Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 221-240 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/221.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παις ενιαυτών / Μάξιμος εξ αέθλων εις Άιδην έμολον'/ νούσος και κάματος με διώλεσαν· ούτε γαρ ηούς,/ ουκ όρφνης Μουσέων εκτός έθηκα φρένα". Και οι γονείς απαντούν (επίγρ. β'): "Βαιόν μεν τόδε σήμα, το δε κλέος ουρανόν ίκει [,..]"12,

Η έξαρση της πρώιμης σοφίας δεν περιορίζεται στα αγόρια. Η μικρή Magnilla πεθαίνει στα επτά της χρόνια. Ήταν όμορφη, με θαυμαστή αντίληψη και πρόωρη για την ηλικία της σοφία: "formosa, et sensu mirabilis et super annos docta"13.

Με την εισαγωγή του συμβολικού αυτού ανθρωπολογικού τύπου στη χριστιανική αγιογραφία μετακινούνται όχι μόνο οι τόνοι, από την πρώιμη λογιοσύνη στην πρακτική των αρετών (την κατά Χριστόν φιλοσοφία), αλλά και οι ηλικίες, από τα παιδικά σε ωριμότερα χρόνια. Ο Μακάριος ο Αιγύπτιος, όπως περιγράφεται στο "Λαυσαϊκόν" από τον Παλλάδιο (4ος-5ος αι.), επίσκοπο Ελενοπόλεως: "Τριακονταετής ανελθών νεώτερος τη ηλικία σφριγών, τοσαύτη ... εχρήσατο καρτερία πόνων ασκητικών εν όλοις δέκα έτεσιν, ως πολλής και μεγάλης τούτον αξιωθήναι διακρίσεως' ώστε καλείσθαι αυτόν παιδαριογέροντα, επειδή θάττον της ηλικίας προέκοψεν ταις αρεταίς". Σημειωτέον ότι το "θάττον της ηλικίας" αντιστοιχεί με την τέταρτη δεκαετία της ζωής του Μακαρίου (+ 391)14. Στόν "Βίο" του οσίου Σάβα του Ηγιασμένου (5ος-6ος αι.), που συνέγραψε ο Κύριλλος ο Σκυθοπολίτης (6ος αι.), δεν λείπουν οι αναφορές στην πρωιμότητα ενός γόνιμου πνευματικού βίου, που είχε επιδείξει ο βιογραφούμενος. Γύρω στα δεκαοκτώ του χρόνια χαρακτηρίζεται "νεανίας πρεσβύτης"· αλλά συμπλήρωνε τα τριανταπέντε, όταν: "Ταυτην έχειν αυτόν την πολιτείαν γνους ο μέγας Ευθύμιος ελάμβανεν αυτόν μεθ' εαυτού ... εις την πανέρημον του Ρουβά ... πληροφορίαν έχων εις αυτόν και παιδαριογέροντα αυτόν ονομάζων, και ως καλός παιδοτρίβης προεβίβαζεν αυτόν και εγύμναζεν εις υψηλοτέρας αρετάς". Η ορολογία του Γυμνασίου στρατεύεται εδώ στην υπηρεσία του ουρανού16.

12. IG XIV, αρ. 2012 (σ. 494-6). Η στήλη απόκειται στα Μουσεία του Καπιτωλίου (Ρώμη, Pai. dei Conservatori). Βλ. Marrou, ο.π., αρ. 151, σ. 13Ο, 205-6. Wiedemann, ο.π., σ. 169. Blank, ο.π. (σημ. 4), σ. 72 κε., εικ. 45. Zanker, ο.π., σ. 215-6, εικ. 113.

13. Marrou, ο.π., 202-3. Néraudau, ο.π. (σημ. 7), σ. 125. Wiedemann, ο.π., σ. 169-170.

14. PG 34, 1043Β. Πρβλ. το σχετικό απόσπασμα του Σωζομενού: Sozomène, Histoire ecclésiastique, III-IV, έκδ. J. Bidez - G. Sabbah - A.- J. Festugière (SC 418), Παρίσι 1996, σ. 116.7-10: "αυτίκα τε φιλοσοφείν αρχόμενος έτι νέος ων διέπρεπεν, ως παιδαριογέροντα παρά των μοναχών ονομάζεσθαι και τεσσαράκοντα έτη γεγονότα χειροτονηθήναι πρεσβύτερον". Γιά τη σημασιολογική μετατόπιση του όρου φιλοσοφία και τις καταβολές της στη βιοθεωρία των πρώτων χριστιανικών αιώνων, βλ. Η. Hunger, Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α', Αθήνα 1987, σ. 41 κέ. Πρβλ. P. Hadot, Qu'est-ce que la philosophie antique?, Παρίσι 1995, σ. 355 κέ.

15. Kyrillos von Skythopolis, έκδ. Ε. Schwartz, Λιψία 1939, σ. 89.24 και 94Α3-18

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/222.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Έχουμε ήδη προβάλει παραστάσεις από παιδικές σαρκοφάγους των αυτοκρατορικών χρόνων (εικ, 4), Για λόγους θείας οικονομίας ο 'Ιησούς, ενσαρκωμένος Λόγος, περνά και αυτός, αναγκαστικά, από το ίδιο βιογραφικό στάδιο. Βέβαια, η ζωή του δεν διακόπτεται τόσο πρόωρα' άλλωστε, δεν υπηρετεί την εγκόσμια αποδεικτική του σοφού παιδιού. Ο σταυρικός θάνατος λαμβάνει χώρα σε πιο προχωρημένη ηλικία, νεανική πάντως, αλλά στο κατώφλι της ωριμότητας: ηλικία ανδρική18. Η πορεία είναι ωστόσο προδιαγεγραμμένη και το τέλος δεδομένο17. Περνά λοιπόν ο 'Ιησούς από το ίδιο στάδιο, αλλά και παράλληλα το προδίδει - δεν συμβιβάζεται με αυτό. Δεν έχουμε εδώ να κάνουμε με ένα οποιοδήποτε παιδί1 είναι ο ίδιος ο θεός. Πώς είναι όμως δυνατόν, με παιδικές αναλογίες, να εικονίσεις τη δύναμη της θεϊκής παρουσίας;

