Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 117-136 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/117.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΥ, 1947-1950 ΕΘΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟΣ 

Αγαπητοί συνάδελφοι και συμμαθηταί του σχολείου Μακρονήσου,

Σας χαιρετώ αδελφικά. Με υπερηφάνειαν σας γνωρίζω ότι ετραυματίσθην εις την μάχην του Γράμμου, αφού έλαβα μέρος σε πλείστας μάχας. Φαντάζομαι ότι και σεις είσθε υπερήφανοι ότι ανήκω εις το ηρωικόν Τάγμα του σχολείου Μακρονήσου. Εμείς που λάβαμε μέρος στις μάχες των μεγαλύτερων εχθρών της φιλτάτης και πανενδόξου Πατρίδος μας, είδαμε τι ζητούν και τι πράττουν αυτοί που θέλουν να μας υποδουλώσουν στους Σλαύους' ανήκουστα, ούτε επί Νέρωνος. Αυτήν θεωρούν Ισότητα που διακηρύττουν στους ανόητους.

Άμα αξιωθήτε και εξέλθετε της σχολής και ενταχθήτε εις μάχιμους υπηρεσίας, εκεί θα εννοήσετε τι εστί κομμουνισμός και τι έχει μέσα το αυγό που λέγουν έχει χρυσάφι. Άλλα όταν βλέπει κανείς τί πράττουν αντιλαμβάνονται ότι είναι κλουβιά και έχει βρωμά μέσα. Σας βεβαιώ, αγαπητοί συνάδελφοι, ότι ο αιμοβόρος κομμουνισμός ( ο εστίν διάβολος) έβγαλε το προσωπείον και εφάνη η κακουργία τον και τι ζητεί. Οι δε ονομαζόμενοι Έλληνες κομμουνισταί είναι οι πιο αισχροί των άλλων εθνών, [πού] ζητούν διά τα έθνη τους να μεγαλώσουν, ενώ οι Ελληνοσλαύοι ζητούν να χαθή το ενδοξότερον όνομα που λέγεται Ελλάς.

Φαντασθήτε εις όλας τας επιθέσεις των και ψυχορραγούντες εφώναζον: "Ζήτω ο Στάλιν και ο Δημητρώφ".

Θεωρούν ανώτερον τον Στάλιν από το ενδοξότατον ανά τους αιώνας, το όνομα Ελλάς.

Αυτοί είναι οι καταλυταί της θρησκείας, της Πατρίδος, της οικογενείας.

Σας χαιρετώ με αγάπη

Στ. Αρ. Στρατιώτης 617 Τ.Π., Ίος λόχος ΣΤΓ 92.

Την επιστολή αυτή, δίπλα στη μεγεθυμένη φωτογραφία του συντάκτη της, ενός "ανανήψαντος" Μακρονησιώτη που πολεμά στο μέτωπο, αντικρύζει ο επισκέπτης

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/118.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τον Απρίλιο του 1949 στο Ζάππειο, στην είσοδο της φωτογραφικής έκθεσης για τη Μακρόνησο που οργανώνεται τότε στις αίθουσες του Μεγάρου,

Προχωρώντας στις επόμενες αίθουσες, ο επισκέπτης θα συναντήσει πολλές ανάλογες επιστολές "ανανηψάντων", που μιλούν κι αυτοί με θαυμασμό και ευγνωμοσύνη για το "μεγάλο σχολείο" το οποίο τους μεταμόρφωσε από αμετανόητους "σλαυοκομμουνιστές" σε φλογερούς Έλληνες και ορκισμένους εχθρούς του κομμουνισμού. Έτσι, άλλοι στρατιώτες, στις συγκεντρώσεις των Ταγμάτων τους αναφέρονται στο "μεγαλειώδες έργον της ηθικής και εθνικής αναπλάσεως που συντελείται" και στον "κόκκινο Σατανά" που νίκησαν, ενώ ένας ακόμη "φανατικός τέως κομμουνιστής", "απολυθείς εκ Μακρονήσου", μιλάει "ενώπιον χιλιάδων λαού πόλεως και περιχώρων" της Ηγουμενίτσας, τον Ιούλιο του 1948, με θέμα "Οι προδόται του Έθνους και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον της Μακρονήσου".

Σε άλλες αίθουσες της έκθεσης, διάσημοι Έλληνες και ξένοι που έχουν επισκεφθεί το νησί έρχονται να επαυξήσουν το θαυμασμό: "Όλοι όσοι επεσκέφθησαν την Μακρόνησο έμειναν κατάπληκτοι μπροστά στο θαύμα της πλήρους εθνικής αναγεννήσεως Ελλήνων εθνικώς νεκρών η τραυματισμένων", διαβάζουμε στον κατάλογο της έκθεσης, Έτσι, ο Βρετανός δημοσιολόγος Φ. A. Βοιτ "ως παλαιός παιδαγωγός" "έμεινε εκστατικός από την γνησίαν παιδαγωγικήν" η οποία εφαρμόζεται, ο αντιπρόεδρος της Βουλής των Λόρδων Τέινχαμ κάνει λόγο για "το υπέροχο αυτό πείραμα" "το οποίον θα μπορούσαν να μιμηθούν πολλαί χώραι", ενώ ο ναύαρχος Αλέξανδρος Σακελλαρίου, πρώην υπουργός Ναυτικών, θα ευχηθεί "Μακάρι να γινόταν όλη η χώρα μας Μακρόνησος" - για να περιοριστούμε σε λίγες μόνο από τις δηλώσεις οι οποίες περιλαμβάνονται στα εκθέματα του Ζαππείου,

Στόχος της έκθεσης, η οποία οργανώνεται από το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ακριβέστερα από την αρμόδια για τη Μακρόνησο διεύθυνση του, την ΒΧΙ) και η οποία εγκαινιάζεται από το βασιλικό ζεύγος στις 14 Απριλίου 1949, παρουσία πλήθους επισήμων, είναι να προσφέρει στους επισκέπτες της, το αθηναϊκό κοινό που την κατακλύζει, μια ολοκληρωμένη εικόνα του "θαύματος" που συντελείται στο νησί1:

"Δίνει στον πολύ κόσμο μια ιδέα του επιτελεσθέντος άθλου, Μάς εισάγει στον λαβύρινθο των προσπαθειών, των εκδηλώσεων, των αποτελεσμάτων, των διαδοχικών φάσεων της ανανήψεως, της ανασυγκροτήσεως και της δράσεως των Μακρονησιωτών, [..,] Γυμναστικαί ασκήσεις, διδασκαλίαι στο ύπαιθρο, ψυχαγωγία

1. "Μακρόνησος", Φωτογραφική έκθεσις, Ζάππειον, [Αθήνα], Απρίλιος 1949· πρόκειται για το προπαγανδιστικό φυλλάδιο που εκδίδει, εν είδει αναλυτικού καταλόγου, της έκθεσης η διεύθυνση ΒΧΙ του ΓΕΣ.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/119.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των ανδρών, φόρτωσις και έκφόρτωσις εφοδίων, αθλητικές παιδιές, εκκλησιασμός, ευλογία των συσσιτίων, ομιλίες διαφωτίσεως, ραδιοφωνικές εκπομπές, υποδοχές επισήμων, παρελάσεις, λογχομαχίες, θεατρικές παραστάσεις, διδασκαλία των προγραμμάτων, πολεμικές επιχειρήσεις με σκηνές παρμένες από του πυρός, παράδοσις σημαιών, ορκωμοσίες [...].

Έτσι σχηματίζει κανείς μια ολοκληρωμένη εντύπωσι του εθνικού έργου που επετελέσθη και επιτελείται στη νέα αυτή κολυμβήθρα του Σιλωάμ [,..]"2.

Δεν πρόκειται για ακρότητες, υπερβολές η γραφικές εκδηλώσεις - αν και πολλά από τα παραπάνω μπορεί να φαντάζουν έτσι στα μάτια του σημερινού αναγνώστη, για τον οποίο η Μακρόνησος σε άλλα συμφραζόμενα παραπέμπει και διαφορετικού τύπου πραγματικότητες ανακαλεί. Αντιθέτως, δηλώσεις, άρθρα και επιστολές όπως αυτές που προηγήθηκαν συνοψίζουν με ακρίβεια και απεικονίζουν με πιστότητα τη γενική, εμπεδωμένη και, εν πολλοίς, αδιαμφισβήτηση δημόσια εικόνα για το εγχείρημα της Μακρονήσου,

Δεν είναι άνευ σημασίας, για παράδειγμα, ότι η πρώτη φωτογραφία την οποία αντικρύζει ο επισκέπτης είναι αυτή ενός "ανανήψαντα" και μάλιστα ενός από αυτούς που έχουν τραυματιστεί πολεμώντας στον Γράμμο εναντίον των παλαιών συντρόφων και νυν άσπονδων εχθρών τους. Το περιεχόμενο της επιστολής εν συνεχεία, παρά την αφέλεια του -η, σωστότερα, χάρη σε αυτή- συνοψίζει με εύγλωττο τρόπο ορισμένα από τα κεντρικά μοτίβα του προπαγανδιστικού λόγου για τη Μακρόνησο: η προσφώνηση προς τους "αγαπητούς συμμαθητάς", όπως και ο χαρακτηρισμός "Εθνικόν Πανεπιστήμιον", δεν συνιστούν εμπνεύσεις της στιγμής η αυτοσχέδιες επινοήσεις του συντάκτη, αλλά, όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλυτικά, συμβολισμούς με μεγάλη διάδοση και σημασία για την οργάνωση της προπαγάνδας.

Η ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΣ ΑΙΧΜΗ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ

Η έκθεση του Ζαππείου αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές σε ένα ευρύτερο σύνολο: η Μακρόνησος συνιστά, κατά τα χρόνια 1947-1950, αντικείμενο μιας πολύ μεγάλης και συστηματικά οργανωμένης κρατικής προπαγανδιστικής εκστρατείας, που εκτείνεται σε όλη την Ελλάδα, Ενταγμένη στη συνολικότερη αντικομμουνιστική καμπάνια, η προβολή του συντελούμενο έργου, η "αναμόρφωση" και η "ανάνηψη" των κρατουμένων παρουσιάζεται ως ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της κυβέρνησης και του στρατού, απόδειξη της ανθρωπιστικής μεταχείρισης των αντιπάλων και, ταυτόχρονα, μεγάλη εθνική επιτυχία στη μάχη κατά του κομμουνισμού.

