Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 173-192 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/173.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΤΙΣ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΠΑΠΑΔΙΑ-ΛΑΛΑ

Οι ιστορικές κατηγορίες "παιδί" και "διοίκηση" στην τυπική μορφή τους εμφανίζονται ασύγχρονες. Χωρίς να λείπουν περιπτώσεις που παιδιά διατέλεσαν επικεφαλής πολιτικών οργανισμών, κυρίως στο πλαίσιο του θεσμού της κληρονομικής διαδοχής1, η άσκηση εξουσίας, και μάλιστα αιρετής, σπανίως υπήρξε συμβατή προς την παιδική ηλικία. Ειδικότερα στη Βενετία, η επί αιώνες αναλλοίωτη δομή του βενετικού πολιτεύματος, με τα ισόβια η βραχυχρόνια, αλλά πάντοτε αιρετά και μή κληρονομητά αξιώματα, απέκλειε εκ των πραγμάτων τη διείσδυση στους διοικητικούς μηχανισμούς ατόμων έξω από αυστηρά προκαθορισμένα κατώτερα όρια ηλικίας2. Πρόκειται για πάγια αρχή, που απαρέγκλιτα εφαρμόσθηκε σε όλο το φάσμα της διοικητικής ιεραρχίας στη μητροπολιτική περιφέρεια και αυτούσια μεταφυτεύθηκε στο βενετικό αποικιακό κράτος στην Ανατολή,

Κάτω από τους ορούς αυτούς το θέμα "παιδί"3 και "διοίκηση"4 στο βενετοκρατούμενο

1. Βλ. Jacques Le Goff, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης" (Μετάφραση: Ν. Μαυροκορδόπουλος, Β. Πάτσιου, Ρ. Μπενβενίστε και Π. Πολέμη), Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Πρακτικά τον Διεθνούς Συμποσίου, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, τ. A', Αθήνα 1986, σ. 227-248.

2. Γιά το βενετικό πολιτικό σύστημα και ειδικότερα τη βενετική πολιτική θεωρία, καθώς και την επίδρασή τους στον ευρωπαϊκό χώρο, βλ., ενδεικτικά, Myron Gilmore, "Myth and reality in Venetian political theory", Renaissance Venice, edited by J. R. Hale, Λονδίνο 1973, σ. 431-444, και William Bouwsma, "Venice and the political education of Europe", στο ιδιο, σ. 445-466.

3. Γιά την παιδική ηλικία βλ. Φιλίπ Αριές, Αιώνες παιδικής ηλικίας, Αθήνα 1990 (μετάφραση με ορισμένες συντομεύσεις από τα γαλλικά της Γιούλης Αναστοπούλου του πρωτοτύπου: Philippe Ariès, L'enfant et la vie familiale sous I'Ancient Regime, Παρίσι 21973), Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π. Ειδικότερα για τη θέση του παιδιού στο χώρο της ελληνοβενετικής Ανατολής βλ. Χρύσα A. Μαλτέζου, "Το παιδί στην κοινωνία της βενετοκρατούμενης Κρήτης", Κρητικά Χρονικά 27 (1987) 214-227.

4. Για το διοικητικό σύστημα στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές βλ. συνθετικά, Αγγελική Πανοπούλου, "Οι Βενετοί και η ελληνική πραγματικότητα. Διοικητική,

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/174.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ελληνικό χώρο ουσιαστικά περιορίζεται στο ζήτημα της προετοιμασίας ενός παιδιού για την ανάληψη διοικητικών ευθυνών και συνδέεται άρρηκτα με το βενετικό πολιτικοκοινωνικό σύστημα, και μάλιστα με τα ιδιόμορφα στοιχεία της εφαρμογής του στις κτήσεις. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του συστήματος, σε σχέση με το ερευνητικό ζητούμενο, υπήρξε η σταδιακή απαγόρευση συμμετοχής του ατόμου στην άσκηση διοίκησης, αν προηγουμένως δεν παρεμβαλλόταν μια ενδιάμεση διαδικασία, αυτή της αναγνώρισης του ως μέλους των κατά περιοχές ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων και, συνακολούθως, της εισαγωγής του στα τοπικά κοινοτικά όργανα, υπό την επωνυμία των συμβουλίων η κοινοτήτων. Επομένως, στους δυο κύριους ερευνητικούς άξονες, "παιδί" και "διοίκηση", προστίθεται ένας τρίτος, εκείνος των οργανωμένων συλλογικών σωμάτων, που τα μέλη τους, αυτά και μόνο, μπορούσαν να μετέχουν στα διοικητικά πράγματα. Στη συνέχεια και πριν από την τελική σύνθεση των τριών παραμέτρων, "παιδί", "συλλογικά σώματα", "διοίκηση", σε ένα κοινό σχήμα, θα επιχειρηθεί η συνοπτική παρουσίαση ορισμένων κύριων χαρακτηριστικών τους.

Καταρχάς, η κατηγορία του παιδιού ως μελλοντικού διαχειριστή της εξουσίας, οποιουδήποτε βαθμού, δεν κάλυπτε το σύνολο των μελών της κοινωνίας που διένυαν το στάδιο της παιδικής ηλικίας, αλλά περιοριζόταν περίπου στο ήμισυ τους, καθώς πρόσβαση στους διοικητικούς μηχανισμούς είχαν μόνο οι άρρενες. Επομένως, το παιδί θηλυκού φύλου στη συγκεκριμένη περίπτωση μένει έξω από το ερευνητικό ενδιαφέρον μας5. 'Από την άλλη πλευρά, τα χρονικά όρια της "παιδικής ηλικίας" και των ενδιάμεσων σταδίων ως και την "ενηλικιότητα", σε σχέση με διάφορα επίπεδα αναφοράς, υπήρξαν ασαφή και όχι ενιαία κατά τόπους και εποχές, Συμβατικά, στο βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο η "παιδική ηλικία" για τα άρρενα μέλη της κοινωνίας έληγε στα δεκατέσσερα χρόνια τους. Ωστόσο, τα αγόρια σε Ορισμένες περιοχές θεωρούνταν στρατεύσιμοι και υποχρεώνονταν να υπηρετούν στα σώματα των τοπικών πολιτοφυλακών από τα δώδεκα μόλις χρόνια, ενώ η καθεαυτή ενηλικιότητα τοποθετούνταν γενικά στο 18ο έτος6. Από την άλλη, θεσμοθετημένο κατώτερο

εκκλησιαστική, οικονομική οργάνωση - Η διοικητική οργάνωση του βενετοκρατούμενου ελληνικού χώρου", Όψεις της ιστορίας τον βενετοκρατούμενου ελληνισμού. Αρχειακά τεκμήρια, επιστημονική επιμέλεια Χρύσα A. Μαλτέζου, Αθήνα 1993, σ. 281-288. Στις σ. 306-313 επιλογή της σχετικής βιβλιογραφίας.

5. Για τη θέση της γυναίκας στον υπό εξέταση χώρο βλ. Χρύσα A. Μαλτέζου, "Η παρουσία της γυναίκας στις νοταριακές πράξεις της περιόδου της Βενετοκρατίας", Κρητολογία 16-19 (1983-1984) 62-79, και της ίδιας, "Η γυναίκα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη με βάση τις νοταριακές πηγές". Αρχαιολογία 21 (Σεπτέμβριος-Νοέμβριος 1986) 37-40.

6. Βλ. Χρύσα A. Μαλτέζου, "Το παιδί...", ο.π., 215-216, οπού και αναλυτικότερα στοιχεία για την περίοδο της "παιδικής ηλικίας" και της "νεότητας" των αγοριών. Ειδικά

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/175.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όριο ηλικίας για τη συμμετοχή του ατόμου στα διοικητικά πράγματα και στην ευρύτερη πολιτική ζωή δεν υφίσταται. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό ενυπήρχε, καθώς ταυτιζόταν με εκείνο της εισαγωγής του στο συλλογικό σώμα, που τα μέλη του, κατ' αποκλειστικότητα, είχαν το νομικό δικαίωμα του διοικείν. Πρόκειται για τη θεσμική διαδικασία της επίσημης απονομής του οικογενειακού η μη τίτλου ευγένειας η αστικότητας, ανάλογα με την περιοχή, και τη συνακόλουθη ένταξη του νέου "τιτλούχου" στα τοπικά συμβούλια η στις τοπικές κοινότητες,

Τα συλλογικά σώματα των ευγενών η πολιτών στις βενετικές κτήσεις της Ανατολής, δημιουργημένα κατ' αναλογία με το Μείζον Συμβούλιο της Μητρόπολης, περιέλαβαν στους κόλπους τους λιγοστές οικογένειες των εγχώριων κοινωνιών, συντελώντας, έτσι, στη διαμόρφωση ενός κλειστού, ισόβιου και κληρονομικού κοινωνικού καθεστώτος, συχνά ανεξάρτητου από τη συγκυριακή οικονομική θέση τους. Συστατικό στοιχείο της λειτουργίας των σωμάτων αυτών αποτελούσε η δυνατότητα πρόσβασης των μελών τους στους διοικητικούς μηχανισμούς, τα "πολιτικά δικαιώματα", δηλαδή το δικαίωμα να απευθύνονται συλλογικά στις βενετικές Αρχές, να εκλέγουν τους αξιωματούχους της τοπικής διοίκησης και να εκλέγονται οι ίδιοι στα κυριότερα από τα τοπικά αξιώματα7.

Κατ' ακολουθία με το μητροπολιτικό και το κατά περιοχές κοινωνικό σχήμα, και η διοίκηση στο βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο χωρίσθηκε σε δύο επίπεδα: Στο ανώτερο, στο οποίο μετείχαν αποκλειστικά μέλη του βενετικού Μείζονος Συμβουλίου, και στο κατώτερο, που περιλάμβανε τη σειρά των έμμισθων και άμισθων αξιωμάτων, στην άσκηση των οποίων μετείχαν εγχώριοι, αποκλειστικά από το ολιγάριθμο προνομιούχο στοιχείο των ενταγμένων στα κατά τόπους συλλογικά σώματα, συμβούλια η κοινότητες8. Με το δεδομένο αυτό γίνεται φανερό ότι η κατηγορία "παιδί", στην προοπτική της μελλοντικής ανάληψης διοικητικών καθηκόντων, εμφανίζεται αριθμητικά εξαιρετικά περιορισμένη, 'Οριοθετείται μέσα στον κύκλο των αρρένων ανήλικων μελών των ευάριθμων οικογενειών, που ανήκαν στους θεσμοθετημένους συλλογικούς φορείς των βενετικών κτήσεων στην Ανατολή, σε ένα ταξικά διαχωρισμένο σχήμα.

