Συγγραφέας:Λάππας, Κώστας
 
Τίτλος:Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:39
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2004
 
Σελίδες:743
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αι.
 
Περίληψη:Στο βιβλίο αυτό διερευνώνται δύο κυρίως ζητήματα της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα: πρώτον το θεσμικό του πλαίσιο και η οργάνωση των σπουδών και δεύτερον η συγκρότηση του φοιτητικού σώματος και η παρουσία των φοιτητών στην πανεπιστημιακή και εξωπανεπιστημιακή ζωή. Ειδικότερα εξετάζονται, μετά από μια σύντομη αναδρομή στην «προϊστορία» του Πανεπιστημίου, οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα στα χρόνια 1834-1837• τα αλλεπάλληλα σχέδια για την ίδρυση Πανεπιστημίου, ο πανεπιστημιακός Κανονισμός του 1837 με βάση τον οποίο λειτούργησε το ίδρυμα ως το 1911 και οι σχέσεις του με την αντίστοιχη γερμανική πανεπιστημιακή νομοθεσία• η θεσμική οργάνωση του Πανεπιστημίου, τα ιδεολογήματα γύρω από την αποστολή του, η συγκρότηση του διδακτικού προσωπικού, οι δυσλειτουργίες του θεσμικού πλαισίου του Πανεπιστημίου και οι αποτυχημένες προσπάθειες που γίνονται σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα για τη μεταρρύθμιση του ιδρυτικού Κανονισμού του. Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αναφέρεται στους φοιτητές : στον τρόπο οργάνωσης των σπουδών τους, τους Οδηγούς σπουδών, τις διπλωματικές εξετάσεις, τα εκπαιδευτικά τέλη και άλλα συναφή θέματα, με έμφαση στις θεωρητικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το όλο σύστημα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.54 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 97-116 από: 746
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/97.gif&w=600&h=915

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/98.gif&w=600&h=915 01 - 0002.htm

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/99.gif&w=600&h=915

ΚΕΦΑΛΑΙΟ A' ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Με τη δημοσίευση του Κανονισμού του Πανεπιστημίου τον Απρίλιο του 1837 και τον διορισμό του διδακτικού προσωπικού ολοκληρώθηκαν οι τυπικές διαδικασίες ίδρυσης του Πανεπιστημίου και δεν απέμενε παρά η έναρξη της λειτουργίας του. Στο μεταξύ το υπουργείο Παιδείας είχε φροντίσει για τη στέγασή του. Από τον Μάρτιο του 1837 είχε νοικιάσει, μετά από αναζητήσεις σε μια πόλη με λίγα μεγάλα και κατάλληλα οικήματα, το σπίτι του αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη, στους πρόποδες της Ακρόπολης, με ετήσιο μίσθωμα 5.500 δρχ. και με την υποχρέωση του ιδιοκτήτη να το διασκευάσει για τις ανάγκες της διδασκαλίας, κατασκευάζοντας τρεις αίθουσες παραδόσεως1. Μετά την

εξασφάλιση της στέγης οι πανεπιστημιακές αρχές εξέδωσαν στα τέλη Απριλίου το πρόγραμμα μαθημάτων κάθε σχολής και όλα ήταν έτοιμα για τα εγκαίνια του Πανεπιστημίου, που ορίστηκαν για τις 3 Μαΐου 1837.

Η τελετή των εγκαινίων οργανώθηκε με κάθε επισημότητα, όπως ταίριαζε σε ένα ανώτερο εκπαιδευτικό ίδρυμα. Στην τελετή είχαν κληθεί να παραστούν, σύμφωνα με το έντυπο πρόγραμμα που κυκλοφόρησε2, ο βασιλιάς με τους υπασπιστές του, οι μαθητές των σχολείων της πρωτεύουσας, οι οποίοι θα παρατάσσονταν «εκατέρωθεν της οδού κατά τας τάξεις των κρατούντες εις τας χείρας των κλάδους ελαίας», οι δημόσιες και εκκλησιαστικές αρχές, το δι-

1. Για το πρώτο, παλαιό Πανεπιστήμιο, βλ. Γιάννης Βλαχογιάννης, «Το Ελληνικό Πανεπιστήμιο. Σκηνές ζωντανές από την ιστορία του», Νέα Εστία 22, 1937, σ. 18041805· Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη, «Νεότερα στοιχεία για το παλιό Πανεπιστήμιο», Αρχαιολογία, τχ. 17, Σεπτ.-Νοέμ. 1985, σ. 51-55, όπου και η προγενέστερη βιβλιογραφίαπβ. της ίδιας, «Το σπίτι του Κλεάνθη στο Ριζόκαστρο», στον τόμο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1837-1987, Κατάλογος έκθεσης ενθυμημάτων, Αθήνα 1987, σ. 21-23. Για τη στέγαση του Πανεπιστημίου είχε προταθεί αρχικά ένα σπίτι στην οδό Πειραιώς (οίκημα Βλαχούτση)· η σχετική πρόταση όμως απορρίφθηκε επειδή το οίκημα θεωρήθηκε «ως απέχον πολύ της πόλεως» (Γ. Βλαχογιάννης, ό.π., σ. 1804).

2. Γ. Βλαχογιάννης, ό.π., σ. 1841 και Κατάλογος έκθεσης ενθυμημάτων, ό.π., σ. 35.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/100.gif&w=600&h=915

διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου και οι πρώτοι «φοιτηταί των διαφόρων σχολών». Η τελετή θα άρχιζε με αγιασμό και θα ακολουθούσε η ορκωμοσία των καθηγητών. Κάπως έτσι φαίνεται ότι έγιναν τα πράγματα3. Το σημαντικότερο μέρος της τελετής, πάντως, κάλυψαν οι λόγοι που εκφώνησαν οι πέντε εκπρόσωποι του Πανεπιστημίου : ο πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς και οι σχολάρχες Νεόφυτος Βάμβας της Φιλοσοφικής, Μισαήλ Αποστολίδης της Θεολογικής, Γεώργιος Ράλλης της Νομικής και Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας της Ιατρικής4.

Στους λόγους αυτούς πλεονάζει, βέβαια, ο πανηγυρικός τόνος. Οι ομιλητές χρησιμοποιούν όλους τους κοινούς τόπους της ρητορείας για να εξάρουν τη σημασία του Πανεπιστημίου για το παρόν και το μέλλον της χώρας και ιδιαίτερα τους στενούς δεσμούς του με την κλασική αρχαιότητα, πηγή και πρότυπο κάθε πνευματικής δημιουργίας. Το Πανεπιστήμιο είναι το «προσφιλές

ενδιαίτημα» των Μουσών5, η συνέχεια της Ακαδημίας του Πλάτωνα και του Λυκείου του Αριστοτέλη, το μέσο για την επαναφορά στην Ελλάδα της παιδείας και του πολιτισμού που είχαν εκδιωχθεί επί αιώνες από την αρχαία κοιτίδα τους. Η ίδρυση του Πανεπιστημίου αποδείκνυε ακριβώς την πνευματική συνέχεια του νέου με τον αρχαίο ελληνισμό. Οι αναφορές αυτές συνοδεύονται από τα απαραίτητα εγκώμια και κολακείες προς τον παριστάμενο νεαρό βασιλιά. Η εγκαθίδρυση του Πανεπιστημίου είναι, κατά τον Βάμβα, το «ενδοξότερον πάντων των εις τον πιστόν λαόν του δωρημάτων του Βασιλέως ημών»,

ενώ, κατά τον Σχινά, είναι ένα γεγονός σχεδόν Ισάξιο με το «πρώτον μέγα και λαμπρόν εις την παγκόσμιον ιστορίαν φαινόμενον»: τη σύσταση της ελληνικής μοναρχίας υπό τον Όθωνα6.

3. Βλ. περιγραφές της τελετής στον τύπο της εποχής: εφ. Αθηνά, αρ. 433, 5 Μαΐου 1837, Σωτήρ, 6 Μαΐου 1837/0 Ελληνικός Ταχυδρόμος, 8 Μαΐου 1837, περ. Ο θ (ατής, αρ. 13, 13 Μαΐου 1837. Πβ. Λουδοβίκος Ρός, Αναμνήσεις και ανακοινώσας από την Ελλάδα, μετάφρ. Α. Σπήλιος, Αθήνα, Τολίδης, 1976, σ. 125-126, όπου προβάλλονται με σατιρική διάθεση ορισμένα γραφικά στοιχεία της τελετής των εγκαινίων. Το πρωτόκολλο της Ορκωμοσίας των καθηγητών (πανομοιότυπο) δημοσιεύεται από τον Π. Καρολίδη στην επανέκδοση της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους του Κων. Παπαρρηγόπουλου (βλ. η' εκδ., τ. Ζ', Αθήνα, Νίκας, χ.χ., σ. 281).