Η θητεία του παιδιού κοντά στον δάσκαλο (πρβλ. εικ. 3) μας είναι εικονογραφικά οικεία, κυρίως από σχετικές σκηνές βιογραφικών απεικονίσεων του αγίου Νικολάου σε παιδική ήλικία18, Η αντίστοιχη απόπειρα αναπαράστασης ανάλογου σταθμού από τον βίο του Χριστού δεν απαντά πριν από την όψιμη βυζαντινή περίοδο. Άλλωστε, σε αυτή την περίπτωση, το εικονογραφούμενο περιστατικό δεν απορρέει από κανονική πηγή.

Στό γνωστό, σύμφωνα με μεταγενέστερη ονομασία, ως "Ευαγγέλιο του Θωμά" απόκρυφο κείμενο (= Τα παιδικά του Κυρίου), περιγράφονται τα παθήματα, (απαραιτήτως) ενώπιον μαρτύρων, των δασκάλων που επιχείρησαν να

αντιστοίχως. Μεταγενέστερο δείγμα εντοπίζουμε στον συγγεγραμμένο από τον Νικόλαο Κατασκεπηνό Βίο του οσίου Κυρίλλου του Φιλεώτου, από την Ανατολική Θράκη, που πεθαίνει το 1110, σε ηλικία 96 έτών: "Κατά γαρ το θρακώον μέρος εν τω χωρίω Φιλέα γέγονέ τις ανήρ συν Θεώ εν ταις εσχάταις και πονηραίς ταύταις ημέραις βίω και λόγω κεκοσμημένος, ος εκ βρέφους τα ιερά γράμματα μεμαθηκώς, μάλλον δε ολίγα εξ αυτών, πάντας τους ομήλικας υπερέβαλλεν εν τε αγχινοία και συνέσει. Ην γαρ θεοσόφιστος ο παις. Προκόψας δε τη κατά Θεόν ηλικία εδέξατο και σφραγίδα αναγνώστου παρά του της χώρας αρχιεπισκόπου. Ένθεν τοι και τω θείω ναώ αφιερωθείς έν τω νόμω Κυρίου εμελέτα ημέρας και νυκτός. Και ην αυτόν ιδείν ποτέ μεν τας βίβλους αναγινώσκοντα, ποτέ δε ψαλμούς δαυϊτικούς άδοντα, ποτέ δε τας ευχάς αυτού τω Θεώ αποδιδόντα μετά πλήθους γονυκλισιών" (κεφ. 2, 1). Έφευγε δε και τας συνομηλίκων και άτακτων συναυλίας· και τη μεν σιωπή τας γλωσσαλγίας ιάτο, τη δε ησυχία το ταραχώδες της ψυχής εκ της των ανωφελών συνουσίας... [...]. Και ην ιδείν αυτόν ως τινά προβεβηκότα, μάλλον δε πολιόν, βρέχοντα τας παρειάς αυτού τω πλήθει των δακρύων. [...] ... ούτως ουν αυτόν ορώντες οι μεν αρετής επιμελόμενοι έχαιρον και υπερετίμων, παιδαριογέροντα αυτόν αποκαλούντες" (κεφ. 2, 2). Βλ. La Vie de saint Cyrille le Philéote, moine Byzantin ff 1110), εκδ. E. Sargologos, Βρυξέλλες 1964, σ. 44-6.

16 Για τις ηλικίες του ανθρώπου βλ. Ε. Sears, The Ages of Man. Medieval Interpretations of the Life Cycle, Princeton 1986. Κιουσοπούλου, ο.π. (σημ. 11), σ. 46-58.

17. Πρβλ. σημ. 7, παραπάνω.

18. Ν. Patterson Ševčenko, The Life of Saint Nicholas in Byzantine Art, Τουρίνο 1983.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/223.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

