Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 181-200 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/181.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ (ΧΙΟΣ 17ος-18ος αι.)

ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΡΛΑΣ

Η διαδικασία οργάνωσης της κοινωνίας με βάση τον ενιαίο γραμμικό χρόνο1 μας κληροδότησε την ανάγκη του προσδιορισμού της νεότητας σε σχέση με τη συσσώρευση ετήσιων κύκλων στην πλάτη μιας πληθυσμιακής ομάδας που δημογραφικά θα μπορούσε να αποτελεί μία η περισσότερες κοόρτει,ς2, Η καθολική εκπαίδευση, η γραφειοκρατική οργάνωση, η στρατιωτική θητεία ορίζουν για τους νέους τα πλαίσια αναγνώρισης μιας σειράς κοινών εμπειριών τα οποία δίνουν τη θέση τους σε πρότυπα κατανάλωσης, οργανωσιακά μοντέλα αστικών (προσκοπικών) η ριζοσπαστικών (κομμουνιστικών) ομάδων, μουσικά ρεύματα 3.

1. Norbert Elias, On Time. An Essay (1987), Oxford, Basil Blackwell, 1992. Β. Adam, Time and Social Theory, Cambridge, Polity Press, 1990. Ιωάννα Καυτατζόγλου, Ο κύκλος και η γραμμή. Όψεις τον κοινωνικού χρόνου, Αθήνα, Εξάντας, 1995.

2. Η ανακοίνωση οφείλει πολλά στο έργο του Michael Mitterauer και της Tamara Hareven, όπως επίσης στις εργασίες που έχουν δημοσιευθεί στη σειρά του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, ιδιαίτερα τα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, Α-B, Αθήνα 1986. Για τους ορισμούς της νεότητας και τα χρονικά όριά της βλ. Michael Mitterauer, Sozialgeschichte der Jugend, Φρανκφούρτη/Μάιν, Suhrkamp, 1986, ιδιαίτερα τα κεφάλαια Ι και IL Για τη χρήση όρων όπως οι κοόρτεις βλ. Hareven Tamara, "Cycles, Courses and Cohorts: Reflections on Theoretical and Methodological Approaches to the Historical Study of the Family Development", Journal of Social History 12.1 (1978) 97-109 και Louis Henry, Population. Analysis and Models, Λονδίνο 1976. Για τη χρήση της κοόρτης ως κατηγορίας ανάλυσης για τη μελέτη ενός ελληνικού πληθυσμού στην πορεία του χρόνου βλ. Ματούλα Τομαρά Σιδέρη - Νίκος Σιδέρης, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Αθήνα, ΙΑΕΝ αρ. 4,1986.

3. Για την εξέλιξη της νεότητας ως έννοιας και ως κοινωνικής ομάδας στην νεότερη Ευρώπη βλ. John Gillis, Youth and History. Tradition and Change in European Age Relations 1770-Present, London-New York, Academic Press, 1974. Για τη σύνδεση στη σύγχρονη εποχή της έννοιας της νεότητας με την έννοια της γενιάς βλ. Mitterauer, ο.π., σ. 247 κ.ε. Για έναν ορισμό της γενιάς βλ. Gert Dressel - Günter Müller, "Nachwort. Neun Lebensbilder-Eine Generation?", στο Gert Dressel - Günter Müller (εκδ.), Geboren 1916. Neun Lebensbilder - Eine Generation, Βιέννη-Κολωνία-Βαϊμάρη, Boehlau Verlag, 1996 (σειρά Damit es nicht verlorengeht... 38), σ. 372 κ.ε. Ένα καλό παράδειγμα

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/182.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πίσω από τις επιμέρους διαφορές μπορούμε να διακρίνουμε μια κοινή συνιστώσα. Η νεότητα δεν ορίζεται παρά μόνο συγκυριακά και επιφανειακά καθεαυτήν (an sich). Περισσότερο ορίζεται σε σχέση με μια ειδική θέση απέναντι στις άλλες ηλικιακές κατηγορίες που διατηρούν τα δικά τους βιολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά,

Η αναγνώριση κοινών χαρακτηριστικών σε ομάδες με κοντινή χρονολογία γέννησης μπορεί να παρατηρηθεί σε πολλές ιστορικές εποχές. Οι άνθρωποι επιχειρούν να κανονικοποιήσουν τα χρονικά όρια κάθε ηλικίας (στην αρχική σημασία του όρου = ηλικιακή φάση) και να αποδώσουν σε κάθε μια από αυτές ψυχικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που πρέπει να αναμένονται για κάθε μέλος της αντίστοιχης ομάδας. Σωματικά χαρακτηριστικά, όπως η τριχοφυία, η μυοσκελετική ανάπτυξη κ.ά., αποτελούν ενδείξεις για την κατάταξη σε ηλικιακές κλάσεις, προτού μια αυστηρή γραφειοκρατική καταγραφή να μπορέσει να οριοθετήσει τις ηλικιακές ομάδες με βάση την απόλυτη χρονολογική αρίθμηση4.

Στην υστεροβυζαντινή και την οθωμανική περίοδο για τους ελληνικούς πληθυσμούς μπορούμε να αποδώσουμε την έλλειψη γραφειοκρατικά οργανωμένων στοιχείων σε ατυχή σύμπτωση και όχι στην αδιαφορία των αντίστοιχων κοινωνιών για τον προσδιορισμό ηλικιακών ομάδων. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ολόκληρο το φάσμα των κοινωνικών και τοπικών υποομάδων είχε γνώση των στοιχείων που ανακαλύπτει η έρευνα σήμερα, Στην καμπή όμως από το 17ο στο 18ο αιώνα οι πληθυσμοί με μια γραπτή -ελληνική κυρίως- κουλτούρα διαθέτουν τη δυνατότητα μιας σχηματικής αναπαράστασης της ακολουθίας των ανθρωπίνων ηλικιών με σαφή χρονικά όρια, που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για την καταγραφή και τη γραφειοκρατική διαχείριση στοιχείων για δημοσιονομικούς και διοικητικούς σκοπούς.

Τα νομικά κείμενα της μεταβυζαντινής περιόδου παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί αποτυπώνουν και διαμορφώνουν συγχρόνως μια αντίληψη για

συνεξέτασης των ιδεών για μια ηλικιακή ομάδα και της ιστορικής της πορείας είναι το βιβλίο του Hugh Cunningham, Children and Childhood in Western Society since 1500, London & New York, Longman, 1995.

4. Ένα παράδειγμα ηλικιακής κλίμακας από την αρχαιότητα από τον J. Fr. Boissonade (εκδ.), "Περί των Ηλικιών του Ανθρώπου", στο Anecdota Graeca e codicibus Regiis, II, Hildesheim, Georg Olms Verlagsbuchhandlung, 1982, σ. 454-457. Για το Βυζάντιο βλ. Αντωνία Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες στη βυζαντινή κοινωνία. Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι.), Αθήνα, IAEN αρ. 30, 1997, όπου περιλαμβάνεται η προγενέστερη βιβλιογραφία. Η αποφασιστική τομή είναι η κανονική απογραφή του πληθυσμού με στατιστικές μεθόδους. Για το ξεκίνημα της Στατιστικής στην Ελλάδα βλ. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός του έτους 1861, Προλεγόμενα - επιμέλεια ανατύπωσης Γιάννης Μπαφούνης, Αθήνα, ΕΜΝΕ, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1991, σ. 9-27, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/183.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τα όρια και τα χαρακτηριστικά των ηλικιακών φάσεων. Ας στρέψουμε την προσοχή μας στις διάφορες εκδοχές της Εξαβίβλου, νομικής συναγωγής αρκετά διαδεδομένης κατά την Τουρκοκρατία και, σε ελληνικά συμπιλήματα που επεξηγούν το οθωμανικό [κληρονομικό] δίκαιο, όπως αυτό που δημοσίευσε ο Γκίνης5. Οι αναφορές στην παιδική και νεανική ηλικία αφορούν σε τρία ζητήματα κυρίως. Πρώτον στο ζήτημα της νομικής ευθύνης και της ικανότητας προς δικαιοπραξία, σημαντικό για μια κουλτούρα που διαφυλάττει κεντρική θέση στους νοταρίους και στην πράξη της καταγραφής των ιδιωτικών συμφωνιών6. Η συνηθισμένη διάκριση σε ανευθυνότητα, περιορισμένη και πλήρη ευθύνη και ικανότητα προς δικαιοπραξία αντιστοιχεί στις τρεις ηλικιακές φάσεις, ανήλικος, αφήλικος και ενήλικος που για τους άρρενες κλιμακώνονται από τα 6 η 7 στα 14 και τα 25 έτη7. Στα νοταριακά έγγραφα της περιόδου που μας ενδιαφέρει παραμένει αδιευκρίνιστο εάν η χειραφέτηση των νέων επικυρώνεται, από μια ειδική δικαιοπραξία. Μεταγενέστερα έγγραφα μαρτυρούν την ισχύ της πατρικής εξουσίας και ευθύνης αντί των υιών σε ποινικά ζητήματα8. Στην καμπή από το 17ο στο 18ο αιώνα συναντούμε τη μεταβίβαση των δημοσιονομικών υποχρεώσεων από πατέρα σε γιο σε ειδική συμφωνία με την κοινότητα9.

Δεύτερον οι αναφορές αφορούν στο ζήτημα των ηλικιών του γάμου, την ελάχιστη απαιτούμενη ηλικία για μια νόμιμη σύζευξη η αρραβώνα. Είναι σημαντικό ότι η ηλικία του γάμου αναφέρεται για τους άρρενες και τα Θήλεα με

5. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Πρόχειρον νόμων η Εξάβιβλος, επιμέλεια Κωνσταντίνος Γ. Πιτσάκης, Αθήνα 1971, όπου ο επιμελητής παρουσιάζει τη διαδρομή του έργου ως τη σύγχρονη εποχή. Μια εναργή εικόνα των δικαιϊκών πηγών μας παρέχει ο Δημήτριος Γκίνης, Περίγραμμα ιστορίας τον μεταβυζαντινού δίκαιον, Αθήνα 1966. Βλ. και του ίδιου, "Ανέκδοτον εγχειρίδιον περί της αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής κατά το οθωμανικόν δίκαιον", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπονδών 27 (1957) 272-291. Είναι δύσκολο να αποδώσουμε στην Εξάβιβλο μια καθολική ισχύ για τα χρόνια της "Τουρκοκρατίας" παραβλέποντας άλλες νομικές συναγωγές, όπως η Βακτηρία αρχιερέων η η Νομική συναγωγή του Δοσιθέου. Μπορούμε όμως να υποθέσουμε βάσιμα την κυριαρχία που υπαινίσσονται οι απλουστευμένες εκδόσεις της Εξαβίβλου από τον 18ο αιώνα, όπως του Σπανού το 1744. Είναι προφανές ότι ασφαλέστερες μαρτυρίες αποτελούν για τις κατά τόπους παραλλαγές οι τοπικές συναγωγές εθίμων, όπου και όταν εμφανίζονται, οι διατάξεις της Εκκλησίας και οι ad hoc ρυθμίσεις σε ζητήματα που ανέκυπταν.