4. Οι λόγοι δημοσιεύθηκαν μαζί, άλλα με ξεχωριστή σελιδαρίθμηση ο καθένας, στο φυλλάδιο: Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του πρυτάνεως και των τεσσάρων σχολαρχών κατά την ημέραν της (γκαθιδρΰσ(ως του Πανεπιστημίου Όθωνος..., Αθήνα 1837. Ανατυπώθηκαν στο βιβλίο του Κ. Θ. Δημαρά, Εν Αθήναις τη 3 Μάιου 1837. Μελέτη ιστορική και φιλολογική, Αθήνα, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 1987.

5. Λογίδριον... Αποστολίδου, σ. 2.

6. Λογίδριον... Βάμβα, σ. 4· Λογίδριον... Σχινά, α. 1 και 2. Οι κοινοτοπίες των ρητόρων

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/101.gif&w=600&h=915

Ανάμεσα σε όλα αυτά ανιχνεύει κανείς, πάντως, και ορισμένες ενδιαφέρουσες απόψεις για τους σκοπούς του Πανεπιστημίου και για άλλα γενικότερα ζητήματα της υπό διαμόρφωση νεοελληνικής ιδεολογίας7. Γίνεται λόγος για την ενότητα του ελληνικού έθνους την οποία εξασφάλισε για πρώτη φορά η μοναρχία, για τον «εκ της θείας προνοίας» υψηλό προορισμό της Ελλάδας, για τη «φιλομάθεια» ως συστατικό στοιχείο της ελληνικής φυλής, για την κατάπτωση του ελληνικού έθνους στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, για τους στενούς δεσμούς του κλήρου με την παιδεία. Οι απόψεις των ομιλητών στα θέματα αυτά δεν ταυτίζονται πάντα. Ως προς την Τουρκοκρατία, για παράδειγμα, οι περισσότεροι συμφωνούν ότι ήταν μια περίοδος πνευματικής και ηθικής παρακμής του ελληνισμού, εξαιτίας της πολύχρονης δουλείας του σε ένα «βάρβαρο» κατακτητή. Η θέση αύτη δεν ήταν βέβαια καινούρια· προβάλλεται ωστόσο εδώ με έμφαση για να φανεί περισσότερο η αντίθεση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν : ένα παρελθόν όπου κυριαρχούσε η αμάθεια και ένα παρόν που προοιωνίζεται λαμπρό με την ίδρυση του Πανεπιστημίου. Ένα μερίδιο της ευθύνης για την κατάπτωση του ελληνισμού αποδίδεται από τον Μισαήλ Αποστολίδη στην Εκκλησία και ειδικότερα στην αμάθεια του κλήρου. Ο τελευταίος, μολονότι αναγνωρίζει ότι ο κλήρος στάθηκε πάντοτε «φίλος της παιδείας», υποστηρίζει όμως ότι οι συνθήκες της δουλείας καταδίκασαν τους κληρικούς στην αμάθεια, με αποτέλεσμα να εγκαταλείψουν το κύριο καθήκον τους, τη «διδασκαλία του θείου λόγου», και να περιοριστούν «εις την ιεροτελεστίαν μόνον των μυστηρίων»: «εκ τούτου η ψυχρότης προς την οφειλομένην προς πάντας αγάπην και φιλαδελφίαν, εκ τούτου η ακοσμία των ηθών, η ετοιμότης εις την απάτην και αδικίαν...»8.

ρων δεν πέρασαν απαρατήρητες από τον τύπο της εποχής. Σχολιάζοντας η εφ. Αθηνά (αρ. 433, 5 Μαΐου 1837) τους λόγους των εκπροσώπων του Πανεπιστημίου, δεν παρέλειψε να επισημάνει και να ψέξει την αμετροέπεια, τις κολακείες και τα «έξοχα σχήματα και παραληρήματα» των αγορητών. «Καμμία από τας τοιαύτας πολιτικοθρησκευτικάς τελετάς», σημειώνει, «δεν εδείχθη ως προς τους πανηγυρικούς λόγους ατυχεστέρα της περί ης ο λόγος τελετής του πανεπιστημίου», όπου οι «σοφολογιώτατοι και εξοχώτατοι» πρυτάνεις και κοσμήτορες «εξήντλησαν όλους τους περί εγκωμίων κοινούς τόπους» και «επεσώρευσαν τόσα επίθετα, όσα ηδυνήθησαν να συνάξουν από όλους τους σοφολογιωτάτους του μεσαιώνος».

7. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, ό.π. και του ίδιου, «ιδεολογήματα στην αφετηρία του ελληνικού Πανεπιστημίου», Πανεπιστήμιο: ιδεολογία και Παιδίία, τ. Α', Αθήνα 1989, σ. 43-54.

8. Λογίδριον... Αποστολίδου, σ. 4-5. Οι απόψεις του Αποστολίδη, επηρεασμένες από μια προτεσταντική αντίληψη για τον ρόλο της Εκκλησίας, επικρίθηκαν από τους φιλορθόδοξους κύκλους. Έτσι, ο Αποστολίδης θα κατηγορηθεί από τον κύκλο του

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/102.gif&w=600&h=915

Η άποψη ότι η Τουρκοκρατία ήταν μια περίοδος γενικευμένης αμάθειας και βαρβαρότητας εμπλουτίζεται και με ένα επιπλέον στοιχείο, που δείχνει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται την εποχή αύτη από τη ρητορεία τα ιδεολογικά προαπαιτούμενα του μύθου του «Κρυφού σχολειού». Όπως υποστηρίζει ο Αποστολίδης, «συναισθανόμενοι οι βάρβαροι ενδομύχως την αδικίαν της καταδυναστείας των, έβλεπον πάντοτε με βλέμμα ύποπτον πάν ό,τι συνετέλει εις την ανάπτυξιν των διανοητικών μας δυνάμεων, και η παραμικρά σκέψις και λαβή ήρκει εις αυτούς, ίνα και το έργον ανατρέψωσι, και τον επιχειρούντα εξοντώσωσι»9. Αντίθετα, ο Βάμβας, μολονότι δεν παραγνωρίζει τις αντιξοότητες της περιόδου της Τουρκοκρατίας, παρατηρεί ότι ούτε η δουλεία, ούτε «η παρακολουθούσα την δουλείαν πτωχεία, και περιφρόνησις, και αμάθεια, και προλήψεις, και δεισιδαιμονίαι» μπόρεσαν να σβήσουν από τον ελληνικό λαό την έμφυτη έφεσή του προς τα γράμματα10. Το αποδεικνύουν τα λαμπρά Γυμνάσια της Σμύρνης, των Κυδωνιών και της Χίου. Με την αναφορά αύτη ο Βάμβας, παλαιός δάσκαλος και σχολάρχης στη Χίο, δεν επιζητεί μόνο την αναγνώριση της συνεισφοράς των προεπαναστατικών Γυμνασίων και των δασκάλων τους, αλλά και την αποκατάσταση της συνέχειας της ελληνικής παιδείας, προϊόν της οποίας είναι και το νεότευκτο Πανεπιστήμιο.

ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι απόψεις των αγορητών για τους σκοπούς και τον προορισμό του Πανεπιστημίου. Και οι τέσσερις σχολάρχες, ανάλογα με την ειδικότητά του ο καθένας, αφιερώνουν μεγάλο μέρος των ομιλιών τους στα ωφελήματα που προσδοκά η Ελλάδα από το Πανεπιστήμιο: ανάπτυξη των γραμμάτων και των επιστημών, ανύψωση του χαμηλού μορφωτικού και ηθικού επιπέδου του λαού και του κλήρου, διαμόρφωση ικανών δημοσίων υπαλλήλων και επιστημόνων. Αξιοπρόσεκτο είναι επίσης ότι οι λόγοι δύο τουλάχιστο αγορητών, του Βάμβα και του Ράλλη, διανθίζονται με αναφορές στις ατομικές ελευθερίες, τα πολιτικά δικαιώματα, την ισότητα των πολιτών, άλλα και την ευταξία, αγαθά τα οποία θα προσφέρει στην ελληνική κοινωνία το Πανεπιστήμιο και μάλιστα η Νομική Σχολή.

«Από το Πανεπιστήμιον τούτο», σημειώνει ο Βάμβας, «θέλουν εξέρχεσθαι

Κων. Οικονόμου, με αφορμή τις θέσεις του αυτές,για ασέβεια στις παραδόσεις της ορθόδοξης Εκκλησίας. Βλ. Κώστας Λάππας, «Αντιθέσεις γύρω από την ίδρυση και τους προσανατολισμούς του ελληνικού Πανεπιστημίου», Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βασ. Βλ. Σφυρόερα από τους μαθητές του, Αθήνα 1992, σ. 242-243.

9. Λογίδριον... Αποστολίδου, σ. 3. Πβ. Άλκης Αγγέλου, Το Κρυφό Σχολειό. Χρονικό

ενός μύθου, Αθήνα, Εστία, 1997, σ. 28.