διδάξουν τον Ιησού, Ο πρώτος από αυτούς, ονόματι Ζακχαίος, είχε πείσει τον Ιωσήφ να του εμπιστευθεί τον γιο του. "[···] Και είπεν αυτώ πάντα τα γράμματα από του α έως του ω μετά πολλής εξετάσεως τρανώς, Εμβλέψας δε τω καθηγητή Ζακχαίω λέγει αυτώ· Σύ το άλφα μή ειδώς κατά φύσιν, το βήτα πως άλλους διδάσκεις; Τποκρι-τα, πρώτον ει οίδας δίδαξον το α, και τότε σοι πιστεύσομεν περί του β". Εμβρόντητος ο δάσκαλος, "τας τοσαύτας και τοιαύτας αλληγορίας του πρώτου γράμματος ειρηκότος του παιδός", αναγκάζεται να ομολογήσει: "Οίμοι, ηπορήθην ο τάλας ... εμαυτώ αισχύνην παρέχων επισπασάμενος το παιδίον τούτο. [...] Ου φέρω το αυστηρόν του βλέμματος αυτού, ου τρανώ τον λόγον άπαξ. Τούτο το παιδίον γηγενής ουκ εστί, τούτο δύναται και πυρ δαμάσαι· τάχα τούτο προ της κοσμοποιίας εστίν γεγεννημέvov. Ποία γαστήρ τούτο εβάστασεν, ποία δε μήτρα τούτο έξέθρεψεν, εγώ αγνοώ, Οίμοι φίλε, εξηχεί με, ου παρακολουθήσω τη διανοία αυτού· ηπάτησα εαυτόν, ο τρισάθλιος εγώ· ηγωνιζόμην έχειν μαθητήν και ευρέθην έχειν διδάσκαλον. Ενθυμούμαι φίλοι την αισχύνην, ότι γέρων υπάρχων υπό παιδίου ενικήθην. Και έχω εκκακήσαι και αποθανείν διά τούτου του παιδός· ου δύναμαι γαρ εν τη ώρα ταύτη εμβλέψαι εις την όψιν αυτού. Και πάντων ειπόντων ότι ενικήθην υπό παιδίου μικρού, τι έχω ειπείν; [...] Ούτος τί ποτέ μέγα εστίν, η θεός η άγγελος, η τί είπω ουκ οίδα". Ωστόσο, ο Ιωσήφ, "ιδών ... τον νουν του παιδίου και την ήλικιότητα, ότι ακμάζει, πάλιν εβουλευσατο μή είναι αυτό άπειρον των γραμμάτων, και ... παρέδωκεν ετέρω διδασκάλω". Το πρόγραμμα επρόκειτο να περιλάβει ελληνικά και έπειτα εβραϊκά (στή Ρώμη: ελληνικά και έπειτα λατινικά)· "ήδει γαρ ο διδάσκαλος την πείραν του παιδίου, και εφοβήθη αυτό [...]". Ο Ιησούς δεν αποφεύγει να τον προκαλέσει: "... ειπέ μοι του άλφα την δύναμιν, καγώ σοι ερώ την του βήτα". Ο δάσκαλος οργίζεται και δεν συγκρατείται· τα επακόλουθα είναι γι' αυτόν θλιβερά. "Πικρανθείς δε ο διδάσκαλος έκρουσεν αυτού εις την κεφαλήν. Το δε παιδίον πονέσας κατηράσατο αυτόν, και ευθέως ελιποθύμησε και έπεσεν χαμαί επί πρόσωπον". Τέλος, την ευθύνη αναλαμβάνει "έτερος πάλιν καθηγητής, γνήσιος φίλος ων του Ιωσήφ", ελπίζοντας ότι "μετά κολακίας" θα μπορέσει να διδάξει στο παιδί τα γράμματα. Πράγματι, όντας σωφρονέστερος, ο δάσκαλος αυτός στάθηκε και πιο τυχερός από τους προηγουμένους (το απαιτούσε ο αποδεικτικός μηχανισμός του κειμένου), ευεργετώντας με τη στάση που επέδειξε και τον προηγούμενο συνάδελφο του. Ο Ιησούς, "εισελθών θρασύς εις το διδασκαλείον εύρε βιβλίον κείμενον εν τω αναλογίω, και λαβών αυτό ουκ ανεγίνωσκε τα γράμματα τα εν αυτώ, αλλά ανοίξας το στόμα αυτού ελάλει πνεύματι αγίω, και εδίδασκε τον νόμον τους περιεστώτας, Όχλος δε πολύς συνελθόντες παριστήκεισαν ακούοντες αυτού, και εθαύμαζον εν τη ωραιότητι της διδασκαλίας αυτού και τη ετοιμασία των λόγων αυτοΰ, ότι νήπιον ων τοιαύτα φθέγγεται, [...] Είπε δε ο καθηγητής τω Ιωσήφ· "Ινα ειδής, αδελφέ, ότι εγώ μεν παρέλαβον το παιδίον ως μαθητήν, αυτό δε

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/224.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πολλής χάριτος και σοφίας μεστόν εστιν [...], Ως δε ήκουσεν το παιδίον ταύτα, ευθέως προσεγέλασεν αυτώ και είπεν Επειδή ορθώς ελάλησας και ορθώς εμαρτύρησας, διά σε κακείνος ο πληγωθείς ιαθήσεται"19.

Σε μοναδικό στη θεματική του μαρμάρινο ανάγλυφο (80-82X56-67 εκ.), της υστεροβυζαντινής περιόδου (13ος αι.), εικονίζεται η Θεοτόκος, αριστερά (στο μέσον, περίπου, της παράστασης), να οδηγεί το παιδί της προς τον καθήμενο, δεξιά, δάσκαλο (εικ. 7)2°. Η Θεοτόκος: Η MAKPINITIΣΣA ΚΑΙ ΟΞΕΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ, σύμφωνα με την επιγραφή, κρατεί από τον καρπό του αριστερού χεριού τον μικρό 'Ιησού, που φέρει βραχύ, ζωσμένο στη μέση χιτώνα. Ένα επίμονο μάτι διακρίνει ότι το παιδί κρατούσε στο δεξί του χέρι τη σχολική του πλάκα, με διατηρούμενα ακόμη, στην επιφάνεια της, ίχνη γραμμάτων. Ο καθήμενος στο δεξιό άκρο της παράστασης γέροντας δεν φέρει φωτοστέφανο: ο μοναχός Λεόντιος, αναθέτης της πλάκας, όπως μαρτυρεί το υπόλοιπο της επιγραφής: ΔΕΗΣΙΣ EYTEΛOYΣ ΛΕΟΝΤΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ, προέβαινε άραγε, μέσω της εικαστικής απόδοσης του περιστατικού, στην αναγνώριση του πεπερασμένου και ετεροφυούς της λογιοσύνης του μπροστά στον Λόγο του θεού; Μήπως ο ίδιος ήτανε δάσκαλος;