για τις ηλικίες ένταξης στις πολιτοφυλακές βλ. Ιωάννης Δ. Ψαράς, Ο θεσμός της πολιτοφυλακής στις βενετικές κτήσεις του ελληνικού χώρου (16ος-18ος αι.), Θεσσαλονίκη 1988, σ. 16, 33.

7. Συνοπτικά για το θεσμό των συμβουλίων και κοινοτήτων βλ. Αναστασία Παπαδία-Λάλα, "Οι Έλληνες και η βενετική πραγματικότητα. Ιδεολογική και κοινωνική συγκρότηση - Η κοινωνία", στο Όψεις..., ο.π., σ. 186-190. Στις σ. 208-214 επιλογή της σχετικής βιβλιογραφίας.

8. Βλ. Αγγελική Πανοπούλου, ό.π.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/176.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πού υπερέβαινε και συνάμα συνένωνε τις, τυχόν, εθνικές και δογματικές διαφορές τους9.

Με βάση τα παραπάνω, η πορεία ενός παιδιού προς τη "διοίκηση" προϋπέθετε την πλήρωση των όρων συμμετοχής του στα τοπικά συλλογικά σώματα. Οι όροι αυτοί συνδέονταν όχι με προσωπικές πνευματικές η και σωματικές ικανότητες, αλλά με στοιχεία άνωθεν προσδιορισμένα και ανυπέρβλητα από το "άτομο": το κοινωνικό καθεστώς της οικογενείας του και τη "νομιμότητα" του γάμου από τον οποίο είχε προέλθει, με το συνακόλουθο αποκλεισμό από την τοπική κοινοτική οργάνωση των νόθων10. Η πιστοποίηση των παραπάνω γινόταν με βάση αποδεικτικά έγγραφα, που όφειλαν να έχουν συνταχθεί υπέρ των υποψηφίων κατά την παιδική ηλικία τους αλλά και πριν ακόμη από τη γέννηση τους, με τη μέριμνα των γονέων και κηδεμόνων τους. Μεταξύ αυτών, κύρια θέση κατείχαν οι καταγραφές τόσο των γάμων των ήδη μελών των συλλογικών σωμάτων όσο και των γεννήσεων και των βαπτίσεων των παιδιών τους σε ειδικά επίσημα βιβλία. Καθυστερήσεις η παραλείψεις στις καταγραφές μπορούσαν να αποβούν μοιραίες για τη μετέπειτα κοινωνική θέση του παιδιού, με αποτέλεσμα τον αποκλεισμό του από τη δυνατότητα μελλοντικής συμμετοχής του στα τοπικά διοικητικά πράγματα. Χαρακτηριστικά, ο Βιτσέντζος Κορνάρος του Ιακώβου, ο πιθανολογούμενος ως ο ποιητής του "Έρωτόκριτου", από τη μεγάλη ευγενή βενετοκρητική οικογένεια των Κορνάρων, κινδύνευσε να μην ενταχθεί στην ευγένεια, καθώς γεννήθηκε στα 1553 στην Τραπεζόντα, χωριό της Σητείας, μακριά από το διοικητικό κέντρο του Χάνδακα, και ο θάνατος του πατέρα του, λίγες ημέρες μετά τη γέννηση του, δεν επέτρεψε την καταγραφή της, σύμφωνα με τις νόμιμες διατάξεις, Ένδεκα χρόνια αργότερα, στα 1564, ο μεγαλύτερος αδελφός του 'Ιωάννης Φραγκίσκος, μετά και τη δική του ενηλικίωση, μερίμνησε ώστε να κινηθεί η σχετική διαδικασία της "νομιμοποίησης" του Βιτσέντζου, που ολοκληρώθηκε μόλις στα 1566, με την παρέμβαση και του άλλου αδελφού του, του Ανδρέα, γνωστού λογίου και ιδρυτή της Ακαδημίας των Stravaganti στο Χάνδακα11,

Οι κανόνες των καταγραφών των γάμων και των γεννήσεων-βαπτίσεων συστηματοποιήθηκαν στα τέλη του 16ου αιώνα, στο πλαίσιο των προσπαθειών

9. Βλ. Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης, "Ο ποιητής του " Ερωτοκρίτου''", Πεπραγμένα τον Δ' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου (Ηράκλειο 29.8-3.9Α976), τ. Β', Αθήνα 1981, σ. 331-338 (αναδημοσίευση στο: Ο ποιητής του "Ερωτοκρίτου" και αλλά βενετοκρητικά μελετήματα, Ηράκλειο 1989, σ. 259-266).

10. Γιά τα νόθα παιδιά και τη Θέση τους στην κρητική κοινωνία βλ. Χρύσα A. Μαλτέζου, "Το παιδί...", ο.π , σ. 220-222. Βλ. ακόμη, Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Εναγή και νοσοκομειακά Ιδρύματα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, Βενετία 1996, σ. 115-116.

11. Βλ. Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης, ο.π.,σ. 342-343,356-372 και 270-271,284-300.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/177.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

για πλέον ορθολογική οργάνωση των κοινοτικών θεσμών σε ολόκληρο σχεδόν το βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο. Χαρακτηριστικά, στα 1590 στην Κρήτη ορίσθηκε η αυστηρή κωδικοποίηση των παλαιότερων αποσπασματικών διατάξεων, Σύμφωνα με αυτήν, στο εξής οι πράξεις των γάμων των Βενετών ευγενών του νησιού και των γεννήσεων-βαπτίσεων των παιδιών τους θα έπρεπε να καταχωρίζονται κατά πόλεις σε βιβλία από περγαμηνή, που αποστέλλονταν από τη Βενετία και φυλάσσονταν στις τοπικές γραμματείες. Επιπλέον, οι πράξεις θα καταγράφονταν και σε ειδικά τετράδια, τα οποία μετά τη λήξη της θητείας τους οι ανώτατοι αξιωματούχοι των κτήσεων μετέφεραν στη Μητρόπολη και κατέθεταν στην αρμόδια υπηρεσία. Σύμφωνα με τις βενετικές διατάξεις, οι γάμοι δηλώνονταν υποχρεωτικά, ανάλογα με την περιοχή, σε διάστημα από 40 ως 55 ημέρες από την τέλεσή τους στις εκεί ανώτατες βενετικές Αρχές, με την παρουσία τεσσάρων μαρτύρων, που είχαν παρευρεθεί στο γεγονός, και η έγκυρη καταγραφή της πράξης στα βιβλία προϋπέθετε την προσυπογραφή της σε διάστημα ενός μήνα από Βενετούς αξιωματούχους, που ήταν παρόντες στη δήλωση. Ειδική διαδικασία ενώπιον Βενετών αξιωματούχων στην πόλη του Χάνδακα προβλεπόταν σε περίπτωση που η νύφη ήταν μή ευγενής, αλλά όχι και ταπεινής καταγωγής, ενώ, αν ανέκυπταν αμφισβητήσεις ως προς το κοινωνικό καθεστώς αυτής, η υπόθεση παραπεμπόταν στους Avogadori της Βενετίας. Αντιστοίχως και αφού είχε προηγηθεί η βάπτιση, μέσα στα ίδια χρονικά όρια και ενώπιον των ίδιων Βενετών αξιωματούχων και τεσσάρων μαρτύρων, δηλώνονταν και καταγράφονταν στα ορισμένα βιβλία οι γεννήσεις των παιδιών των Βενετών ευγενών της Κρήτης. Σε περίπτωση μη έγκαιρης δήλωσης, για την αναγνώριση του καθεστώτος του παιδιού προβλεπόταν, σε αποκλειστικές και πάλι προθεσμίες, η δυνατότητα προσφυγής σε Βενετούς αξιωματούχους των κτήσεων και σε δεύτερο βαθμό στους Avogadori της Βενετίας12, Η συστηματοποίηση των καταγραφών στα 1590, καθώς και η συλλογή των διατάξεων για την ευγένεια, που πραγματοποιήθηκε με δουκική εντολή στα 159613, συνέτειναν στη διασφάλιση της "καθαρότητας" της κοινωνικής κατηγορίας των Βενετών ευγενών. Κυρίως, όμως, κατοχύρωναν τα μελλοντικά δικαιώματα των

12. Τα στοιχεία για τα βιβλία γάμων και γεννήσεων-βαπτίσεων στην Κρήτη ε"χουν ληφθεί από τη μελέτη της Ασπασίας Παπαδάκη, "Οί Βενετοί ευγενείς της Κρήτης κατά το 16Ο αιώνα (εξασφάλιση τίτλων"), Πεπραγμένα τον ΣΤ' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. Β', Χανιά 1991, σ. 431-438.

13. Βλ. στο ίδιο, σ. 437. Η συλλογή των νόμων περί ευγένειας του 1596 παρουσιάσθηκε εκτενέστερα από την Ασπασία Παπαδάκη σε ανακοίνωση της στο Η' Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο, Ηράκλειο, 9-14 Σεπτεμβρίου 1996, με τίτλο: "Συλλογή διατάξεων για τη βενετική ευγένεια στη βενετοκρατούμενη Κρήτη" (υπό εκτύπωση στα Πρακτικά του Συνεδρίου).