10. Λογίδριον... Βάμβα, σ. 7.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/103.gif&w=600&h=915

νομικοί, πολιτικοί, ρήτορες, και δικαστικοί, φωτισμένοι εις τα υψηλά χρέη των, οποίους απαιτεί η ασφάλεια της ατομικής εκάστου ελευθερίας, της κοινής ησυχίας, της τιμής και της καταστάσεως των ευνομουμένων πολιτών»11. Προχωρώντας περισσότερο, ο Ράλλης απαριθμεί σε μια αποστροφή του προς τους νέους τα προσδοκώμενα οφέλη από τη Νομική Σχολή: «η σύστασις της νομικής σχολής σας επαγγέλλεται την εκμάθησιν των πολιτικών χρεών και των πολιτικών δικαιωμάτων Σας (...) την μεγάλην τέχνην του διοικείν τα έθνη, την τέχνην του να μη καταθλίβεται ο αδύναμος από τον δυνατόν, ο απλούς από τον πανούργον, την τέχνην του να συμπράττουν όλοι αδιαφόρως και δυνατοί και αδύνατοι, και πλούσιοι και πένητες εις την εξολόθρευσιν παντός αιτίου καταστρεπτικού της ευταξίας και των νόμων... ». Ο ίδιος θα υπογραμμίσει ότι με την ίδρυση του Πανεπιστημίου η παιδεία θα είναι προσιτή σε όλες τις κοινωνικές και επαγγελματικές τάξεις και όχι μόνο στους «ολίγους εκείνους προνομιούχους εις τους οποίους η τύχη ήθελεν επιβλέψει με βλέμματα εύμενείας»12. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι ο λόγος του Ράλλη αποπνέει και ένα διαφορετικό ήθος. Είναι απαλλαγμένος από τα πολλά ρητορικά στολίδια των

άλλων και δεν ακολουθεί την εθιμοτυπία : απευθύνεται όχι στον βασιλιά αλλά στο φοιτητικό ακροατήριο, αρχίζοντας με την απλή προσφώνηση «Κύριοι»13.

Ένα άλλο θέμα που προβάλλεται στους λόγους των αγορητών είναι η ιδεολογική λειτουργία του Πανεπιστημίου και ειδικότερα τα σχετικά με την «αποστολή» του, η οποία, όπως είδαμε, είχε απασχολήσει ήδη τον Κων. Νέγρη. Η αποστολή του Πανεπιστημίου διατυπώνεται επιγραμματικά στον λόγο του πρύτανη Κων. Σχινά: «κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να λαμβάνη αφ' ενός μέρους τα σπέρματα της σοφίας, και

αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινα και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω νεαρά και καρποφόρα»14. Με τα ίδια περίπου λόγια είχε περιγράψει μερικά χρόνια πρωτύτερα ο Maurer τον προορισμό της Ελλάδας. Άνθρωπος με πολιτικό αισθητήριο, ο Maurer εβλεπε το Πανεπιστήμιο ως όργανο και μέσο για την προώθηση των ελληνικών επιδιώξεων στον χώρο της Ανατολής. Προορισμός της Ελλάδας, έγραφε, είναι «να μεταλαμπαδεύσει μια μέρα το φως του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην Ασία και ακόμη πιο πέρα, και

11. Στο ίδιο, σ. 5.

12. Λογίδριον... Ράλλη, σ. 6.

13. Όπως παρατηρεί ο Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, ό.π., σ. 130-131, ο λόγος του Γ. Ράλλη δεν ήταν παρά το εναρκτήριο μάθημα του προς τους φοιτητές.

14. Λογίδριον... Σχινά, σ. 4.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/104.gif&w=600&h=915

σε τούτο τη βοηθά η προνομιούχα γεωγραφική της θέση και η πνευματική οξυδέρκεια των κατοίκων της. Και όπως στάθηκε κάποτε η κοιτίδα του πολιτισμού για την Ευρώπη, η οποία της ανταποδίδει τώρα αύτη τη μόρφωση, πρέπει κι εκείνη -σύμφωνα με τους αιώνιους νόμους της ανταλλαγής- να επιστρέψει στην Ασία, στην Αίγυπτο και στις άλλες χώρες της Ανατολής εκείνο που ελαβε και αυτή από εκείνες πριν από χιλιάδες χρόνια»15.

Στη διατύπωση αυτή του Maurer -που αποτελεί, όπως έχει παρατηρηθεί, «όραμα και προεικόνισμα» της Μεγάλης Ιδέας του Κωλέττη16-δεν αναφέρεται ρητά το Πανεπιστήμιο. Ένας τέτοιος υψηλός «προορισμός» όμως δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί παρά μέσα από θεσμούς υψηλού κύρους και ιδεολογικής εμβέλειας, και ένας τέτοιος θεσμός θα μπορούσε να είναι το Πανεπιστήμιο. Αυτό ακριβώς δείχνει με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο η υποκατάσταση στον λόγο του Σχινά της Ελλάδας από το Πανεπιστήμιο. Λειτουργώντας ως όργανο πνευματικής και εθνικής πολιτικής, το Πανεπιστήμιο θα γινόταν η γέφυρα ανάμεσα στη φωτισμένη Δύση και την Ανατολή, θα διέδιδε σ' αυτήν τα γράμματα και τον πολιτισμό και θα δημιουργούσε έτσι τις προϋποθέσεις για μια ευρύτερη πνευματική αλλά και πολιτική ηγεμονία της Ελλάδας στον χώρο της Ανατολής. Το παράδειγμα το είχε δώσει άλλωστε ο Μέγας Αλέξανδρος, ο οποίος, κατά τον Αποστολίδη, «συνέλαβε την όντως μεγάλην και υψηλήν ιδέαν να εξελληνίση την Ασίαν, ό εστί να φωτίση την ανθρωπότητα!»17.

Είναι αυτονόητο ότι οι λόγοι των πανεπιστημιακών, ως ρητορικά κείμενα, υπακούουν στους κανόνες της ρητορικής και βέβαια στις ανάγκες της επικαιρότητας. Ο πανηγυρικός χαρακτήρας της εκδήλωσης επέβαλε υψηλούς τόνους και ασφαλώς μια αισιόδοξη ενατένιση του μέλλοντος του Πανεπιστημίου αλλά και του ελληνικού έθνους γενικότερα, οι τύχες του οποίου συνδέονταν με την ανάπτυξη της παιδείας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου έγινε σε μια εποχή έντονων ιδεολογικών ζυμώσεων. Σε

15. Μάουρερ, Ο ελληνικός λαός, ό.π., σ. 421.

16. Κ. Θ. Δημαράς, Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, ό.π., σ. 22. Πβ. του ίδιου, «ιδεολογήματα στην αφετηρία του ελληνικού Πανεπιστημίου», ό.π., σ. 45.

17. Λογίδριον... Αποστολίδου, σ. 12. Ο Αποστολίδης ενώ αποδέχεται το «εκπολιτιστικό» έργο του Μ. Αλέξανδρου, αποδοκιμάζει όμως, ακολουθώντας την κυρίαρχη αντίληψη της εποχής του, την «κενοδοξία» του, «ήτις τον έσπρωξε να φέρη τον όλεθρον και την καταστροφήν τοσούτων ανθρώπων». Προετοιμάζεται, πάντως, εδώ η ανάδειξη του Αλέξανδρου σε σύμβολο ενότητας του ελληνισμού που θα γίνει αργότερα. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 368-369.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/105.gif&w=600&h=915

μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τις αναζητήσεις γύρω από την εθνική ταυτότητα των Νεοελλήνων και τις προοπτικές του νεοσύστατου βασιλείου και κατά την οποία αρχίζουν να διαμορφώνονται οι κεντρικοί άξονες της νεοελληνικής ιδεολογίας. Μέσα στο κλίμα αυτό πρέπει να δούμε τους λόγους στα

εγκαίνια του Πανεπιστημίου. Ωστόσο ο πανηγυρικός τόνος και η αισιοδοξία των ρητόρων φαίνεται ότι απηχούσαν και ένα γενικότερο αίσθημα ευφορίας, όπως έδειξε η θερμή υποδοχή που επιφύλαξε στο Πανεπιστήμιο η ελληνική κοινωνία και μάλιστα ο έξω ελληνισμός.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΕΥΕΡΓΕΤΙΣΜΟΣ

Πραγματικά, η ίδρυση του Πανεπιστημίου είχε ευρύτατη απήχηση. Τα ιδεολογήματα για την υψηλή εκπαιδευτική και εθνική αποστολή του βρήκαν ανταπόκριση σε μεγάλα τμήματα του ελληνικού πληθυσμού, και ιδιαίτερα στους πλούσιους ομογενείς, εκτρέφοντας ένα ισχυρό ρεύμα ευεργετισμού. Έτσι, σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο γίνεται αποδέκτης αθρόων δωρεών και κληροδοτημάτων, που κάλυψαν βασικές ανάγκες του ιδρύματος και των φοιτητών και εξασφάλισαν σ αυτό σημαντική κινητή και ακίνητη περιουσία.