Η ανάδυση από την εικονιστική αφάνεια και η μνημειώδης προβολή αυτού του περιστατικού που παραδίδεται από ένα απόκρυφο κείμενο προδίδει, βέβαια, κάποια σύγχρονη με το έργο διεύρυνση της περιέργειας του εκκλησιαστικού κοινού για τα βιογραφικά του Χριστού, αλλά και την εμπιστοσύνη του εντολοδότη σε αυτή την κατηγορία των μαρτυριών. Η προβολή του θέματος στο πεδίο της τέχνης παρέμεινε ωστόσο εξαιρετικά περιορισμένη21. Θα ήταν οπωσδήποτε

19. Thorn, gr. Α. VI-VII, Α. XIV και Α. XV: C. v. Tischendorf, Evangelio, Apocrypha, Λιψία 1876, σ 145-8, 152-3 και 153-4 αντιστοίχως. Πρβλ. το κείμενο της βραχύτερης παραλλαγής, Β. VI-VII, ο.π , σ. 160-1. Γιά την ιστορία του κειμένου βλ. S. Voicu, "Notes sur l'histoire du texte de l'Histoire de l'enfance de Jésus", La fable apocryphe Η, Παρίσι 1991, σ. 119-32.

20. Βλ. ωστόσο τη σύνθεση στον βόρειο τοίχο του Αγίου Νικολάου στα Κυριακοσέλλια (1230-6): Μ. Borboudakis - Κ. Gallas - K. Wessel, Byzantinisches Kreta, Μόναχο 1983, σ. 248. Το ανάγλυφο που εξετάζουμε ήταν άλλοτε εντοιχισμένο στην ανατολική εξωτερική όψη του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στον λόφο της Επισκοπής, στον Άνω Βόλο. Βλ. Α. Ξυγγόπουλος, "Το ανάγλυφον της Επισκοπής Βόλου", ΕΕΒΣ2 (1925) 107-21. R. Lange,-Die byzantinische Reliefikone, Recklinghausen 1964, σ. 115-7, εικ. 44. Αθήνα (Βυζαντ. και Χριστιαν. Μουσείο Αθηνών, 6.X.84-30.VL85) 1984, Έκθεση για τα εκατό χρόνια της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (1884-1984), αρ. 2, σ. 13-4 (Μ.Μαυροειδή).

21. Θα μπορούσαμε εδώ, παρεκβατικά, να προχωρήσουμε σε μιαν εκτενέστερη αναγνώριση, σε συγκεκριμένο χρόνο και κοινωνικό περιβάλλον, των πιθανοτήτων εικαστικής απόδοσης που παρουσιάζουν διάφορα θέματα. Φαίνεται ότι ορισμένες αφηγήσεις, παρά τη γραπτή και την -πολύ ευρύτερη- προφορική τους διάδοση, δεν επρόκειτο σε καμιά περίπτωση να αναδυθούν στην εικονογραφική πραγματικότητα.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/225.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ενδιαφέρον να μπορούσαμε να διακρίνουμε ακριβέστερα τους λόγους που οδήγησαν στην πλαστική διατύπωση του θέματος, Ένα προγενέστερο υπόδειγμα δεν θα ήταν απαραίτητο· αν όμως υποθέσουμε ότι υπήρχε, ήταν άραγε έργο του ελλαδικού -η, γενικότερα, του ευρύτερου ορθόδοξου χώρου-, η προερχόταν από τον λατινικό (μεσαιωνικό) κόσμο; Εικονογραφικά δείγματα δεν λείπουν, πάντως, ούτε από τη μιά, ούτε από την άλλη μεριά.

Η σειρά των σχολικών επεισοδίων αποτυπώνεται εν εκτάσει -ως εικονογράφηση, τώρα, του αντίστοιχου λατινικού κειμένου που αποδίδεται στον (ψευδο)Ματθαίο- στον παρισινό κώδικα ΒΝΓ lat. 2688 (δ'/4 13ου αι.).22 Σε παραπλήσιες με εκείνη του ανάγλυφου στον Βόλο παραστάσεις, με διαφορετική εκάστοτε σύνθεση προσώπων και με σκηνικές παραλλαγές, εικονίζονται: ο Ιησούς, οι γονείς του, ο δάσκαλος, οι μαθητές και οι μάρτυρες/ακροατές. Στη μικρογραφία που καταλαμβάνει το άνω ήμισυ της γραπτής επιφάνειας του φ. 36β, ο εξεταζόμενος Ιησούς δέχεται το κτύπημα του διδασκαλικού χάρακα (εικ. 8), Κατάπληκτοι παρακολουθούν το περιστατικό οι καθήμενοι συμμαθητές. Η σκηνή εκτυλίσσεται σε κλειστό κύκλο δασκάλου και διδασκομένων. Στη μεθεπόμενη μικρογραφία (φ, 40β), κρατώντας πινακίδα με το αριστερό του χέρι, ο Ιησούς, όρθιος (αριστ.), ομιλεί απευθυνόμενος σε ομήγυρη ακροατών (εικ. 9). Έκπληκτοι και πάλι εικονίζονται οι μαθητές, που έχουν συμπτυχθεί σε όμιλο τριών καθήμενων ατόμων. Εκτείνοντας αμήχανα τα χέρια του στα πλάγια, ο δάσκαλος ομολογεί την απορία του στρεφόμενος προς το κοινό των μαρτύρων/ ακροατών (δεξ. άκρο)23.