6. Για τα νοταριακά έγγραφα στον αιγαιακό χώρο και την σημαντικότητα τους ως πηγών για την κοινωνική ιστορία σημαντική συμβολή αποτελεί το άρθρο της Εύας Καλπουρτζή, "Στα μονοπάτια των πηγών: προτάσεις για την ανάγνωση του νοταριακού υλικού των Κυκλάδων", Εθνολογία 4 (1995) 5-29.

7. Βλ. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, ο.π., σ. 69 κ.ε.

8. Στέφανος Καββάδας, Θυμιανούσικα έγγραφα, Χίος 1956, σ. 66-67.

9. Στις 29 Ιουλίου του 1701 ο Μιχάλης Μουνεζάκης μεταβιβάζει στο γιο του Στεφανή όλα τα τέλη που οφείλει να πληρώνει στην κοινότητα διατηρώντας την υποχρέωση της συμμετοχής σε "κανέναν αναπάντεχον βάρος από τον βασηληά", στον κώδικα 124, φ. 137r-v της Βιβλιοθήκης Χίου "Ο Κοραής" (στο εξής ΒιΧιΚο).

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/184.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μια μικρή απόκλιση αφού για τις δεύτερες η δυνατότητα σύζευξης ξεκινά στα 12 ενώ για τους πρώτους στα 14 έτη10.

Τρίτο έρχεται το ζήτημα της διαδοχής και της διάθεσης, της διαδικασίας δηλαδή μεταβίβασης των αγαθών και των ευθυνών διαχείρισης τους από γενιά σε γενιά. Η ηλικιακή κατηγοριοποίηση ακολουθεί και. εδώ τις τομές που ήδη αναφέραμε, με μια κλιμάκωση από τη δυνατότητα αποδοχής και διάθεσης περιουσίας στο αναπότρεπτο της αποδοχής της πατρικής κληρονομιάς από τα 12 στα 25 έτη για τους άνδρες11. Είναι σημαντικό ότι οι ηλικιακές κατηγορίες αναγνωρίζονται με τομές που σχετίζονται με τους βασικούς σταθμούς για τη δημιουργία ενός αυτόνομου νοικοκυριού άρα και την καταγραφή του από τις Αρχές και την παρουσία του ατόμου στο δημόσιο χώρο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ανάλογη ταξινόμηση των ηλικιακών ομάδων παρουσιάζεται στις καταστιχώσεις και τις απογραφές της οθωμανικής και της βενετικής διοίκησης. Στην Πελοπόννησο για παράδειγμα διακρίνουμε στις βενετικές απογραφές της περιόδου 1683-1715 μια τομή στα 16 χρόνια και τα 30 και για τα δύο φύλα12, ενώ, έναν αιώνα μετά, σε μια αντίστοιχη για την Πρέβεζα στα 1780 ως ενήλικες καταγράφονται οι άρρενες άνω των 14 ετών13. Γύρω στα 6 με 7 και στα 15 έτη τοποθετούνται οι τομές που απαντούν αντίστοιχα και στις οθωμανικές καταγραφές, όπου λόγω της δημοσιονομικής τους λειτουργίας η δημιουργία αυτόνομου νοικοκυριού αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη συμπερίληψη κάποιου στους καταλόγους14.

10. Για τη νόμιμη ηλικία σύζευξης στο Βυζάντιο βλ. Αντωνία Κιουσοπούλου, Ο θεσμός της οικογενείας στην Ήπειρο κατά τον 13ο αιώνα, Αθήνα, Αντ. Ν. Σάκκουλας, 1990, σ. 27 κ.ε. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα όρια με βάση το δίκαιο παραμένουν τα ίδια κατά την Τουρκοκρατία.

11. Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, ο.π., σ. 277 και 298.

12. Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος18ος αιώνας, Αθηνά 1985, σ. 202-203 και Παράρτημα III, "Απογραφή Grimani (1700)", σ. 231 κ.ε.

13. Κώστας Κόμης, "Η διαδικασία δημογραφικής ανάπτυξης μιας μικρής πόλης: Επτανήσιοι και άλλοι έποικοι στην Πρέβεζα (18ος αι.)", στο Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Πρακτικά Δ' Συνεδρίου Επτανησιακού Πολιτισμού (Λευκάδα, 8-12 Σεπτεμβρίου 1993). Από την τοπική ιστορία στη συνολική: το παράδειγμα της Λευκάδας, 15ος-19ος αι., Αθήνα 1996, σ. 257-299, 265. Επίσης ένα παράδειγμα από τη Λευκάδα στον ίδιο τόμο, Σεβαστή Λάζαρη, "Δημογραφικές πληροφορίες για τη Λευκάδα (1760,1788, 1824)", σ. 211-255, στις σελίδες 230-234 με στοιχεία για την κατανομή κατά φύλο και ηλικία αλλά με μια λανθασμένη χρήση του όρου "γενιά".

14. Σχετικά με τις οθωμανικές πηγές βλ. Ceza David, "The age of unmarried male children in the Tahrir-Defters (Notes on the Coefficient)", Ada Orientalia Academiae Scientiarium Hungaricae 31/3 (1977) 347-357, Eugenie Elifoglu, "Ottoman defters containing ages of children: a new source for demographic research", Arehivum Ottomanicum 9(1984)321-328.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/185.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μπορούμε λοιπόν συνοψίζοντας να παρατηρήσουμε ότι, τόσο στην αντίληψη για τα όρια των ηλικιών, όσο και στα πρότυπα της καταγραφής τους, ό,τι θα μπορούσε να ταυτισθεί με τη νεότητα παρουσιάζεται αρκετά ασαφές, αλλά εξαρτημένο από δύο βασικές παραμέτρους. Πρώτον, από τη συμπλήρωση ορισμένων ετησίων κύκλων από τη γέννηση ενός ανθρώπου. Δεύτερον από την εξέλιξη του στον κύκλο της ζωής, σε σχέση με τους ρόλους που αναλαμβάνει στα πλαίσια της οικογενείας και με τη δυνατότητα αυτόνομης παρουσίας του στον εξωοικιακό χώρο δράσης και σε ό,τι αφορά στη Διοίκηση15.

Στις πηγές που αφορούν στο τοπικό επίπεδο εξετάζουμε με ποιον τρόπο παρουσιάζονται οι ηλικιακές κατηγορίες και ποιο τμήμα της κοινωνικής τους εμπειρίας καταγράφεται. Το σημαντικότερο ζήτημα σε αυτή τη διερεύνηση αφορά το κατά πόσο κατηγορίες όπως η νεότητα αναφέρονται ενιαία στο σύνολο ενός πληθυσμού η πρέπει διαφορετικές κατηγορίες να χρησιμοποιούνται για να προσδιορίσουν την εμπειρία της ανατροφής και της ένταξης στην κοινωνία για επιμέρους τμήματα του πληθυσμού αυτού.

Αφετηρία για τις σκέψεις που εκτίθενται αποτελεί η μελέτη των νοταριακών πράξεων και των κοινοτικών καταστίχων από τη μαστιχοφόρα περιοχή της Χίου (μέσα 17ου - αρχές 18ου αι.) με στόχο να σκιαγραφήσει τις δυνατότητες ατομικής εξέλιξης των υποκειμένων στα πλαίσια της οικογενείας και της κοινότητας16. Είναι αναγκαίο λοιπόν να αναζητήσουμε το πως εμφανίζεται η νεότητα σε αυτά τα πλαίσια. Καταρχάς οι ηλικιακές κατηγορίες παρουσιάζονται στους καταλόγους της κοινότητας με την καταγραφή τους σε ξεχωριστές φορολογικές ομάδες: "τα πεδήα οπού ήνε του νόμου δηα χαράτζην", "τα μηκρά", "η μηκρή", "τα παληκάρια", "τα παληκάρια τα μεγάλα" κ,ο,κ,17

15. Για τον κύκλο ζωής βλ. Tamara Hareven, "The historical study of the life course", στον τόμο που εκδίδει η ίδια. Transitions: The Family and the Life Course in Historical Perspective, Νέα Υόρκη, Academic Press, 1978 και Jean Cuisener (εκδ.), The Family Life Cycle in European Societies, Paris 1977. Για την εφαρμογή του με έμφαση στις σχέσεις εντός της οικογενείας και στον έλεγχο της οικογενειακής περιουσίας, Karl Lutz Berliner, "The Stern Family and the Developmental Cycle of the Peasant Household: An Eighteenth-Century Austrian Example", American Historical Review 77 (1972) 398-418 και Michael Mitterauer και Reinhard Sieder, "The Reconstruction of the Family Life Course: Theoretical Problems and Empirical Results", στο Richard Wall, Peter Laslett και Jean Robin (επιμ.). Family Forms in Historic Europe, Cambridge, Cambridge University Press, 1983.

16. Η μελέτη αφορά μια σειρά κωδίκων από το Μόνιμο Τοπικό Ιστορικό Αρχείο Χίου (στο εξής ΜΤΙΑΧ) και τη ΒιΧιΚο με επίκεντρο τους κώδικες από τα χωριά Καλαμωτη, Αρμόλια και Πυργι που αναφέρονται στα χρόνια 1680-0. 1750. Ιδιαίτερα σημαντικοί είναι οι κώδικες ΜΤΙΑΧ 69-71 και ΒιΧιΚο 124 της Καλαμωτής γιατί συνδυάζουν σειρά νοταριακών εγγράφων με κοινοτικούς φορολογικούς καταλόγους για τα έτη 1696-1711.