Είναι αξιοσημείωτο ότι οι σχετικές προσφορές αρχίζουν πριν ακόμη ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο. Το 1833 ήδη ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος στην Καλκούτα των Ινδιών, κληροδοτεί στην «πρώτην εν Αθήναις Ακαδημίαν» που θα ιδρυόταν τη μισή περιουσία του και τα χειρόγραφα των Ινδικών μεταφράσεων του18. Οι δωρεές πολλαπλασιάζονται από το 1837 και ύστερα, υποκινούμενες και από εκκλήσεις στο ευρύ κοινό για οικονομική βοήθεια, προκειμένου να

εξασφαλιστούν τα αναγκαία χρήματα για την οικοδόμηση του κτιρίου του Πανεπιστημίου.

Τον Ιανουάριο του 1839 συγκροτήθηκε επιτροπή για τη συγκέντρωση συνδρομών «προς ανέγερσιν ελληνικού Πανεπιστημίου», στην οποία συμμετείχαν ο Γ. Κουντουριώτης και ο Α. Ζαΐμης, μέλη του Συμβουλίου Επικρατείας, ο Θ. Κολοκοτρώνης, ô ανακτοσύμβουλος Α. Χ. Βράνδης (Brandis), ο πρύτανης Γ. Ράλλης, ο τραπεζίτης Θ. Ράλλης, ο γυμνασιάρχης Γ. Γεννάδιος και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ν. Βάμβας και Κ. Σχινάς19. Η συμμετοχή στην επιτροπή «εγκριτοτάτων μελών» της αθηναϊκής κοινωνίας προσέδιδε ιδιαίτερη βαρύτητα

18. Βλ. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 3.

19. Κλάδος, Εκπαιδευτικά, τ. Α', σ. 320-321· Δηλιγιάννης-Ζηνόπουλος, Νομοθεσία, τ. Ζ', σ. 185-186· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 17,292 κ.εξ.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/106.gif&w=600&h=915

τα στο έργο της. Η πρώτη πράξη της επιτροπής ήταν να απευθύνει μια έκκληση για βοήθεια στους Έλληνες και φιλέλληνες, τονίζοντας την εθνική σημασία του εγχειρήματος20. «Εις τον ελεύθερον και αυτόνομον Έλληνα», αναφέρεται, «μετά το στάδιον της εθνικής πάλης ανοίγεται ήδη το στάδιον της παιδείας και των επιστημών, το οποίον μόνον διατρέχων σήμερον δύναται τας ηθικάς ανάγκας του να ευχαριστήση, και τον με χειμάρρους αιμάτων εξαγορασθέντα εθνισμόν του να ενισχύση και να διατηρήση». Αυτή τη νέα προοπτική, της πνευματικής και ηθικής ανάπτυξης του ελληνικού έθνους, υπηρετεί το νεότευκτο Πανεπιστήμιο. Αποτεινόμενη, λοιπόν, η επιτροπή «προς τους απανταχού της οικουμένης παρεπιδημούντας Έλληνας» και «τους παρ' άπασι τοις έθνεσι φιλέλληνας», ζητεί την οικονομική συνδρομή τους για την ανέγερση του Πανεπιστημίου.

Η έκκληση της επιτροπής βρήκε θερμή ανταπόκριση. «Δήμοι, πόλεις, χωρία, άτομα εντός και εκτός της Ελλάδος αντιφιλοτιμούμενοι πάντες, έσπευδον εις τον περιφανή καταρτισμόν του πολυποθήτου τούτου καταστήματος», θυμάται ένας πληρεξούσιος στην Εθνική Συνέλευση του 184421. Πραγματικά, σε πολλές πόλεις του εσωτερικού και κυρίως του εξωτερικού συγκροτούνται

υποεπιτροπές που διενεργούν εράνους και ανοίγονται κατάλογοι συνδρομητων που κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι, οι οποίοι δημοσιεύονται στις εφημερίδες με τα ποσά που προσφέρει ο καθένας. Στο πλαίσιο της κινητοποίησης αυτής ο Κ. Σχινάς, περνώντας από τη Βιέννη το 1842, με την ευκαιρία ενός ταξιδιού του στη Γερμανία, συναντά τον Γεώργιο Σίνα και άλλα μέλη της οικογένειάς του και τους «ενθουσιάζει», όπως γράφει, για την υπόθεση του Πανεπιστημίου, ενώ συγχρόνως επισκέπτεται με συστάσεις του Σίνα και τον πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλος Οβρένοβιτς22.

Με τις συνδρομές που συγκεντρώθηκαν έγινε δυνατή η έναρξη της οικοδόμησης του Πανεπιστημίου, που είχε σχεδιαστεί από τον Δανό αρχιτέκτονα Ch. Hansen. Τον Ιούλιο του 1839 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος, ενώ το 1841 είχε προχωρήσει η οικοδόμηση της πρόσθιας πλευράς, πράγμα που επέτρεψε τη μετακόμιση του Πανεπιστημίου από την οικία Κλεάνθη στο νέο κτίριο τον Νο-

20. Βλ. την πρόσκληση στον Πανταζίδη, Χρονικόν, σ. 296-299.

21. Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, Αθήνα 1844, σ. 534.

22. Σ. Β. Κουγέας, «Το ενδιαφέρον του Όθωνος δια το Πανεπιστήμιον», Νέα Εστία 22, 1937, σ. 1797. Βλ. και Θανάσης Χρήστου, Κωνσταντίνος Δημητρίου Σχινάς (1801-1857). Η ζωή, το έργο, η εποχή του, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1998, σ. 179.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/107.gif&w=600&h=915

έμβριο του ίδιου έτους. Προβλήματα οικονομικά θα διακόψουν τις εργασίες και θα χρειαστεί η σύναψη δανείου από την Εθνική Τράπεζα και η συνδρομή του Μίλος Οβρένοβιτς για να συνεχιστεί το έργο και να αποπερατωθεί το 1843 η πρόσθια πλευρά του Πανεπιστημίου. Στα επόμενα χρόνια θα οικοδομηθούν και οι άλλες πτέρυγες, με τη συνδρομή του κράτους και των ομογενών, και το όλο έργο θα αποπερατωθεί γύρω στο 1864, χάρη στη γενναία συνεισφορά του ομογενούς από την Πετρούπολη Δ. Μπερναρδάκη23.

Για τις εργασίες οικοδόμησης του Πανεπιστημίου δαπανήθηκαν ως το 1864 γύρω στις 800.000 δρχ.24. Το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών προήλθε από συνδρομές του εξωτερικού. Συγκεκριμένα, οι συνδρομές από την Ελλάδα, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και εκείνες του ελληνικού κράτους, του ίδιου του Πανεπιστημίου και του βασιλιά Όθωνα (71.000 δρχ., 35.000 και 41.000, αντίστοιχα), αντιπροσωπεύουν περίπου το 38%, ενώ οι συνδρομές από το εξωτερικό το 62% (Πίν. 1). Τη μεγαλύτερη συμμετοχή έχουν τα αστικά κέντρα του παροικιακού ελληνισμού: η Βιέννη και η Αλεξάνδρεια πρώτα, χάρη στις γενναίες συνδρομές των εκεί πλουσίων εμπόρων (Τύρκα, Χαραμή, Δούμα, Τοσίτζα, Στουρνάρη κ.ά.) και κατόπιν η Πέστη, το Λονδίνο, η Νίζνα, το Βουκουρέστι,η Βραΐλα, η Κωνσταντινούπολη, η Μασσαλία, το Γαλάτσι. Εκτός από τα κέντρα αυτά αντιπροσωπεύεται, με μικρότερες συνδρομές, και ένα πλήθος πόλεων και κωμοπόλεων, που εκτείνονται από την Κρήτη ως την Τραπεζούντα και την Ταυρίδα. Από τις συνδρομές των «φιλελλήνων», τέλος, ένα σημαντικό μέρος καλύπτει η δωρεά του πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλος Οβρένοβιτς (25.000 δρχ.).

Οι προσφορές στο Πανεπιστήμιο συνεχίστηκαν και μετά την ανέγερση του κτιρίου του. Σε όλον τον 19ο αιώνα το Πανεπιστήμιο δέχεται ένα πλήθος δωρεών, που προέρχονται και πάλι στην πλειονότητά τους από έλληνες ομογενείς

23. Για τις διάφορες φάσεις οικοδόμησης του Πανεπιστημίου βλ. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 16-28, 67-72 και 168-174. Η αποπεράτωση του κτιρίου έγινε επί πρυτανείας Φρεαρίτη, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι δεν ακολούθησε το αρχικό σχέδιο του Hansen. Για τη σχετική διένεξη βλ. Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 8 κ.εξ.· Λύσ. Καυταντζόγλου, Καλλιτεχνική εξέτασις των κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου έργων του πρώην πρυτάνεως Κ. Φρεαρίτου, Αθήνα 1865· [Κ. Φρεαρίτης], Η μετά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου καλλιτεχνική ονομασθείσα εξέτασις του αρχιτεκτονος Λ. Καφταντζόγλου, Αθήνα 1865' Αν. Θεοφιλάς, Βραχύς τις έλεγχος της του κ. Λ. Καφταντζόγλου καλλιτεχνικής εξετάσεως, Αθήνα 1865. Πβ. Δημήτρης Φιλιππίδης, Η ζωή και το έργο του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου (1811-1885), Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού-Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1995, σ. 264 κ.εξ.