Χωρίς να αυτονομείται, απομακρυνόμενος από κανονικώς αποδεκτά συμβάντα, ο ασφαλέστερος τρόπος για την προβολή της πρώιμης σοφίας του ενσαρκωμένου Λόγου πραγματώνεται εμμέσως, μέσω της εικονογραφικής απόδοσης ενός ευαγγελικού περιστατικού: της παρουσίας του δωδεκαετούς Ιησού στον Ναό, ανάμεσα στους διδασκάλους (Λουκ. 2, 46-7). Στην αρχαιότερη διαθέσιμη παράσταση, στον παρισινό κώδικα ΒΝΓ gr. 510, φ. 165, στην άνω ζώνη ολοσέλιδου πίνακα αποδίδονται τρία στιγμιότυπα του εν λόγω επεισοδίου (εικ. 6). Στόν άξονα της σύνθεσης, κατ' ενώπιον, καθήμενος, ο δωδεκαετής παις

22. Διαστάσεις του κωδικός: 21,5 Χ14,5 εκ. Για το λατινικό κείμενο (βλ. Tischendorf ο.π. (σημ. 19). Πιθανή προέλευση: Κεντρική Ιταλία (Ρώμη;). Η αφήγηση εκκινεί από το φ. 30. Μικρογραφίες απαντούν στα φ 31, 32, 34, 35β, 36β, 38, 40β, 55β, 57β. Βλ. F. Avril Μ.- T. Gousset, Manuscrits enluminés d'origine italienne, II, XHIe siècle, Παρίσι 1984, αρ. 162, σ. 133-5, πίν. XC. Παρίσι (Bibl. Nationale, 8.m-3o.V.84) 1984, Dix siècles d'enluminure italienne (VIe-XVIe siècles), αρ. 37, σ. 48-9. P. Riche - D. Alexandre Bidon, L'enfance au Moyen Age, Παρίσι 1994, εικ. σ. 121, 130· πρβλ. 124. Sacquin, ο.π. (σημ. 11), εικ. σ 41. Για το ίδιο θέμα, βλ. L Ragusa, "II manoscritto ambrosiano L. 58 Sup.: l'infanzia di Cristo e le fonti apoctife". Arte Lombarda 1987/4, σ. 5-19.

23. Για τις δύο αυτές μικρογραφίες πρβλ. Avril-Gousset, ο.π., σ. 133.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/226.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εικονίζεται διαλεγόμενος με τους δύο, εκατέρωθεν, γύρω από τράπεζα καθήμενους, και σε μειωμένη κλίμακα αποδιδόμενους διδασκάλους 24,

Ένας άλλος τρόπος προβολής της σοφίας του Χριστού, εικονιζομένου σε βρεφική ηλικία, απαντά από τους προεικονομαχικους χρόνους σε εικόνες της βρεφοκρατούσας Θεοτόκου. Σε ευρύτερα γνώριμη εικόνα (68,5X49,7 εκ.), στη μονή του Σινά, του 6ου/αρχών 7ου αιώνα, που διατηρεί ακόμη ζωηρά τα αποτυπώματα των κινήσεων και των τεχνικών της ζωγραφικής δεξιότητας του αρχαίου κόσμου (εικ. 10), ο ενσαρκωμένος Λόγος, ως θεός, "ανατέλλει εξ ύψους"25 και ταυτόχρονα, ως άνθρωπος, επιφαίνεται στο γεωμετρικό κέντρο της σύνθεσης, φερόμενος στον κόλπο της μητέρας του, θρόνο της σοφίας' παράδοξο αλήθεια βρέφος (εικ, 11), με τονισμένο το μέγεθος του μετώπου, ένδυμα αρχαίου φιλοσόφου (χιτώνα και ιμάτιο), το ειλητό του διδασκάλου στο αριστερό του χέρι, σε χειρονομία ευλογίας το δεξί26.

Το καίρια εντυπωσιακό αυτό σχήμα -στην εξέλιξη της αρχικής σύλληψης ως αυτό το σημείο-, αποδυναμώνεται, καλλιεργούμενο, με τον μετριασμό των τόνων, την οιονεί τυποποιημένη επανάληψη, τον προοδευτικό εθισμό του θεατή/ πιστού27, Παραδιδόμενη άλλωστε επί γενεές γενεών, και με την εγγύηση αυθεντικής

24. Συνοπτικώς, για την εικονογραφία αυτής της σκηνής, που συνδέεται και με εκείνην της Μεσοπεντηκοστής, βλ. Δ. Πάλλας, "Ο Χριστός ως η Θεία Σοφία Η εικονογραφική περιπέτεια μιας θεολογικής έννοιας", ΔΧΑΕ 15 (1991) 131 κέ.

25. Βλ. στο άνω μέρος του πίνακα τη δέσμη φωτός που εκπορεύεται από την "δεξιά του Υψίστου" και πρβλ. το τροπάριο της Γεννήσεως.

26. G. Sotiriou, "Εγκαυστική εικών της ενθρόνου Θεοτόκου της Μονής του Σινά", BGH 70 (1946) 552-6, πίν. 25-6. Κ. Weitzmann, The Monastery of St Catherine at Mount Sinai. The Icons, I, From the Sixth to the Tenth Century, Princeton 1976, αρ. B.3, σ. 18-21, πίν. 4-6, 43-6. Για τον συσχετισμό της μορφής του Ιησού με τη θεματική του παιδαριογέροντος, βλ. στο ίδιο, σ. 20 (πρβλ. Ε. Kantorowicz, "Puer exoriens. On the Hypapante in the Mosaics of S. Maria Maggiore", Selected Studies, Ν. Υόρκη 1965, σ. 33. Kitzinger, ο.π. (σημ. 10), σ. 117-8, εικ. 210-1. Ν. Υόρκη 1979, ο.π. (σημ. 10), αρ. 478, σ. 533-4 (Β. Boyd). Πρβλ., στο ίδιο, το ελεφάντινο δίπτυχο του Βερολίνου: αρ. 474, και τον υφασμένο πίνακα του Cleveland: αρ. 477, με την ταυτόχρονη, συνδυασμένη παρουσία Βρέφους και Παντοκράτορος. Γ. Γαλάβαρης, "Πρώιμες εικόνες στο Σινά από τον 6ο ως τον 11ο αιώνα", Σινά. Οι θησαυροί της Ί. Μονής Αγίας Αικατερίνης, Αθήνα 1990, σ. 93-4, εικ. 4. Π Βοκοτόπουλος, Ελληνική τέχνη. Βυζαντινές εικόνες, Αθήνα 1995, αρ. 3, σ. 191, (σ. 31) εικ. 3. Η Θεοτόκος περιστοιχίζεται από δύο στρατιωτικούς αγίους, όρθιους, στο ίδιο με εκείνην επίπεδο, και υψηλότερα, πίσω από τον θρόνο, από δύο σκηπτροφόρους, πανομοιόμορφους αρχαγγέλους -στέρεης στους όγκους διάπλασης, αλλά αιθέριας, στα χρώματα και τις εντυπώσεις, παρουσίας- που γεφυρώνουν το διάστημα μεταξύ ουρανού και γης, έχοντας το βλέμμα στραμμένο προς την "δεξιά του Υψίστου".