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/178.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γόνων τους στην ανώτερη βαθμίδα της κοινωνικής ιεραρχίας και, παράλληλα, στην άσκηση της διοίκησης,

Την ίδια περίοδο το παράδειγμα της Κρήτης υιοθετήθηκε με παραλλαγές και από άλλες περιοχές της ελληνοβενετικής Ανατολής, Ενδεικτικά, στην Κέρκυρα, μεταξύ των κριτηρίων ένταξης στο Γενικό Συμβούλιο του νησιού, στα 1599 θεσπίσθηκε ο αποκλεισμός των νόθων, Προς απόδειξη της γέννησης των υποψήφιων μελών από νόμιμο γάμο, ορίσθηκε και στην περίπτωση αυτή η καταγραφή των γάμων των Κερκυραίων πολιτών και των βαπτίσεων των παιδιών τους σε ειδικά βιβλία που τηρούσαν ο πρωτοπαπάς και οι εφημέριοι των ενοριών, ενώ σε άλλο βιβλίο ο γραμματέας του Συμβουλίου όφειλε να καταγράφει τις γεννήσεις που συνέβαιναν στην αλλοδαπή14.

Σύμφωνα με το βενετικό σύστημα, τα άρρενα τέκνα των μελών των συλλογικών σωμάτων, συμβουλίων-κοινοτήτων, μπορούσαν να υποβάλουν αίτηση εισαγωγής τους στους κόλπους τους, προσκομίζοντας τα προβλεπόμενα από το νόμο πιστοποιητικά, μετά την πλήρωση των κατά περιοχές θεσπισμένων κατώτερων ορίων ηλικίας, Τα όρια αυτά, όπως άλλωστε και τα ίδια τα κριτήρια εισαγωγής, δεν υπήρξαν ενιαία σε όλες τις βενετικές κτήσεις της Ανατολής και διαμορφώθηκαν σταδιακά, με βάση τις τοπικές πραγματικότητες. 'Ωστόσο, στη συνηθέστερη εκδοχή κυμαίνονταν μεταξύ των 20 και 25 ετών16. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σπάνια περίπτωση υπέρβασης των επίσημων κανόνων, λόγω ατομικών επιδόσεων, αλλά πάντοτε μέσα στον κύκλο της δεδομένης κοινωνικής οργάνωσης. Ενδεικτικά, τουλάχιστον από το 17ο αιώνα και πέρα, η παιδεία εμφανίζεται να ανάγεται σε κοινωνική και ηθική αξία, που ακολούθως αναγνωρίζεται και σε θεσμικό επίπεδο. Έτσι, στο Γενικό Συμβούλιο της Κέρκυρας παρεισάγονταν όλα τα παιδιά των "ευγενών", που είχαν συμπληρώσει το εικοστό έτος της ηλικίας, και κατ' εξαίρεση και οι νεότεροι, κάτοχοι του πανεπιστημιακού τίτλου του διδάκτορα, με την αιτιολογία ότι "την έλλειψη της ηλικίας αναπλήρωνε το πλεονέκτημα της μάθησης"16.

Από την άλλη, πρέπει να επισημανθεί ότι λιγοστοί, έστω, κάτοικοι των βενετοκρατούμενων ελληνικών περιοχών αποκτούσαν το δικαίωμα συμμετοχής τους στα διοικητικά πράγματα σε μεγαλύτερη ηλικία, μέσω της κατάκτησης ενός τίτλου ευγένειας είτε με εξαγορά είτε κατ' απονομή, λόγω εξαιρετικών

14. Βλ. Ερμάννος Λούντζης, Η Ενετοκρατία στα Εφτάνησα (φωτομηχανική ανατύπωση του πρωτοτύπου με τίτλο: Περί της πολιτικής καταστάσεως της Επτανήσου επί Ενετών, Αθήνα 1856), Αθήνα 1969, σ. 116.

15. Ενδεικτικές είναι αντιστοίχως οι περιπτώσεις της Κέρκυρας (βλ. Ερμάννος Λούντζης, ο.π., σ. 12Ο) και της Κύπρου (βλ. Αικατερίνη Χ. Αριστείδου, Ανέκδοτα έγγραφα της Κυπριακής Ιστορίας από το Αρχείο της Βενετίας, τ. Α'(1474-15Ο8), Λευκωσία 1990, σ. 90).

16. Βλ. Ερμάννος Λούντζης, ο.π.,σ. 119-12Ο.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/179.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

υπηρεσιών προς την Πολιτεία, η και με την εκλογή τους σε χηρεύουσες θέσεις στις τοπικές κοινότητες17.

Από το σημείο της ένταξης στα συλλογικά σώματα και πέρα, η γενική δυνατότητα της πρόσβασης στη διοίκηση προσέκρουε σε νέα σειρά ορίων ηλικίας, τα οποία εξειδικεύονταν κατά αξίωμα, Στις κοινωνίες της ελληνοβενετικής Ανατολής, που περιέβαλλαν την ωριμότητα ως προς την ηλικία με ιδιαίτερη εκτίμηση, η βαρύτητα κάθε διοικητικής θέσης διαμόρφωνε αναλόγως και το ύψος των κατωτέρων ηλικιών για την κατάληψη της18. Ακολούθως, τα αιρετά και, συνήθως, βραχυχρόνια τοπικά διοικητικά αξιώματα, πολιτικά, στρατιωτικά, οικονομικά, δικαστικά, καθώς δεν απαιτούσαν ειδική επαγγελματική κατάρτιση, θεωρητικά μπορούσαν να ασκηθούν εναλλακτικά και διαδοχικά από όλα τα μέλη των τοπικών συμβουλίων-κοινοτήτων. Σύμφωνα, ωστόσο, με τελευταίες έρευνες, κατά τη διαδικασία των εκλογών σημαίνοντα ρόλο διαδραμάτιζε ένας άλλος σημαντικός "συλλογικός" παράγοντας, η αριθμητική και πολιτική δύναμη των οικογενειών-μελών του εκλογικού σώματος, που ευλόγως προωθούσαν όσους ανήκαν στους κόλπους τους, Έτσι, μέσα στα ήδη ασφυκτικά όρια της δεδομένης κλειστής κοινοτικής οργάνωσης αναφαίνεται ένα νέο δυναμικό, μη θεσμοθετημένο μόρφωμα, όπως η "οικογένεια", που και αυτό, με τη σειρά του, περιόριζε τις δυνατότητες δράσης και ανάδειξης του μεμονωμένου ατόμου στο διοικητικό πεδίο19.

Συμπερασματικά, στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές η προετοιμασία για την ένταξη ενός παιδιού στη διοίκηση αφορούσε ευάριθμο τμήμα του εκ "νομίμου γάμου" προερχόμενου άρρενος πληθυσμού από συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα, και μάλιστα από τις ισχυρότερες οικογένειες. Το παιδί που πληρούσε λόγω καταγωγής τους όρους αυτούς ήταν προορισμένο αλλά και υποχρεωμένο να ασκήσει μελλοντικά διοίκηση, σε μια αργή πορεία αναμονών και αποκλεισμών. Μέσα στα περιορισμένα πλαίσια του ολοένα και πιο κλειστού, ολιγάνθρωπου αυτού κύκλου, δινόταν πλέον η δυνατότητα ανάδειξης στα διοικητικά πράγματα και της "προσωπικότητας", του άριστου μεταξύ των ίσων, με κριτήρια τα ιδιαίτερα, έμφυτα η καλλιεργημένα από την παιδική ηλικία του

17. Στο ίδιο, σ. 142-149.

18. Ενδεικτικά βλ. στο ίδιο, σ. 126-129,

19. Για τη σχέση κερκυραϊκών οικογενειών, μελών της τοπικής κοινότητας, με τη διοίκηση, και μάλιστα με ειδικές κατηγόριες αξιωμάτων, βλ. Νίκος Καραπιδάκης, "Η κερκυραϊκή ευγένεια των αρχών του ιζ' αιώνα", Τα Ιστορικά 2, τχ. 3 (1985) 115-122, και Τού ίδιου [= Nicolas Karapidakis], Cms fidelis. L'avènement et l'affirmation de la citoyenneté corfiote (XVIème-XVIIème siècles), Frankfurt am Main 1992, σ. 223-259. Βλ., ακόμη, Αναστασία Παπαδια-Λάλα, "Το Συμβούλιο των Δεκαοκτώ στον Χάνδακα. Συμβολή στη διοικητική και κοινωνική ιστορία της βενετοκρατούμενης Κρήτης", στο "Άνθη Χαρίτων, Βενετία 1998, σ. 520.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/180.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ατομικά χαρίσματα, τις δεξιότητες, τη μόρφωση, το ήθος, την οξύνοια. Για τα υπόλοιπα -και περισσότερα- μέλη της κοινωνίας η πρόσβαση στη διοίκηση ήταν απαγορευμένη και τα ανυπέρβλητα θεσμικά εμπόδια τα έστρεφαν προς άλλες κατευθύνσεις, προκαθορίζοντας το διαφορετικό ρόλο τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι από τα πρώτα κιόλας στάδια της ζωής τους.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/181.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ (ΧΙΟΣ 17ος-18ος αι.)

ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΡΛΑΣ

Η διαδικασία οργάνωσης της κοινωνίας με βάση τον ενιαίο γραμμικό χρόνο1 μας κληροδότησε την ανάγκη του προσδιορισμού της νεότητας σε σχέση με τη συσσώρευση ετήσιων κύκλων στην πλάτη μιας πληθυσμιακής ομάδας που δημογραφικά θα μπορούσε να αποτελεί μία η περισσότερες κοόρτει,ς2, Η καθολική εκπαίδευση, η γραφειοκρατική οργάνωση, η στρατιωτική θητεία ορίζουν για τους νέους τα πλαίσια αναγνώρισης μιας σειράς κοινών εμπειριών τα οποία δίνουν τη θέση τους σε πρότυπα κατανάλωσης, οργανωσιακά μοντέλα αστικών (προσκοπικών) η ριζοσπαστικών (κομμουνιστικών) ομάδων, μουσικά ρεύματα 3.

1. Norbert Elias, On Time. An Essay (1987), Oxford, Basil Blackwell, 1992. Β. Adam, Time and Social Theory, Cambridge, Polity Press, 1990. Ιωάννα Καυτατζόγλου, Ο κύκλος και η γραμμή. Όψεις τον κοινωνικού χρόνου, Αθήνα, Εξάντας, 1995.