24. Οι εργασίες συνεχίστηκαν και μετά το 1864, ανεβάζοντας υψηλότερα τη συνολική δαπάνη (Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 73-74).

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/108.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Προσφορές για την ανέγερση του Πανεπιστημίου

Α' 1837-1841

392.138,22 δρχ.

- συνδρομές από την Ελλάδα

160.954,27

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

191.655,55

- συνδρομές φιλελλήνων

39.528,40

Β' 1841-1850

193.736,79 δρχ.

- συνδρομές από την Ελλάδα

119.999,61

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

63.737,18

- συνδρομές φιλελλήνων

10.000

Γ' 1851-1863

27.377,37 δρχ.

- διάφορες συνδρομές

27.377,37

Δ' 1863-1864

167.590,69 δρχ.

-συνδρομή Δ. Μπερναρδάκη

139.703,57

- συνδρομές ελλήνων υπηκόων και ομογενών

27.887,12

Σύνολο

780.843,07 δρχ.

Πηγή: Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 38-48 (μέρος Β'), 129-130 (μέρος ΣΤ').

Πηγή: Κ. Φρεαρίτης, Τα κατά την αποπεράτωσιν και ανακαίνισιν του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1864, σ. 38-48 (μέρος Β'), 129-130 (μέρος ΣΤ').

νείς : από πλούσιους εμπόρους και επιχειρηματίες των αστικών κέντρων της τουρκοκρατούμενης Ανατολής και των ελληνικών παροικιών της Ευρώπης, αλλά και από φτωχούς βιοτέχνες, που θεωρούν και αυτοί «πατριωτικό» χρέος τους να συμβάλουν μαζί με τους πλουσίους στην ανάπτυξη του Πανεπιστημίου. Οι προσφορές αυτές δεν αποτελούν, βέβαια, μεμονωμένο φαινόμενο- εντάσσονται στο ευρύ πλαίσιο του ευεργετισμού που εκδηλώνεται με δυναμικό τρόπο στον 19ο αιώνα, προικοδοτώντας πλήθος εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων του ελληνικού κράτους25.

Όπως σημειώσαμε ήδη, οι δωρεές προς το Πανεπιστήμιο υποκινούνται

άμεσα ή έμμεσα από το ίδιο το Πανεπιστήμιο με τις εκκλήσεις του για βοήθεια αλλά και με τις τιμές που αποδίδει στους δωρητές. Μία από τις πανεπιστημιακές γιορτές, αυτή των Τριών Ιεραρχών (30 Ιανουαρίου), αφιερώνεται

25. Βλ. για το θέμα αυτό Vassiliki Théodorou, Oeuvres de bienfaisance en Grèce (18701914). Profil et attitudes des donateurs, αδημοσ. διδακτορική διατριβή, Université de Paris I, Panthéon-Sorbonne, Παρίσι 1987· πβ. της ίδιας, «Ευεργετισμός και όψεις της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις παροικίες (1870-1920)», Τα Ιστορικά, τ. 4, τχ. 7, Δεκ. 1987, σ. 119-154.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/109.gif&w=600&h=915

στους ευεργέτες και συνδρομητές του ιδρύματος. Τελείται μνημόσυνο γι' αυτούς και εκφωνείται πανηγυρικός λόγος, όπου εξαίρεται η προσφορά τους στο Πανεπιστήμιο26. Επίσης, τα ονόματα των ευεργετών δημοσιεύονται σε πανεπιστημιακά έντυπα και στον τύπο της εποχής με κολακευτικά σχόλια,

ενώ με τιμητικό τρόπο μνημονεύονται και στις πρυτανικές λογοδοσίες. Αναγγέλλοντας κάθε χρόνο ο πρύτανης τις δωρεές και κληροδοσίες προς το Πανεπιστήμιο, εκθειάζει τη γενναιοδωρία και τη φιλοπατρία των ευεργετών και τον ζήλο τους για την παιδεία. Πιο αξιομνημόνευτες θεωρούνται, βέβαια, οι δωρεές των πλουσίων ομογενών. Δεν λείπουν όμως και οι αναφορές σε φτωχούς βιοπαλαιστές, οι οποίοι προσφέρουν στο Πανεπιστήμιο τις ελάχιστες οικονομίες τους. Χαρακτηριστική είναι η μνεία της μικρής δωρεάς των 20 δρχ. που έκανε στο Πανεπιστήμιο με διαθήκη του γύρω στο 1855 ένας φτωχός «ακονητής ξυραφιών», ο Δημ. Όκας από το Μέτσοβο. Συγκρίνοντας ο πρύτανης Ιω. Ολύμπιος τη μικρή προσφορά του με μια άλλη μεγάλη δωρεά που είχε γίνει την ίδια εποχή από τον Δημ. Πλατυγένη, παρατηρεί: «Προσήνεγκε λοιπόν και αυτός ο ακονητής των ξυραφιών το λεπτόν της χήρας εις το κοινόν τούτο του νοός και της ψυχής των Ελλήνων ακονητήριον. Αλλ' οποία σχέσις υπάρχει παρακαλώ του πτωχού τούτου και βάναυσον έργον έχοντος ανθρώπου προς το Πανεπιστήμιον ; του ακονητού των ξυραφιών προς τον βαθύπλουτον και ελευθερόφρονα Έλληνα ; ουδεμία άλλη, ειμή ο ιερός και βαθέως

εν τη καρδία παντός Έλληνος ερριζωμένος προς την πατρίδα ερως»27. Όλα αυτά κολακεύουν την πατριωτική φιλοτιμία και τον ζήλο των πλουσίων αλλά και των φτωχών, ενθαρρύνοντας τη διάθεση προσφοράς στο Πανεπιστήμιο.

Είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς την εξέλιξη των δωρεών στο Πανεπιστήμιο και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των διαθετών, όπως προκύπτουν από το δημοσιευμένο corpus των διαθηκών και των δωρητήριων εγγράφων της περιόδου 1833-189928. Από τη μελέτη του υλικού αυτού, που έχει κά-

26. Καταγραφή των λόγων έχει κάνει η Ευφημία Εξίσου, «Πρυτανικοί και Πανηγυρικοί Λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900, Βιβλιογραφική καταγραφή», Τετράδια Εργασίας ΚΝΕ/ΕΙΕ 10,1988, σ. 502-507.

27.1. Ολύμπιος, Λόγος, 1857, σ. 15. Η προσφορά του Όκα θα αναφέρεται στο εξής

από τις πανεπιστημιακές αρχές ως παράδειγμα του ζήλου και της αυταπάρνησης των φτωχών. Ανάλογη ήταν η υποδοχή μερικά χρόνια πριν της προσφοράς ενός υπηρέτη στο Πανεπιστήμιο (28 δρχ.) : «Τί δεν ηδύνατο να κατορθώση έθνος έχων τοιαύτας ψυχάς!», σχολιάζει ο πρύτανης Ν. Βάμβας (Ν. Βάμβας-Θ. Μανούσης, Λόγοι, 1845, σ. 12).

28. Διαθήκαι και δωρεαί, μέρος Α'-Β', Αθήνα 1900. Βλ. συμπληρωματικά Μητρώον των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929. Στα δημοσιεύματα αυτά δεν πε-

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/110.gif&w=600&h=915

κάνει η Βάσω Θεοδώρου29, φαίνεται ότι οι περισσότερες και μεγαλύτερες δωρεές γίνονται στα χρόνια 1850-1880. Στην πλειονότητά τους οι διαθέτες, και μάλιστα εκείνοι που αφήνουν στο Πανεπιστήμιο τα μεγαλύτερα κληροδοτήματα, προέρχονται από τον έξω ελληνισμό. Το 1/3 περίπου απ' αυτούς ζουν

σε παροικίες της Ρωσίας και της Ρουμανίας και πραγματοποιούν τις δωρεές τους κυρίως πριν από το 1870. Σημαντικός είναι επίσης ο αριθμός εκείνων που ζουν στην Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο, τη Μασσαλία, το Λονδίνο και την Τεργέστη. Ως προς τον τόπο καταγωγής, τη μεγαλύτερη ομάδα συγκροτούν με ποσοστό 36,2% οι Ηπειρώτες, ενώ σημαντική είναι και η αντιπροσώπευση των Χίων. Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους (663%) οι διαθέτες είναι έμποροι. Δεύτερη κατά σειρά, άλλα με αρκετά χαμηλότερη αντιπροσώπευση, έρχεται η κατηγορία των κτηματιών, οι οποίοι ζουν κυρίως στη Ρουμανία, τη Ρωσία, την Αίγυπτο και την Αυστροουγγαρία, ενώ πολύ μικρή είναι η συμμετοχή άλλων

επαγγελματικών ομάδων. Μια τελευταία ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι εκείνη που αφορά την οικογενειακή τους κατάσταση : στη συντριπτική πλειονότητά τους οι διαθέτες δεν έχουν διαδόχους (58% είναι άγαμοι και 24% εγγαμοι χωρίς παιδιά), πράγμα που συνιστά ένα από τα κυριότερα γνωρίσματα του τύπου του εθνικού ευεργέτη.