27. Για την αφετηρία του εικονογραφικού τύπου βλ. Παλλάς, ο.π. (σημ. 24), σ. 141. Πρβλ. A. Grabar, Les voies de la création en iconographie chrétienne. Antiquité et Moyen Age, Παρίσι 1979, εικ. 5, 6, 21, 41.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/227.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αρχαιότητας που της προσδίδουν αναχρονιστικά χαρακτηριστικά της, η παράσταση αποτελεί τον κανόνα.

Προς τα τέλη της κωνσταντινουπολίτικης τέχνης σημειώνεται μια νέα -εμφαντική- απόπειρα προβολής της σοφίας του βρέφους, με την αύξηση της επιφάνειας του μετώπου. Στην αρχαιότερη όψη αμφιπρόσωπης εικόνας (115X85 εκ.) των αρχών του 14ου αιώνα, από τον ναό του Χριστού στη Βέροια, το σύμπλεγμα Θεοτόκου και Ιησού, στον εικονογραφικό τύπο της 'Οδηγήτριας, προβάλλεται -δυσδιάκριτα κάπως (εξαιρούνται τα εντόνως φωτισμένα πρόσωπα), αλλά επιβλητικά- μέσα από ένα μολυβόχρωμο, φθαρμένο στην επιφάνεια του κάμπο (εικ. 12). Είναι πιθανό οι μορφές να περιβάλλονταν αρχικά από επένδυση αργυρών ελασμάτων28. Ο φερόμενος στον αριστερό βραχίονα της θεομήτορος Ιησούς, εικονίζεται στην αλληγορικά εικαστική ηλικία του υπερφυούς βρέφους. Ο ενσαρκωμένος Λόγος εμφανίζεται με λεπτοφυές, αναπτυγμένο σε ύψος σώμα, να ευλογεί με το δεξί του χέρι, αποκρινόμενος στην προς τα άνω δεητική κίνηση της Παναγίας, ενώ με το αριστερό κρατεί το ειλητό του νόμου, που στηρίζεται στο υπερυψωμένο του γόνυ.

Οι σύνολες διαστάσεις της κεφαλής δεν συνιστούν υπέρβαση σε σχέση με τα (οιονεί) φυσιολογικά μέτρα. Όμως, η συμπίεση των χαρακτηριστικών του προσώπου στο κάτω τρίτο της συνολικής του επιφάνειας, που συνεπάγεται αντιστοίχως μίαν υπερβολική ανάπτυξη της έκτασης του μετώπου (εικ. 13), προδίδει ασφαλώς τη βούληση του ζωγράφου να καταστήσει πασίδηλο κάτι πού, σε αυτή την περίπτωση, υπερβαίνει τα μέτρα. Η απόπειρα απόδοσης αυτής της υπέρβασης, μέσω της υπερβολής, δεν συνιστά ύβρη, θα αντέτεινε ο ζωγράφος, εφόσον εικονίζεται εδώ "ο "Ων". Ωστόσο, ο τρόπος που ακολούθησε, εγγίζοντας τα όρια της παραμόρφωσης, θα μπορούσε να οχλήσει· αλλά βρισκόμαστε σε μιαν εποχή που επέτρεπε δηλώσεις στοιχείων τα οποία παρέμεναν βωβά -όντας αυτονόητα- η προβάλλονταν πιο διακριτικά (και λιτότερα) σε προγενέστερες συνθέσεις.

Διαπιστώνουμε εντέλει ότι ένια δυναμικά -από την αφετηρία, της γένεσης

28. Θ. Παπαζώτος, "Εικόνα Παναγίας Οδηγήτριας από το ναό "τού Χριστού" Βέροιας", Μακεδονικά 20 (1980) 167-74. Ο ίδιος. Βυζαντινές εικόνες της Βέροιας, Αθήνα 21997, σ. 47-8, πίν. 21. Ενδιαφέρουσα είναι η επανάληψη του εγχειρήματος, με άλλους τρόπους, στην ίδια εικόνα, στην μεταγενέστερη Οδηγήτρια της άλλης όψης (γ'/4 16ου αι.): ο.π., σ. 75, πίν. 133. Πρβλ. A. Xyngopoulos, "Icônes du XHIe siècle en Grèce", L'art byzantin du XHIe siècle. Symposium de Sopocani 1965, Βελιγράδι 1967, σ. 77-8. Παραπλήσια οξυκεφαλία παρουσιάζει ο Χριστός σε κατά τι αρχαιότερη εικόνα (13ος αι.) της Πινακοθήκης Τρετιακόφ: A. Grabar, Les revêtements en or et en argent des icônes byzantines du moyen âge. Βενετία 1975, αρ. 18, σ. 45-6, εικ. 43. Με ποικίλλουσες εικονογραφικές διατυπώσεις, ανάλογα γνωρίσματα απαντούν και σε άλλα υστεροβυζαντινά και μεταβυζαντινά έργα· βλ., δ.χ., Βοκοτόπουλος, ο.π. (σημ. 26), αρ. 99,113 (14ος αι.).