2. Η ανακοίνωση οφείλει πολλά στο έργο του Michael Mitterauer και της Tamara Hareven, όπως επίσης στις εργασίες που έχουν δημοσιευθεί στη σειρά του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, ιδιαίτερα τα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, Α-B, Αθήνα 1986. Για τους ορισμούς της νεότητας και τα χρονικά όριά της βλ. Michael Mitterauer, Sozialgeschichte der Jugend, Φρανκφούρτη/Μάιν, Suhrkamp, 1986, ιδιαίτερα τα κεφάλαια Ι και IL Για τη χρήση όρων όπως οι κοόρτεις βλ. Hareven Tamara, "Cycles, Courses and Cohorts: Reflections on Theoretical and Methodological Approaches to the Historical Study of the Family Development", Journal of Social History 12.1 (1978) 97-109 και Louis Henry, Population. Analysis and Models, Λονδίνο 1976. Για τη χρήση της κοόρτης ως κατηγορίας ανάλυσης για τη μελέτη ενός ελληνικού πληθυσμού στην πορεία του χρόνου βλ. Ματούλα Τομαρά Σιδέρη - Νίκος Σιδέρης, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Αθήνα, ΙΑΕΝ αρ. 4,1986.

3. Για την εξέλιξη της νεότητας ως έννοιας και ως κοινωνικής ομάδας στην νεότερη Ευρώπη βλ. John Gillis, Youth and History. Tradition and Change in European Age Relations 1770-Present, London-New York, Academic Press, 1974. Για τη σύνδεση στη σύγχρονη εποχή της έννοιας της νεότητας με την έννοια της γενιάς βλ. Mitterauer, ο.π., σ. 247 κ.ε. Για έναν ορισμό της γενιάς βλ. Gert Dressel - Günter Müller, "Nachwort. Neun Lebensbilder-Eine Generation?", στο Gert Dressel - Günter Müller (εκδ.), Geboren 1916. Neun Lebensbilder - Eine Generation, Βιέννη-Κολωνία-Βαϊμάρη, Boehlau Verlag, 1996 (σειρά Damit es nicht verlorengeht... 38), σ. 372 κ.ε. Ένα καλό παράδειγμα

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/182.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πίσω από τις επιμέρους διαφορές μπορούμε να διακρίνουμε μια κοινή συνιστώσα. Η νεότητα δεν ορίζεται παρά μόνο συγκυριακά και επιφανειακά καθεαυτήν (an sich). Περισσότερο ορίζεται σε σχέση με μια ειδική θέση απέναντι στις άλλες ηλικιακές κατηγορίες που διατηρούν τα δικά τους βιολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά,

Η αναγνώριση κοινών χαρακτηριστικών σε ομάδες με κοντινή χρονολογία γέννησης μπορεί να παρατηρηθεί σε πολλές ιστορικές εποχές. Οι άνθρωποι επιχειρούν να κανονικοποιήσουν τα χρονικά όρια κάθε ηλικίας (στην αρχική σημασία του όρου = ηλικιακή φάση) και να αποδώσουν σε κάθε μια από αυτές ψυχικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που πρέπει να αναμένονται για κάθε μέλος της αντίστοιχης ομάδας. Σωματικά χαρακτηριστικά, όπως η τριχοφυία, η μυοσκελετική ανάπτυξη κ.ά., αποτελούν ενδείξεις για την κατάταξη σε ηλικιακές κλάσεις, προτού μια αυστηρή γραφειοκρατική καταγραφή να μπορέσει να οριοθετήσει τις ηλικιακές ομάδες με βάση την απόλυτη χρονολογική αρίθμηση4.

Στην υστεροβυζαντινή και την οθωμανική περίοδο για τους ελληνικούς πληθυσμούς μπορούμε να αποδώσουμε την έλλειψη γραφειοκρατικά οργανωμένων στοιχείων σε ατυχή σύμπτωση και όχι στην αδιαφορία των αντίστοιχων κοινωνιών για τον προσδιορισμό ηλικιακών ομάδων. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ολόκληρο το φάσμα των κοινωνικών και τοπικών υποομάδων είχε γνώση των στοιχείων που ανακαλύπτει η έρευνα σήμερα, Στην καμπή όμως από το 17ο στο 18ο αιώνα οι πληθυσμοί με μια γραπτή -ελληνική κυρίως- κουλτούρα διαθέτουν τη δυνατότητα μιας σχηματικής αναπαράστασης της ακολουθίας των ανθρωπίνων ηλικιών με σαφή χρονικά όρια, που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την καταγραφή και τη γραφειοκρατική διαχείριση στοιχείων για δημοσιονομικούς και διοικητικούς σκοπούς.

Τα νομικά κείμενα της μεταβυζαντινής περιόδου παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί αποτυπώνουν και διαμορφώνουν συγχρόνως μια αντίληψη για

συνεξέτασης των ιδεών για μια ηλικιακή ομάδα και της ιστορικής της πορείας είναι το βιβλίο του Hugh Cunningham, Children and Childhood in Western Society since 1500, London & New York, Longman, 1995.

4. Ένα παράδειγμα ηλικιακής κλίμακας από την αρχαιότητα από τον J. Fr. Boissonade (εκδ.), "Περί των Ηλικιών του Ανθρώπου", στο Anecdota Graeca e codicibus Regiis, II, Hildesheim, Georg Olms Verlagsbuchhandlung, 1982, σ. 454-457. Για το Βυζάντιο βλ. Αντωνία Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία. Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.), Αθήνα, IAEN αρ. 30, 1997, όπου περιλαμβάνεται η προγενέστερη βιβλιογραφία. Η αποφασιστική τομή είναι η κανονική απογραφή του πληθυσμού με στατιστικές μεθόδους. Για το ξεκίνημα της Στατιστικής στην Ελλάδα βλ. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός του έτους 1861, Προλεγόμενα - επιμέλεια ανατύπωσης Γιάννης Μπαφούνης, Αθήνα, ΕΜΝΕ, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1991, σ. 9-27, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/183.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τα όρια και τα χαρακτηριστικά των ηλικιακών φάσεων. Ας στρέψουμε την προσοχή μας στις διάφορες εκδοχές της Εξαβίβλου, νομικής συναγωγής αρκετά διαδεδομένης κατά την Τουρκοκρατία και, σε ελληνικά συμπιλήματα που επεξηγούν το οθωμανικό [κληρονομικό] δίκαιο, όπως αυτό που δημοσίευσε ο Γκίνης5. Οι αναφορές στην παιδική και νεανική ηλικία αφορούν σε τρία ζητήματα κυρίως. Πρώτον στο ζήτημα της νομικής ευθύνης και της ικανότητας προς δικαιοπραξία, σημαντικό για μια κουλτούρα που διαφυλάττει κεντρική θέση στους νοταρίους και στην πράξη της καταγραφής των ιδιωτικών συμφωνιών6. Η συνηθισμένη διάκριση σε ανευθυνότητα, περιορισμένη και πλήρη ευθύνη και ικανότητα προς δικαιοπραξία αντιστοιχεί στις τρεις ηλικιακές φάσεις, ανήλικος, αφήλικος και ενήλικος που για τους άρρενες κλιμακώνονται από τα 6 η 7 στα 14 και τα 25 έτη7. Στα νοταριακά έγγραφα της περιόδου που μας ενδιαφέρει παραμένει αδιευκρίνιστο εάν η χειραφέτηση των νέων επικυρώνεται, από μια ειδική δικαιοπραξία. Μεταγενέστερα έγγραφα μαρτυρούν την ισχύ της πατρικής εξουσίας και ευθύνης αντί των υιών σε ποινικά ζητήματα8. Στην καμπή από το 17ο στο 18ο αιώνα συναντούμε τη μεταβίβαση των δημοσιονομικών υποχρεώσεων από πατέρα σε γιο σε ειδική συμφωνία με την κοινότητα9.

Δεύτερον οι αναφορές αφορούν στο ζήτημα των ηλικιών του γάμου, την ελάχιστη απαιτούμενη ηλικία για μια νόμιμη σύζευξη η αρραβώνα. Είναι σημαντικό ότι η ηλικία του γάμου αναφέρεται για τους άρρενες και τα Θήλεα με

5. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Πρόχειρον νόμων η Εξάβιβλος, επιμέλεια Κωνσταντίνος Γ. Πιτσάκης, Αθήνα 1971, όπου ο επιμελητής παρουσιάζει τη διαδρομή του έργου ως τη σύγχρονη εποχή. Μια εναργή εικόνα των δικαιϊκών πηγών μας παρέχει ο Δημήτριος Γκίνης, Περίγραμμα ιστορίας τον μεταβυζαντινού δίκαιον, Αθήνα 1966. Βλ. και του ίδιου, "Ανέκδοτον εγχειρίδιον περί της αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής κατά το οθωμανικόν δίκαιον", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπονδών 27 (1957) 272-291. Είναι δύσκολο να αποδώσουμε στην Εξάβιβλο μια καθολική ισχύ για τα χρόνια της "Τουρκοκρατίας" παραβλέποντας άλλες νομικές συναγωγές, όπως η Βακτηρία αρχιερέων η η Νομική συναγωγή του Δοσιθέου. Μπορούμε όμως να υποθέσουμε βάσιμα την κυριαρχία που υπαινίσσονται οι απλουστευμένες εκδόσεις της Εξαβίβλου από τον 18ο αιώνα, όπως του Σπανού το 1744. Είναι προφανές ότι ασφαλέστερες μαρτυρίες αποτελούν για τις κατά τόπους παραλλαγές οι τοπικές συναγωγές εθίμων, όπου και όταν εμφανίζονται, οι διατάξεις της Εκκλησίας και οι ad hoc ρυθμίσεις σε ζητήματα που ανέκυπταν.

6. Για τα νοταριακά έγγραφα στον αιγαιακό χώρο και την σημαντικότητα τους ως πηγών για την κοινωνική ιστορία σημαντική συμβολή αποτελεί το άρθρο της Εύας Καλπουρτζή, "Στα μονοπάτια των πηγών: προτάσεις για την ανάγνωση του νοταριακού υλικού των Κυκλάδων", Εθνολογία 4 (1995) 5-29.