2. Κ. Καλλονάς, "Η έκθεσις της Μακρονήσου", Η Βραδυνή, 18.4.1949.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/120.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Δεν κατέχουμε, με την ακριβέ..« που θα ήταν επιθυμητό, αυτό καθ' εαυτό το συνολικό σχέδιο της προπαγανδιστικής εκστρατείας για τη Μακρόνησο· γνωρίζουμε όμως πολλά από τα επιμέρους σημεία του, τα αποτελέσματα και τα «ίχνη» του τα οποία είναι πολλά, εύγλωττα και χαρακτηριστικά: Στην ίδια τη Μακρόνησο, οι επισκέψεις επισήμων. Ελλήνων και ξένων, οι εγκωμιαστικές δηλώσεις των οποίων τυγχάνουν, εν συνεχεία, ευρύτατης προβολής στον Τύπο. Στην Αθήνα, μια σειρά εκδηλώσεις, όπως η κατάθεση στεφάνου από «ανανήφοντες» στη μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, με αποκορύφωμα τις τελετές στο Καλλιμάρμαρο και τους στύλους του Ολυμπίου Διός, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1948, όταν ο βασιλιάς παραδίδει τη σημαία στα τάγματα «αναμορφωμένων» κατά την αναχώρηση τους για το μέτωπο. Στην επαρχία, η ανάγνωση από άμβωνος των επιστολών αποκηρύξεως του κομμουνισμού στα χωριά των «ανανηψάντων» η οι συγκεντρώσεις που οργανώνονται, παρουσία των αρχών και οπού οι ίδιοι οι «ανανήψαντες» μιλάνε για την αποστολή της Μακρονήσου, Τέλος, στην ίδια τη Μακρόνησο και την Αθήνα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην παραγωγή κατάλληλου προπαγανδιστικού υλικού' μεταξύ άλλων, καρτ ποστάλ με αγγλικούς υπότιτλους για το εξωτερικό, ημερολόγια με φωτογραφίες από τη ζωή των Ταγμάτων, η κινηματογράφηση του στρατοπέδου από συνεργείο της τηλεόρασης του BBC τον Απρίλιο του 1949 — ενώ την ίδια χρονιά αρχίζει τη λειτουργία του και ο ραδιοφωνικός σταθμός Μακρονήσου, με πανελλαδική εμβέλεια. Το κύριο σώμα, όμως, του προπαγανδιστικού υλικού απαρτίζεται από τις εφημερίδες και τα περιοδικά που εκδίδονται στη Μακρόνησο με ευθύνη των Γραφείων Ηθικής Αγωγής των Ταγμάτων, όπως ο «Σκαπανεύς», η «Αναμόρφωσις», η «Μακρόνησος», η «Φωνή της Πατρίδος».

ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ: ΕΝΑ ΣΥΝΟΑΙΚΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ

Αρκεί ένα απλό ξεφύλλισμα του «Σκαπανέως» —του διασημότερου εκπροσώπου του «αναμορφωτικού» Τύπου, οργάνου αρχικά των «ανανηψάντων» του Γ' Τάγματος και στη συνέχεια και των τριών μακρονησιώτικων Ταγμάτων— για να αποκτήσει κανείς μια ιδέα του εύρους και της ποικιλίας των προσώπων και των φορέων που εμπλέκονται στο εγχείρημα της προβολής της Μακρονήσου. Από τις σελίδες του περιοδικού παρελαύνουν εκπρόσωποι όλης σχεδόν της ελληνικής κοινωνίας, και ιδιαίτερα της υψηλής κοινωνίας της εποχής: γνωστοί λογοτέχνες και ηθοποιοί, ακαδημαϊκοί, καθηγητές και πρυτάνεις, διαπρεπείς διανοούμενοι, ιεράρχες, ανώτεροι και ανώτατοι στρατιωτικοί, το βασιλικό ζεύγος, εκπρόσωποι συλλόγων, «εργατικών σωματείων» και της ΓΣΕΕ, υπουργοί, βουλευτές —οι πολιτικές τοποθετήσεις των οποίων κυμαίνονται από την άκρα δεξιά μέχρι το κέντρο, τους μετριοπαθείς πρώην και νυν φιλελεύθερους, με λίγα λόγια καλύπτουν όλο το φάσμα του επίσημου πολιτικού κόσμου— συναγωνίζονται

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/121.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μεταξύ τους σε δηλώσεις θαυμασμού για το συντελούμενο στο νησί έργο:

"Εδώ ευρίσκεται εν πραγματική λειτουργία η δημοκρατία του Περικλέους", διαπιστώνει ο καθηγητής της Ανωτάτης Γεωπονικής Θεσσαλονίκης Π. Αναγνωστόπουλος. "Όλοι στη ζωή μας πρέπει να περνάμε μια Μακρόνησο", λέει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος' "Η ιστορία θα γράψη πως η στροφή της παγκοσμίου καταστάσεως εδώ άρχισε, στη Μακρόνησο. Στο ξερονήσι αυτό εβλάστησε σήμερα η Ελλάς ωραιότερα παρά ποτέ", δηλώνει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ενώ ο δικηγόρος Ρίκος Αγαθοκλής αποφαίνεται ότι "ξαναζεί το 1821 με τους καινούργιους του φιλικούς, τους Μπαϊρακτάρηδες και Τζαννετάτους"3.

Η εμβέλεια και η κυριαρχία της προπαγανδιστικής εικόνας για τη Μακρόνησο μπορεί να επιβεβαιωθεί όχι μόνο από το ευρύτατο φάσμα των υποστηρικτών, αλλά και διαμέσου της αντιστρόφου οδού: οι όποιες φωνές διαφοροποίησης, διαμαρτυρίας η καταγγελίας, μέχρι το 1950 τουλάχιστον, είναι, αν όχι ανύπαρκτες, πάντως αυστηρά περιχαρακωμένες, καθώς περιορίζονται αποκλειστικά στο χώρο της αριστεράς και των "συνοδοιπόρων". Πέραν του χώρου αυτού, οι υπόλοιποι, όσοι διαθέτουν λόγο και πρόσβαση στο δημόσιο χώρο, επαινούν μεγαλοφώνως η, στην καλύτερη περίπτωση, σιωπούν.

Συνοψίζοντας, πρέπει να τονιστεί ότι η προβολή του έργου της Μακρονήσου δεν αποτελεί υπόθεση της κυβέρνησης η του ονομαζόμενου "κράτους της δεξιάς" μόνο, αλλά ένα συνολικό κρατικό εγχείρημα όπου μετέχει το σύνολο του κρατικού μηχανισμού, με την ευρύτερη έννοια του όρου: σύσσωμη η πολιτική ηγεσία και ο επίσημος πολιτικός κόσμος, η πλειονότητα της διανόησης, ο στρατός και η Εκκλησία, οργανώσεις και φορείς, στο πλαίσιο του "υπέρ πάντων αγώνα" κατά του κομμουνισμού που διεξάγεται τα χρόνια εκείνα.

Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ: ΕΝΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ

Προχωρώντας στο κεφάλαιο της έρευνας των συγκεκριμένων μηχανισμών με τους οποίους διαδίδεται και διαχέεται, ανά την Ελλάδα και το εξωτερικό, η προπαγάνδα για τη Μακρόνησο, διαπιστώνουμε ότι τα κενά στη γνώση μας παραμένουν, και εδώ, σημαντικά. Όμως μια σειρά από διάσπαρτες πληροφορίες και αναφορές μας υποδεικνύουν την ύπαρξη ενός δικτύου με αξιόλογο μέγεθος και πανελλαδική εμβέλεια.

3. Για τη δήλωση του Ρ. Αγαθοκλή, βλ. Ζοάννος - Σαρρής, Η αλήθεια για τη Μακρόνησο, Αθήνα 1950, σ. 68· οι δηλώσεις των Π. Αναγνωστόπουλου, Κ. Τσάτσου και Π. Κανελλόπουλου δημοσιεύονται στον Σκαπανέα, στη στήλη με τις κρίσεις "διαπρεπών επισκεπτών διά την Μακρόνησον", στο τχ. 10 (Φεβρουάριος 1950), τχ. 4 (Αύγουστος 1949) και τχ. 1 (Μάιος 1949), αντίστοιχα.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/122.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο "Σκαπανεύς", για παράδειγμα, το 1949 κυκλοφορεί σε 15.000 τεύχη σε όλη την Ελλάδα, ενώ το ημερολόγιο του Β' Τάγματος, την ίδια χρονιά, σε 25.000 αντίτυπα τσέπης και 1,000 τοίχου, τα οποία διανέμονται σχεδόν αποκλειστικά εκτός Μακρονήσου, και το μεγαλύτερο μέρος τους μάλιστα (τα 3/5 του συνόλου) σε υπηρεσίες και φορείς εκτός του στρατού. Ανάμεσα στους παραλήπτες, εκτός από τα υπουργεία, τις πρεσβείες και τις στρατιωτικές μονάδες αξίζει να σημειωθούν: η Ακαδημία, τα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης καθώς και "τα 14 εισέτι Ανώτατα Πνευματικά Ιδρύματα", τα εμπορικά και επαγγελματικά επιμελητήρια, οι εφημερίδες και τα περιοδικά Αθηνών και επαρχιών, οι "72 συνομοσπονδίες και εργατικά κέντρα της χώρας". τα γυμνάσια και οι παιδαγωγικές Ακαδημίες των επαρχιών, οι τοπικές εφορίες προσκόπων και, τέλος, τα "συνεργεία" συγκεκριμένων -λαϊκών- συνοικιών της Αθήνας4,

Όσον αφορά τώρα πιο ενεργές μορφές ενίσχυσης, στον κατάλογο της έκθεσης του Ζαππείου εκφράζονται οι θερμές ευχαριστίες των οργανωτών στους κάτωθι: Τράπεζα Ελλάδος, Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων, Συνεταιρισμό Ξυλεμπόρων Αθηνών, Συνεταιρισμό Ξυλεμπόρων Πειραιώς, Μέλη Συνδέσμου Ξυλεμπόρων Αθηνών-Πειραιώς, Σύνδεσμο Βιομηχάνων, Κρίτωνα Δηλαβέρην A.E., Ιούλιον Πόππερ: Μόντρεαλ-Καναδά, Μιχαήλ Χρήστον,

Λίγους μήνες πριν, το Μάρτιο του 1948, ο "Σκαπανευς" ευχαριστεί το Δήμο Καστοριάς, τους νομάρχες Σερρών, Φλωρίνης, Αττικής, Εύβοιας, καθώς και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης "για την υλική και ηθική υποστήριξη τους"5. Τον Οκτώβριο του 1949 το περιοδικό εκφράζει τις ιδιαίτερες ευχαριστίες του προς "τα Διοικητικά Συμβούλια, τους προϊσταμένους και λοιπούς φίλους μας των ΣΕΚ, ΟΑΠ, Ελληνικής Εριουργίας και άλλων οργανισμών ως και τους υπαλλήλους των Υπουργείων και Τραπεζών που δείχνουν ξέχωρη στοργή στο περιοδικό"6. Οι συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους εκδηλώνεται αυτή "η ξέχωρη στοργή" δεν διευκρινίζονται αλλά και η απλή καταγραφή των ονομάτων των φορέων αποτελεί, από μόνη της, ένα πρώτο κέρδος.

Μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με τη δημιουργία ενός νέου δικτύου, αλλά με την αξιοποίηση, σε γενικές γραμμές, του ήδη υπάρχοντος μηχανισμού που υπηρετεί τις ευρύτερες ανάγκες του αντικομμουνιστικού αγώνα. Μια πρώτη σύγκριση, από τις διάσπαρτες και πάλι γνώσεις μας, δείχνει ότι βασικοί κόμβοι του δικτύου που καταγράφηκαν πιο πάνω -όπως η Ακαδημία Αθηνών και τα Πανεπιστήμια, τα εργοδοτικά και εργατικά σωματεία,

4. Υπηρεσία Στρατιωτικων Αρχείων, B" Τάγμα, φάκ. 81, Ημερήσια Διαταγή Προσωπικού, 6.2.1949.

5. Σκαπανεύς 4 (25.3.1948) 4.

6. Σκαπανεύς 6 (Οκτώβριος 1949) 27.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/123.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι οργανώσεις των προσκόπων, οι δήμοι και οι νομαρχίες, μεγάλες βιομηχανίες και τράπεζες- απαντούν σταθερά στους καταλόγους μιας σειράς ανάλογων εκστρατειών τα ίδια χρόνια, όπως το "Παιδοφύλαγμα", η "Πρόνοια Συμμοριοπλήκτων" και η "Πρόνοια Βορείων Επαρχιών Ελλάδος" η η "Εθνική Εβδομάδα διά την Εργασίαν και την Νίκην".

ΟΙ "ΑΝΑΝΗΨΑΝΤΕΣ" ΒΑΣΙΚΟΣ ΚΟΜΒΟΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ

Οι ίδιοι οι "ανανήψαντες" κατέχουν έναν ξεχωριστό ρόλο στο όλο εγχείρημα: εν ολίγοις, η ενεργός συμμετοχή τους αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο όπου στηρίζεται όλο το προπαγανδιστικό οικοδόμημα, εντός και εκτός του στρατοπέδου.

Βασικοί φορείς της "αναμορφωτικής αγωγής" εντός του στρατοπέδου (αυτοί και όχι τα μόνιμα στελέχη του στρατού), όπου απευθύνονται στους παλιούς συντρόφους και συναγωνιστές τους με στόχο να "ανανήψουν" και αυτοί, οι ανανήψαντες, με το λόγο τους, τις πράξεις, με αυτή καθαυτή την ύπαρξη τους εν τέλει, θα αποτελέσουν τους καλύτερους διαφημιστές του επιτελούμενου έργου, την πιο λαμπρή και αδιαμφισβήτητη απόδειξη της επιτυχίας της Μακρονήσου. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, καθώς ο "αναμορφωτικός" λόγος ξεπερνά σαφώς τα όρια του στρατοπέδου και μετατρέπεται σε προπαγανδιστικό λόγο με πολύ ευρύτερη απήχηση, οι "ανανήψαντες" ενεργοποιούνται σε δύο επίπεδα.

Το πρώτο επίπεδο είναι αυτό του λόγου. Εδώ συμπεριλαμβάνονται οι διηγήσεις, οι ομολογίες, οι αποκαλύψεις, οι μετάνοιες, οι εξομολογήσεις, από τις απλές δηλώσεις αποκήρυξης του κομμουνισμού μέχρι τις μακροσκελείς ομιλίες. Η συγγραφή και εκφώνηση λόγων στους οποίους ο συντάκτης αποκαλύπτει τα "ύπουλα τεχνάσματα" του κομμουνισμού, διεκτραγωδεί την προσωπική του περιπέτεια και μετατρέπεται σε διαπρύσιο κήρυκα του σωτηρίου έργου της Μακρονήσου αποτελεί βασικό καθήκον των "ανανηψάντων" ως έμπρακτη απόδειξη της μεταμέλειας τους, εντός και εκτός της νήσου7. Άλλη μια βασική υποχρέωση

7. Στη μπροσούρα του Κ. Π. Ροδοκανάκη, συμβούλου του υπουργείου Τύπου, που εκδίδεται στα αγγλικά το 1949, έχουμε την καταγραφή των τίτλων μιας σειράς τέτοιων διαλέξεων "ανανηψάντων" που πραγματοποιούνται στη Μακρόνησο: "Η οικονομική και κοινωνική σημασία των διεθνών και ελληνικών πραγματικοτήτων", "Ο κομμουνισμός από οικονομικής απόψεως", "Οι στρατιώτες της Μακρονήσου και η μάχη του Γράμμου", "Θρησκεία και κομμουνισμός", "Η φυλή μας και η σλαβική επίθεση", "Η Ελλάδα προμαχώνας της ελευθερίας", "Το μαρξιστικό λάθος", "Τι είδα στη Ρωσία": C. Ρ. Rodocanachi, Α great work of civic readaptation in Greece, Αθήνα 1949, σ. 10-11.

Ο Σκαπανεύς, επίσης, περιλαμβάνει πληθώρα άρθρων παραπλήσιου περιεχομένου' ακόμη, στο βιβλίο που εκδίδουν οι "ανανήψαντες" Ζοάννος και Σαρρής, στελέχη του Γραφείου Ηθικής Αγωγής του Β' Τάγματος, παρατίθενται τα κείμενα δύο ομιλιών "ανανηψάντων" που εκφωνούνται παρουσία επισκεπτών στη Μακρόνησο, με τίτλους "Το αρχαίο πνεύμα σε

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/124.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

είναι η αποστολή επιστολών με ανάλογο -αν και περισσότερο σύντομο και τυποποιημένο κατά κανόνα- περιεχόμενο προς τους ιερείς και τις διοικητικές αρχές του τόπου καταγωγής, οπού και αξιοποιούνται καταλλήλως με την ανάγνωση τους από άμβωνας η σε δημόσιες συγκεντρώσεις8.

"'Έχουν εκφωνηθεί υπό στρατιωτών και αξιωματικών άνω των τριών χιλιάδων διαλέξεων εθνικού κοινωνικού, ηθικού και θρησκευτικού περιεχόμενου και άνω των τριών χιλιάδων παρωδίες και ποιήματα εθνικά και αντισυμμοριακά. Έχουν δε αποσταλεί εκείθεν πολλές δεκάδες χιλιάδων επιστολές εθνικού περιεχομένου"9, όπως πληροφορούμαστε και πάλι από τον κατάλογο της έκθεσης του Ζαππείου. Από την ίδια πηγή προέρχεται και η καταγραφή του τυπικού μιας "εκτός Μακρονήσου" συγκέντρωσης, την οποία γνωστοποιεί τηλεγράφημα του νομάρχη Ηγουμενίτσας της 5ης Ιουλίου 1948:

"Απογευματινάς ώρας χθες ενώπιον χιλιάδων λαού πόλεως και περιχώρων ωμίλησεν απολυθείς εκ Μακρονήσου φανατικός τέως Κομμουνιστής A.K. με θέμα "Οι προδόται του Έθνους και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον της Μακρονήσου". Ο ειρημένος επί μακρόν διακοπτόμενος, υπό ζωηρών χειροκροτημάτων και ζητωκραυγών, εξιστόρησε τας προδοσίας και τα κακουργήματα των προδοτών του ΚΚΕ, οίτινες είναι πληρωμένοι από τους εχθρούς της Ελληνικής Φυλής, εξύμνησε την ζωήν των Ελλήνων στρατιωτών εις Μακρόνησον, την οποίαν εχαρακτήρισεν ως Εθνικόν Πανεπιστήμιον και τελευτών έκαμεν έκκλησιν εις τους παραπλανημένους όπως προσέλθωσιν εις τας αγκάλας της μητρός Ελλάδος, η οποία;, θέλει δεχθή [εις τούς] κόλπους της ως τους υιούς, όταν ούτοι ολοψύχως και με εθνικόν παλμόν αποκηρύξωσι τους πληρωμένους από τους Σλαύους προδότας του Έθνους. ΣΤΟΠ. Ομιλία ανανήψαντος κομμουνιστού, η όποια έληξε εν μέσω ζωηρών ζητωκραυγών και χειροκροτημάτων υπέρ Άνακτος, Κυβερνήσεως και Εθνικού Στρατού, παρηκολούθησεν υποφαινόμενος, προϊστάμενοι δημ. υπηρεσιών. Δήμαρχος και Δημοτικόν Συμβούλιον, Πρόεδροι οργανώσεων και συλλόγων, εργάται, μαθηταί σχολείων και ιδρυμάτων, αξιωματικοί Στρατού, Χωροφυλακής και άλλοι"10.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, οι πράξεις πλέον των "ανανηψάντων", και ειδικά η συγκρότηση από αυτούς ειδικών ταγμάτων τα οποία πολεμάνε στο μέτωπο στο

 

νέους αγώνας" και "Πλανήθηκα στα δώματα του κομμουνισμού, αλλά σώθηκα": Ζοάννος - Σαρρής, ο.π., σ. 47-54.

8. Ένα σώμα τέτοιων επιστολών "ανανηψάντων" από νομούς της Μακεδονίας, είναι προσιτό σήμερα στις συλλογές των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

9. "Μακρόνησος", Φωτογραφική έκθεσις..., ο.π., σ. 18.