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/228.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους- στοιχεία, ληθαργούν στην εικονιστική ενδοχώρα, χωρίς να αποκτούν φραστική αυτονομία παρά μονάχα σε εξαιρετικές στον αριθμό και τον χρόνο περιπτώσεις' και τότε ακόμη, δεν φθάνουν στο σημείο να επικρατήσουν προκαλώντας την περαιτέρω τυπολογική γενίκευση των συνθέσεων στις οποίες μετέχουν, Πάντως, συμβαίνει ενίοτε μια ασυγκράτητη δεικτική ορμή να διαστέλλει τα "μεγέθη" (τους τύπους που ήδη έχουν εμπεδωθεί στην εικονογραφική πρακτική), στα γνωρίσματα και τους φυσιογνωμικούς τρόπους που χρησιμοποιεί (εικ. 13). Ήδη, όμως, τα εν λόγω μεγέθη, ως έχουν, σηματοδοτούν μια μετακίνηση σε σχέση με την πραγματικότητα. Η μετακίνηση αυτή, όπως σημειώνεται στον εικονογραφικό τύπο του Ιησού ως υπερφυούς/υπερήλικου βρέφους, είναι δεκτή από το κοινό, διότι οι όροι της διατύπωσης της συντάσσονται σε αληθοφανή κλίμακα και, βέβαια, αφορούν στον Λόγο του θεού (εικ. 11).

Ενώ στην περίπτωση της υστεροβυζαντινής εικόνας η διάταση του μετώπου επιχειρείται στο πρόσωπο του Ιησού από άγνωστο ζωγράφο (τον Γεώργιο Καλλιέργη;) -που εντάσσεται, πάντως, στο αυστηρό πλαίσιο της βυζαντινής παράδοσης-, στις αρχές του μεθεπόμενου αιώνα, στο ευρύτερο ρεύμα της Αναγέννησης, στη δυτική πολιτισμική επικράτεια και σε τελείως διαφορετικό πεδίο ζητήσεων, ένας ιδιότυπος στην ερευνητική του ευαισθησία δημιουργός, εξαιρετικού μεγέθους, ελευθερώνει το χέρι του προς την ίδια -κάπως- κατεύθυνση· βέβαια, το σκεπτικό -ο στόχος-, το εύρος και το ήθος της δεξιότητας είναι τελείως διαφορετικά. Ο Άλμπρεχτ Ντύρερ, σε σχέδιο (21,8X37,9 εκ.) που φιλοτέχνησε το 1506 (κατά τη διάρκεια της δεύτερης παραμονής του στη Βενετία), ερευνά ασκούμενος στον εικονισμό όψεων/στάσεων παιδικών η αγγελικών κεφαλών τρυφερής ηλικίας (εΐκ. 14)29,

Με αφετηρία την εικόνα του πραγματικού, ο Ντύρερ ασκείται "καταχρηστικά" στις προεκτάσεις του' του το επιτρέπει, άλλωστε, η "φύση" των -εν μέρει- πλασματικών αυτών προσώπων (αν πρόθεση του ήταν πράγματι να ζωγραφίσει αγγέλους), αλλά και η μακρόθεν εμπεδωμένη (και αναγεννώμενη τότε) εικαστική παράδοση, που εκτείνεται, παλινδρομικά, ως τους ερωτιδείς της παγανιστικής αρχαιότητας30. Διαπιστώνουμε σε αυτό το σχέδιο τη διόγκωση της περιμέτρου του κρανίου, κυρίως του μεσαίου παιδιού, σε βαθμό υδροκεφαλικής παραμόρφωσης. ' Η δοκιμαστική αυτή απεικόνιση εκφραστικών παραλλαγών στα πρόσωπα και τις στάσεις, αποτελεί μέρος μελέτης (δευτερευόντων, εδώ) στοιχείων που προορίζονται για μιαν ευρύτερη ζωγραφική σύνθεση' ωστόσο, το σχέδιο αυτό συνιστά μίαν αυτόνομη εικόνα.

29. Παρίσι (Μουσείο του Λούβρου, 22.X.91-20.L92) 1991, Dessins de Dürer et de la Renaissance germanique dans les collections publiques parisiennes, αρ. 47, σ. 59 (F. Fossier).

30. Πρβλ. R. Stuvéras, Le putto dans l'art romain, Βρυξέλλες 1969.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/229.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο ίδιος πάντοτε δημιουργός σε ζωγράφημα του 1527 (53,2x27,8 εκ.), της συλλογής του Λούβρου, συνθέτει σε ενιαίο πρόσωπο όψεις παιδιού και γέροντα1 η πρόθεση του ωστόσο παραμένει αδιάγνωστη (είκ, 15). Πρόκειται άραγε για μια μελέτη που προδίδει την περιέργεια του ζωγράφου για τις μορφές που παρεκκλίνουν από τα φυσιολογικά μέτρα, η για μια δοκιμή εικαστικής σύνθεσης διαμετρικά αντίθετων ηλικιών του ανθρώπου, με ευρύτερο, ενδεχομένως, αλληγορικό νόημα; Στη δεύτερη περίπτωση, η σύνθεση αύτη θα μπορούσε να εξαρτάται από αρχαία πηγή, σε ερμηνευτική επανάγνωση -η και εσφαλμένη μετάφραση- από σύγχρονο του Ντύρερ λόγιο (τον ουμανιστή από τη Φερράρα Celio Calcagnini, του οποίου μετάφραση μπορεί να εγνώριζε από τον φίλο του Willibald Pirckheimer), η από τον ίδιο τον ζωγράφο31.