17. ΜΤΙΑΧ 69, φ. 31r-v, i1iv-1i2r, 114r, 35v-36r, 58r-v, για λογαριασμούς της περιόδου 1703-1710.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/186.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Επίσης καταγράφονται οι καταβολές των φόρων που τους αναλογούν και πληρώνονται από τον πατέρα τους η τον κηδεμόνα τους. Στη θέση του κηδεμόνα περιέρχονται και όσοι προσλαμβάνουν υπηρέτες (κοπέλια) αναλαμβάνοντας να καλύψουν και τη φορολογική τους υποχρέωση18. Σπανιότερα αναφέρεται ηλικιακός προσδιορισμός στις νοταριακές πράξεις σε θέματα κληρονομικά και επιτροπείας ορφανών. Οι περισσότερες αναφορές σχετίζονται με ζητήματα διαχείρισης της περιουσίας και με την ανάληψη διαφόρων ευθυνών έναντι της κοινότητας κατά το σχήμα που γνωρίζουμε από τη νομική παράδοση: Ανευθυνότητα = παιδική ηλικία' περιορισμένη ευθύνη = αφηλικίωση· πλήρης νομική ευθύνη = ενηλικίωση19,

Μπορούμε λοιπόν να χαράξουμε μια αδρή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα πρόσωπα που εμφανίζονται αυτόνομα και στα άλλα που δικαιοπρακτούν υπό την επίβλεψη η με τη συμφωνία άλλων και μέσω άλλων. Χαρακτηριστικά εδώ είναι τα στοιχεία που προκύπτουν από τις συμβάσεις υπηρεσίας και μαθητείας. Πολλοί υπηρέτες δεν συνάπτουν οι ίδιοι τα συμβόλαια τους αλλά συμβάλλονται αντί για αυτούς οι μητέρες η οι πατέρες τους, όπως συμβαίνει και με τις συμβάσεις μαθητείας. Στην αντίθετη περίπτωση μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο υπηρέτης είναι ενήλικος και συμπράττει αυτοτελώς20.

Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουμε με τις πράξεις υιοθεσίας. Ο συμβατικός χαρακτήρας και η άμεση σύμπραξη του ψυχοπαιδιού τις απομακρύνει από τις συνηθισμένες εικόνες της συνωμοτικά κρυφής ένταξης ενός νηπίου στις σύγχρονες οικογένειες. Περισσότερο θυμίζουν ένα συμβόλαιο, την ανταπόδοση από τα δύο μέρη υπηρεσιών που διατηρούν τη χρονική προοπτική μιας σχέσης ζωής, Στην προοπτική ενός ολοκληρωμένου οικογενειακού κύκλου το ψυχοπαίδι

18. Για παράδειγμα ο Νικόλας Καζάδην αναλαμβάνει έναντι στον πατέρα του υπηρέτη του από την Άνδρο να καλύψει κατά το ήμισυ το φόρο που θ" του αναλογεί το 1713, Στέφανος Καββάδας, Οι κώδικες της Χίου, Χίος 1950, σ. 88, ενώ ο Μιχάλης Κατάκαλος αναλαμβάνει να δώσει το χαρατσοχάρτι στα χέρια του κοπελιού που συμβάλλεται μόνο του στα 1703, ΜτίΑΧ 71, φ. 33V.

19. Ένα καλό παράδειγμα προσφέρει η πράξη του 1703, ΜΤΙΑΧ 71, φ. 34v-35r, όπου ο παππούς της ανήλικης, όπως αναφέρεται, ορφανής αναλαμβάνει για μια εξαετία την επιτροπεία της και τη διαχείριση της περιουσίας της έως να μπορεί να παραλάβει "το πεδήν το έχην του". Χαρακτηριστική είναι και η διαφορά ανάμεσα στις δύο συμβάσεις υπηρεσίας της προηγούμενης σημείωσης.

20. Ο Peter Laslett, "Characteristics of the Western Family Considered over Time", Journal of Family History 2 (1977), και ο John Hajnal, Two Kinds of Preindustrial Household Formation System στο R. Wall κ.ά., Family Forms, ο.π., θεωρούν μια καθολική φάση υπηρεσίας κριτήριο για τη διάκριση του δυτικοευρωπαϊκού τύπου σχηματισμού του νοικοκυριού. Οι υπηρέτες των παραδειγμάτων δε φαίνεται να εντάσσονται με μια κανονικότητα σε αυτό το πρότυπο αλλά περισσότερο στις στρατηγικές επιβίωσης κάποιων τμημάτων του πληθυσμού.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/187.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αναλαμβάνει (να παίξει) το ρόλο του τέκνου που κληρονομεί τη γονική περιουσία και παρέχει φροντίδα και περίθαλψη τόσο στη ζωή όσο και μετά θάνατον στους γονείς του21.

Οι δυνατότητες και η ευθύνη ποικίλλουν από δικαιοπραξία σε δικαιοπραξία, δίνοντας μας μίαν ακόμα εικόνα κλιμάκωσης των ηλικιακών φάσεων ζωής. Τα παρεπόμενα της ένταξης σε μια ηλικιακή κατηγορία φωτίζουν μια άλλη πλευρά της πορείας της ζωής που αφορά στη διαδικασία κοινωνικής ένταξης. Αναφέρομαι στους διαφορετικούς σταθμούς στη ζωή των ατόμων, τους κοινωνικούς ρόλους που καλούνται να αναλάβουν και στην κοινωνική κατηγοριοποίηση των ατόμων ανάλογα με την ηλικιακή φάση νεότητας στην οποία μπορεί να καταταγούν.

Στο παράδειγμα της φορολογίας η ένταξη στη φορολογική ομάδα αντιστοιχεί σε μια μορφή κοινωνικής ένταξης και υποδηλώνει μια κοινωνική προοπτική. Τα υπόχρεα σε φόρο πρόσωπα βρίσκονται υπό την εξουσία η την ευθύνη κάποιου, ο οποίος εξυπηρετεί τη φορολογική υποχρέωση. Μερικά από αυτά θα εγκαταλείψουν το χωριό και θα εξαφανισθούν από τις καταγραφές με το τέλος της Θητείας τους ως κοπελιών (υπηρετών). Είναι χαρακτηριστικό ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα οι υπηρέτες προέρχονται από άλλα χωριά από αυτά στα οποία υπηρετούν. Προσδιορίζουν λοιπόν διαφορετικά πρότυπα εντοπισμού και κινητικότητας από τον υπόλοιπο πληθυσμό για ένα τμήμα, τουλάχιστον, των νέων22.

Κάποιοι θα αποσυρθούν από το προσκήνιο ως αναχωρητές η απόδημοι. Άλλοι θα παραμείνουν για να εξελιχθούν μέσα στα πλαίσια της κοινότητας, να διαδεχθούν τους πατεράδες τους ως αρχηγοί οικογενειών, να γίνουν πάροικοι, να αναλάβουν κοινοτικές υπηρεσίες η λειτουργίες. Η πορεία αυτή παρουσιάζεται εναργέστερα στις συμβάσεις υιοθεσίας, Σε αυτή την περίπτωση η προοπτική, η διαδοχή δηλαδή και η γηροκομία αποτελούν το τελικό αίτιο (raison d'etre) της σχέσης ψυχοπαιδιού και αναδόχου.

21. Για τη νομική πλευρά βλ. Γεώργιος Βαλάσσης, "Η υιοθεσία κατά το δίκαιο του μετά την Αλωσιν Ελληνισμού", Μνημόσυνον Περικλέους Βιζουκίδου, Επιστημονική Επετηρίς της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 8 (1960-63) 547 κ.ε. Ένα καλό παράδειγμα μιας πράξης υιοθεσίας στα 1748 δημοσιεύει από τα Αρμόλια ο Στέφανος Καββάδας, Λρμολούσικα, Αθήνα 1976, σ. 133-134. Για τα καθήκοντα του γιου κληρονόμου μέχρι, κατά και μετά θάνατον βλ. το παράδειγμα του 1722 από τα Αρμόλια, ο.π., σ. 53. Σε τριετή σύμβαση υπηρεσίας με τη μητέρα και τον αδελφό του Κωσταντή, που αναφέρεται ως "πολλά μηκρόν πεδήν", καταφεύγει στα 1705 ο Κώστας Μονομάχος μέχρι να βεβαιωθεί, "αν τερηάσουν εις τα χνότα" και προχωρήσει σε κανονική πράξη υιοθεσίας, ΜΤΙΑΧ 71, φ. 98v.

22. Το παράδειγμα του υπηρέτη από την Άνδρο της σημ. 18 είναι χαρακτηριστικό. Εντυπωσιακό πάντως είναι ότι κανένας υπηρέτης στην Καλαμωτή δεν προέρχεται από το ίδιο το χωριό.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/188.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μπορούμε λοιπόν να προσδιορίσουμε περισσότερα από ένα επίπεδα χρονικής εξέλιξης. Τα επίπεδα αυτά διαφοροποιούνται ανάλογα με τις παραμέτρους που προσδιορίζουν τα όρια, τα χαρακτηριστικά αλλά και την έκταση του πληθυσμού που καλύπτει η νεότητα ως διακριτή φάση της ζωής των ανθρώπων. Περισσότερο εμφανής και πρόδηλη είναι η διαφορά ανάμεσα στον απόλυτο προσδιορισμό της νεότητας με βάση την ηλικία και στον πρακτικά ασαφέστερο για μας καθορισμό με βάση την ανάληψη ρόλων στα πλαίσια της οικογενείας και την εμπλοκή στις κοινοτικές λειτουργίες23.

Μια δεύτερη διαφοροποίηση γίνεται αντιληπτή από όσα είπαμε παραπάνω για τις διαφορετικές τύχες των νέων ανάλογα με την κοινωνική θέση, την οικονομική κατάσταση, το φύλο και ακόμη τυχαία συμβάντα που ανατρέπουν την κανονικότητα μιας πορείας ζωής. Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για το ακορντεόν των χρονικών διαστημάτων που η νεότητα καλύπτει στη ζωή των ανθρώπων24.

Σε κάποιες περιπτώσεις, τα χαρακτηριστικά στοιχεία που προσδιορίζουν τη νεότητα ως κοινωνική κατηγορία παρατείνονται η επεκτείνονται πέρα από τα συνηθισμένα η προβλεπόμενα από το δίκαιο χρονικά όρια, Η παρατεταμένη θητεία των υπηρετών, η αδυναμία δημιουργίας αυτοτελούς νοικοκυριού η η αγαμία επιμηκύνουν τη φάση προς την πλήρη ένταξη στην κοινωνία των αποκατεστημένων ενηλίκων25. Αντίθετα η ορφάνια η η πρώιμη σύζευξη συντομεύουν την περίοδο της νεότητας με την ταχεία ανάληψη κυρίως φορολογικών υποχρεώσεων και κοινοτικών λειτουργιών.