Ως προς τον τύπο γενικά των κληροδοτημάτων, παρατηρούμε ότι αυτά δεν

απευθύνονται μόνο στο Πανεπιστήμιο. Στις περισσότερες περιπτώσεις το Πανεπιστήμιο δεν είναι παρά ένας από τους πολλούς αποδέκτες των κληροδοτημάτων που αφήνει ο διαθέτης σε συγγενικά και άλλα πρόσωπα και σε εκκλησίες, μοναστήρια, εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα (σχολεία και

ανώτερες σχολές, νοσοκομεία, ορφανοτροφεία, συλλόγους) κλπ. Στον μακρύ αυτό κατάλογο των αποδεκτών περιλαμβάνεται και το Πανεπιστήμιο. Παράλληλα όμως έχουμε και περιπτώσεις όπου το Πανεπιστήμιο είναι ο κυριότερος αποδέκτης μεγάλων δωρεών. Τα προσφερόμενα χρήματα η ακίνητα στο

περιλαμβάνονται οι ποικίλες άλλες δωρεές προς το Πανεπιστήμιο, που δεν έγιναν με επίσημη πράξη· αυτές μπορεί να τις αναζητήσει κανείς στις ετήσιες πρυτανικές λογοδοσίες. Για τα βιογραφικά των ευεργετών του Πανεπιστημίου βλ. Δ. Α. Δημητριάδης, Οι ευεργέται των Πανεπιστημίων. Βιογραφικόν Απάνθισμα μετά εικόνων, τεύχος Α', Αθήνα 1921 και Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ευεργέτες και δωρητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, Α' 1837-1944, Έρευνα-σύνταξη : Ανδρέας Αντωνόπουλος-Χαρίκλεια Μπαλή, Αθήνα 2003.

29. Βάσω Θεοδώρου, «Οι δωρεές των Ελλήνων του εξωτερικού στο Πανεπιστήμιο τον 19ο αιώνα. Η εξέλιξη μιας πρακτικής», Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία, χ. Α', Αθήνα 1989, σ. 223-234.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/111.gif&w=600&h=915

Πανεπιστήμιο αποβλέπουν, κατά τις δηλώσεις των διαθετών, στην εκπαίδευση των νέων γενικά, στην ενίσχυση της περιουσίας του ιδρύματος, άλλα και στην εξασφάλιση της οικονομικής αυτοτέλειας και ανεξαρτησίας του : «χάριν

εκπαιδεύσεως της Ελληνικής νεολαίας», «προς διατήρησιν» του Πανεπιστημίου «εις ο φωτίζονται όλοι οι ομογενείς μαθηταί»,για «ν' απόκτηση [το Πανεπιστήμιο] ιδίαν περιουσίαν και να διαμείνη ανεξάρτητον προς φωτισμόν της Ελληνικής φυλής»30. Σε αρκετές περιπτώσεις οι σκοποί των κληροδοτημάτων είναι πιο εξειδικευμένοι : αποβλέπουν στη χορήγηση υποτροφιών σε φοιτητές η μαθητές προερχόμενους συνήθως από τον τόπο καταγωγής του διαθέτη, στη βράβευση αριστούχων φοιτητών, στην έκδοση πανεπιστημιακών και άλλων συγγραμμάτων, στην αγορά βιβλίων για την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη.

Χάρη στα κληροδοτήματα το Πανεπιστήμιο σχημάτισε μια αρκετά μεγάλη περιουσία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 η αξία της ανερχόταν σε 2.840.826 δρχ. (1.639.712 δρχ. ακίνητη και 1.201.114 δρχ. χρηματική)31. Η πανεπιστημιακή περιουσία αυξάνεται ακόμη περισσότερο στα επόμενα χρόνια. Με τις αθρόες δωρεές που γίνονται στη δεκαετία του 1870 και τις προσόδους που αύτη έχει αρχίσει να αποδίδει φτάνει στα τέλη της δεκαετίας του 1880 στα 5,5 εκατομμύρια δρχ.32 Με την περιουσία του το Πανεπιστήμιο ελάφρυνε σημαντικά τις κρατικές δαπάνες για τη συντήρησή του33. Το κράτος πλήρωνε τους μισθούς του διδακτικού προσωπικού και του προσωπικού των Παραρτημάτων του Πανεπιστημίου (της Βιβλιοθήκης, του Αστεροσκοπείου, του Βοτανικού Κήπου κ.ά.), καθώς και ορισμένων υπαλλήλων της γραμματείας,

ενώ τα λειτουργικά έξοδα του Πανεπιστημίου (μισθοί διοικητικών υπαλλήλων, υποτροφίες, δαπάνες των σχολών, αγορές βιβλίων και οργάνων, συντήρηση κτιρίων, εκτυπώσεις βιβλίων κλπ.) καλύπτονταν από τα έσοδα της ιδιαίτερης περιουσίας του34. Στα λειτουργικά αυτά έξοδα το υπουργείο Παιδείας

30. Διαθήκαι και δωρεαί, Α', σ. 18,93, 38.

31. Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 73 κ.εξ.

32. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 268.

33. Κατά τον Κανονισμό του 1837, οι δαπάνες για τη συντήρηση του Πανεπιστημίου θα χορηγούνταν από το Εκκλησιαστικό Ταμείο, «καθόσον δεν λαμβάνονται από την ιδιαιτέραν προικοδότησιν του πανεπιστημίου»· στο μεταξύ όμως και όσο οι πηγές αυτές δεν θα επαρκούσαν, «θέλουν γίνεσθαι αι αναγκαίαι προκαταβολαί από το δημόσιον ταμείον» (άρθρο 2). Τελικά όμως το Εκκλησιαστικό Ταμείο ελάχιστα συνεισέφερε στο Πανεπιστήμιο.

34. Βέβαια, τα χρήματα που δαπανούσε το κράτος για το Πανεπιστήμιο ήταν περισσότερα από εκείνα που δαπανούσε το ίδιο το Πανεπιστήμιο για τα λειτουργικά του

έξοδα. Για παράδειγμα, το 1871-1872 το υπουργείο Παιδείας πλήρωσε για μισθούς

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/112.gif&w=600&h=915

δείας συμμετείχε με ένα μικρό βοήθημα που χορηγούσε κάθε χρόνο στο Πανεπιστήμιο35.

Μια ξεχωριστή κατηγορία κληροδοτημάτων προς το Πανεπιστήμιο αποτελούν εκείνα που απέβλεπαν στην ανάπτυξη της πνευματικής δημιουργίας. Πλούσιοι ομογενείς, κυρίως, αναθέτουν στο Πανεπιστήμιο την προκήρυξη και διεξαγωγή διαγωνισμών με θέματα που εστιάζονται στη λογοτεχνία και τη φιλολογία, άλλα και σε άλλους τομείς, όπως η τοπική ιστορία, η θεολογία, τα νομικά. Το αντικείμενο του διαγωνισμού καθορίζεται από τον διαθέτη, ο οποίος ορισμένες φορές προσδιορίζει και το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτό πρέπει να κινείται. Ο καθορισμός όμως των επιμέρους θεμάτων και η κρίση των έργων γίνεται από επιτροπή που απαρτίζεται από καθηγητές του Πανεπιστημίου και, κατά περίπτωση, από άλλους λογίους.

Οι διαγωνισμοί αρχίζουν να θεσμοθετούνται στα μέσα του 19ου αιώνα και

ανέρχονται σε 15 περίπου ως το τέλος του αιώνα36. Οι γνωστότεροι απ' αυτούς είναι οι ποιητικοί διαγωνισμοί Ράλλειος και Βουτσιναίος (1851-1860, 1862-1877)37. Στην κατηγορία των φιλολογικών διαγωνισμών ανήκουν ο Οικονόμειος και ο Λασσάνειος, που άρχισαν να διεξάγονται το 1870 ο πρώτος και το 1889 ο δεύτερος. Ο Οικονόμειος πρόβλεπε την τέλεση διαγωνισμού ανά διετία με σκοπό τη βράβευση μεταφράσεων έργων αρχαίων ελλήνων και ξένων

προσωπικού γύρω στις 230.000 δρχ., ενώ τα λειτουργικά έξοδα του Πανεπιστημίου που καταβλήθηκαν τον ίδιο χρόνο από το ιδιαίτερο ταμείο του ανήλθαν σε 150.000 περίπου δρχ. (Ε. Καστόρχης, Τα κατά την πρυτανείαν, 1873, σ. 57, 293).