10. Ο.π., σ. 29-30. Το ίδιο τηλεγράφημα του νομάρχη Ηγουμενίτσας, το οποίο κοινοποιείται από το ΓΕΣ, περιλαμβάνεται αυτούσιο και στο G. P. Rodocanachi, ο.π., σ. 13-14.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/125.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πλευρό του εθνικού στρατού, συνιστούν την έσχατη απόδειξη και επισφράγιση της επιτυχίας. Η σημασία της αποστολής τέτοιων ταγμάτων στο μέτωπο δεν είναι μόνο στρατιωτική (διόλου αμελητέα, καθώς ο αριθμός τους υπολογίζεται σε 16.000, σε διάστημα ενός περίπου χρόνου11), αλλά και συμβολική, καθώς αποτελεί την πιο θριαμβευτική επιβεβαίωση της επαναφοράς τους στις αγκάλες της πατρίδας. Το σύνθημα "Όπλα θέλουμε" κυριαρχεί κατά την άφιξη και την αναχώρηση επισήμων στη Μακρόνησο: αυτό το σύνθημα φωνάζουν με ενθουσιασμό οι "αναμορφωμένοι" σκαπανείς, ενώ το ίδιο έχει γραφτεί με μεγάλα γράμματα, στους λόφους του νησιού,

"ΑΝΑΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ" ΚΑΙ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΙΣΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ: Η "ΑΝΑΜΟΡΦΩΤΙΚΗ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ"

Στο πλαίσιο που έχει ήδη περιγραφεί, η "αναμορφωτική" διαδικασία της Μακρονήσου και η προπαγανδιστική εκστρατεία για τη Μακρόνησο συμπλέκονται τόσο στενά, έτσι ώστε είναι πολύ δύσκολο να ξεχωρίσουμε τη μία από την άλλη. Αν καταρχάς ο "αναμορφωτικός" λόγος απευθύνεται στους εγκλείστους της Μακρονήσου, ενώ ο προπαγανδιστικός προς την λοιπή, εκτός Μακρονήσου, ελληνική κοινωνία, στην πράξη ο διαχωρισμός αυτός αίρεται.

Ο "αναμορφωτικός" λόγος, διαμέσου των "ανανηψάντων", εξάγεται εξαρχής εκτός νήσου, καθώς αποτελεί, όπως είδαμε, ένα από τα βασικά προπαγανδιστικά επιχειρήματα για την επιτυχία του έργου" ταυτόχρονα, ο προπαγανδιστικός λόγος των εξωτερικών παρατηρητών, λ.χ, τα εγκωμιαστικά άρθρα του Τύπου η οι ανάλογες δηλώσεις των διανοουμένων, μεταφέρονται στη Μακρόνησο και μεταβάλλονται σε ουσιώδη συνιστώσα της αναμορφωτικής αγωγής.

Δεν πρόκειται μόνο για την αμφίδρομη αυτή διαδικασία, αλλά και για τα εγγενή, τα ειδολογικά χαρακτηριστικά του ίδιου του υλικού μας, που κάνουν δυσδιάκριτα τα όρια "αναμορφωτικού" και προπαγανδιστικού λόγου. Ουσιαστικά, πρόκειται για έναν κοινό λόγο, ο οποίος, και στις δύο εκδοχές του, βασίζεται στις ίδιες παραδοχές, συγκροτείται πάνω στα ίδια στερεότυπα και άξονες. Είναι δύσκολο, πολλές φορές, να διακρίνουμε τον ομιλητή, να καταλάβουμε αν πρόκειται για κάποιον "ανανήψαντα" που βγάζει φλογερούς λόγους, τον Στράτη Μυριβήλη, τον Ανδρέα Καραντώνη η κάποιον άλλον "άνθρωπο των γραμμάτων" που απευθύνεται προς τους "ανανήφοντες", έναν υπουργό που προβαίνει

11. Για 16.2ΟΟ Μακρονησιώτες (15.4ΟΟ οπλίτες και 800 έφεδρους αξιωματικούς) που "εξυγιάνθησαν" και εστάλησαν στο μέτωπο κάνει λόγο, ο υπουργός Στρατιωτικών Π. Κανελλόπουλος, στη Βουλή στις 14 Ιουλίου 1950: Εφημερίς των συζητήσεων της Βουλής, περίοδος Α', σύνοδος Α', 30 Μαρτίου - 30 Ιουλίου 195Ο, τ. Α'-Β', Αθήνα 1952, σ. 188, 314. Τους ίδιους αριθμούς δίνει και ο Δ. Ζαφειρόπουλος (Ο αντισυμμοριακός αγών, Αθήνα 1956, σ. 212), ο οποίος αντλεί κατά κανόνα τις πληροφορίες του από στρατιωτικές πηγές.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/126.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σε δηλώσεις, τον τμηματάρχη της ΒΧΙ η τον αρχισυντάκτη του "Σκαπανέως". Έτσι, ο όρος "αναμορφωτική προπαγάνδα" θα μπορούσε να περιγράψει τόσο τη σύγκλιση των δύο διαδικασιών ("αναμόρφωσης" και προπαγάνδας) όσο και το σώμα αυτό του λόγου που συγκροτείται περί τη Μακρόνησο: αφενός το λόγο που παράγεται εντός του στρατοπέδου και αφετέρου το λόγο που αναπτύσσεται εκτός με αντικείμενο τη Μακρόνησο.

Αναζητώντας, τώρα, τα συστατικά, τα δομικά χαρακτηριστικά και τις πηγές του λόγου αυτού, μπορούμε να διακρίνουμε στο εσωτερικό του τρία διαδοχικά υποσύνολα: πρώτον, την "εθνική και ηθική αγωγή" του στρατεύματος· δεύτερον, την αντικομμουνιστική φιλολογία της εποχής· και, τέλος, μια στενότερη ενότητα που αναφέρεται στην αποστολή και το ρόλο της Μακρονήσου,

Ενότητα πρώτη: Η "εθνική και ηθική αγωγή" τον στρατεύματος

Μελετώντας την "αναμορφωτική" αγωγή, συναντάμε, καταρχάς, τις βασικές ιδεολογικές σταθερές και τα κανονιστικά πρότυπα που συνιστούν το περιεχόμενο της "εθνικής και ηθικής αγωγής του στρατεύματος" -όπως επιγράφεται το σχετικό αντικείμενο στα στρατιωτικά εγχειρίδια- για μια μακρά χρονική περίοδο, που εκτείνεται τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960, Ο "ανανήψας", ως αποτέλεσμα της "αναμορφωτικής" διαδικασίας, αποβάλλει το πρότερο αρνητικό αξιακό σύνολο και εγκολπώνεται ένα νέο σύστημα αξιών. Συναντάμε εδώ όλες τις κλασικές αξίες οι οποίες επιβάλλονται από το σύστημα της στρατιωτικής αγωγής και πειθαρχίας. Ξεκινώντας από τις γενικότερες, το τρίπτυχο Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια, καταλήγουμε στα πιο συγκεκριμένα καθήκοντα, τα οποία εξειδικεύουν σε καθημερινό επίπεδο τις πρώτες: ευπείθεια, υπακοή, πειθαρχία, αντοχή στις κακουχίες, καθαριότητα, γενναιότητα, θάρρος, πίστη κ.ο,κ.

Έτσι, ο "ανανήψας", ο "νέος άνθρωπος" της Μακρονήσου, είναι τελικά ο "παλαιός", ο προ της διαβρώσεως του κομμουνισμού, που έχει ανακτήσει όλες τις παλαιές αξίες. Κατά κάποιον τρόπο, δηλαδή, πρόκειται για μια "επιστροφή" - ας μην ξεχνάμε και το κυριολεκτικό νόημα της λέξης "ανάνηψη". Όμως, οι "ανανήψαντες" είναι πιο στέρεοι στην πίστη τους, αφού έχουν περάσει το στάδιο της δοκιμασίας και έχουν αναβαπτισθεί στα εθνικά νάματα: το σημαντικό δεν είναι μόνο οι υγιείς εθνικές αξίες που επανακτώνται, αλλά κυρίως η διαδικασία της επανεγκόλπωσης των αξιών αυτών από τους τροφίμους της Μακρονήσου, που γι' αυτόν το λόγο-είναι όχι απλώς Έλληνες, αλλά "αναβαπτισμένοι στην Ελληνική Ιδέα", "σαράντα φορές Έλληνες"12:

12. Η διατύπωση από άρθρο της Ευγενίας Περρωτή, προϊσταμένης της Διευθύνσεως Μελετών του υπουργείου Τύπου και Πληροφοριών, με τον τίτλο "Ηχώ από την Μακρόνησον, ένα έργο εμπνεύσεως και αγάπης". Βλ. Ζοάννος - Σαρρής, ο.π., σ. 68-71.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/127.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"Την είχαν ξεχάσει τόσο, είχε τόσο δηλητηριαστεί το είναι τους από το κακούργο Κομμουν. Κόμμα, που νοιώθουν την ανάγκη να αναπληρώσουν όσα είχαν βάλει στο περιθώριο και τα είχαν σκεπάσει με το πέπλο της λησμονιάς. Έζησαν και τις δύο καταστάσεις. Τη μία της πορώσεως και της απομακρυνσεως από καθετί που είχε σχέση με την Ελλάδα, μακρυά από κάθε ηθική αξία, και τώρα ζουν την κατάσταση του ξαναγυρισμού τους κοντά σ' αυτά που είχαν ξεχάσει. Τι χαρά νοιώθει κανείς όταν, αφού ζήσει κάμποσο καιρό στο σκοτάδι ψάχνοντας ψηλαφιστά να βρει το καθετί, έλθει μια στιγμή που κάποιο ευεργετικό χέρι, κάποιος Θεός της αγάπης τον βγάλει και τον φέρει στο φώς, στην καθάρια ατμόσφαιρα που όσα βλέπει γύρω του είναι λαμπικαρισμένα και μιλούν μόνα τους για την αλήθεια"13.

Από το σύνολο των στερεότυπων αξιών και των υποχρεώσεων του στρατιώτη ορισμένες, στη Μακρόνησο, αναβαθμίζονται. Η ευταξία, η καθαριότητα, η νοικοκυροσύνη, για παράδειγμα, διευρυνόμενες, συνιστούν πλέον μια νέα αξία, τη δημιουργικότητα, το ζήλο προς εργασία, αξία η οποία προβάλλεται με ιδιαίτερη έμφαση στην περιγραφή τόσο των χώρων του στρατοπέδου όσο και της συμπεριφοράς των Μακρονησιωτών.