Τα χαρακτηριστικά στοιχεία της αρσενικής νεότητας, όταν αφορούν το γυναικείο φύλο δεν περιορίζονται σε μια περίοδο ανάμεσα στην παιδική ηλικία

23. Μια προσπάθεια συνδυασμού χρονολογικού και κοινωνικού προσδιορισμού επιχειρεί η Αγγελική Λαΐου-Θωμαδάκη, Η αγροτική κοινωνία στην ύστερη βυζαντινή εποχή, μετάφραση Αγλαΐα Κάσδαγλη, Αθήνα 1987, σ. 351 κ.ε. Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πως αλλάζει το φορολογικό καθεστώς για το γιο και τον πατέρα στο παράδειγμα της σημ. 9, όταν θα νυμφευθεί ο πρώτος και ο δεύτερος θα απολαύσει μια πλήρη φορολογική απαλλαγή.

24. Τη σημασία της περιόδου από την παιδική ηλικία στην κεφαλή ενός νοικοκυριού τονίζει για την εξέλιξη της οικογενείας στην Ευρώπη ο Michael Andersen, "What is New about the Modern Family?", στο Michael Drake (εκδ.). Time, Family and Community. Perspectives on Family and Community History, Oxford 1994, σ. 67-90, ιδίως 81 κ.ε.

25. Στην Κεντρική Ευρώπη ανάλογες περιπτώσεις συνδέονται με το θέμα των αγροτικών υποστρωμάτων (Unterschichten), όπως παρουσιάζονται στο Michael Mitterauer, "Arbeitsteilung im ländlichen Raum", στου ίδιου, Familie und Arbeitsteilung, Βιέννη κ.α., Boehlau, 1992, σ. 15 κ.ε. Στα παραδείγματα μας είναι χαρακτηριστικό ότι και τα "παληκάρηα", αλλά και τα "πεδία" (ΜΤΙΑΧ 69, 35v-36r και 31r-v) ενοποιούνται φορολογικά με την, κατώτερη κοινωνικά σε σχέση με τους πάροικους, κατηγορία των "κουτσουφλών", φορολογικά ατελών μονάδων του χωριού.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/189.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και το γάμο, Η περιορισμένη ευθύνη, η δικαιοπραξία μέσω τρίτων και η αποχή από το κοινοτικό παιχνίδι δείχνουν ότι η θέση της γυναίκας είναι πολύ κοντά στην, υποδεέστερη, θέση του νέου. Η συμμετοχή γυναικών αυτεξούσιων σε δικαιοπραξίες και η συμπερίληψη, κυρίως χηρών, στους καταλόγους της κοινότητας αποτελούν δειλά βήματα προς τον εξωοικιακό χώρο που αντανακλούν ενδοοικογενειακές ανακατανομές ρόλων και δύναμης. Νεότητα, όπως και θηλυκότητα, ενδύονται ένα κοινωνικό δίπλα στο βιολογικό περιεχόμενο που διαμορφώνεται στη συνάντηση της πορείας των ανθρώπων στο οικογενειακό και το κοινωνικό πεδίο.

Μέχρι τώρα τα φαινόμενα που περιγράφουμε διατηρούν έντονο το χαρακτήρα της επανάληψης. Τα περισσότερα εντάσσονται σε μια ροή αναπαραγωγής των νοικοκυριών μέσα από την εξέλιξη του οικογενειακού κύκλου με τονισμένη τη σημασία της διαδοχής και της συγκρότησης με το γάμο αυτοτελών νοικοκυριών. Φαινόμενα καθημερινά και ανθρώπινα δείχνουν στο πέρασμα των αιώνων να μην έχουν μεταβληθεί. Πόσο όμως αυτό αντιστοιχεί στην πραγματικότητα που καταγράφεται; Η ίδια η τροχιά που διαγράφει μια οικογένεια συνδέεται με τις προσπάθειες, είτε του κράτους, είτε τοπικών θεσμών, όπως η κοινότητα, να κανονικοποιήσουν τη μεταβίβαση των αγαθών και την ανατροφοδότηση του κοινοτικού πληθυσμού με νέα μέλη. Στην περίπτωση της N. Χίου η προσπάθεια της κοινότητας αφορά στη διατήρηση σταθερού αριθμού φορολογικών εστιών δημιουργώντας τυπικά πλασματικά νοικοκυριά, που δεν αντιστοιχούν στην κοινωνική εξέλιξη 26.

Η διάσπαση των κλήρων και οι δημογραφικές περιπέτειες αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες ανισορροπίας του συστήματος. Σ' αυτήν την ανισορροπία το χρήμα και η δυνατότητα επέκτασης των πηγών πλούτου έξω από τα όρια της κοινότητας αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες σταθερότητας μέσα από μια διαδικασία συσσώρευσης πλούτου και γνώσης και ανάπτυξης των δυνατοτήτων διασύνδεσης. Εδώ είναι που διαφοροποιούνται οι τύχες των νέων και η κοινωνική τους εμπειρία. Καμιά εμπειρία νεότητας δεν μπορεί να ενταχθεί παρά μόνο αποσπασματικά σε κοινά επαναλαμβανόμενα πρότυπα.

Η ένταξη των νέων στην εξέλιξη μιας οικογενειακής γραμμής διαδοχής μπορεί να ανατρέπει την καθολικότητα και την κυκλική διάσταση της επανάληψης που χαρακτηρίζει την εμπειρία της νεότητας, Ο συσσωρευμένος πλούτος, η κοινωνική θέση της οικογένειας, τα δίκτυα των συνεργασιών που αναπτύσσονται κληροδοτούνται στους γόνους που ζουν μια διαφορετική νεότητα

26. Ο προβληματισμός μας εδώ συναντά τα βασικά ζητήματα που Θέτει ο Σπύρος Ασδραχάς, "Νησιωτικές κοινότητες: οι φορολογικές λειτουργίες (Ι)", Τα Ιστορικά 5, τχ. 8 (1988) 3-36, με τη φιλοδοξία να φωτίσει περισσότερο τα σκοτεινά σημεία των φορολογικών καταστιχώσεων.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/190.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

από τους συνομηλίκους τους, που καλούνται να εγκαταλείψουν την πατρογονική τους εστία, να εργαστούν στο μεροκάματο, η και να αναλάβουν την κάλυψη των φορολογικών υποχρεώσεων27. Το χρήμα και το σωρευμένο κεφάλαιο από την άλλη απορροφούν τους κραδασμούς από τις ατυχίες της ζωής, όπως η ορφάνια η η χηρεία εξομαλύνονται στους κύκλους ζωής των ευπορότερων.

Η ένταξη στην κοινότητα διαφοροποιεί την εμπειρία της νεότητας όχι μόνο λόγω των ατομικών περιπετειών αλλά και της ίδιας της εξέλιξης της οργάνωσης της κοινότητας. Με τη σταδιακή κρυστάλλωση κοινοτικών ιεραρχιών το εσωτερικό των κοινοτήτων μεταλλάσσεται. Μεταβάλλεται προς πιο αυστηρά οργανωτικά πρότυπα σε περιόδους κρίσης, επιστρέφει στη χαλαρότητα σε περιόδους ευημερίας κ.ο,κ. Μεταβάλλεται λοιπόν και ο χαρακτήρας και το νόημα της φάσης της νεότητας ως μιας ενδιάμεσης κατηγορίας περιορισμένης εμπλοκής και ευθυνών28. Θα λέγαμε ότι η νεότητα είναι μια βολική φάση ζωής που μπορεί να προσαρμοσθεί στις ανάγκες των περιστάσεων.

Είναι ανάγκη λοιπόν να ανασκευάσουμε την οπτική μας για το χρόνο. Η δεξίωση της έννοιας της "διάρκειας" του Braudel (που έχει την αφετηρία της στις αντιλήψεις του Bergson για το βιωμένο χρόνο) αποτέλεσε μια ανανεωτική πνοή αλλά και μια παράταση ζωής για την ιστορία των μεγάλων πεδίων. Είδαμε ότι μια χρονική διάσταση δεν είναι αρκετή. Η ιστορία είναι μια συνάντηση από πολλές διάρκειες και γι' αυτό το timing, η ιδιοχρονία (Eigenzeit), οι καμπές είναι το κρίσιμο για τον ιστορικό. Τα νήματα του χρόνου συνδέουν το μεμονωμένο γεγονός με διαδρομές από το βάθος του παρελθόντος στην προοπτική του μέλλοντος. Γι' αυτό η μελέτη της νεότητας πρέπει να διατρέχει, πολλά επίπεδα χρόνων και να καλύπτει από τα μακρόβια πρότυπα καταγραφής και εννοιολόγησης της νεότητας μέχρι τις μικρές περιπέτειες της στις μέρες της κρίσης. Στα πλαίσια της κοινότητας η μικροϊστορική επιλογή για τη μελέτη των ατομικών περιπτώσεων στα ιστορικά τους πλαίσια και η χρήση των εννοιών της πορείας της ζωής, της προοπτικής στο χρόνο και των προσδοκιών ως διαφοροποιητικών παραγόντων για την εμπειρία της νεότητας, μπορεί να προσφέρει καινούρια στοιχεία και ιδέες.

27. Εντυπωσιάζει η επιμέλεια του νοταρίου της Καλαμωτής να καταγράφει στα 1706 και 1707 "όσους αργάτες μου πιάνουν του [...] τα πεδιά" σε αντιστάθμισμα κάποιων οφειλών σε χρήμα, στο οποίο μπορεί να μεταφρασθεί η μονάδα εργασίας που χρησιμοποιεί ανά ημέρα (MTIAX 69,107r).

28. Δεν διαψεύδεται όμως η άποψη του John Gillis, Youth and History, ο.π., σ. 9, 21, για τη νεότητα ως μια μακρά διαδικασία ημιεξάρτησης από φυσικούς γονείς, civil parents, και πνευματικούς (spiritual) γονείς, στους οποίους περιλαμβάνονται οι οικονομικοί "πατέρες" (μάστορες κλπ.).