35. Η επιχορήγηση αυτή θα αυξηθεί και θα μονιμοποιηθεί προς τα τέλη του αιώνα, μετά την ψήφιση του νόμου για τα εκπαιδευτικά τέλη (1892). Με τον νόμο ,ΒΤΕ του 1895 αποφασίστηκε η επιχορήγηση του Πανεπιστημίου από τα έσοδα των εκπαιδευτικών τελών με 200.000 δρχ. τον χρόνο (βλ. εδώ, σ. 237). Ένα μέρος όμως από τα χρήματα αυτά τα εισέπραττε το Πανεπιστήμιο και πριν από το 1892 απευθείας από τους φοιτητές ως εκπαιδευτικά τέλη και εξέταστρα.

36. Αγωνοθέτες ήταν ο Αμβρ. Ράλλης και ο Ιω. Βουτσινάς, έμποροι στην Τεργέστη και την Οδησσό, αντίστοιχα, ο Κων. Τσόκανος (Βλαχία), ο Γ. Μελάς (Κωνσταντινούπολη), ο Θ. Ροδοκανάκης (Οδησσός), ο Γ. Λασσάνης από την Κοζάνη εγκατεστημένος στην Αθήνα, ο Δ. Οικονόμος από τη Μακεδονία εγκατεστημένος στην Τεργέστη, ο Β. Σουλήνης, Θεσσαλός εγκατεστημένος στη Βάρνα, οι αδελφοί Νεγρεπόντη (Γαλάτσι), ο Κύριλλος Χαιρωνίδης, αρχιεπίσκοπος Πατρών και Ηλείας, ο Λεων. Σγούτας, νομικός από την Κωνσταντινούπολη εγκατεστημένος στην Αθήνα, ο I. Γεωργαντόπουλος (Κωνσταντινούπολη), ο Γρ. Σούτσος (Κωνσταντινούπολη), ο Κ. Σεβαστόπουλος (Λονδίνο), ο Σωτ. Σωτηρόπουλος, πολιτικός από το Ναύπλιο.

37. Panayotis Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes 1851-1877, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 1989.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/113.gif&w=600&h=915

νων ποιητών στη νεοελληνική γλώσσα38, ενώ ο Λασσάνειος αποσκοπούσε στην προαγωγή του θεάτρου και ειδικότερα της κωμωδίας και του δράματος. Η υπόθεση των έργων έπρεπε, κατά τον Λασσάνη, να έχει καθαρά εθνικό χαρακτήρα: «να λαμβάνεται εκ του κοινωνικού και οικιακού βίου, των ηθών και εθίμων» και να μην απομιμείται τις «φραγκικές» κωμωδίες. Εθνικό χαρακτήρα όφειλαν επίσης να έχουν και τα δράματα: η υπόθεσή τους να είναι ιστορική και να αντλεί «εκ της χιλιετούς εποχής του Βυζαντινού Κράτους, και εκ της εποχής των τεσσάρων αιώνων τουρκικής δουλείας μας ότε ήκμαζον τα Κλέφτικα Πρωτάτα»39. Από τους υπόλοιπους διαγωνισμούς αυτοί του Κ. Τσόκανου, του Θ. Ροδοκανάκη, του Γρ. Σούτσου, του Κων. Σεβαστόπουλου και του Σωτ. Σωτηρόπουλου αφορούν τη φιλολογία και άλλες παρεμφερείς επιστήμες40. Οι διαγωνισμοί Νεγρεπόντη και Χαιρωνίδη είχαν θεολογικό θέμα41, οι διαγωνισμοί Σγούτα και Γεωργαντόπουλου νομικό θέμα42, ενώ ο διαγωνισμός Σουλήνη αποσκοπούσε στη βράβευση μιας μονογραφίας με θέμα την ιστορία της Θεσσαλίας «από της εποχής του Χριστού μέχρι της αποκαταστάσεως του Ελληνικού Βασιλείου»43. Ο διαγωνισμός Μελά, τέλος, απέβλεπε στη σύνταξη και έκδοση ενός συγγράμματος «προς ηθοποίησιν των ελληνοπαίδων και του ελληνικού λαού»44.

Δεν είναι ο αρμόδιος χώρος εδώ να κάνουμε μια αποτίμηση των διαγωνισμών. Επισημαίνουμε μόνο ότι οι δύο σπουδαιότεροι απ' αυτούς, ο Ράλλειος και ο Βουτσιναίος, όπως έδειξε ο Π. Μουλλάς45, έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ενώ άλλοι, όπως ο Ροδοκανάκειος και ο Οικονόμειος, εμπλούτισαν με αξιόλογα φιλολογικά έργα

38. Βλ. Διαθήκαι και Δωρεαί, Β', σ. 405-406· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 250-252· Γ. Βαλέτας, «Η πανεπιστημιακή κριτική κι' η επίδρασή της στη νεοελληνική ποίηση. Οι ποιητικοί διαγωνισμοί», Νέα Εστία 22, 1937, σ. 1838, 1844, και κυρίως το πρόσφατο

έργο του Κ. Γ. Κασίνη, Οικονόμειος μεταφραστικός αγών, Αθήνα, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2003.

39. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', α. 162· πβ. Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 1842.

40. Διαθήκαι και Δωρεαί, Β', σ. 372,413,414· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 135-136,137, 249-250· Γ. Βαλέτας, ό.π., σ. 482.

41. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 252· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 254-255.

42. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 277, Β', σ. 351· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 252.

43. Διαθήκαι και Δωρεαί, Α', σ. 225· Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 255.

44. Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 137-138, 250.

45. P. Moullas, ό.π. Βλ. και τα άρθρα του ίδιου, «Ποίηση και ιδεολογία. Οι αθηναϊκοί πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί (1851-1877)», «Πανεπιστήμιο Αθηνών: ποιητικοί διαγωνισμοί και ιδεολογία (1851-1877)» και «Η αθηναϊκή πανεπιστημιακή κριτική και ο Ροΐδης», στο Παν. Μουλλάς, Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Αθήνα,

εκδόσεις Σοκόλη, 1993, σ. 279-290, 291-300, 301-330.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/114.gif&w=600&h=915

και μεταφράσεις τη νεοελληνική γραμματεία. Ανάμεσα σ' αυτά είναι η NeoeAληνική Φιλολογία του Κων. Σάθα και η Μελέτη επί του βίου της νεωτέρας Ελλάδος του Ν. Γ. Πολίτη, που βραβεύτηκαν και τα δύο στον Ροδοκανάκειο διαγωνισμό το 1867 και 1871, αντίστοιχα46. Μέσα από τους διαγωνισμούς, επίσης, το Πανεπιστήμιο ενίσχυσε τη θέση του και την ακτινοβολία του στην ελληνική κοινωνία: επιβεβαίωσε τον χαρακτήρα του ως το ανώτερο πνευματικό ίδρυμα της χώρας και απέκτησε δυνατότητες παρέμβασης στη σύγχρονη πνευματική ζωή. Πανεπιστημιακοί καθηγητές με πολυσέλιδες εκθέσεις, που

έβλεπαν το φως της δημοσιότητας σε φυλλάδια και περιοδικά, αξιολογούσαν τα έργα και επέλεγαν εκείνα που θεωρούσαν άξια για βράβευση, προκαλώντας συχνά έντονες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις μεταξύ των διαγωνιζομένων. Με τον τρόπο αυτό το Πανεπιστήμιο παρενέβαινε άμεσα στα λογοτεχνικά και φιλολογικά πράγματα, διαμορφώνοντας και επιβάλλοντας, μέσω των καθηγητών του, κανόνες στη γλώσσα και την αισθητική, αλλά και ιδεολογικά στερεότυπα.

Η ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Σημαντική ήταν η παρουσία του Πανεπιστημίου και στο πολιτικό επίπεδο, πράγμα που δεν είναι άσχετο με τη βαρύνουσα ιδεολογική λειτουργία του στην ελληνική κοινωνία47. Η παρουσία του Πανεπιστημίου στα πολιτικά πράγματα εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας παίρνουν μέρος στις σύγχρονες πολιτικές και κομματικές ζυμώσεις και στις εθνικές κινητοποιήσεις, ενώ αρκετοί καθηγητές προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στις κυβερνήσεις ως σύμβουλοι και εμπειρογνώμονες σε εκ-

46. Ο Ροδοκανάκειος διαγωνισμός, στον οποίο βραβεύτηκε η Νεοελληνική Φιλολογία του Σάθα, είχε ως θέμα την ιστορία της ελληνικής παιδείας από την Αλωση ως το 1821 (σχολεία, λόγιοι, γλώσσα, τυπογραφεία, εφημερίδες)· βλ. Θεοδώρου Π. Ροδοκανάκη Φιλολογικός Άγων, ήτοι κρίσις των κατά την Δ' αυτού περίοδον σταλεισών πραγματειών, ων υπόθεσις είναι η ιστορία της ελληνικής παιδείας παρ' Έλλησιν από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι του 1821, Αθήνα 1867. Το έργο που υπέβαλε ο Σάθας κάλυπτε όλα αυτά τα θέματα. Κατά την έκδοσή του όμως αφαιρέθηκαν τα σχετικά με τα σχολεία και τα τυπογραφεία, επειδή τα θέματα αυτά τα είχαν ήδη διαπραγματευθεί άλλοι (Μ. Παρανίκας, Π. Λάμπρος). Βλ. Κ. Ν. Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία, Αθήνα 1868, σ. β-γ'.