7. Βλ. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, ο.π., σ. 69 κ.ε.

8. Στέφανος Καββάδας, Θυμιανούσικα έγγραφα, Χίος 1956, σ. 66-67.

9. Στις 29 Ιουλίου του 1701 ο Μιχάλης Μουνεζάκης μεταβιβάζει στο γιο του Στεφανή όλα τα τέλη που οφείλει να πληρώνει στην κοινότητα διατηρώντας την υποχρέωση της συμμετοχής σε "κανέναν αναπάντεχον βάρος από τον βασηληά", στον κώδικα 124, φ. 137r-v της Βιβλιοθήκης Χίου "Ο Κοραής" (στο εξής ΒιΧιΚο).

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/184.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μια μικρή απόκλιση αφού για τις δεύτερες η δυνατότητα σύζευξης ξεκινά στα 12 ενώ για τους πρώτους στα 14 έτη10.

Τρίτο έρχεται το ζήτημα της διαδοχής και της διάθεσης, της διαδικασίας δηλαδή μεταβίβασης των αγαθών και των ευθυνών διαχείρισης τους από γενιά σε γενιά. Η ηλικιακή κατηγοριοποίηση ακολουθεί και. εδώ τις τομές που ήδη αναφέραμε, με μια κλιμάκωση από τη δυνατότητα αποδοχής και διάθεσης περιουσίας στο αναπότρεπτο της αποδοχής της πατρικής κληρονομιάς από τα 12 στα 25 έτη για τους άνδρες11. Είναι σημαντικό ότι οι ηλικιακές κατηγορίες αναγνωρίζονται με τομές που σχετίζονται με τους βασικούς σταθμούς για τη δημιουργία ενός αυτόνομου νοικοκυριού άρα και την καταγραφή του από τις Αρχές και την παρουσία του ατόμου στο δημόσιο χώρο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ανάλογη ταξινόμηση των ηλικιακών ομάδων παρουσιάζεται στις καταστιχώσεις και τις απογραφές της οθωμανικής και της βενετικής διοίκησης. Στην Πελοπόννησο για παράδειγμα διακρίνουμε στις βενετικές απογραφές της περιόδου 1683-1715 μια τομή στα 16 χρόνια και τα 30 και για τα δύο φύλα12, ενώ, έναν αιώνα μετά, σε μια αντίστοιχη για την Πρέβεζα στα 1780 ως ενήλικες καταγράφονται οι άρρενες άνω των 14 ετών13. Γύρω στα 6 με 7 και στα 15 έτη τοποθετούνται οι τομές που απαντούν αντίστοιχα και στις οθωμανικές καταγραφές, όπου λόγω της δημοσιονομικής τους λειτουργίας η δημιουργία αυτόνομου νοικοκυριού αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη συμπερίληψη κάποιου στους καταλόγους14.

10. Για τη νόμιμη ηλικία σύζευξης στο Βυζάντιο βλ. Αντωνία Κιουσοπούλου, Ο θεσμός της οικογενείας στην Ήπειρο κατά τον 13ο αιώνα, Αθήνα, Αντ. Ν. Σάκκουλας, 1990, σ. 27 κ.ε. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα όρια με βάση το δίκαιο παραμένουν τα ίδια κατά την Τουρκοκρατία.

11. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, ο.π., σ. 277 και 298.

12. Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος18ος αιώνας, Αθηνά 1985, σ. 202-203 και Παράρτημα III, "Απογραφή Grimani (1700)", σ. 231 κ.ε.

13. Κώστας Κόμης, "Η διαδικασία δημογραφικής ανάπτυξης μιας μικρής πόλης: Επτανήσιοι και άλλοι έποικοι στην Πρέβεζα (18ος αι.)", στο Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Πρακτικά Δ' Συνεδρίου Επτανησιακού Πολιτισμού (Λευκάδα, 8-12 Σεπτεμβρίου 1993). Από την τοπική ιστορία στη συνολική: το παράδειγμα της Λευκάδας, 15ος-19ος αι., Αθήνα 1996, σ. 257-299, 265. Επίσης ένα παράδειγμα από τη Λευκάδα στον ίδιο τόμο, Σεβαστή Λάζαρη, "Δημογραφικές πληροφορίες για τη Λευκάδα (1760,1788, 1824)", σ. 211-255, στις σελίδες 230-234 με στοιχεία για την κατανομή κατά φύλο και ηλικία αλλά με μια λανθασμένη χρήση του όρου "γενιά".

14. Σχετικά με τις οθωμανικές πηγές βλ. Ceza David, "The age of unmarried male children in the Tahrir-Defters (Notes on the Coefficient)", Ada Orientalia Academiae Scientiarium Hungaricae 31/3 (1977) 347-357, Eugenie Elifoglu, "Ottoman defters containing ages of children: a new source for demographic research", Arehivum Ottomanicum 9(1984)321-328.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/185.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μπορούμε λοιπόν συνοψίζοντας να παρατηρήσουμε ότι, τόσο στην αντίληψη για τα όρια των ηλικιών, όσο και στα πρότυπα της καταγραφής τους, ό,τι θα μπορούσε να ταυτισθεί με τη νεότητα παρουσιάζεται αρκετά ασαφές, αλλά εξαρτημένο από δύο βασικές παραμέτρους. Πρώτον, από τη συμπλήρωση ορισμένων ετησίων κύκλων από τη γέννηση ενός ανθρώπου. Δεύτερον από την εξέλιξη του στον κύκλο της ζωής, σε σχέση με τους ρόλους που αναλαμβάνει στα πλαίσια της οικογενείας και με τη δυνατότητα αυτόνομης παρουσίας του στον εξωοικιακό χώρο δράσης και σε ό,τι αφορά στη Διοίκηση15.

Στις πηγές που αφορούν στο τοπικό επίπεδο εξετάζουμε με ποιον τρόπο παρουσιάζονται οι ηλικιακές κατηγορίες και ποιο τμήμα της κοινωνικής τους εμπειρίας καταγράφεται. Το σημαντικότερο ζήτημα σε αυτή τη διερεύνηση αφορά το κατά πόσο κατηγορίες όπως η νεότητα αναφέρονται ενιαία στο σύνολο ενός πληθυσμού η πρέπει διαφορετικές κατηγορίες να χρησιμοποιούνται για να προσδιορίσουν την εμπειρία της ανατροφής και της ένταξης στην κοινωνία για επιμέρους τμήματα του πληθυσμού αυτού.

Αφετηρία για τις σκέψεις που εκτίθενται αποτελεί η μελέτη των νοταριακών πράξεων και των κοινοτικών καταστίχων από τη μαστιχοφόρα περιοχή της Χίου (μέσα 17ου - αρχές 18ου αι.) με στόχο να σκιαγραφήσει τις δυνατότητες ατομικής εξέλιξης των υποκειμένων στα πλαίσια της οικογενείας και της κοινότητας16. Είναι αναγκαίο λοιπόν να αναζητήσουμε το πως εμφανίζεται η νεότητα σε αυτά τα πλαίσια. Καταρχάς οι ηλικιακές κατηγορίες παρουσιάζονται στους καταλόγους της κοινότητας με την καταγραφή τους σε ξεχωριστές φορολογικές ομάδες: "τα πεδήα οπού ήνε του νόμου δηα χαράτζην", "τα μηκρά", "η μηκρή", "τα παληκάρια", "τα παληκάρια τα μεγάλα" κ,ο,κ,17

15. Για τον κύκλο ζωής βλ. Tamara Hareven, "The historical study of the life course", στον τόμο που εκδίδει η ίδια. Transitions: The Family and the Life Course in Historical Perspective, Νέα Υόρκη, Academic Press, 1978 και Jean Cuisener (εκδ.), The Family Life Cycle in European Societies, Paris 1977. Για την εφαρμογή του με έμφαση στις σχέσεις εντός της οικογενείας και στον έλεγχο της οικογενειακής περιουσίας, Karl Lutz Berliner, "The Stern Family and the Developmental Cycle of the Peasant Household: An Eighteenth-Century Austrian Example", American Historical Review 77 (1972) 398-418 και Michael Mitterauer και Reinhard Sieder, "The Reconstruction of the Family Life Course: Theoretical Problems and Empirical Results", στο Richard Wall, Peter Laslett και Jean Robin (επιμ.). Family Forms in Historic Europe, Cambridge, Cambridge University Press, 1983.

16. Η μελέτη αφορά μια σειρά κωδίκων από το Μόνιμο Τοπικό Ιστορικό Αρχείο Χίου (στο εξής ΜΤΙΑΧ) και τη ΒιΧιΚο με επίκεντρο τους κώδικες από τα χωριά Καλαμωτη, Αρμόλια και Πυργι που αναφέρονται στα χρόνια 1680-0. 1750. Ιδιαίτερα σημαντικοί είναι οι κώδικες ΜΤΙΑΧ 69-71 και ΒιΧιΚο 124 της Καλαμωτής γιατί συνδυάζουν σειρά νοταριακών εγγράφων με κοινοτικούς φορολογικούς καταλόγους για τα έτη 1696-1711.

17. ΜΤΙΑΧ 69, φ. 31r-v, i1iv-1i2r, 114r, 35v-36r, 58r-v, για λογαριασμούς της περιόδου 1703-1710.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/186.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Επίσης καταγράφονται οι καταβολές των φόρων που τους αναλογούν και πληρώνονται από τον πατέρα τους η τον κηδεμόνα τους. Στη θέση του κηδεμόνα περιέρχονται και όσοι προσλαμβάνουν υπηρέτες (κοπέλια) αναλαμβάνοντας να καλύψουν και τη φορολογική τους υποχρέωση18. Σπανιότερα αναφέρεται ηλικιακός προσδιορισμός στις νοταριακές πράξεις σε θέματα κληρονομικά και επιτροπείας ορφανών. Οι περισσότερες αναφορές σχετίζονται με ζητήματα διαχείρισης της περιουσίας και με την ανάληψη διαφόρων ευθυνών έναντι της κοινότητας κατά το σχήμα που γνωρίζουμε από τη νομική παράδοση: Ανευθυνότητα = παιδική ηλικία' περιορισμένη ευθύνη = αφηλικίωση· πλήρης νομική ευθύνη = ενηλικίωση19,

Μπορούμε λοιπόν να χαράξουμε μια αδρή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα πρόσωπα που εμφανίζονται αυτόνομα και στα άλλα που δικαιοπρακτούν υπό την επίβλεψη η με τη συμφωνία άλλων και μέσω άλλων. Χαρακτηριστικά εδώ είναι τα στοιχεία που προκύπτουν από τις συμβάσεις υπηρεσίας και μαθητείας. Πολλοί υπηρέτες δεν συνάπτουν οι ίδιοι τα συμβόλαια τους αλλά συμβάλλονται αντί για αυτούς οι μητέρες η οι πατέρες τους, όπως συμβαίνει και με τις συμβάσεις μαθητείας. Στην αντίθετη περίπτωση μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο υπηρέτης είναι ενήλικος και συμπράττει αυτοτελώς20.

Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουμε με τις πράξεις υιοθεσίας. Ο συμβατικός χαρακτήρας και η άμεση σύμπραξη του ψυχοπαιδιού τις απομακρύνει από τις συνηθισμένες εικόνες της συνωμοτικά κρυφής ένταξης ενός νηπίου στις σύγχρονες οικογένειες. Περισσότερο θυμίζουν ένα συμβόλαιο, την ανταπόδοση από τα δύο μέρη υπηρεσιών που διατηρούν τη χρονική προοπτική μιας σχέσης ζωής, Στην προοπτική ενός ολοκληρωμένου οικογενειακού κύκλου το ψυχοπαίδι

18. Για παράδειγμα ο Νικόλας Καζάδην αναλαμβάνει έναντι στον πατέρα του υπηρέτη του από την Άνδρο να καλύψει κατά το ήμισυ το φόρο που θ" του αναλογεί το 1713, Στέφανος Καββάδας, Οι κώδικες της Χίου, Χίος 1950, σ. 88, ενώ ο Μιχάλης Κατάκαλος αναλαμβάνει να δώσει το χαρατσοχάρτι στα χέρια του κοπελιού που συμβάλλεται μόνο του στα 1703, ΜτίΑΧ 71, φ. 33V.

19. Ένα καλό παράδειγμα προσφέρει η πράξη του 1703, ΜΤΙΑΧ 71, φ. 34v-35r, όπου ο παππούς της ανήλικης, όπως αναφέρεται, ορφανής αναλαμβάνει για μια εξαετία την επιτροπεία της και τη διαχείριση της περιουσίας της έως να μπορεί να παραλάβει "το πεδήν το έχην του". Χαρακτηριστική είναι και η διαφορά ανάμεσα στις δύο συμβάσεις υπηρεσίας της προηγούμενης σημείωσης.

20. Ο Peter Laslett, "Characteristics of the Western Family Considered over Time", Journal of Family History 2 (1977), και ο John Hajnal, Two Kinds of Preindustrial Household Formation System στο R. Wall κ.ά., Family Forms, ο.π., θεωρούν μια καθολική φάση υπηρεσίας κριτήριο για τη διάκριση του δυτικοευρωπαϊκού τύπου σχηματισμού του νοικοκυριού. Οι υπηρέτες των παραδειγμάτων δε φαίνεται να εντάσσονται με μια κανονικότητα σε αυτό το πρότυπο αλλά περισσότερο στις στρατηγικές επιβίωσης κάποιων τμημάτων του πληθυσμού.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/187.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αναλαμβάνει (να παίξει) το ρόλο του τέκνου που κληρονομεί τη γονική περιουσία και παρέχει φροντίδα και περίθαλψη τόσο στη ζωή όσο και μετά θάνατον στους γονείς του21.

Οι δυνατότητες και η ευθύνη ποικίλλουν από δικαιοπραξία σε δικαιοπραξία, δίνοντας μας μίαν ακόμα εικόνα κλιμάκωσης των ηλικιακών φάσεων ζωής. Τα παρεπόμενα της ένταξης σε μια ηλικιακή κατηγορία φωτίζουν μια άλλη πλευρά της πορείας της ζωής που αφορά στη διαδικασία κοινωνικής ένταξης. Αναφέρομαι στους διαφορετικούς σταθμούς στη ζωή των ατόμων, τους κοινωνικούς ρόλους που καλούνται να αναλάβουν και στην κοινωνική κατηγοριοποίηση των ατόμων ανάλογα με την ηλικιακή φάση νεότητας στην οποία μπορεί να καταταγούν.

Στο παράδειγμα της φορολογίας η ένταξη στη φορολογική ομάδα αντιστοιχεί σε μια μορφή κοινωνικής ένταξης και υποδηλώνει μια κοινωνική προοπτική. Τα υπόχρεα σε φόρο πρόσωπα βρίσκονται υπό την εξουσία η την ευθύνη κάποιου, ο οποίος εξυπηρετεί τη φορολογική υποχρέωση. Μερικά από αυτά θα εγκαταλείψουν το χωριό και θα εξαφανισθούν από τις καταγραφές με το τέλος της Θητείας τους ως κοπελιών (υπηρετών). Είναι χαρακτηριστικό ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα οι υπηρέτες προέρχονται από άλλα χωριά από αυτά στα οποία υπηρετούν. Προσδιορίζουν λοιπόν διαφορετικά πρότυπα εντοπισμού και κινητικότητας από τον υπόλοιπο πληθυσμό για ένα τμήμα, τουλάχιστον, των νέων22.

Κάποιοι θα αποσυρθούν από το προσκήνιο ως αναχωρητές η απόδημοι. Άλλοι θα παραμείνουν για να εξελιχθούν μέσα στα πλαίσια της κοινότητας, να διαδεχθούν τους πατεράδες τους ως αρχηγοί οικογενειών, να γίνουν πάροικοι, να αναλάβουν κοινοτικές υπηρεσίες η λειτουργίες. Η πορεία αυτή παρουσιάζεται εναργέστερα στις συμβάσεις υιοθεσίας, Σε αυτή την περίπτωση η προοπτική, η διαδοχή δηλαδή και η γηροκομία αποτελούν το τελικό αίτιο (raison d'etre) της σχέσης ψυχοπαιδιού και αναδόχου.

21. Για τη νομική πλευρά βλ. Γεώργιος Βαλάσσης, "Η υιοθεσία κατά το δίκαιο του μετά την Αλωσιν Ελληνισμού", Μνημόσυνον Περικλέους Βιζουκίδου, Επιστημονική Επετηρίς της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 8 (1960-63) 547 κ.ε. Ένα καλό παράδειγμα μιας πράξης υιοθεσίας στα 1748 δημοσιεύει από τα Αρμόλια ο Στέφανος Καββάδας, Λρμολούσικα, Αθήνα 1976, σ. 133-134. Για τα καθήκοντα του γιου κληρονόμου μέχρι, κατά και μετά θάνατον βλ. το παράδειγμα του 1722 από τα Αρμόλια, ο.π., σ. 53. Σε τριετή σύμβαση υπηρεσίας με τη μητέρα και τον αδελφό του Κωσταντή, που αναφέρεται ως "πολλά μηκρόν πεδήν", καταφεύγει στα 1705 ο Κώστας Μονομάχος μέχρι να βεβαιωθεί, "αν τερηάσουν εις τα χνότα" και προχωρήσει σε κανονική πράξη υιοθεσίας, ΜΤΙΑΧ 71, φ. 98v.

22. Το παράδειγμα του υπηρέτη από την Άνδρο της σημ. 18 είναι χαρακτηριστικό. Εντυπωσιακό πάντως είναι ότι κανένας υπηρέτης στην Καλαμωτή δεν προέρχεται από το ίδιο το χωριό.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/188.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μπορούμε λοιπόν να προσδιορίσουμε περισσότερα από ένα επίπεδα χρονικής εξέλιξης. Τα επίπεδα αυτά διαφοροποιούνται ανάλογα με τις παραμέτρους που προσδιορίζουν τα όρια, τα χαρακτηριστικά αλλά και την έκταση του πληθυσμού που καλύπτει η νεότητα ως διακριτή φάση της ζωής των ανθρώπων. Περισσότερο εμφανής και πρόδηλη είναι η διαφορά ανάμεσα στον απόλυτο προσδιορισμό της νεότητας με βάση την ηλικία και στον πρακτικά ασαφέστερο για μας καθορισμό με βάση την ανάληψη ρόλων στα πλαίσια της οικογενείας και την εμπλοκή στις κοινοτικές λειτουργίες23.

Μια δεύτερη διαφοροποίηση γίνεται αντιληπτή από όσα είπαμε παραπάνω για τις διαφορετικές τύχες των νέων ανάλογα με την κοινωνική θέση, την οικονομική κατάσταση, το φύλο και ακόμη τυχαία συμβάντα που ανατρέπουν την κανονικότητα μιας πορείας ζωής. Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για το ακορντεόν των χρονικών διαστημάτων που η νεότητα καλύπτει στη ζωή των ανθρώπων24.

Σε κάποιες περιπτώσεις, τα χαρακτηριστικά στοιχεία που προσδιορίζουν τη νεότητα ως κοινωνική κατηγορία παρατείνονται η επεκτείνονται πέρα από τα συνηθισμένα η προβλεπόμενα από το δίκαιο χρονικά όρια, Η παρατεταμένη θητεία των υπηρετών, η αδυναμία δημιουργίας αυτοτελούς νοικοκυριού η η αγαμία επιμηκύνουν τη φάση προς την πλήρη ένταξη στην κοινωνία των αποκατεστημένων ενηλίκων25. Αντίθετα η ορφάνια η η πρώιμη σύζευξη συντομεύουν την περίοδο της νεότητας με την ταχεία ανάληψη κυρίως φορολογικών υποχρεώσεων και κοινοτικών λειτουργιών.