Οι λόγοι είναι λίγο πολύ ευεξήγητοι: η τάξη, η κοσμιότητα και η έφεση για εργασία, αφενός αντιδιαστέλλονται με την "αρνητικότητα" του κομμουνισμού, την καταστροφική και διαλυτική μανία που τον χαρακτηρίζει, και αφετέρου συμβολίζουν τη ζωτικότητα, τη δημιουργική ορμή η οποία διακατέχει τον Έλληνα, και δη τον αναγεννημένο Έλληνα:

"Μ' όλον τον πλούτον της η ελληνική γλώσσα στην προκειμένη περίπτωση είναι πολύ φτωχή και αδυνατεί να μας δώσει μια λέξη που να χαρακτηρίζει με ακρίβεια το Τάγμα μας, [...].

Αυτός που το επισκέπτεται μένει κατάπληκτος μπροστά σ' αυτό που βλέπει κι αδυνατεί να πιστέψει στα μάτια του, [.,.] Βλέπει στρατιώτες που με νοικοκυρίστικο πνεύμα τακτοποιούν το καθετί. Μια εκκλησούλα που κτίζεται. δείχνει τον πόθο των Σκαπανέων μας να έλθουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα κοντά στον Θεό. Πιο εκεί ένα θεατράκι αντιγραφή της Επιδαύρου χτίστηκε για την ψυχαγωγία τους. Δρόμοι και κατακάθαρα δρομάκια με σκορπισμένες εδώ κι εκεί πρασιές από λουλούδια του νησιού. Κι ένας κόσμος που κινείται μέσα σ' αυτά γεμάτος ζωή, χαρά κι εθνικό ενθουσιασμό"14.

Ενότητα δεύτερη: Ο ευρύτερος αντικομμουνιστικός λόγος Το δεύτερο "επάλληλο στρώμα", το οποίο όμως τέμνεται σε πολλά σημεία με

13. Από άρθρο του Μάκη Δόγκα, αρχισυντάκτη του "Σκαπανέως", με τίτλο "Γ' Τάγμα Σκαπανέων", Σκαπανεύς 1 (28.10.1947) 5-7.

14. Στο ίδιο.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/128.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το σύνολο της "εθνικής αγωγής", είναι ο ευρύτερος αντικομμουνιστικός λόγος, κυρίαρχος λόγος του κράτους τα χρόνια μετά την απελευθέρωση, ο οποίος και έρχεται, σε πολλά σημεία, να συμπληρώσει και να προσαρμόσει τις αρχές της "εθνικής διαπαιδαγώγησης" στις ανάγκες του αγώνα κατά του κομμουνισμού.

Η "εθνικοφροσύνη", η νέα αξία που κατασκευάζεται τα χρόνια αυτά, συγκερνά τις παραδοσιακές "εθνικές αξίες" με το μαχητικό αντικομμουνισμό15. Έτσι, το παραδοσιακό τρίπτυχο "Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια" επανασημασιοδοτείται ταυτιζόμενο ουσιαστικά με τον αντικομμουνισμό, καθώς το περιεχόμενο, αλλά και η μόνη απόδειξη της φιλοπατρίας είναι εν τέλει ο μαχητικός και αδιάλλακτος αντικομμουνισμός. Η συμβιβαστικότητα, η μετριοπάθεια, η ουδετερότητα -που ανάγονται ευθέως στα συνθήματα του ΚΚΕ για "συμφιλίωση"- αναγορεύονται σε κύριο εχθρό, θεμελιώνοντας την κατηγορία της "συνοδοιπορίας", ενώ η αδιαλλαξία αναγορεύεται σε βασική αρετή και καθήκον του "εθνικόφρονα".

Ο "Δεκάλογος του Μακρονησιώτη", που δημοσιεύεται στον "Σκαπανέα" το 1950, και συμπυκνώνει τα βασικά "πιστεύω" του "αναμορφωμένου" οπλίτη, είναι ενδεικτικός για το συγκερασμό αυτόν εθνικής και αντικομμουνιστικής αγωγής:

"Ο ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΜΑΚΡΟΝΗΣΙΩΤΗ

Μόνο στην Ελλάδα ανήκω και γι' αυτήν αγωνίζομαι, μισώ τον κομμουνισμό γιατί απεργάζεται την καταστροφή μου.

Ακατάσχετη είν' η ορμή μου στον αγώνα για τη διάσωση των ιερών και των όσιων της Φυλής,

Κρατώντας ψηλά τον πυρσό της ελευθερίας βαδίζω σταθερά προς το μέλλον που προσμένει από μένα πολλά.

Ρωμαλέος στο σώμα και στην ψυχή θα ανταποκριθώ στις προσδοκίες της μεγάλης μου πατρίδος,

Οδηγός στις πράξεις μου στέκει η πείρα του παρελθόντος και τα διδάγματα της Μακρονήσου.

Νίκησα την αμφιβολία και τον δισταγμό. Τα νέφη της πλάνης μου διαλύθηκαν.

Η ζωή μου είναι συνδεδεμένη με τις ιερές έννοιες της Πατρίδος, της Θρησκείας και της Οικογένειας.

15. Για την "εθνικοφροσύνη", βλ. Άγγελος Ελεφάντης, "Εθνικοφροσύνη: η ιδεολογία του τρόμου και της ενοχοποίησης", στα πρακτικά του συνεδρίου Η ελληνική κοινωνία κατά την πρώτη μεταπολεμική περίοδο (1945-1967), Αθήνα, Ίδρυμα Σ. Καράγιωργα, 1993, σ. 645-654.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/129.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στη Μακρόνησο γνώρισα τη στοργή της Πατρίδος, ατσάλωσα την πίστη μου στα εθνικά ιδανικά και έγινα τέλειος Έλλην,

Ορκίζομαι να φανώ αντάξιος της Πατρίδος και να σταθώ άγρυπνος φρουρός της ειρήνης και πρωτεργάτης της Ανοικοδομήσεως.

Σεβαστή στους φίλους και τρομερή στους εχθρούς, Έτσι υπόσχομαι την Ελλάδα μας"16.

Η ιδεολογία του αντικομμουνισμού, έτσι, μέσα από τη μορφή της "εθνικοφροσύνης" αναδεικνύεται στο βασικό συνεκτικό ιστό, τη ραχοκοκαλιά που διαπερνά όλη την "αναμορφωτική προπαγάνδα". Το οπλοστάσιο του ελληνικού μεταπολεμικού αντικομμουνισμού θα αποτελέσει τη βασική δεξαμενή από όπου αντλούνται τα επιχειρήματα και τα θέματα τα οποία συγκροτούν το σύστημα αγωγής των Μακρονησιωτών: ο εμφύλιος ως πόλεμος Ελλήνων εναντίον ξένων, και συγκεκριμένα των Σλάβων' ο κομμουνισμός ως μέγα ψεύδος, ως μέθοδος απάτης και ξεγελάσματος των πολλών· ο κομμουνισμός ως φοβερή ασθένεια που προσβάλλει τον ανθρώπινο και κοινωνικό οργανισμό· ο βίαιος και εγκληματικός χαρακτήρας του κομμουνισμού· η απόλυτη ταύτιση κομμουνισμού και σλαβισμού· η υπεροχή της ιδέας στη μάχη εναντίον της ύλης.

Η πραγμάτευση των θεμάτων γίνεται κατά κανόνα σε άμεσο, εφηρμοσμένο επίπεδο όπου κυριαρχεί η βιωματική διάσταση, μέσα από τις διηγήσεις των "ανανηψάντων" για τον πρότερο "ανέντιμο" βίο τους· οι κακουργίες των κομμουνιστών, οι αποδείξεις της συνεργασίας τους με τους Σλάβους, τα ψεύδη της προπαγάνδας τους κ.ο.κ. Δεν απουσιάζουν όμως, παρ' όλο που υπολείπονται σε συχνότητα, και οι θεωρητικότερες η ιδεολογικές πραγματείες εναντίον του μαρξισμού και του υλισμού17.

Ενότητα τρίτη: Η αποστολή της Μακρονήσου

Τέλος, το τρίτο -και ίσως το πιο ενδιαφέρον για μας- σύνολο που μπορούμε να διακρίνουμε εντός της "αναμορφωτικής προπαγάνδας" είναι αυτό το οποίο αναφέρεται στην αποστολή της Μακρονήσου. Ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο στο εσωτερικό του "αναμορφωτικού" και προπαγανδιστικού λόγου περιγράφεται

16. Σκαπανεύς 10 (Φεβρουάριος 1950) 3.

17. Βλ. Γεώργιος Κοκκώνης, Ο κομμουνισμός στην Ελλάδα, ΒΧΙ/ΓΕΣ, Αθήνα 1948 καθώς και Πότης Κολλιτσίδας, Από τον εθνικόν συναγερμόν. Ο δικηγορικός σύλλογος Αθηνών εις το μέτωπον και την Μακρόνησον. Το έργον της διαφωτίσεως, Αθήνα 1948· και τα δύο έργα, θυμίζοντας σε πολλά αντίστοιχες προπολεμικές πραγματείες, αποτελούν μια συνολική ιδεολογική και πολιτική αναίρεση του κομμουνισμού, με αναφορές στους Μαρξ, Λένιν, Στάλιν, τα σοβιετικά καθεστώτα και την ελληνική πραγματικότητα, χωρίς να ασχολούνται με τον Εμφύλιο, τη δράση των Ελλήνων κομμουνιστών η με άμεσα ζητήματα της προπαγάνδας.

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/130.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

η ίδια η Μακρόνησος, οι όροι με τους οποίους γίνεται, αντιληπτό και αναλύεται το εγχείρημα από τους πάσης φύσεως συντελεστές του, είτε αυτοί είναι οι "ανανήψαντες" είτε οι θαυμαστές του, που το εκλαϊκεύουν και το γνωστοποιούν, είτε οι διανοούμενοι που αναλαμβάνουν να το ερμηνεύσουν και να το θεωρητικοποιήσουν.

Από το πλήθος των συμβολισμών που χρησιμοποιούνται για να περιγραφεί το έργο και η αποστολή της Μακρονήσου, ξεχωρίζουν δύο, οι οποίοι κυριαρχούν και είναι, κεφαλαιώδεις για την κατανόηση της αναπαράστασης της Μακρονήσου στον επίσημο λόγο: οι συμβολισμοί του "σχολείου" και του "αναρρωτηρίου".