47. Για τη σχέση του Πανεπιστημίου με την πολιτική βλ. το σύντομο αλλά περιεκτικό άρθρο του Παν. Μουλλά, «Ελληνικό πανεπιστήμιο και πολιτική», Αθήνα, πρωτεύουσα πόλη, εκδ. Υπουργείου Πολιτισμού, Αθήνα 1985, σ. 119-121.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/115.gif&w=600&h=915

παιδευτικά, νομικά, εθνικά και άλλα θέματα η διορίζονται υπουργοί48. Πέρα όμως απ' όλα αυτά, το Πανεπιστήμιο συμμετέχει και ως συλλογικό σώμα στα πολιτικά πράγματα, χάρη στο δικαίωμα που αποκτά το 1844 να έχει δικό του

εκπρόσωπο στη Βουλή και τη Γερουσία.

Ακολουθώντας ανάλογα ευρωπαϊκά παραδείγματα, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου ζήτησαν το 1844 από την Εθνική Συνέλευση, που επεξεργαζόταν το Σύνταγμα της χώρας, να τους παραχωρηθεί το δικαίωμα να εκλέγουν δικό τους βουλευτή49. «Η τελειότης του κοινοβουλευτικού συστήματος», αναφέρεται στη σχετική αίτηση, «συνίσταται κυρίως εις την αντιπροσώπευσιν όλων των κοινωνικών στοιχείων και δικαιωμάτων». Με βάση την αρχή αυτή, οι καθηγητές, «απ' αυτής της συστάσεως του Πανεπιστημίου αποτελούντες σώμα

εκπαιδευτικόν, αναγνωρισθέν ως ηθικόν πρόσωπον και ιδίαν περιουσίαν αποκτήσαν και έτι μείζονα μέλλον ν' αποκτήση», κρίνουν ότι έχουν το δικαίωμα «ν' αποστέλλωσιν εις το Βουλευτήριον του Έθνους προστάτην», όπως γίνεται ήδη και σε άλλα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια (της Αγγλίας και της Γερμανίας) . Το δικαίωμα αυτό, τονίζεται, θα ενθαρρύνει τους καθηγητές στο έργο τους και θα ανυψώσει το διδακτικό επάγγελμα, το οποίο «τότε μόνον (...) καθίσταται αρχή, σωτηρίως επενεργούσα εις την νεολαίαν, όταν οι Καθηγηταί είναι ενδεδυμένοι όλην την αξίαν του κοινωνικού ανθρώπου». Η σχετική

επιχειρηματολογία εμπλουτίζεται και με τις απαραίτητες αναφορές στην

εθνική αποστολή του Πανεπιστημίου: «Το Ελληνικόν Πανεπιστήμιον, διαδεχθέν τα απανταχού της ελληνικής φυλής εκπαιδευτήρια, τα οποία προητοίμασαν το έργον της Παλιγγενεσίας του Ελληνικού Έθνους (...) είναι προωρισμένον να εξακολουθήση το ένδοξον τούτο έργον, και να παριστάνη την ενότητα των φώτων και του πολιτισμού καθ' όλον το Ελληνικόν γένος».

Το μοτίβο του υψηλού προορισμού του Πανεπιστημίου κυριάρχησε και στη

48. Από την ίδρυση του Πανεπιστημίου ως το 1864 διορίστηκαν υπουργοί έξι καθηγητές, πέντε της Νομικής και ένας της Φιλοσοφικής : ο Γ. Ράλλης (Δικαιοσύνης 184143, 1848-49 και 1857-60, Οικονομικών 1842-43, Εξωτερικών 1849), ο Σπ. Πήλληκας (Δικαιοσύνης 1853-54), ο Π. Αργυρόπουλος (Εξωτερικών 1854 και 1855, Οικονομικών 1854, Παιδείας 1855),ο Π. Καλλιγάς (Δικαιοσύνης 1854, Εξωτερικών 1863 και 1864), ο Μ. Ποτλής (Εξωτερικών 1855-56, Δικαιοσύνης 1855-56 και 1860-62, Παιδείας 1855 και 1860-62) και ο Α. Ρ. Ραγκαβής (Εξωτερικών 1856-59). Βλ. D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, μετάφρ. Α. Ξανθόπουλος, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1982, σ. 414-420.

49. Η αίτηση είναι δημοσιευμένη στον τύπο της εποχής (εφ. Αθηνά, αρ. 1122, 20 Μαΐου 1844 κ.ά.) και στα Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, ό.π., σ. 531-533. Αναδημοσιεύεται στο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 104-106 και Πανταζίδης, Χρονικόν, σ. 304-306.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/59/gif/116.gif&w=600&h=915

συζήτηση που έγινε στην Εθνική Συνέλευση μετά από εισήγηση του γραμματέα του Πανεπιστημίου Γ. Δοκού, πληρεξούσιου της Ύδρας50. Για τους περισσότερους πληρεξούσιους που έλαβαν τον λόγο η παραχώρηση στο Πανεπιστήμιο του δικαιώματος να εκλέγει δικό του βουλευτή ήταν ένας οφειλόμενος φόρος τιμής του έθνους προς τα γράμματα και τις επιστήμες. Σε μια χώρα σαν την Ελλάδα, υποστηρίχθηκε, η ιστορία της οποίας είναι σύμφυτη με την παιδεία, «θέλει φέρει τιμήν εις το έθνος η παραδοχή παραστάτου του Πανεπιστημίου». Και αυτό όχι απλώς γιατί το Πανεπιστήμιο είναι ο κατ' εξοχήν

εκπρόσωπος της παιδείας στη χώρα, αλλά και γιατί η εκπαιδευτική αποστολή του υπερβαίνει τα σύνορα του ελληνικού κράτους. «Το Πανεπιστήμιο τούτο δεν είναι Πανεπιστήμιον των Αθηνών, δεν είναι Πανεπιστήμιον της Αττικής, δεν είναι Πανεπιστήμιον του Ελληνικού κράτους· είναι Πανεπιστήμιον όλου του Ελληνικού κόσμου»51. Ως εθνικός θεσμός, λοιπόν, το Πανεπιστήμιο δικαιούται να έχει δικό του εκπρόσωπο στη Βουλή, γεγονός που θα

ενισχύσει την αίγλη του, θα διασφαλίσει την αυτοτέλειά του και θα υπηρετήσει καλύτερα τα συμφέροντά του, κάτι που δεν είναι σε θέση να κάνει ούτε η Βουλή ούτε το υπουργείο Παιδείας.

Στα επιχειρήματα υπέρ της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης του Πανεπιστημίου δεν έλειψε ωστόσο και ο αντίλογος. Έτσι, ο Ρήγας Παλαμήδης, τοποθετώντας το ζήτημα σε διαφορετική βάση, θα υποστηρίξει ότι οι καθηγητές του Πανεπιστημίου δεν είναι παρά μισθωτοί, όπως όλοι οι υπάλληλοι του κράτους, και κατά συνέπεια δεν πρέπει να υπάρξει γι' αυτούς προνομιακή μεταχείριση· αν δοθεί στο Πανεπιστήμιο το δικαίωμα εκλογής βουλευτή, θα ζητήσουν το ίδιο και οι κάθε λογής συντεχνίες. Η ένσταση του Παλαμήδη δεν

έγινε δεκτή· θεωρήθηκε μάλιστα υποτιμητική για το «ηθικόν πρόσωπον» του Πανεπιστημίου η εξίσωσή του με τις συντεχνίες. Τελικά η Εθνική Συνέλευση με ψήφους 119 προς 44 έκανε δεκτό το αίτημα των καθηγητών. Όσο για τις τυπικές διαδικασίες, αποφασίστηκε ότι «η Επιτροπή η συντάττουσα τον περί

εκλογής νόμον, θέλει ορίσει τον τύπον και τον τρόπον της παρά των καθηγητών

50. Βλ. Πρακτικά, ό.π., σ. 533-544. Αποσπάσματα των συζητήσεων αναδημοσιεύονται από την εφ. Η Ελπίς, 16 Μαΐου 1844 και 18 Ιουνίου 1844 στο Α. Δημαράς, Μεταρρύθμιση, τ. Α', σ. 106-111. Πβ. εφ. Αθηνά, αρ. 1122,20 Μαΐου 1844, αρ. 1123,24 Μαΐου 1844 και αρ. 1125, 31 Μαΐου 1844. Ας σημειωθεί ότι τα κείμενα των συζητήσεων στα Πρακτικά της Εθνικής Συνέλευσης και στον τύπο της εποχής παρουσιάζουν πολλές διαφορές μεταξύ τους.

51. Α. Δημαράς, ό.π., σ. 109. Το απόσπασμα αυτό δεν υπάρχει στα Πρακτικά της Εθνικής Συνέλευσης.

Σελ. 116
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 97
    

    ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