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία της αρσενικής νεότητας, όταν αφορούν το γυναικείο φύλο δεν περιορίζονται σε μια περίοδο ανάμεσα στην παιδική ηλικία

23. Μια προσπάθεια συνδυασμού χρονολογικού και κοινωνικού προσδιορισμού επιχειρεί η Αγγελική Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία στην ύστερη βυζαντινή εποχή, μετάφραση Αγλαΐα Κάσδαγλη, Αθήνα 1987, σ. 351 κ.ε. Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πως αλλάζει το φορολογικό καθεστώς για το γιο και τον πατέρα στο παράδειγμα της σημ. 9, όταν θα νυμφευθεί ο πρώτος και ο δεύτερος θα απολαύσει μια πλήρη φορολογική απαλλαγή.

24. Τη σημασία της περιόδου από την παιδική ηλικία στην κεφαλή ενός νοικοκυριού τονίζει για την εξέλιξη της οικογενείας στην Ευρώπη ο Michael Andersen, "What is New about the Modern Family?", στο Michael Drake (εκδ.). Time, Family and Community. Perspectives on Family and Community History, Oxford 1994, σ. 67-90, ιδίως 81 κ.ε.

25. Στην Κεντρική Ευρώπη ανάλογες περιπτώσεις συνδέονται με το θέμα των αγροτικών υποστρωμάτων (Unterschichten), όπως παρουσιάζονται στο Michael Mitterauer, "Arbeitsteilung im ländlichen Raum", στου ίδιου, Familie und Arbeitsteilung, Βιέννη κ.α., Boehlau, 1992, σ. 15 κ.ε. Στα παραδείγματα μας είναι χαρακτηριστικό ότι και τα "παληκάρηα", αλλά και τα "πεδία" (ΜΤΙΑΧ 69, 35v-36r και 31r-v) ενοποιούνται φορολογικά με την, κατώτερη κοινωνικά σε σχέση με τους πάροικους, κατηγορία των "κουτσουφλών", φορολογικά ατελών μονάδων του χωριού.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/189.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και το γάμο, Η περιορισμένη ευθύνη, η δικαιοπραξία μέσω τρίτων και η αποχή από το κοινοτικό παιχνίδι δείχνουν ότι η θέση της γυναίκας είναι πολύ κοντά στην, υποδεέστερη, θέση του νέου. Η συμμετοχή γυναικών αυτεξούσιων σε δικαιοπραξίες και η συμπερίληψη, κυρίως χηρών, στους καταλόγους της κοινότητας αποτελούν δειλά βήματα προς τον εξωοικιακό χώρο που αντανακλούν ενδοοικογενειακές ανακατανομές ρόλων και δύναμης. Νεότητα, όπως και θηλυκότητα, ενδύονται ένα κοινωνικό δίπλα στο βιολογικό περιεχόμενο που διαμορφώνεται στη συνάντηση της πορείας των ανθρώπων στο οικογενειακό και το κοινωνικό πεδίο.

Μέχρι τώρα τα φαινόμενα που περιγράφουμε διατηρούν έντονο το χαρακτήρα της επανάληψης. Τα περισσότερα εντάσσονται σε μια ροή αναπαραγωγής των νοικοκυριών μέσα από την εξέλιξη του οικογενειακού κύκλου με τονισμένη τη σημασία της διαδοχής και της συγκρότησης με το γάμο αυτοτελών νοικοκυριών. Φαινόμενα καθημερινά και ανθρώπινα δείχνουν στο πέρασμα των αιώνων να μην έχουν μεταβληθεί. Πόσο όμως αυτό αντιστοιχεί στην πραγματικότητα που καταγράφεται; Η ίδια η τροχιά που διαγράφει μια οικογένεια συνδέεται με τις προσπάθειες, είτε του κράτους, είτε τοπικών θεσμών, όπως η κοινότητα, να κανονικοποιήσουν τη μεταβίβαση των αγαθών και την ανατροφοδότηση του κοινοτικού πληθυσμού με νέα μέλη. Στην περίπτωση της N. Χίου η προσπάθεια της κοινότητας αφορά στη διατήρηση σταθερού αριθμού φορολογικών εστιών δημιουργώντας τυπικά πλασματικά νοικοκυριά, που δεν αντιστοιχούν στην κοινωνική εξέλιξη 26.

Η διάσπαση των κλήρων και οι δημογραφικές περιπέτειες αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες ανισορροπίας του συστήματος. Σ' αυτήν την ανισορροπία το χρήμα και η δυνατότητα επέκτασης των πηγών πλούτου έξω από τα όρια της κοινότητας αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες σταθερότητας μέσα από μια διαδικασία συσσώρευσης πλούτου και γνώσης και ανάπτυξης των δυνατοτήτων διασύνδεσης. Εδώ είναι που διαφοροποιούνται οι τύχες των νέων και η κοινωνική τους εμπειρία. Καμιά εμπειρία νεότητας δεν μπορεί να ενταχθεί παρά μόνο αποσπασματικά σε κοινά επαναλαμβανόμενα πρότυπα.

Η ένταξη των νέων στην εξέλιξη μιας οικογενειακής γραμμής διαδοχής μπορεί να ανατρέπει την καθολικότητα και την κυκλική διάσταση της επανάληψης που χαρακτηρίζει την εμπειρία της νεότητας, Ο συσσωρευμένος πλούτος, η κοινωνική θέση της οικογένειας, τα δίκτυα των συνεργασιών που αναπτύσσονται κληροδοτούνται στους γόνους που ζουν μια διαφορετική νεότητα

26. Ο προβληματισμός μας εδώ συναντά τα βασικά ζητήματα που Θέτει ο Σπύρος Ασδραχάς, "Νησιωτικές κοινότητες: οι φορολογικές λειτουργίες (Ι)", Τα Ιστορικά 5, τχ. 8 (1988) 3-36, με τη φιλοδοξία να φωτίσει περισσότερο τα σκοτεινά σημεία των φορολογικών καταστιχώσεων.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/190.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

από τους συνομηλίκους τους, που καλούνται να εγκαταλείψουν την πατρογονική τους εστία, να εργαστούν στο μεροκάματο, η και να αναλάβουν την κάλυψη των φορολογικών υποχρεώσεων27. Το χρήμα και το σωρευμένο κεφάλαιο από την άλλη απορροφούν τους κραδασμούς από τις ατυχίες της ζωής, όπως η ορφάνια η η χηρεία εξομαλύνονται στους κύκλους ζωής των ευπορότερων.

Η ένταξη στην κοινότητα διαφοροποιεί την εμπειρία της νεότητας όχι μόνο λόγω των ατομικών περιπετειών αλλά και της ίδιας της εξέλιξης της οργάνωσης της κοινότητας. Με τη σταδιακή κρυστάλλωση κοινοτικών ιεραρχιών το εσωτερικό των κοινοτήτων μεταλλάσσεται. Μεταβάλλεται προς πιο αυστηρά οργανωτικά πρότυπα σε περιόδους κρίσης, επιστρέφει στη χαλαρότητα σε περιόδους ευημερίας κ.ο,κ. Μεταβάλλεται λοιπόν και ο χαρακτήρας και το νόημα της φάσης της νεότητας ως μιας ενδιάμεσης κατηγορίας περιορισμένης εμπλοκής και ευθυνών28. Θα λέγαμε ότι η νεότητα είναι μια βολική φάση ζωής που μπορεί να προσαρμοσθεί στις ανάγκες των περιστάσεων.

Είναι ανάγκη λοιπόν να ανασκευάσουμε την οπτική μας για το χρόνο. Η δεξίωση της έννοιας της "διάρκειας" του Braudel (που έχει την αφετηρία της στις αντιλήψεις του Bergson για το βιωμένο χρόνο) αποτέλεσε μια ανανεωτική πνοή αλλά και μια παράταση ζωής για την ιστορία των μεγάλων πεδίων. Είδαμε ότι μια χρονική διάσταση δεν είναι αρκετή. Η ιστορία είναι μια συνάντηση από πολλές διάρκειες και γι' αυτό το timing, η ιδιοχρονία (Eigenzeit), οι καμπές είναι το κρίσιμο για τον ιστορικό. Τα νήματα του χρόνου συνδέουν το μεμονωμένο γεγονός με διαδρομές από το βάθος του παρελθόντος στην προοπτική του μέλλοντος. Γι' αυτό η μελέτη της νεότητας πρέπει να διατρέχει, πολλά επίπεδα χρόνων και να καλύπτει από τα μακρόβια πρότυπα καταγραφής και εννοιολόγησης της νεότητας μέχρι τις μικρές περιπέτειες της στις μέρες της κρίσης. Στα πλαίσια της κοινότητας η μικροϊστορική επιλογή για τη μελέτη των ατομικών περιπτώσεων στα ιστορικά τους πλαίσια και η χρήση των εννοιών της πορείας της ζωής, της προοπτικής στο χρόνο και των προσδοκιών ως διαφοροποιητικών παραγόντων για την εμπειρία της νεότητας, μπορεί να προσφέρει καινούρια στοιχεία και ιδέες.

27. Εντυπωσιάζει η επιμέλεια του νοταρίου της Καλαμωτής να καταγράφει στα 1706 και 1707 "όσους αργάτες μου πιάνουν του [...] τα πεδιά" σε αντιστάθμισμα κάποιων οφειλών σε χρήμα, στο οποίο μπορεί να μεταφρασθεί η μονάδα εργασίας που χρησιμοποιεί ανά ημέρα (MTIAX 69,107r).

28. Δεν διαψεύδεται όμως η άποψη του John Gillis, Youth and History, ο.π., σ. 9, 21, για τη νεότητα ως μια μακρά διαδικασία ημιεξάρτησης από φυσικούς γονείς, civil parents, και πνευματικούς (spiritual) γονείς, στους οποίους περιλαμβάνονται οι οικονομικοί "πατέρες" (μάστορες κλπ.).