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/191.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΟΙ ΔΙΑΡΚΕΙΕΣ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ - ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΝΝΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

Τα κείμενα της περιόδου της οθωμανικής κατάκτησης που άμεσα η έμμεσα μνημονεύουν την παιδική ηλικία, μπορούν να διακριθούν, με βάση τις λογικές σύνταξης τους, σε τρεις ενότητες. Μία πρώτη προφανή κατηγορία αποτελούν τα κανονιστικά-κατασταλτικά κείμενα που απευθύνονται κυρίως στους γονείς και σπανιότερα στα παιδιά, ιδίως στα αγόρια και τα κορίτσια της εφηβικής ηλικίας. Η θέση και η εικόνα του παιδιού καθορίζονται, λοιπόν, αρχικά από το σύστημα αξιών του εκκλησιαστικού λόγου και του κηρύγματος, ενώ από τον 18Ο αιώνα και μετά, και από τους αστικούς οδηγούς κοινωνικής συμπεριφοράς, τις χρηστοήθειες, των οποίων η ανθοφορία θα κρατήσει όλον τον 19ο αιώνα1. Η δεύτερη κατηγορία συμπεριλαμβάνει το σώμα των τεκμηρίων στα οποία η παιδική ηλικία καταγράφεται και κωδικοποιείται ως Ιδιαίτερη κατηγορία, για λόγους διοικητικής και εκκλησιαστικής οργάνωσης και ελέγχου (στις πράξεις βαπτίσεων, λόγου χάριν, η στις πράξεις υιοθεσίας). Μια τρίτη ομάδα, τέλος, αποτελούν τα έντυπα πού, συνήθως σε ένα προοιμιακό η επί μέρους κεφάλαιο, σκιαγραφούν το πρόσωπο του παιδιού σε σχέση (φανερή η λανθάνουσα) με τον γνωσιολογικό και ψυχολογικό κόσμο παρατήρησης του ενήλικου αφηγητή, όπως συμβαίνει στα αυτοβιογραφικά έργα και την ταξιδιωτική φιλολογία.

Στις τρεις αυτές ενότητες λόγων, οι οποίες αποτελούν προϊόντα του λόγιου γραπτού πολιτισμού (με μόνη εξαίρεση, μερικές φορές, το κήρυγμα και ορισμένες διοικητικές πράξεις, στις οποίες ο προφορικός λόγος διεισδύει, στον λόγιο, γραπτό, και όπου μέσα από τα συλλογικά στερεότυπα αναδύονται οι υποκειμενικότητες), η αποκωδικοποίηση του λαϊκού στοιχείου γίνεται, δύσκολα, σχεδόν ψηλαφιστά.

Η χρήση του λαογραφικού υλικού θεωρείται ότι συμπληρώνει ορισμένες

1. Βλ. Έμη Βαϊκούση, "Χρηστοήθειες και διαμόρφωση της συμπεριφοράς των νέων στην ελληνική κοινωνία (18ος-19ος αι.)", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1-5 'Οκτωβρίου 1984, τ. Α', Αθήνα 1986, σ. 287-288.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/192.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

από τις σιωπές (και αποσιωπήσεις) της ιστορικής μαρτυρίας. Η ελληνική Λαογραφία από τα πρώτα της βήματα ασχολήθηκε και συγκέντρωσε έναν σημαντικό αριθμό καταγραφών, χρησιμοποιώντας ως πεδίο προνομιακής παρατήρησης τις συμπεριφορές γύρω από την αναπαραγωγή, τη γέννηση και τα υπόλοιπα βιολογικά(-κοινωνικά) γεγονότα του πρώτου χρόνου από τη ζωή του παιδιού στις παραδοσιακές κοινωνίες, Η αφετηρία, ωστόσο, της ενασχόλησης της Λαογραφίας με ορισμένες θεματικές που αφορούν τη βρεφική-παιδική ηλικία, εντάσσεται στον γενικότερο "αρχαιολογικό" προσανατολισμό της ελληνικής Λαογραφίας των αρχών του 20ού αιώνα, αλλά και μεταγενέστερα - σχεδόν μέχρι σήμερα2. Το γεγονός της γέννησης, λόγου χάριν, θεωρείται ότι αποτυπώνει τα κατάλοιπα (με τους όρους της εποχής "τα επιβιώματα") των αρχαίων αντιλήψεων, θρησκευτικών και μαγικών: "διότι ακριβής εξέτασις καταδεικνύει τινάς μεν των τρόπων τούτων ως περιλείμματα αρχαίων θρησκευτικών νομίμων, άλλους δε ως απόρροιαν εκλειπουσών θρησκευτικών δοξασιών και άλλους ως παρεφθαρμένας εκ παρανοήσεως και δυσεξηγήτους μαγικάς πράξεις, εις ας αποδίδεται υπερφυσική δύναμις"3.

Η θεματική του κύκλου της παιδικότητας στη Λαογραφία αναφέρεται άμεσα στη μητέρα και το βρέφος για την περίοδο μέχρι το σαράντισμα και, αρκετά συχνά, επεκτείνεται στις τελετουργίες ένταξης του βρέφους στο πλαίσιο της κοινότητας (στη βάπτιση, τα πρώτα γενέθλια η την ενδεχόμενη υιοθεσία). Οι διάρκειες της γέννησης ανάγονται στην αρχαιότητα, τα βυζαντινά χρόνια και την περίοδο της τουρκοκρατίας, η όποια θίγεται περιστασιακά, μέσα από τη χρήση ορισμένων ταξιδιωτικών κειμένων4.

Η κατασκευή ενός ενιαίου (εθνικού) χρόνου στη Λαογραφία της γέννησης, μέσα από τη γεωγραφία των παραλλαγών ως προς τις διάφορες τελετουργίες, είχε ως επακόλουθο τον πολλαπλασιασμό των καταγραφών που αφορούν τη

2. Βλ. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, "Πηγές για το λαϊκό πολιτισμό της Τουρκοκρατίας", Λαογραφικά μελετήματα Π, Επιμέλεια Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, Κυρ. Ντελόπουλος, Μαρία Καιρη, Αθήνα, Πορεία, 1993, σ. 127· Ch. Stewart, "Ηγεμονισμός η ορθολογισμός; Η θέση του υπερφυσικού στη σύγχρονη Ελλάδα" στο Ευθ. Παπαταξιάρχης - Θ. Παραδέλλης (έπιμ.), Ανθρωπολογία και παρελθόν. Συμβολές στην κοινωνική ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Αθήνα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1993, σ. 158-166.

3. Ν. Γ. Πολίτης, α'Ωκυτόκια", Λαογραφικά Συμμεικτα, τ. Β', Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών - Δημοσιεύματα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας αρ. 13, 21975, σ. 341 (HSai).

4. Κύριοι εκπρόσωποι είναι οι Ν. Γ. Πολίτης, "Ώκυτόκια", 8.π., σ. 341-383· ο ϊδιος, "Τα κατά την γέννησιν". Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Γ', Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών - Δημοσιεύματα Λαογραφικού Αρχείου αρ. 6, 1931, σ. 206-221· Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Δ', Αθήνα 1951, σ. 9-69· Γ. Κ. Σπυριδάκης, "Τα κατά την γέννησιν, την βάπτισιν και τον γάμον έθιμα των Βυζαντινών έκ των αγιολογικών πηγών", Επετηρίς του Λαογραφικού Αρχείου 7 (1952) 102-147.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/193.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

βρεφική ηλικία, σε αντίθεση με τον περιορισμένο αριθμό αυτών που αναφέρονται στην παιδική. Ακόμα και στις περιπτώσεις που η μελέτη είχε ως Θεματική και τίτλο τη θέση του παιδιού, οι παραστάσεις γύρω από τη γέννηση και τους πρώτους μήνες από τη ζωή του βρέφους καταλάμβαναν το μεγαλύτερο τμήμα της μελέτης. Δεν νομίζω ότι η βρεφοκεντρική αυτή οπτική της Λαογραφίας εκφράζει μια αξιολογική άποψη για τη θέση (και την αναγνώριση) της παιδικής ηλικίας, ως αυτόνομης ηλικιακής και κοινωνικής κατηγόριας στις παραδοσιακές αγροτικές κοινωνίες5· αντίθετα, ο βρεφοκεντρισμός αυτός κυρίως επιβάλλεται μέσω των ιδεολογικών κριτηρίων, στα οποία προσανατολίζουν την έρευνα τα ερωτηματολόγια και οι καταγραφές. Μελετώντας ο Θεόδωρος Παραδέλλης τις λαογραφικές αρχειακές πηγές και μελέτες γύρω από τη γέννηση, αναφέρεται στην ομοιομορφία των κριτηρίων, με τα οποία η "πραγματικότητα" καταγράφεται από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα6. Η ανάγνωση του λαογραφικού υλικού πιστοποιεί ότι η βάση των αναπαραστάσεων της γέννησης η της παιδικής ηλικίας, συχνά προσλαμβάνει τη θέση μιας αφήγησης γύρω από τις πραγματικότητες του παρελθόντος διά μέσου της αναπαραγωγής των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων εκείνων που άμεσα εγγράφονται στον χώρο της παράδοσης, όπως και της κυρίαρχης ιστοριογραφίας της εποχής7, Και προφανώς, η τελική μεταφορά στο γραπτό λόγο των προφορικών "εξιστορήσεων", καθώς και η άμεση εξάρτηση και η (εκ των προτέρων) θεωρητική σύνδεση της εμπειρικής έρευνας με την αναζήτηση της εθνικής συνέχειας και ταυτότητας φέρουν τη σφραγίδα των νοητικών παραστάσεων του κυρίαρχου, κοινωνικά και πολιτισμικά, κώδικα.

Αναμφισβήτητα τα κατάλοιπα των συμβόλων και των προκαταλήψεων της γέννησης που ενσωματώνονται άμεσα ως αρχαϊκά επιβιώματα (δηλαδή ως μόνιμες διάρκειες) στο σώμα των χειρόγραφων η εντύπων καταγραφών, αποτελούν για πολλές δεκαετίες το κυρίαρχο πλαίσιο της Λαογραφίας, στο οποίο η πραγματικότητα και οι αναπαραστάσεις της συνδηλώνονται, χωρίς να διακρίνεται

5. Ουσιαστικά η συζήτηση για την αναπαράσταση της παιδικής ηλικίας (και της παιδικής ιδιαιτερότητας) στις παραδοσιακές κοινωνίες αρχίζει λίγα χρόνια μετά την έκδοση του πολυσήμαντου βιβλίου του Philippe Aries, L'Enfant et la Vie familiale sous l'Ancien Régime, Παρίσι, Pion, I960. Για την εξέλιξη της συζήτησης και της Ιστοριογραφίας της παιδικής ήλικίας, ιδιαίτερα κατατοπιστική και ευσύνοπτη είναι η εισαγωγή των Egle Begghi και Dominique Julia, "Histoire de l'enfance, histoire sans paroles?" στο Histoire de l'Enfance en Occident, τ. 1, Παρίσι, Éditions du Seuil, 1998, σ. 7-39.