Η εικόνα της Μακρονήσου ως σχολείου αποτελεί την πρώτη μεγάλη ενότητα: "σχολείον", "εθνικόν σχολείον", "μέγα αναμορφωτικό σχολείο", "εθνικόν αναμορφωτήριον", "πρότυπον εκπαιδευτήριον", "εθνικόν διδακτήριον", "Εθνικό Πανεπιστήμιο", "Κοινωνικό Πανεπιστήμιο", "Πανεπιστήμιο του Γένους", "μεγάλη του γένους σχολή", "πρότυπος κοινωνική ακαδημία", είναι ορισμένοι από τους συνηθέστερους χαρακτηρισμούς που κυριαρχούν στο λόγο "ανανηψάντων" και επισκεπτών.

Ο συμβολισμός του σχολείου είναι, τόσο έντονος, ώστε η ονομασία "σχολείον Μακρονήσου" γίνεται όχι απλώς συνώνυμη αλλά ταυτόσημη με τη Μακρόνησο. Σταδιακά, στο πλαίσιο του κρατικού λόγου, το "σχολείο" αναγορεύεται σε αποκλειστική ονομασία του εγχειρήματος, εκτοπίζοντας τη λέξη "στρατόπεδο".

Η εικόνα της Μακρονήσου ως σχολείου και της "αναμορφώσεως" ως παιδευτικής διαδικασίας παραπέμπει ευθέως στην -κυρίαρχη για την ελληνική και διεθνή αντικομμουνιστική γραμματεία- ερμηνεία του κομμουνισμού ως πλάνης και ψεύδους. Καθώς ο κομμουνισμός συνιστά ένα τερατώδες ψέμα, ένα έντεχνο σχέδιο απάτης, με το οποίο οι "σατανικοί ηγέτες" εξαπάτησαν τους -λίγο πολύ αφελείς- οπαδούς, έτσι και οι "πλανηθέντες" της Μακρονήσου, με την κατάλληλη διαφώτιση και "διδασκαλία", επανέρχονται στον "ορθό" εθνικό δρόμο.

Επιπροσθέτως, τα εργαστήρια και η εκμάθηση τεχνών, οι θεατρικές παραστάσεις, οι ψυχαγωγικές εκδηλώσεις, οι αθλητικοί αγώνες, αλλά και το όλο πνεύμα νοικοκυροσύνης, ευταξίας και κοσμιότητας που διέπει το στρατόπεδο, συναρμόζονται και εντάσσονται σε αυτή την εικόνα, διευρύνοντας ουσιαστικά την έννοια του σχολείου: το σχολείο, με τη στενή έννοια, μετασχηματίζεται σε ένα αληθινό εκπαιδευτήριο ψυχών και συνειδήσεων, που αγκαλιάζει και διαπαιδαγωγεί όλη την ανθρώπινη ύπαρξη.

Η δεύτερη μεγάλη ενότητα συμβολισμών έλκει την καταγωγή της από το χώρο της ιατρικής. Η Μακρόνησος αποτελεί το "θεραπευτήριο", το "αναρρωτήριο",

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/131.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το "χειρουργείο", το "εθνικό σανατόριο", ενώ η "αναμόρφωση" την "αποτοξίνωση" από το "κόκκινο δηλητήριο", την καταπολέμηση του "διηθητού ιού" του κομμουνισμού.

Αν η εικόνα του σχολείου παραπέμπει, στην αντίληψη του κομμουνισμού ως ψεύδους και μεθόδου απάτης, η εικόνα του θεραπευτηρίου αντιστοιχεί στην, επίσης κρατούσα, ερμηνεία του κομμουνισμού ως νοσήματος, ως ψυχικής και σωματικής ασθένειας:

"Προ ετών προσετέθη εις τα μέχρι τούδε γνωστά, νέον λίαν τοξικόν, επικινδύνως μολυσματικόν μικρόβιον ίσως το καταστρεπτικώτερον εξ όσων μέχρι σήμερον εγνώρισεν η ανθρωπότης, το κομμουνιστικόν, το οποίον διά των τοξινικών του δοξασιών προσβάλλει όχι μόνον το σώμα όπως τα άλλα μικρόβια αλλά και το πνεύμα το οποίον συσκοτίζει και το οδηγεί θολώνοντας το εις αντιπατριωτικάς πράξεις, και την ψυχήν την οποίαν προσβάλλοντας διαφθείρει διά των λαοφθόρων πεπλανημένων και αντεθνικών κηρυγμάτων του, υπονομεύοντας ούτω και υποσκάπτοντας την σωματικήν και ψυχικήν ύγείαν, ήτοι την ακεραιότητα και ανεξαρτησίαν της Πατρίδος.

[.,,] η Πατρίς, σαν στοργική μητέρα πονούσα διά την προσβολήν των τέκνων της εδημιούργησε ένα Ασκληπιείον, Εθνικόν Σανατόριον, το Γ' Τάγμα Σκαπανέων, οπού γίνεται η αποτοξίνωσις, η αποβολή των κομμουνιστικών ιδεών, ο εμβολιασμός Εθνικών Ιδεωδών και η αποκατάστασις της Εθνικής μας Υγείας. [,,,]

Εξερχόμενοι λοιπόν από το Γ' Τάγμα, αναγεννημένα λευκά αιμοσφαίρια, εμψυχωμένοι στρατιώται διά της συνεχούς θεραπείας των πατριωτών ιατρών Διοικητού και αξιωματικών εις τους όποιους Αυτή [η Πατρίς] ενεπιστεύθη την ίασίν των. Θα δοθούν υγιείς το σώμα και την ψυχήν, πιστοί εις τα ιδανικά της Πατρίδος, θα δοθούν ολοκληρωτικά εις τον αγώνα τούτον τον οποίον διεξάγει η Πατρίς μας εναντίον των τοξικών και υπονομευτικών της ακεραιότητος της βακτηριδίων και των συνοδών των μικροβίων Σλαυοβουλγάρων"18.

Με αυτές τις λογικές προϋποθέσεις, η "αναμόρφωση" θεμελιώνεται ταυτοχρόνως ως διαφωτιστική-μορφωτική και ψυχοθεραπευτική διαδικασία, ενώ η Μακρόνησος συνολικά ως αναμορφωτικό ίδρυμα και εκπαιδευτήριο που συνδυάζει αρμονικά και τις δύο λειτουργίες.

18. Π. ΔΑΝ, "Ωφέλιμες συγκρίσεις. Ένας παραλληλισμός", Σκαπανεύς 6 (Ιούνιος 1948) 16.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/132.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΥΛΗ ΦΥΣΕΙ ΑΝΤΙΠΑΛΗ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ

Η επιτυχία του "αναμορφωτικού" έργου -η οποία, όπως έχουμε δει, εμφανίζεται ως "πρωτοφανής"- πρέπει, με τη σειρά της, να ερμηνευθεί· και ερμηνεύεται με ποικίλους τρόπους, όπως η ικανότητα και ο ζήλος των επικεφαλής, το περιβάλλον στοργής και αγάπης, η η ρηχότητα του ψεύδους του κομμουνισμού. Ανάμεσα όμως σε αυτές τις επιμέρους εξηγήσεις ξεχωρίζει μία, όχι μόνο λόγω της συχνότητας της, αλλά, κυρίως, λόγω των ιδεολογικών προϋποθέσεων και συνεπαγωγών της: η "αναμόρφωση" των πρώην κομμουνιστών υπήρξε εφικτή, και μάλιστα ευχερής, επειδή η ελληνική φυλή είναι φύσει αντίθετη με τον κομμουνισμό.

Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, σε μια συνέντευξη του στον "Σκαπανέα", τον Οκτώβριο του 1949, αφού διευκρινίσει ότι "οι τουφεκισμοί είναι συχνά αναγκαίοι", αλλά γεννούν αντιδράσεις, αναπτύσσει την παιδευτική λειτουργία της Μακρονήσου και μας παρέχει μια αναλυτική διατύπωση του επιχειρήματος:

"Εχρειάσθηκε καιρός για να καταλάβουν οι πολλοί, ότι ήταν τόσο αντίθετη με την φύση των πραγμάτων η προσχώρησις των Ελλήνων στον κομμουνισμό, ώστε η επιστροφή τους προς την Ελλάδα ήταν εύκολα κατορθωτή, αν βρίσκονταν πρόσφορος δρόμος, Ο δρόμος αυτός βρέθηκε σε λίγους μήνες στη Μακρόνησο. [,..] η Μακρόνησος ήταν τόπος όχι μαρτυρίου, αλλά κατευνασμού, όχι τόπος αντεκδικήσεως ενός φανατισμένου δυναμικού κράτους, αλλά ένας τόπος ψυχοθεραπείας που προσφέρει με τη μεγαλύτερη ηπιότητα ένα κράτος δημοκρατικό.

Όταν στο σχολείο ο καθηγητής αναγκάζει τον μαθητή να μάθη την άλγεβρά του η την γραμματική του, κάνεις δεν ονομάζει τον εξαναγκασμό αυτό βία. Το ίδιο συμβαίνει και στην Μακρόνησο. Διδάσκεται η αλήθεια και οι τρόφιμοι της πρέπει να την μάθουν. Διδάσκεται μια αλήθεια απλή, γιατί και οι περισσότεροι τρόφιμοι της είναι και αυτοί απλοί. Και επειδή το ψέμμα που τους είχε δηλητηριάσει είναι εύκολο να αποκαλυφθή, επειδή είναι ρηχό και αντίθετο με τη φύση του Έλληνος, η απλή διδαχή της Μακρονήσου αποδείχθηκε ικανή να το εξοβελίση σε σύντομο διάστημα και να βάλη κάποια τάξη στις έννοιες και στις συνειδήσεις, [,,.] Εις την Μακρόνησον την καταδίωξιν υποκαθιστά η αγωγή, η έξις, η θεραπεία.