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/191.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΟΙ ΔΙΑΡΚΕΙΕΣ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ - ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΝΝΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

Τα κείμενα της περιόδου της οθωμανικής κατάκτησης που άμεσα η έμμεσα μνημονεύουν την παιδική ηλικία, μπορούν να διακριθούν, με βάση τις λογικές σύνταξης τους, σε τρεις ενότητες. Μία πρώτη προφανή κατηγορία αποτελούν τα κανονιστικά-κατασταλτικά κείμενα που απευθύνονται κυρίως στους γονείς και σπανιότερα στα παιδιά, ιδίως στα αγόρια και τα κορίτσια της εφηβικής ηλικίας. Η θέση και η εικόνα του παιδιού καθορίζονται, λοιπόν, αρχικά από το σύστημα αξιών του εκκλησιαστικού λόγου και του κηρύγματος, ενώ από τον 18Ο αιώνα και μετά, και από τους αστικούς οδηγούς κοινωνικής συμπεριφοράς, τις χρηστοήθειες, των οποίων η ανθοφορία θα κρατήσει όλον τον 19ο αιώνα1. Η δεύτερη κατηγορία συμπεριλαμβάνει το σώμα των τεκμηρίων στα οποία η παιδική ηλικία καταγράφεται και κωδικοποιείται ως Ιδιαίτερη κατηγορία, για λόγους διοικητικής και εκκλησιαστικής οργάνωσης και ελέγχου (στις πράξεις βαπτίσεων, λόγου χάριν, η στις πράξεις υιοθεσίας). Μια τρίτη ομάδα, τέλος, αποτελούν τα έντυπα πού, συνήθως σε ένα προοιμιακό η επί μέρους κεφάλαιο, σκιαγραφούν το πρόσωπο του παιδιού σε σχέση (φανερή η λανθάνουσα) με τον γνωσιολογικό και ψυχολογικό κόσμο παρατήρησης του ενήλικου αφηγητή, όπως συμβαίνει στα αυτοβιογραφικά έργα και την ταξιδιωτική φιλολογία.

Στις τρεις αυτές ενότητες λόγων, οι οποίες αποτελούν προϊόντα του λόγιου γραπτού πολιτισμού (με μόνη εξαίρεση, μερικές φορές, το κήρυγμα και ορισμένες διοικητικές πράξεις, στις οποίες ο προφορικός λόγος διεισδύει, στον λόγιο, γραπτό, και όπου μέσα από τα συλλογικά στερεότυπα αναδύονται οι υποκειμενικότητες), η αποκωδικοποίηση του λαϊκού στοιχείου γίνεται, δύσκολα, σχεδόν ψηλαφιστά.

Η χρήση του λαογραφικού υλικού θεωρείται ότι συμπληρώνει ορισμένες

1. Βλ. Έμη Βαϊκούση, "Χρηστοήθειες και διαμόρφωση της συμπεριφοράς των νέων στην ελληνική κοινωνία (18ος-19ος αι.)", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1-5 'Οκτωβρίου 1984, τ. Α', Αθήνα 1986, σ. 287-288.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/192.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

από τις σιωπές (και αποσιωπήσεις) της ιστορικής μαρτυρίας. Η ελληνική Λαογραφία από τα πρώτα της βήματα ασχολήθηκε και συγκέντρωσε έναν σημαντικό αριθμό καταγραφών, χρησιμοποιώντας ως πεδίο προνομιακής παρατήρησης τις συμπεριφορές γύρω από την αναπαραγωγή, τη γέννηση και τα υπόλοιπα βιολογικά(-κοινωνικά) γεγονότα του πρώτου χρόνου από τη ζωή του παιδιού στις παραδοσιακές κοινωνίες, Η αφετηρία, ωστόσο, της ενασχόλησης της Λαογραφίας με ορισμένες θεματικές που αφορούν τη βρεφική-παιδική ηλικία, εντάσσεται στον γενικότερο "αρχαιολογικό" προσανατολισμό της ελληνικής Λαογραφίας των αρχών του 20ού αιώνα, αλλά και μεταγενέστερα - σχεδόν μέχρι σήμερα2. Το γεγονός της γέννησης, λόγου χάριν, θεωρείται ότι αποτυπώνει τα κατάλοιπα (με τους όρους της εποχής "τα επιβιώματα") των αρχαίων αντιλήψεων, θρησκευτικών και μαγικών: "διότι ακριβής εξέτασις καταδεικνύει τινάς μεν των τρόπων τούτων ως περιλείμματα αρχαίων θρησκευτικών νομίμων, άλλους δε ως απόρροιαν εκλειπουσών θρησκευτικών δοξασιών και άλλους ως παρεφθαρμένας εκ παρανοήσεως και δυσεξηγήτους μαγικάς πράξεις, εις ας αποδίδεται υπερφυσική δύναμις"3.

Η θεματική του κύκλου της παιδικότητας στη Λαογραφία αναφέρεται άμεσα στη μητέρα και το βρέφος για την περίοδο μέχρι το σαράντισμα και, αρκετά συχνά, επεκτείνεται στις τελετουργίες ένταξης του βρέφους στο πλαίσιο της κοινότητας (στη βάπτιση, τα πρώτα γενέθλια η την ενδεχόμενη υιοθεσία). Οι διάρκειες της γέννησης ανάγονται στην αρχαιότητα, τα βυζαντινά χρόνια και την περίοδο της τουρκοκρατίας, η όποια θίγεται περιστασιακά, μέσα από τη χρήση ορισμένων ταξιδιωτικών κειμένων4.

Η κατασκευή ενός ενιαίου (εθνικού) χρόνου στη Λαογραφία της γέννησης, μέσα από τη γεωγραφία των παραλλαγών ως προς τις διάφορες τελετουργίες, είχε ως επακόλουθο τον πολλαπλασιασμό των καταγραφών που αφορούν τη

2. Βλ. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, "Πηγές για το λαϊκό πολιτισμό της Τουρκοκρατίας", Λαογραφικά μελετήματα Π, Επιμέλεια Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, Κυρ. Ντελόπουλος, Μαρία Καιρη, Αθήνα, Πορεία, 1993, σ. 127· Ch. Stewart, "Ηγεμονισμός η ορθολογισμός; Η θέση του υπερφυσικού στη σύγχρονη Ελλάδα" στο Ευθ. Παπαταξιάρχης - Θ. Παραδέλλης (έπιμ.), Ανθρωπολογία και παρελθόν. Συμβολές στην κοινωνική ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Αθήνα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1993, σ. 158-166.

3. Ν. Γ. Πολίτης, α'Ωκυτόκια", Λαογραφικά Συμμεικτα, τ. Β', Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών - Δημοσιεύματα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας αρ. 13, 21975, σ. 341 (HSai).

4. Κύριοι εκπρόσωποι είναι οι Ν. Γ. Πολίτης, "Ώκυτόκια", 8.π., σ. 341-383· ο ϊδιος, "Τα κατά την γέννησιν". Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Γ', Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών - Δημοσιεύματα Λαογραφικού Αρχείου αρ. 6, 1931, σ. 206-221· Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Δ', Αθήνα 1951, σ. 9-69· Γ. Κ. Σπυριδάκης, "Τα κατά την γέννησιν, την βάπτισιν και τον γάμον έθιμα των Βυζαντινών έκ των αγιολογικών πηγών", Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου 7 (1952) 102-147.

Σελ. 192
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 173
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΤΙΣ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 

    ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΠΑΠΑΔΙΑ-ΛΑΛΑ

    Οι ιστορικές κατηγορίες "παιδί" και "διοίκηση" στην τυπική μορφή τους εμφανίζονται ασύγχρονες. Χωρίς να λείπουν περιπτώσεις που παιδιά διατέλεσαν επικεφαλής πολιτικών οργανισμών, κυρίως στο πλαίσιο του θεσμού της κληρονομικής διαδοχής1, η άσκηση εξουσίας, και μάλιστα αιρετής, σπανίως υπήρξε συμβατή προς την παιδική ηλικία. Ειδικότερα στη Βενετία, η επί αιώνες αναλλοίωτη δομή του βενετικού πολιτεύματος, με τα ισόβια η βραχυχρόνια, αλλά πάντοτε αιρετά και μή κληρονομητά αξιώματα, απέκλειε εκ των πραγμάτων τη διείσδυση στους διοικητικούς μηχανισμούς ατόμων έξω από αυστηρά προκαθορισμένα κατώτερα όρια ηλικίας2. Πρόκειται για πάγια αρχή, που απαρέγκλιτα εφαρμόσθηκε σε όλο το φάσμα της διοικητικής ιεραρχίας στη μητροπολιτική περιφέρεια και αυτούσια μεταφυτεύθηκε στο βενετικό αποικιακό κράτος στην Ανατολή,

    Κάτω από τους ορούς αυτούς το θέμα "παιδί"3 και "διοίκηση"4 στο βενετοκρατούμενο

    1. Βλ. Jacques Le Goff, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης" (Μετάφραση: Ν. Μαυροκορδόπουλος, Β. Πάτσιου, Ρ. Μπενβενίστε και Π. Πολέμη), Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Πρακτικά τον Διεθνούς Συμποσίου, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, τ. A', Αθήνα 1986, σ. 227-248.

    2. Γιά το βενετικό πολιτικό σύστημα και ειδικότερα τη βενετική πολιτική θεωρία, καθώς και την επίδρασή τους στον ευρωπαϊκό χώρο, βλ., ενδεικτικά, Myron Gilmore, "Myth and reality in Venetian political theory", Renaissance Venice, edited by J. R. Hale, Λονδίνο 1973, σ. 431-444, και William Bouwsma, "Venice and the political education of Europe", στο ιδιο, σ. 445-466.

    3. Γιά την παιδική ηλικία βλ. Φιλίπ Αριές, Αιώνες παιδικής ηλικίας, Αθήνα 1990 (μετάφραση με ορισμένες συντομεύσεις από τα γαλλικά της Γιούλης Αναστοπούλου του πρωτοτύπου: Philippe Ariès, L'enfant et la vie familiale sous I'Ancient Regime, Παρίσι 21973), Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π. Ειδικότερα για τη θέση του παιδιού στο χώρο της ελληνοβενετικής Ανατολής βλ. Χρύσα A. Μαλτέζου, "Το παιδί στην κοινωνία της βενετοκρατούμενης Κρήτης", Κρητικά Χρονικά 27 (1987) 214-227.

    4. Για το διοικητικό σύστημα στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές βλ. συνθετικά, Αγγελική Πανοπούλου, "Οι Βενετοί και η ελληνική πραγματικότητα. Διοικητική,