6. Θ. Π. Παραδέλλης, 'Από τη βιολογική γέννηση στην κοινωνική. Πολιτισμικές και τελετουργικές διαστάσεις της γέννησης στον ελλαδικό χώρο τον 19ου αιώνα, Αθήνα 1995, σ. 8,12 (διδακτορική διατριβή, δακτ. αντίτυπο).

7. Γιά τη χρήση του στοιχείου της παράδοσης (και των προκαταλήψεων) στην ιστοριογραφία μετά τον ρομαντισμό βλ. Η. G. Gadamer, Truth and Method, Λονδίνο, Sheed and Ward, 1988, σ. 245-247.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/194.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

άμεσα ο γεωγραφικός, ο κοινωνικός, ο πολιτισμικός η ο χρονολογικός τους προσδιορισμός. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα σημεία στο σώμα των λαογραφικών καταγραφών και μελετών, τα οποία διασταυρώνονται με το ιστορικό υλικό, Η παραβολή αυτών ακριβώς των σημείων θέτει το πρόβλημα της πρόσληψης των διαφορετικών διαρκειών τόσο στις έννοιες (ως ιστορικά σημαινόμενα) όσο και στη συμβολική τους αποτύπωση (μέσα από το μετασχηματισμό του προφορικού λόγου σε γραπτή παράδοση).

Πολύ σύντομα θα αναφερθώ σε δύο από αυτά τα σημεία διασταύρωσης της Ιστορίας με τη Λαογραφία, Το πρώτο αφορά την αναπαραγωγή και τις συζυγικές ερωτικές επαφές (και την επιβαλλόμενη μεταξύ τους "αναγκαία σχέση"), Στις λαογραφικές καταγραφές και μελέτες η τεκνοποιία θεωρείται η βασική φυσική επιθυμία του ζευγαριού, Η επιθυμία της τεκνογονίας, μέσα από την καταγραφή των τοπικών τελετουργιών που ασκούνται για την ευόδωση της, έχει προσλάβει περιεχόμενο οικουμενικό, αχρονικό και, συγχρόνως, έντονα ψυχολογικό. Στα θρησκευτικά, αντίθετα, κείμενα (του ανατολικού και του δυτικού δόγματος) που αφορούν το γάμο και την αναπαραγωγή, η έννοια της επιθυμίας συνδέεται ρητά με τον κοινωνικό κανόνα της αναπαραγωγής του έγγαμου ζευγαριού 8. Ο κανόνας της αναπαραγωγής οργανώνεται μέσα από την τήρηση των επιμέρους θρησκευτικών κανόνων και απαγορεύσεων· όπως είναι γνωστό, και ο εκκλησιαστικός λόγος και το κήρυγμα επεδίωξαν να επιβάλουν τα πλαίσια του περιορισμού της ερωτικής ζωής των υπηκόων τους στο χώρο της οικογένειας, μαζί με τον παράλληλο έλεγχο των συμπεριφορών στο ζήτημα της αναπαραγωγής, είτε με τις απαγορεύσεις γάμου σε συγγενείς εξ αίματος, εξ αγχιστείας η από πνευματική σχέση (βάπτιση και υιοθεσία), είτε με τον καθορισμό του ορίου στον αριθμό των επιτρεπόμενων γάμων, είτε, τέλος, με τη θέσπιση των πολυάριθμων ημερών της ερωτικής αποχής, κατά τις οποίες απαγορεύεται, για θρησκευτικούς λόγους, η επαφή των συζύγων (σαρακοστές, νηστείες, χριστιανικές γιορτές)9.

8. Βλ. ενδεικτικά J.- L. Flandrin, Familles. Parenté, maison, sexualité dans l'ancienne société, Παρίσι, Editions du Seuil, 1984, σ. 170-176.

9. J. Goody, The Development of the Family and Marriage in Europe, Καιμπριτζ, Cambridge University Press, 61988, σ. 134-146· για την απαγόρευση της αιμομειξίας και τους κανόνες της συγγένειας και του γάμου: Cl. Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté, Παρίσι, Mouton, 21971· για την παρέμβαση της Δυτικής Εκκλησίας στο ζήτημα της αναπαραγωγής: J.- L. Flandrin, L'Eglise et le Contrôle des naissances, Παρίσι, Flammarion/Questions d'histoire, 1970- για τη σύγκριση της λειτουργίας της βυζαντινής και δυτικής μεσαιωνικής Εκκλησίας στις γαμήλιες πρακτικές: Τόνια Κιουσοπούλου - Ρίκα Μπενβενίστε, "Γαμήλιες στρατηγικές και παρεκκλίσεις στον οικογενειακό βίο: Βυζάντιο και Μεσαιωνική Δύση", Μνήμων 13 (1991) 255-278· για τον κανονιστικό λόγο στην περίοδο της τουρκοκρατίας: Αγάπιος ιερομόναχος - Νικόδημος αγιορείτης, Πηδάλιον

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/195.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Το σώμα, προϊόν διαχείρισης και διαπραγμάτευσης, τόσο στις λαογραφικές όσο και στις θρησκευτικές αναπαραστάσεις, δηλώνεται θετικά (και συγχρόνως εξιδανικευτικά) μόνο σε σχέση με την αναπαραγωγή. Αντίθετα αποσυνδέεται από κάθε Θετική αξία, όπως, για παράδειγμα, στον εκκλησιαστικό λόγο, όταν αναφέρεται στην ερωτική πράξη και την ηδονή, οι όποιες ταυτίζονται με τη μοιχεία και τα λοιπά αμαρτήματα, δηλαδή την πορνεία, την αρσενοκοιτία, την κτηνοβασία η τον αυνανισμό. 'Ο θρησκευτικός λόγος προτρέπει, λοιπόν, τους νέους να παντρεύονται σε νεαρή ηλικία, ώστε να αποφεύγουν τον κίνδυνο της πορνείας η του αυνανισμού10. Η σάρκα, εξάλλου, κατά τον Ηλία Μηνιάτη, θεωρείται "μέγα και σφικτόν και δυνατόν έμπόδιον"11, ενώ ο γάμος και η ερωτική πράξη, των εκκλησιαστικά νόμιμων συζύγων, οφείλει να προσβλέπει στην τεκνογονία και όχι στην ηδονή, "Δεν έδωσεν ο Θεός την γυναίκα διά πορνείαν αλλά διά παιδία", διακηρύττει ο Κοσμάς ο Αιτωλός12, ελέγχοντας τους ερωτικούς εναγκαλισμούς, σύμφωνα με την αγροτική του χρηστοήθεια.

Παρ' όλα αυτά. Η ερωτική επιθυμία του ζεύγους δηλώνεται άμεσα σε ορισμένες μαρτυρίες· καθώς, όμως, η ερμηνεία τους, συνήθως, ακολουθεί το προηγούμενο κανονιστικό σχήμα, σύμφωνα με το οποίο η ερωτική επιθυμία (πράξη) συνδέεται αποκλειστικά με την αναπαραγωγή, θεωρήθηκε ότι και οι καταγραφές αυτές αφορούν αποκλειστικά την τεκνογονία, η ακριβέστερα το άγχος της στειρότητας. Πιστεύω ότι, αντίθετα, στα κείμενα αυτά εκφράζεται απερίφραστα ο φόβος και το άγχος της ερωτικής ανικανότητας.

Αναφέρομαι συγκεκριμένα στις καταγραφές που αφορούν το "δέσιμο" και το "λύσιμο" των ζευγαριών. Στις λαογραφικές καταγραφές και μελέτες οι πρακτικές κατάδεσης, του "δεσίματος" και "λυσίματος" των ζευγαριών, οι οποίες πολλές φορές ονομάζονται και πρακτικές του "αμποδέματος", θεωρούνται ότι συνδέονται με την επιθυμία της αναπαραγωγής και το φόβο μιας ενδεχόμενης ακληρίας του ζευγαριού. Το δέσιμο θεωρείται είδος μαγείας που εμποδίζει την επαφή και την ερωτική συνεύρεση του ζευγαριού και γίνεται, από ένα τρίτο, άσχετο με το ζευγάρι, άτομο, συνήθως την ώρα της γαμήλιας τελετής, Το λύσιμο επανορθώνει την προηγούμενη κατάσταση του μαγεμένου ζευγαριού. Τα,

της νοητής νηός, της Μίας, Άγιας, Καθολικής, και Αποστολικής των ορθοδόξων Εκκλησίας, Λιψία 1800, σ. 37-39, 59, 266 (και υποσημ. 3),268, 513-514.

10. Αγάπιος ιερομόναχος - Νικόδημος αγιορείτης, Πηδάλιον..., δ.π., σ. 490-491 (υποσημ. 2).

11. Ηλ. Μηνιάτης, Διδαχαί εις την Αγίαν και Μεγάλην Τεσσαρακοστήν, Και εις άλλας Κυριακάς του Ενιαυτού, και Επισήμους Εορτάς. Μετά και τίνων Πανηγυρικών Λόγων, Βενετία 1804, σ. 323 (11713).

12. Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχές, Φιλολογική μελέτη - Κείμενα Ι. Β. Μενούνος, Αθήνα, Εκδόσεις "Τήνος", χ.χ., σ. 196.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/196.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γραμμένα στην ελληνική γλώσσα, συνταγολόγια της εποχής της οθωμανικής κυριαρχίας που αναφέρονται στο λύσιμο του αμποδεμένου ζευγαριού, αποτελούν κράμα από λόγιες και λαϊκές πρακτικές, στις οποίες το συμβολικό στοιχείο της μαγικής τελετουργίας συνυπάρχει με τους θρησκευτικούς κώδικες: το τροπάριο της Πεντηκοστής με τη χολή του κόρακα η με το "μελτζουβόλαδο" (αιθέριο έλαιο από το φύλλωμα της μέλισσας της φαρμακευτικής), διάφορα φυλακτά από ανθρώπινες τρίχες και από γεννητικά όργανα ζώων βρίσκονται στην ίδια συνταγή με αποσπάσματα ψαλμών, εκκλησιαστικά τροπάριο., καθώς και με συλλαβές και γλωσσικά μορφώματα που δεν αντιστοιχούν σε μια οικεία, δομημένη, γλώσσα13.