[...] δεν πρόκειται περί μεθόδου βίας, αλλά αντιθέτως περί μεθόδου προς απόδοσιν της ελευθερίας εις νέους που είχαν ψυχικώς υποδουλωθή εις ξένα δόγγματα. Αυτό ακόμα αποδεικνύει την ποιότητα του Έλληνος, ο Οποίος αποβάλλει με ευκολίαν τας πλάνας και επανεντάσσεται με απαράμιλλον ευλυγισίαν εις τον κόσμον όπου φύσει ανήκει,

Η επιτυχία της εφαρμοζομένης εις την Μακρόνησον μεθόδου είναι διά τους γνωρίζοντας τον κομμουνιστικόν ιόν το πλέον ευοίωνον σημείον της προσφάτου

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/133.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ιστορίας μας, η σαφεστέρα ένδειξις ότι η φυλή μας είναι ποιοτικώς υπερτέρα των συνθημάτων και των τεχνασμάτων του κομμουνισμού και του σλαυισμού και ότι αν ημπορή να πέση θύμα μιας φανεράς επιθέσεως, δεν πρόκειται όμως να πέση θύμα του πειρασμού χαμηλής ποιότητος που επισείει ο κομμουνισμός και που δι' αυτού κατακτά τους άλλους λαούς.

Μέ αυτήν την αισιόδοξον σκέψιν φεύγει κανείς κάθε φορά από την Μακρόνησον, την γενέτειραν τόσων καλών και τιμίων Ελλήνων, [..,] Η Μακρόνησος είναι προ παντός ένα μεγάλο εκπαιδευτήριο και γυρεύει να στηριχθή εις τόν ορθόν λόγον"19.

Η ασυμφιλίωτη αντίθεση "ελληνισμού και κομμουνισμού" αποτελεί σταθερό και επαναλαμβανόμενο μοτίβο, το οποίο θα αναπτυχθεί σε ποικίλες εκδοχές της "αναμορφωτικής προπαγάνδας":

"Όλες τις αξίες κι όλους τους πόθους που λάτρεψε ο άνθρωπος πάνω στη γη, όλα τα ιδανικά για τα οποία η ζωή οπισθοχωρεί, θυσιάζεται, και γίνεται, ολοκαύτωμα τα ενσαρκώνει η Ελληνική Πατρίδα. Ποτές οι πιο τρανές αξίες δεν αντιπροσωπεύτηκαν τόσο, όσο στην έννοια της Ελλάδος. Αλλά και ποτές ο βαρβαρισμός δεν βρήκε εντονώτερη και επιστημονικώτερη έκφραση, όσο στην έννοια του κομμουνισμού. [...]

Δεν υπάρχει συνεπώς χαρακτηριστικώτερος αντίποδας του κομμουνισμού από την Ελλάδα. [...] Η χώρα της λευτεριάς παρ' όλο το μαρτύριο και την περιπέτεια με την αντοχή και το ψυχικό της μεγαλείο δεν αποτελεί πια σήμερα τον αντίποδα απλώς του κομμουνισμού, αλλά και τον ΤΡΟΜΕΡΩΤΕΡΟ ΤΟΥ ΑΝΤΙΜΑΧΟ. Ελληνικά ας σκεφθή όλος ο κόσμος αντλώντας θάρρος από τη ματωποτισμένη τούτη έπαλξη της γής, για να όδηγηθή γρηγορωτερα ο νέος Αττίλας στα Καταλανικά πεδία"20.

Αυτή καθαυτή "η ελληνοχριστιανική ψυχή", "η ζωτικότητα" την οποία "ο Ελληνικός λαός αντλεί από το φυλετικό του κύτταρο, που είναι βιολογικά ισχυρό"21 συνιστά όχι μόνο την εξήγηση της επιτυχίας, αλλά και την πηγή από την οποία, με ένα είδος αυτοματισμού, ξεπηδά αυτούσιο το "αναμορφωτικό" σύστημα: "Ένας Ταγματάρχης είναι επί κεφαλής του Β' Τάγματος που μας φιλοξένησε. Ούτε ψυχανάλυση ήξερε, ούτε Φρόυντ διάβασε, ούτε παιδαγωγικές μελέτες έκαμε ποτές του. Όπως ο Μπαϊρακτάρης, έτσι και ο Διοικητής του Β' ανακάλυψε μέσα στην Ελληνοχριστιανική ψυχή του τη μέθοδο και το σύστημα

19. "Ο υπουργός της Παιδείας ο κ. Τσάτσος ομιλεί διά την Μακρόνησον", συνέντευξη στον Σκαπανέα 6 (28.10.1949) 9.

20. Τάκης Πανταζής, "Αντίποδας και αντίμαχος", Σκαπανεύς 3 (Ιούλιος 1949) 6.

21. Στράτης Μυριβήλης, "Η σημαία της ανθρωπιάς", Σκαπανεύς 4 (25 Μαρτίου 1948) 5.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/134.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του. Πηγαίνουν οι ξένοι δημοσιογράφοι και απορούν. Πηγαίνουμε κι εμείς οι Έλληνες που ξέρουμε τις απεριόριστες δυνατότητες της φυλής και απλώς καμαρώνουμε", εξηγεί ο Στράτης Μυριβήλης, ένας από τους πλέον ένθερμους και σταθερούς υμνητές της Μακρονήσου.

Καθώς η ελληνική αντικομμουνιστική φιλολογία αναπαράγει πιστά, σχεδόν εξ ολοκλήρου, την αντίστοιχη ευρωπαϊκή και αμερικανική, η αντίθεση ελληνισμού κομμουνισμού αποτελεί και την πρωτότυπη, τρόπον τινά, συμβολή των Ελλήνων θεωρητικών του αντικομμουνισμού. Πρωτότυπη μέχρι ενός σημείου βέβαια, καθώς κατασκευάζεται πάνω στη μήτρα ενός κοινότατου στη διεθνή αντικομμουνιστική παραγωγή σχήματος: της αντίθεσης ιδέας και ύλης, ευρωπαϊκού πνεύματος και ασιατικού δεσποτισμού - με τη μόνη διαφορά ότι, στην καθ' ημάς εκδοχή, τη θέση της ιδέας και του ευρωπαϊκού έχουν καταλάβει η Ελλάδα και ο ελληνισμός.

Πρωτότυπη ίσως σε σχέση με το διεθνή αντικομμουνισμό, η αντιπαλότητα ελληνισμού και κομμουνισμού δεν είναι διόλου καινοφανής η ρηξικέλευθη για το εγχώριο ιδεολογικό τοπίο. Καλλιεργείται βέβαια και γνωρίζει ιδιαίτερη διάδοση ως ιδεολογικό εργαλείο του αντικομμουνιστικού αγώνα, αποτελεί όμως μια κατασκευή με πολύ ευρύτερες διαστάσεις, θεωρητικές προϋποθέσεις και μακρά προϊστορία - και από το γεγονός αυτό αντλεί εν πολλοίς την αποτελεσματικότητα και τη σημασία της.

Έτσι, η εγγενής αντιπαλότητα ελληνισμού και κομμουνισμού συνάπτεται με πολύ παλαιοτέρα, κεντρικά για τη συγκρότηση του "εθνικού μύθου" του νεότερου ελληνικού κράτους ιδεολογήματα: την υπερχρόνια και πανανθρώπινη αποστολή του ελληνισμού, την ιδιαιτερότητα, μοναδικότητα και εν τέλει ανωτερότητα της ελληνικής φυλής, του ελληνισμού ως υλικού και πνευματικού θεματοφύλακα και υπερασπιστή της ελευθερίας εναντίον των βαρβάρων.

Στο έργο των Ελλήνων νεοκαντιανών, και κατεξοχήν του Κ. Τσάτσου, όπως και στον κύκλο του περιοδικού "Ιδέα" του Σπύρου Μελά, μπορούμε να εντοπίσουμε, ήδη από το μεσοπόλεμο, τις φιλοσοφικές και θεωρητικές προϋποθέσεις ενός ολόκληρου συμπλέγματος ιδεών που θα αξιοποιηθεί μετά τον πόλεμο στον αντικομμουνιστικό αγώνα, τη Θεωρητική και ιδεολογική θεμελίωση του ελληνικού αντικομμουνισμού: ανάμεσα τους, και την αντιπαλότητα ελληνισμού - κομμουνισμού (που ανάγεται στην αντίθεση ελληνισμού - μαρξισμού και εν τέλει ελληνισμού - υλισμού), καθώς ο ελληνισμός συνιστά την υποστασιοποίηση της Ιδέας, του παγκοσμίου πνεύματος, ενώ ο κομμουνισμός τον εκπρόσωπο του ασιατικού δεσποτισμού και βαρβαρισμού22.

22. Το έργο του Κ. Τσάτσου αποτελεί μια από τις συστηματικότερες, σε φιλοσοφικό,

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/135.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Με αυτό το ιδεολογικό υπόβαθρο μεταπολεμικά, η ανυπέρβλητη αντίθεση ελληνισμού και κομμουνισμού θα αναδειχθεί σε κεντρική' ιδέα της αντικομμουνιστικής προπαγάνδας, γνωρίζοντας ιδιαίτερη διάδοση και δόξα. Οι πνευματικοί ταγοί της εθνικοφροσύνης, με προεξάρχοντες τον Κ. Τσάτσο η τον Κ. Δ. Γεωργούλη και έντυπα όπως η "Ελληνική Δημιουργία" του Σπύρου Μελά η η "Εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου"23 θα αναλάβουν να θεωρητικοποιήσουν και να εκλαϊκεύσουν ταυτόχρονα την ασυμφιλίωτη αυτή αντιπαλότητα, συνδέοντας τη με δύο άλλες κεντρικές ιδέες του ελληνικού αντικομμουνισμού: την περιγραφή του Εμφυλίου ως αγώνα των Ελλήνων εναντίον των Σλάβων και την ερμηνεία του κομμουνισμού ως σλαβικού "δούρειου ίππου" για την καθυπόταξη της υφηλίου γενικά και της Ελλάδας ειδικότερα. Ο ελληνισμός Θα αναδειχθεί στο μεγαλύτερο εχθρό του μαρξισμού και του κομμουνισμού, στη βάση συχνά μιας καθαρά φυλετικής-βιολογικής επιχειρηματολογίας.

Ο φιλόσοφος και παιδαγωγός Κ. Δ. Γεωργούλης θα αναπτύξει επανειλημμένα τις ιδέες αυτές σε μαθήματα της Σχολής Γενικής Μορφώσεως, της Σχολής Διαφωτιστών και του ΓΕΣ καθώς και σε σειρά διαλέξεων σε αξιωματικούς του στρατού, που θα εκδοθούν εν συνεχεία από το ΓΕΣ.

