βρίσκονται συνήθως υπό την κηδεμονία του Πανεπιστημίου και άλλων

εξωφοιτητικών παραγόντων, γεγονός που επιτρέπει την κοινωνική και ηθική χειραγώγηση των φοιτητών. Ωστόσο η κηδεμονία δεν εξουδετερώνει πάντα τη διάθεση για αυτόνομη δράση.

Σχετικά με τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς των φοιτητών, υπάρχει μια βασική τομή, που τοποθετείται στην περίοδο του αντιοθωνικού κινήματος (1859-1862). Ο φιλελευθερισμός που επικρατεί στο Πανεπιστήμιο στις πρώτες δεκαετίες της λειτουργίας του, και που οφείλει πολλά σε μια δυναμική ομάδα καθηγητών διαμορφωμένων στο κλίμα του Διαφωτισμού, συνέβαλε στο να δημιουργηθεί ένα ανάλογο κλίμα και στον φοιτητικό χώρο, δείγμα του οποίου είναι η συμπαράταξη το 1848 μεγάλου μέρους φοιτητών στο πλευρό του Θ. Μανούση, ο οποίος είχε κατηγορηθεί για έλλειψη σεβασμού προς τη χριστιανική παράδοση. Ο φιλελεύθερος προσανατολισμός των φοιτητών, σε ιδεολογικό και πολιτικό επίπεδο, θα εκφραστεί με τη συμμετοχή τους στα «Σκιαδικά» και στο αντιοθωνικό κίνημα, στη διάρκεια των οποίων θα αποκτήσουν για πρώτη φορά συνείδηση της πολιτικής τους δύναμης.

Τη φάση αυτή διαδέχεται μια περίοδος όπου τον πρώτο λόγο στις φοιτητικές απασχολήσεις έχουν τα εθνικά θέματα. Μέσα από την πανεπιστημιακή φάλαγγα του 1862, την πρώτη μαζική φοιτητική οργάνωση, οι φοιτητές θα αποκτήσουν κάτι από τη νοοτροπία του στρατιώτη, φύλακα της δημόσιας τάξης σε επαναστατικές συνθήκες, αλλά και της πατρίδας. Αργότερα, στη δεκαετία του 1870, οι ίδιοι, ακολουθώντας την καμπύλη των εθνικών εξάρσεων που διαπερνούν την εποχή αυτή την ελληνική κοινωνία, θα πετύχουν, μετά από μαχητικές διαδηλώσεις, την αναβίωση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, η οποία έχει τώρα καθαρά στρατιωτική δομή και φιλοδοξεί να προετοιμάσει τη φοιτητική νεολαία για να υπηρετήσει στρατιωτικά τα εθνικά συμφέροντα. Η φάλαγγα θα εξοικειώσει ένα μεγάλο τμήμα φοιτητών με στρατιωτικού τύπου φρονήματα και ιδανικά, τα οποία σφραγίζουν τη δημόσια συμπεριφορά τους. Από την εποχή αυτή οι φοιτητές στρατεύονται με πάθος στις εθνικές υποθέσεις, συμμετέχοντας σε συλλαλητήρια και κινητοποιήσεις, συχνά μαζί με τους καθηγητές τους. Τα φαινόμενα αυτά συνοδεύονται από μια προϊούσα συντηρητικοποίηση της φοιτητικής νεολαίας, η οποία θα εκδηλωθεί με δυναμικό τρόπο στις αρχές του 20ού αιώνα με τα Ευαγγελιακά και τα Ορεστειακά.

Σελ. 632
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 613
    

    του 1893 φοιτητές αποδοκιμάζουν τον καθηγητή της ανατομίας Ρήγα Νικολαΐδη, ενώ τον επόμενο χρόνο διαμαρτύρονται για την απόλυση του καθηγητή της αρχαιολογίας Αντ. Οικονόμου135. Όλα αυτά δείχνουν ότι στη δεκαετία του 1890 υπάρχει μια αυξημένη ένταση στο φοιτητικό σώμα. Μια ένταση η οποία θα πυροδοτήσει στα τέλη του 1896 μια δυναμική εξέγερση, η οποία κράτησε

    ένα μήνα και οδήγησε για πρώτη φορά στην κατάληψη του Πανεπιστημίου από τους φοιτητές. Πρόκειται για τα λεγόμενα «Γαλβανικά».

    ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΙΜΗ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    Τα «Γαλβανικά» πήραν το όνομά τους από τον καθηγητή της Ιατρικής Ιούλιο Γαλβάνη. Αφορμή ήταν ένα μάλλον συνηθισμένο επεισόδιο στις σχέσεις καθηγητών και φοιτητών136. Στα μέσα Δεκεμβρίου του 1896 μια ομάδα τεταρτοετών φοιτητών της Ιατρικής επισκέφθηκε τον Γαλβάνη στο γραφείο του για να του ζητήσει να είναι πιο επιεικής στην πρακτική άσκηση των φοιτητών στο μάθημα της χειρουργικής παθολογίας. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ ότι οι τεταρτοετείς φοιτητές της Ιατρικής για να γίνουν δεκτοί στις διδακτορικές

    εξετάσεις έπρεπε να έχουν απόδειξη των οικείων καθηγητών ότι παρέλαβαν και «παρουσίασαν», ο καθένας χωριστά, στις πανεπιστημιακές κλινικές έναν

    ασθενή. Οι φοιτητές όμως δεν ακολουθούσαν ακριβώς την πρακτική αυτή και ο Γαλβάνης αρνιόταν να τους χορηγεί αποδείξεις, με αποτέλεσμα αρκετοί τελειόφοιτοι της Ιατρικής να καθυστερούν να πάρουν δίπλωμα137. Η συνάντηση

    135. εφ. Επιθεώρησις, αρ. 625, 14 Δεκ. 1893 και αρ. 626, 15 Δεκ. 1893· εφ. Εστία,

    αρ. 337,10 Φεβρ. 1895 και αρ. 338,11 Φεβρ. 1895. Πβ. I. Χατζιδάκις, Τα κατά την πρυτανείαν, 1896, σ. 4-5.

    136. Με τα Γαλβανικά ασχολήθηκε εκτενώς ο τύπος της εποχής· βλ. εφ. Ακρόπολις,

    αρ. 5303,14 Δεκ. 1896 κ.εξ. και αρ. 5329-5341,11-23 Ιαν. 1897 και Νέα Εφημερίς, αρ. 10, 10 Ιαν. 1897 κ.εξ. Σημαντικές πηγές για τα γεγονότα αποτελούν επίσης τα Πρακτικά της Συγκλήτου και το βιβλίο του Διονυσίου Λ. Μαρκόπουλου, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903 (ανατυπωμένο από τον Χρήστο Δ. Λάζο, βλ. εδώ, σ. 578, σημ. 14). Ο Μαρκόπουλος ήταν φοιτητής την εποχή των Γαλβανικών και έλαβε μέρος στα γεγονότα. Ένα άλλο βιβλίο με ανάλογο περιεχόμενο (Λοράνδου, Η φοιτητική εξέγερσις του 1897, Αθήνα 1898) δεν μπόρεσα να το εντοπίσω, όπως και ένα χρονικό των γεγονότων, το οποίο κατά την εφ. Ακρόπολις (22 Ιαν. 1897) εξέδωσαν οι φοιτητές σε φυλλάδιο. Στα Γαλβανικά, τέλος, αναφέρεται και ο θεολόγος Ed. von der Goltz, που είχε επισκεφθεί τότε την Ελλάδα· βλ. αποσπάσματα των εντυπώσεών του στο Πολ. Ενεπεκίδης, Αθηναϊκά, Αττικοβοιωτικά, Δωδεκανησιακά..., Αθήνα 1991, σ. 249-253.

    137. Δ. Μαρκόπουλος, ό.π., σ. 9-10.