Παρόλο που η Εκκλησία καταδικάζει οτιδήποτε συνυφαίνεται με τις πράξεις της μαγείας και της φαρμακείας14, η κυκλοφορία ανάμεσα στα μαγικά και τα θρησκευτικά σύμβολα πραγματοποιείται απρόσκοπτα, ακόμα και από άτομα με θρησκευτική ιδιότητα, όπως ο Αγάπιος Λάνδος, Μια έμμεση λύση που επιδιώκει να επιβάλει η Εκκλησία, επιχειρώντας την απομαγικοποίηση των εν λόγω πρακτικών, είναι η αντικατάσταση των μαγικών συμβόλων με τα αντίστοιχα θρησκευτικά. Επειδή η πράξη της κατάδεσης, λοιπόν, θεωρείται ότι συνήθως συμβαίνει την ώρα που τελείται το μυστήριο του γάμου, το ζευγάρι μπορεί να την αποφύγει με την εκ των προτέρων λήψη ορισμένων χριστιανικών προφυλακτικών μέτρων (εξομολόγηση, νηστεία και μετάληψη), καθώς και αν ο γαμπρός φέρει την ώρα της τελετής του γάμου επάνω του το Ευαγγέλιο15. Και η Εκκλησία, όπως η μαγεία, χρησιμοποιεί μία εξίσου συμβολική γλώσσα με τους κώδικες των τελετουργιών· στην περίπτωση αυτή το Ευαγγέλιο λειτουργεί πρωταρχικά ως μαγικό αντικείμενο (φυλακτό).

13. Βλ. την ιδιαίτερα πλούσια καταγραφή και παρουσίαση των καταδέσμων που αναφέρονται στο δέσιμο και το λύσιμο του συζυγικού ζευγαριού από τη μεταβυζαντινή περίοδο μέχρι και τον 19ο αιώνα: Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος..., ο.π., τ. ΣΤ', σ. 229-247· βλ. ακόμα Χρ. Θ. Οικονομόπουλος, "Η λαογραφία του "αμποδέματος" και η ιατρο-ψυχολογική ερμηνεία της", Λαογραφία 35 (1987-1989) 199-222· Αγάπιος Λάνδος, Βιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν, Επιμέλεια κειμένου-εισαγωγή, σχόλια, γλωσσάριο Δέσποινα Δ. Κωστούλα, Βόλος, Εκδόσεις "Τήνος", 1991, σ. 260' Μ. Γ. Μιχαηλίδης-Νουάρος, Καρπαθιακά Μνημεία, Β' - Λαογραφικά σύμμεικτα Καρπάθου, τ. A', Αθήνα 1932, σ. 165-167. Γιά τον μαγικό λόγο βλ. Α.- Φ. Χριστίδης, "Η μαγική χρήση της γλώσσας" στο Γλώσσα και μαγεία. Κείμενα ano την αρχαιότητα, Αθήνα, Ιστός, 1997, σ. 52-64.

14. Βλ. Αγάπιος ιερομόναχος -Νικόδημος αγιορείτης, Πηδάλιον..., ο.π., σ. 188 (υποσημ. 4)· Σπ. Ν. Τρωϊάνος, "Η μαγεία στα βυζαντινά νομικά κείμενα". Πρακτικά του Α' Διεθνούς Συμποσίου Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 1989, σ. 549-572· του ίδιου, "Η θέση των μάγων στη βυζαντινή κοινωνία" στο Χρ. Α. Μαλτέζου (επιμ.), Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χόρν, 1993, σ. 271-295.

15. Αγάπιος Ιερομόναχος-Νικόδημος αγιορείτης, Πηδάλιον..., 8.π., σ. 188 (υποσημ. 4).

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/197.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η κυρίαρχη ερμηνεία της Λαογραφίας θεωρεί ότι οι πρακτικές δεσίματος του έγγαμου ζευγαριού αναφέρονται κυρίως στο πρόβλημα της ακληρίας του ζευγαριού. Και όμως, στα περισσότερα συνταγολόγια, από τον 16ο μέχρι τον 19ο αιώνα, βλέπουμε ότι δεν εκφράζεται τόσο το πρόβλημα της στειρότητας, όσο ένας ενδεχόμενος φόβος και το άγχος της ανικανότητας ως προς την ερωτική ολοκλήρωση της σχέσης των δύο, συνήθως σε νεαρή ηλικία συζύγων, αφού μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις διευκρινίζεται ότι οι μαγικές (η διαβολικές) ενέργειες του δεσίματος (η κλειδώματος για τη γυναίκα) έχουν σαν στόχο το νέο (νιόπαντρο και συγχρόνως νεαρό) ζευγάρι16. Τα δε μοτίβα των καταγραφών είναι ενδεικτικά: "ο αποδένων ανδρόγυνα εις το να μη σμίγουνται", "να μηδέν σμίξουν", "εις το μή συνέρχεσθαι", για το δέσιμο, ενώ για το λύσιμο ο μαγικός λόγος είναι ακόμα πιο άμεσος: "ωσάν τρυπώ εγώ με το αρίδι το σανίδι, ούτω να τρυπήση και το σώμα μου την γυναίκα μου" η από ένα χειρόγραφο του 19ου αιώνα, "πάρε μαχαίρι δαμασκί και βάλε το εις το ανδρόγυνο υποκάτω εις το στρώμα και πλαγιάζοντας γαμεί και ούτω λύεται διά πάντα"17.

Το δεύτερο σημείο, στο οποίο προτείνω να σταθούμε, αναφέρεται στις αναπαραστάσεις που αφορούν τα συμβάντα της γέννησης και τη σχέση τους με το θρησκευτικό στοιχείο (λόγιο και λαϊκό). Από μια πρώτη σύγκριση των καταγραφών του 19ου αιώνα και των απεικονίσεων της γέννησης προκύπτουν ορισμένες διαφορές, οι οποίες οφείλονται στους τρόπους και τις διαφορετικές λογικές παρατήρησης (και παρατηρητών). Σύμφωνα με την αφήγηση ενός οξυδερκούς ταξιδιώτη, του Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncourt, ο οποίος ισχυρίζεται ότι παρακολούθησε τη διαδικασία τοκετού σε ένα νησί του Αιγαίου στα τέλη του 18ου αιώνα (1777-1779)18, οι θρησκευτικές παρεμβάσεις που γίνονται την ώρα της γέννησης περιορίζονται στον αγιασμό που κάνει ο ιερέας στους παρευρισκόμενους στο σπίτι μετά από τον τοκετό. Στις λαογραφικές παραστάσεις, αντίθετα, οι επικλήσεις στην Παναγία η σε άλλους αγίους, κυρίως στον άγιο Ελευθέριο, καθώς και η εκτέλεση ορισμένων λαϊκών Θρησκευτικών πρακτικών συνιστούν δομικό στοιχείο της διαδικασίας του τοκετού.

16. Ο Χρ. Θ. Οικονομόπουλος διακρίνει καθαρά την παρεμπόδιση, μέσω του αμποδέματος, του ανδρικού πόθου, της στύσης, της εκσπερμάτωσης και του οργασμού: Χρ. Θ. Οικονομόπουλος, ο.π., σ. 201-203. Για τη σεξουαλική ανικανότητα σε σχέση με τις νευρώσεις βλ. S. Freud, "Draft Β - The aetiology of the neuroses", The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud, τ. 1, Λονδίνο, The Hogarth Press and the Institute of Psycho-analysis, 1981, σ. 180-182.

17. Βλ. Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος, ο.π., τ. ΣΤ', σ. 230, 234, 241. Αντίστοιχα στις περιπτώσεις οι οποίες αφορούν τον φόβο της ακληρίας, η γλώσσα είναι εξίσου προφανής: "λυθήναι τε αυτοίς τα δεσμά της στειρώσεως", βλ. Γ. K. Σπυριδάκης, ο.π., σ. 109.

18. C. Ν. S. Sonnini, Voyage en Grèce et en Turquie, fait par ordre de Louis XVI et avec l'autorisation de la cour ottomane, τ. 2, Παρίσι 1801, σ. 79-109.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/198.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Γενικότερα στις παραστάσεις της τουρκοκρατίας το θρησκευτικό στοιχείο μέχρι την τελετή της βάπτισης παραμένει περιορισμένο' οι τελετουργίες συνυπάρχουν με τις λαϊκές πρακτικές και δομούνται κυρίως γύρω από τα πρόσωπα της μαμής και της μητέρας, Η μαμή αποτελεί το ενδιάμεσο πρόσωπο (μάγισσα και γιατρός), καθώς γνωρίζει τη σημασία και τη χρήση των βιολογικών και των συμβολικών σημείων που ορίζουν το πολιτισμικό γεγονός της γέννησης. Πέρα από την ιερουργία μετά τη γέννηση, ελάχιστα θρησκευτικά σύμβολα η επικλήσεις σε αγίους μαρτυρούνται (το Ευαγγέλιο στο σώμα του βρέφους που ενέχει τη θέση φυλακτού η η προσφυγή στον "άγιο λεφτέρη", η όποια, όμως, δεν καταγράφεται ως άμεση επίκληση)19. Παρόλο που στη Λαογραφία, αντίθετα, επισημαίνεται η χρήση ορισμένων εκκλησιαστικών συμβόλων, επικλήσεων και μυστηρίων (εξομολόγηση, μετάληψη), ο Νικόλαος Πολίτης, στο σημείο αυτό, είναι εξαιρετικά προσεκτικός, αποφεύγοντας την αναγωγή των σύγχρονων τύπων λατρείας στο παρελθόν20. Ο εκκλησιαστικός λόγος, τέλος, δεν αναφέρεται άμεσα στα συμβάντα της γέννησης, επειδή δεν αναγνωρίζει το νεογέννητο βρέφος ως χριστιανική οντότητα μέχρι τη βάπτιση και, επιπλέον, επειδή θεωρεί ότι η φυσική, ανθρωπινή, γέννηση και το νεογέννητο, "ο καρπός από την βρωμισμένην κοιλίαν"21, βρίσκονται σε μόνιμη αντιδιαστολή με τη θεία γέννηση, "τα καθαρώτατα αίματα της Παναγίας"22 η ακόμα και "την ηγιασμένην κοιλίαν της θεομήτορος Άννης"23,

Οι γραπτές αποτυπώσεις των γεγονότων της γέννησης στην περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης υπογραμμίζουν, επίμονα, την οργανική ενότητα του ατόμου με τη μαγεία, δηλαδή με τα ζωντανά στοιχεία της φύσης, τα οποία ο άνθρωπος χρησιμοποιεί προς όφελος του, εκμεταλλευόμενος διαρκώς τις θετικές τους ιδιότητες και αποφεύγοντας τις αρνητικές· η, σύμφωνα με τον ορισμό του Aaron Gourevitch για τη λαϊκή μαγεία, το άτομο ζει μέσα σε ένα σύστημα ερμηνείας του κόσμου, το όποίο, λειτουργώντας εντελώς αντίστροφα με το θρησκευτικό, δεν ενδιαφέρεται να εξανθρωπίσει το εξωτερικό περιβάλλον, αλλά να προσοικειώσει τον άνθρωπο με τη φύση εν όψει της ένταξης του στον εξωτερικό κόσμο24. Η έντονη παρουσία, αντίθετα, των θρησκευτικών-εκκλησιαστικών

19. Ο Δημ. Καμπούρογλου αναφέρει ότι αν το παιδί πέθαινε, η μητέρα έπρεπε να πάει στον Άγιο Στυλιανό, ενώ αν το παιδί ήταν αδύναμο στον Άγιο Ανδρέα: Δημ. Καμπούρογλου, Ιστορία των Αθηναίων. Τουρκοκρατία, περίοδος πρώτη 1458-1687, τ. 3, Αθήνα 1896, σ. 62,155.