"Όπως αι δυνάμεις του σκότους απομακρύνονται και φεύγουν ενώπιον των δυνάμεων του φωτός, έτσι και αυτοί [οι μπολσεβίκοι] όταν ακούουν το όνομα του Ελληνισμού, καταλαμβάνονται από τρόμον και προσπαθούν να εξοστρακίσουν την διδασκαλίαν της Ελληνικής γλώσσης, διότι γνωρίζουν ότι ο Ελληνισμός, η Ελληνική θεωρία είναι ακριβώς αντίθετος προς την μαζοποίησιν. Ελληνισμός θα ειπή να παύση να είναι ο άνθρωπος άτομον βιολογικόν και να γίνη

 

ιδεολογικό και πολιτικό επίπεδο, πολεμικές κατά του μαρξισμού στον χώρο της ελληνικής διανόησης. Από τη συλλογή δοκιμίων του Ελληνική Πορεία, Αθήνα 1952, γραμμένη σε ένα επίπεδο "υψηλής εκλαΐκευσης", ο αναγνώστης μπορεί να αποκτήσει μια πρώτη, αντιπροσωπευτική εικόνα βασικών ιδεών και επεξεργασιών για τη Θεωρητική θεμελίωση του ελληνικού αντικομμουνισμού: Η εγελιανή θεωρία περί ιστορικών και μη ιστορικών λαών, π.χ., μετατρέπεται σε πολιτικό-ιδεολογικό όπλο για την απόδειξη της ανωτερότητας του ελληνικού λαού σε αντίθεση με τους Σλαύους. Η βάση της επιχειρηματολογίας συνίσταται, εν τέλει, σε ένα είδος εκλεπτυσμένου, αλλά ξεκάθαρου, πολιτισμικού ρατσισμού, καθώς η φυλή ορίζεται με βάση όχι το αίμα αλλά τον πολιτισμό. Ας σημειωθεί, επίσης, η αναγωγή του μαρξισμού στο "ασιατικό πάθος" και τον μυστικισμό των ανατολικών λαών, και η ταύτιση του κλασικού με το ελληνικό· το "ελληνικό πνεύμα", τέλος, καθοδηγούσα αρχή και βασική μέριμνα των δοκιμίων, αναδεικνύεται σε αυταξία, πολύ ανώτερο όχι μόνο από το ασιατικό αλλά και από ποικίλες άλλες εκδοχές, όπως το δυτικό, το μοντέρνο κ.ο.κ.

23. Η εγκυκλοπαίδεια Ήλιος εκδίδεται με την αμέριστη κυβερνητική υποστήριξη, στα τέλη της δεκαετίας του '40 και τις αρχές του '50 (και επανεκδίδεται στα 1960) σε μια προσπάθεια να υποκαταστήσει τη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια: Βλ. Κ. Τσουκαλάς, "Η ιδεολογική επίδραση του εμφυλίου πολέμου", στο Κράτος, κοινωνία, εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα, Αθήνα, Θεμέλιο, 1986, σ. 47.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/136.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

άτομον πνευματικόν. Επί αιώνας ολοκλήρους η Ελληνική φυλή ακολουθεί τον δρόμον αυτόν, διά μέσου τραχυτάτων αγώνων. [...]

Βέβαια εις τους Σλαβικούς λαούς και την Ρωσίαν ουδέποτε υπήρξεν ελευθερία, ούτε θα ύπαρξη. Τούτο οφείλεται εις την φύσιν του εδάφους. Εις την απέραντον Σλαβικήν στέππαν ο άνθρωπος είναι έν ασήμαντον σημείον. Εξαφανίζεται μέσα εις τον απέραντον ορίζοντα και γίνεται απλή αριθμητική μονάς άνευ αξίας. Αλλά το έδαφος επιδρά επί της διαμορφώσεως του ανθρώπου μέχρι ενός σημείου, Πρό των Ελλήνων εγκατεστάθησαν εις τα Ελληνικά εδάφη άλλοι λαοί, αλλά δεν παρήγαγαν πολιτισμόν, ωσάν τον Ελληνικόν. Η επίδρασις του εδάφους εσημειώθη μόνον εις την Ελληνικήν φυλήν"24.

Η ίδια η Μακρόνησος, με την επιτυχία της "αναμορφωτικής" της μεθόδου, έρχεται να προσφέρει μια ακόμη επιβεβαίωση για το ότι η ελληνική φυλή είναι φύσει ασυμβίβαστη με τον κομμουνισμό, αποδεικνύοντας έτσι την πανανθρώπινη αποστολή του ελληνικού πνεύματος, τη δύναμη και τη συμβολή του ελληνισμού στο διεθνή αντικομμουνιστικό αγώνα, Έτσι η Μακρόνησος αναδεικνύεται σε πρότυπο με διεθνή εμβέλεια, σε μια δημιουργία του ελληνικού πνεύματος με παγκόσμια ακτινοβολία:

"Η Μακρόνησος έπαυσε προ πολλού ν' αποτελεί απλώς περιορισμένον γεωγραφικόν χώρον [,..] κατέλαβε ιδιαιτέρως τιμητικήν θέσιν εις την συνείδησιν του Έθνους και ετέθη επί κεφαλής του ιδεολογικού αγώνος, τον οποίο διεξάγει η Ελλάς εναντίον του παγκοσμίου κομμουνισμού. [...]

Η Μακρόνησος είναι σήμερον γνωστή εις ολόκληρον τον κόσμον όχι πλέον ως σημείον γεωγραφικόν, ασήμαντον άλλωστε καθ" εαυτό, αλλά ως σύστημα Εθνικής και Κοινωνικής Αναμορφώσεως με αξιώσεις παγκοσμίου εφαρμογής", για να ολοκληρώσουμε με τα λόγια ενός από τους βασικούς, ιθύνοντες συντελεστές του όλου εγχειρήματος της Μακρονήσου25, του λοχαγού Ευστάθιου Πουλαντζά, τμηματάρχη και υπεύθυνου διαφωτίσεως της ΒΧΙ26.

24. K. Δ. Γεωργούλης, Το ιδεολογικόν περιεχόμενον του αγώνος. Στενογραφημέναι διαλέξεις προς αξιωματικούς γενόμενοι από της 5ης Απριλίου - 16 Μαΐου 1949, Αθήνα, ΓΕΣ, 1950, σ. 22, 40. Πβ. επίσης, του ιδίου, Προβλήματα φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας τον πολέμου. Μαθήματα προς τους αξιωματικούς της Σχολής Διαφωτίσεως διδαχθέντα κατ' Απρίλιον και Μάϊον 1950, Αθήνα, ΓΕΣ, 1950, καθώς και Η φιλοσοφία του ελληνοχριστιανικού ιδεώδους, Αθήνα, ΓΕΣ, 1950.

25. Πρέπει να καταγραφούν, παρ' όλο που αποτελούν σαφώς την μειοψηφία, μια σειρά άρθα και πολεμικές, που προσπαθούν να θεμελιώσουν έναν πιο "ρεαλιστικό" και "επιστημονικό" αντικομμουνισμό· έτσι, η αδυναμία του κομμουνισμού να αναπτυχθεί στην Ελλάδα, θα εξηγηθεί με κάποιου τύπου κοινωνιολογικά επιχειρήματα, όπως η ανυπαρξία μεγάλης ιδιοκτησίας, η απουσία τάξεων στην ελληνική κοινωνία κ.ο.κ. Για την τάση αυτή, βλ. από τα "αναμορφωτικά" έντυπα, Γεώργιος Κοκκώνης, ο.π.

26. Κύριο άρθρο στον Σκαπανέα 6 (Οκτώβριος 1949) 3.

Σελ. 136
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 117
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΥ, 1947-1950 ΕΘΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

    ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟΣ 

    Αγαπητοί συνάδελφοι και συμμαθηταί του σχολείου Μακρονήσου,

    Σας χαιρετώ αδελφικά. Με υπερηφάνειαν σας γνωρίζω ότι ετραυματίσθην εις την μάχην του Γράμμου, αφού έλαβα μέρος σε πλείστας μάχας. Φαντάζομαι ότι και σεις είσθε υπερήφανοι ότι ανήκω εις το ηρωικόν Τάγμα του σχολείου Μακρονήσου. Εμείς που λάβαμε μέρος στις μάχες των μεγαλύτερων εχθρών της φιλτάτης και πανενδόξου Πατρίδος μας, είδαμε τι ζητούν και τι πράττουν αυτοί που θέλουν να μας υποδουλώσουν στους Σλαύους' ανήκουστα, ούτε επί Νέρωνος. Αυτήν θεωρούν Ισότητα που διακηρύττουν στους ανόητους.

    Άμα αξιωθήτε και εξέλθετε της σχολής και ενταχθήτε εις μάχιμους υπηρεσίας, εκεί θα εννοήσετε τι εστί κομμουνισμός και τι έχει μέσα το αυγό που λέγουν έχει χρυσάφι. Άλλα όταν βλέπει κανείς τί πράττουν αντιλαμβάνονται ότι είναι κλουβιά και έχει βρωμά μέσα. Σας βεβαιώ, αγαπητοί συνάδελφοι, ότι ο αιμοβόρος κομμουνισμός ( ο εστίν διάβολος) έβγαλε το προσωπείον και εφάνη η κακουργία τον και τι ζητεί. Οι δε ονομαζόμενοι Έλληνες κομμουνισταί είναι οι πιο αισχροί των άλλων εθνών, [πού] ζητούν διά τα έθνη τους να μεγαλώσουν, ενώ οι Ελληνοσλαύοι ζητούν να χαθή το ενδοξότερον όνομα που λέγεται Ελλάς.

    Φαντασθήτε εις όλας τας επιθέσεις των και ψυχορραγούντες εφώναζον: "Ζήτω ο Στάλιν και ο Δημητρώφ".

    Θεωρούν ανώτερον τον Στάλιν από το ενδοξότατον ανά τους αιώνας, το όνομα Ελλάς.

    Αυτοί είναι οι καταλυταί της θρησκείας, της Πατρίδος, της οικογενείας.

    Σας χαιρετώ με αγάπη

    Στ. Αρ. Στρατιώτης 617 Τ.Π., Ίος λόχος ΣΤΓ 92.

    Την επιστολή αυτή, δίπλα στη μεγεθυμένη φωτογραφία του συντάκτη της, ενός "ανανήψαντος" Μακρονησιώτη που πολεμά στο μέτωπο, αντικρύζει ο επισκέπτης