20. Βλ. την κριτική του Ν. Πολίτη προς τον E. Bybilakis και προς άλλους μελετητές: Ν. Πολίτης, "'Ωκυτόκια", ο.π., σ. 378-380.

21. Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχές, ο.π., σ. 235-236.

22. Στο ίδιο, σ. 184.

23. Ηλ. Μηνιάτης, Διδαχαί..., ο.π., σ. 335.

24. Βλ. A. Gourevitch, La culture populaire au Moyen Âge. "Simplices et Docti",

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/199.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στοιχείων στις λαογραφικές παραστάσεις του 19ου και του 20ού αιώνα φανερώνουν την επιβολή μιας μεταγενέστερης ενσωμάτωσης των θρησκευτικών συμβόλων στον λόγο γύρω από τον κύκλό της γέννησης,

Η υποτίμηση της φυσικής γέννησης από την Εκκλησία εξυψώνει τη σημασία μιας δεύτερης παράλληλης συμβολικής γέννησης, της βάπτισης, η οποία διαχέεται ως κυρίαρχο πρότυπο από τον κανονιστικό λόγο προς το χριστιανικό ποίμνιο. Στις λαογραφικές παραστάσεις το βάπτισμα γίνεται κατά κανόνα σε μία από τις σαράντα πρώτες ημέρες από τη γέννηση του βρέφους, θεώρηση στην οποία αποτυπώνονται διάφανα τα κανονιστικά Θρησκευτικά πρότυπα. Είναι ευνόητο ότι η βάπτιση έχει προσλάβει στους λόγους της εποχής της οθωμανικής κυριαρχίας εξέχουσα βαρύτητα, χωρίς, όμως, αυτό να σημαίνει ότι η τελετή του μυστηρίου αποτελεί μια τόσο επείγουσα μέριμνα, για ορισμένα τουλάχιστον στρώματα του αγροτικού κόσμου, όσο επικαλούνται το κήρυγμα, τα επίσημα εκκλησιαστικά κείμενα και η Λαογραφία,

Το βάπτισμα καθορίζεται να γίνεται σε μικρή ηλικία, μέχρι τις σαράντα ημέρες η και ακόμα νωρίτερα25, προφανώς λόγω της μεγάλης βρεφικής θνησιμότητας· υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις ότι οι ηλικίες των βαπτίσεων ξεπερνούσαν τον, υπό ομαλές συνθήκες οριζόμενο, ιδανικό χρόνο βάπτισης.

Και ακόμα. Οι πολλαπλές επικλήσεις για την τήρηση του μυστηρίου της βάπτισης και ο συνεχής καθορισμός των χρονικών του ορίων στο κήρυγμα, η έκκληση του Κοσμά του Αιτωλού για μεγάλου μεγέθους κολυμβήθρες26, ορισμένες συγκρίσεις ταξιδιωτών για τους χαλαρούς τρόπους με τους όποιους αντιμετώπιζαν οι φτωχοί ορθόδοξοι νησιώτες το βάπτισμα, σε αντίθεση με τους καθολικούς, όπως και μερικές ενδείξεις από τις εγγραφές των βαπτίσεων, από το 1823 έως το 1827, στο χωριό Φρίνη της Λευκάδας (οπού σε σύνολο 66 βαπτίσεων οι 19 γίνονται από μία έως σαράντα ημέρες και οι 47 από δύο έως 12 μήνες27), όλα αυτά τα ενδεικτικά σημεία υποδεικνύουν το πως το αβάπτιστο και "ακάθαρτο" νεογέννητο μπορούσε να περάσει από το στάδιο του ακάθαρτου

Παρίσι, Aubier, 1992, σ. 177. Η μαγεία, γενικότερα, ως αναλυτική κατηγορία και ως αντικείμενο ορισμού, θέτει πολλά ζητήματα στον επιστημονικό λόγο (ανθρωπολογικό, ιστορικό κ.λπ.), όπως, εξάλλου, και στην καθημερινή νόηση· βλ. Ελεωνόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου, "Το στίγμα της "μαγείας". Περιδινήσεις ενός σημείου αναφοράς στην ανθρωπολογική θεωρία" στο Γλώσσα και μαγεία, ό.π., σ. 11-51.

25. Βλ. ενδεικτικά Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχές, ο.π., σ. 163, 175-177' Αργ. Φιλιππίδης, Τα περισωθέντα έργα. Μερική γεωγραφία - Βιβλίον ηθικόν, Εισαγωγή-παράρτημα: Θ. Κ. Σπεράντσας, Πρόλογος-έπιμέλεια: Φ. Απ. Βιτάλης, Αθήνα 1978, σ. 238.

26. Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχές, δ.π., σ. 163.

27. Ιστορικό Αρχείο Λευκάδας, Βιβλίον των Βαπτισμάτων, Γάμων και θανάτων (χφ). Η αποσπασματική αυτή (και πιθανώς ατελής) καταγραφή, ελπίζω να διασταυρωθεί στη συνέχεια της μελέτης με άλλα ομοειδή τεκμήρια.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/200.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

βρέφους στο στάδιο του αβάπτιστου μικρού παιδιού, φέροντας την κοινή ονομασία "δράκος", η όποια σύμφωνα με τη θεολογική ερμηνεία υπογράμμιζε την εκτός χριστιανικής κοινότητας υπόσταση του, ενώ, κατά τον Sonnini, υποδήλωνε την εγγύτητα του με τον σατανά, τον δράκο της κόλασης28.

Με όλα αυτά τα παραδείγματα θέλω να δηλώσω ότι οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις ανάμεσα στις παραστάσεις της Λαογραφίας και της Ιστορίας δεν είναι καθόλου αθώες: υπακούουν σε διαφορετικές προσλήψεις (ενίοτε και διαφορετικούς χρόνους ιδεολογίας και νοοτροπιών), τις οποίες οφείλουμε κάθε φορά που μπαίνουμε στο παιχνίδι ερμηνείας, κατασκευής η ανακατασκευής του παρελθόντος, να αναλύουμε.

28. C. Ν. S. Sonnini, ο.π., σ. 109· Θ. Π. Παραδέλλης, ο.π., σ. 145.

Σελ. 200
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 181
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Οι ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ (ΧΙΟΣ 17ος-18ος αι.)

    ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΡΛΑΣ

    Η διαδικασία οργάνωσης της κοινωνίας με βάση τον ενιαίο γραμμικό χρόνο1 μας κληροδότησε την ανάγκη του προσδιορισμού της νεότητας σε σχέση με τη συσσώρευση ετήσιων κύκλων στην πλάτη μιας πληθυσμιακής ομάδας που δημογραφικά θα μπορούσε να αποτελεί μία η περισσότερες κοόρτει,ς2, Η καθολική εκπαίδευση, η γραφειοκρατική οργάνωση, η στρατιωτική θητεία ορίζουν για τους νέους τα πλαίσια αναγνώρισης μιας σειράς κοινών εμπειριών τα οποία δίνουν τη θέση τους σε πρότυπα κατανάλωσης, οργανωσιακά μοντέλα αστικών (προσκοπικών) η ριζοσπαστικών (κομμουνιστικών) ομάδων, μουσικά ρεύματα 3.

    1. Norbert Elias, On Time. An Essay (1987), Oxford, Basil Blackwell, 1992. Β. Adam, Time and Social Theory, Cambridge, Polity Press, 1990. Ιωάννα Καυτατζόγλου, Ο κύκλος και η γραμμή. Όψεις τον κοινωνικού χρόνου, Αθήνα, Εξάντας, 1995.

    2. Η ανακοίνωση οφείλει πολλά στο έργο του Michael Mitterauer και της Tamara Hareven, όπως επίσης στις εργασίες που έχουν δημοσιευθεί στη σειρά του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, ιδιαίτερα τα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, Α-B, Αθήνα 1986. Για τους ορισμούς της νεότητας και τα χρονικά όριά της βλ. Michael Mitterauer, Sozialgeschichte der Jugend, Φρανκφούρτη/Μάιν, Suhrkamp, 1986, ιδιαίτερα τα κεφάλαια Ι και IL Για τη χρήση όρων όπως οι κοόρτεις βλ. Hareven Tamara, "Cycles, Courses and Cohorts: Reflections on Theoretical and Methodological Approaches to the Historical Study of the Family Development", Journal of Social History 12.1 (1978) 97-109 και Louis Henry, Population. Analysis and Models, Λονδίνο 1976. Για τη χρήση της κοόρτης ως κατηγορίας ανάλυσης για τη μελέτη ενός ελληνικού πληθυσμού στην πορεία του χρόνου βλ. Ματούλα Τομαρά Σιδέρη - Νίκος Σιδέρης, Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Η δημογραφική τύχη της νεότητας, Αθήνα, ΙΑΕΝ αρ. 4,1986.

    3. Για την εξέλιξη της νεότητας ως έννοιας και ως κοινωνικής ομάδας στην νεότερη Ευρώπη βλ. John Gillis, Youth and History. Tradition and Change in European Age Relations 1770-Present, London-New York, Academic Press, 1974. Για τη σύνδεση στη σύγχρονη εποχή της έννοιας της νεότητας με την έννοια της γενιάς βλ. Mitterauer, ο.π., σ. 247 κ.ε. Για έναν ορισμό της γενιάς βλ. Gert Dressel - Günter Müller, "Nachwort. Neun Lebensbilder-Eine Generation?", στο Gert Dressel - Günter Müller (εκδ.), Geboren 1916. Neun Lebensbilder - Eine Generation, Βιέννη-Κολωνία-Βαϊμάρη, Boehlau Verlag, 1996 (σειρά Damit es nicht verlorengeht... 38), σ. 372 κ.ε. Ένα καλό παράδειγμα