Μετακινούμαι στα μέσα του αιώνα μας. Ένα βρέφος όπως όλα τα άλλα αποτυπώνεται, σύμφωνα με την αντίληψη και τον ιδιότυπο ζωγραφικό μηχανισμό της πικασικής μορφογραφίας, σε πίνακα του 1943 (είκ. 16): απεικονίζεται, καθήμενο στο έδαφος, πλάι σε κάθισμα όπου στέκουν, στην επιφάνεια και τη ράχη του, δύο περιστέρια32. Εδώ, η φιλοπαικτικά και συμπαθητικά παραμορφωτική απόδοση στη σύνθεση των πλαστικών όγκων και των επιφανειών της μορφής, τονίζει γνώριμους χαρακτήρες που προσιδιάζουν στα βρέφη, υπογραμμίζοντας, με brio, την πιο στενή τους (κατ1 εικόνα) σημασία· εκβάλλει τοιουτοτρόπως στη σύνθεση της βρεφικής παρουσίας του εικονιζομένου προσώπου, με το βαρύ, υπερμέγεθες κεφάλι, όπως ταιριάζει στα "μωρά", χωρίς όμως αλληγορικές η παθολογικές δηλώσεις33. Χωρίς, εξάλλου, και τη γνώριμη μας από προηγούμενα παραδείγματα διάταση του μετώπου: την φυσιολογική, η την επί τούτω εμφαντικά επιχειρηματολογική.

Ο μουσικός παις, ο νήπιος μαθητής των απόκρυφων διηγήσεων η ο δωδεκαετής Χριστός των κανονικών πηγών, το υπερφυές βρέφος, ο παιδογέρων·

31. Παρίσι 1991, ο.π. (σημ. 29), αρ. 84, σ. 88-9 (Ε. Starcky). P. Strieder κ.ά., Dürer, Μιλάνο, (21989) 1992, αρ. 429, σ. 329-30. Πρβλ. το κείμενο του Πλουτάρχου (Περί "Ισιδος και Οσίριδος 32F) που στάθηκε -ενδεχομένως- αφορμή για την παράξενη αυτή σύνθεση: "Εν Σάϊ γουν εν τω προπύλω του ιερού της Αθηνάς ην γεγλυμμένον βρέφος, γέρων και μετά τούτον ιέραξ, εφεξής δ' ιχθύς, επί πάσι δ' ίππος ποτάμιος. Εδήλουν δε συμβολικως [...] Το μεν γαρ βρέφος γενέσεως σύμβολον, φθοράς δ' ο γέρων". Plutarque, Oeuvres morales, τ. V.2, Isis et Osiris, έκδ. C. Froidefond (GUF), Παρίσι 1988, σ. 205-6.

32. Διαστ. του πίνακα: 162X130 έκ. P. Daix, Dictionnaire Picasso, Παρίσι 1995, σ. 301-2. W. Spies κ.ά., Picasso's World of Children, Μόναχο - Ν. Υόρκη 1966, σ. 50 και πριν από πίν. 93, πίν. 118.

33. Τυχαίνει κάποτε ο συνδυασμός των αντιθέτων να δένει σε παράξενες μορφές -με αφορμή, ενδεχομένως, την προσωπογραφία συγκεκριμένου προσώπου-, χωρίς συνειδητές αναφορές σε εικαστικό η γραμματειακό προηγούμενο. Βλ. Χ. Καμπουρίδης, Η ελληνική ζωγραφική τον 20ού αιώνα στη Δημοτική Πινακοθήκη της Ρόδου, σ. 113 (Α. Γκίνη, "Το απόκρημνο βρέφος").

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/230.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ένιοι τύποι του θέματος κυριαρχούν στην προσέγγιση μας, χωρίς να εξαντλούνται στη χρονολογία, την πυκνότητα και τις παραλλαγές των εμφανίσεων τους, ούτε να εξαντλούν την πολυτυπία του. Παραλείπουμε όψεις του ζητήματος που ιχνεύονται σε άλλα εικονογραφικά πεδία, καθώς και πτυχές, η/και παραλλαγές των τύπων που εξετάζουμε, εγγραφόμενες όμως σε ευρύτερο εννοιολογικό πλαίσιο, από το οποίο πηγάζουν και μέσα στο οποίο αναπτύσσονται· όπως είναι, δ.χ,, η ταυτόχρονη -στην ίδια, πολύπτυχη/σπονδυλωτή παράσταση η, ακόμη και σε ενιαία μορφή-, πολυπρόσωπη παρουσία του θεού34. Υπενθυμίζουμε, τέλος, ότι στις γραμματειακές πηγές αφθονούν δηλώσεις που δεν επρόκειτο να τύχουν εικονογραφικής απόδοσης.

34. Βλ. συνοπτ. Annuaire 99, ο.π. (ανάριθμη πρώτη σημ.). Το επιμέρους αυτό θέμα, στην εικαστική του απόδοση και πέρα από τα όρια της βυζαντινής τέχνης, δεν περιορίζεται στη χριστολογική του οπτική.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/231.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1. Η Ειρήνη και ο Σπύρος (από την Χίο), στην Αλεξάνδρεια.

Εικ. 2. Λάρισα, Δημοτική Πινακοθήκη/Μουσείο Κατσίγρα. Νικηφόρου Λύτρα, προσωπογραφία Κ. Μελά (π. 1880).

Εικ. 3. Trier, Rheinisches Landesmuseum. Επιτάφιο ανάγλυφο (π. 200 μ.Χ.).

Εικ. 4. Μουσείο του Λούβρου. Πρόσθια όψη παιδικής σαρκοφάγου (μ. 2ου αι. μ.Χ.).

Εικ. 5. Μουσείο του Λούβρου. Πρόσθια όψη παιδικής σαρκοφάγου (λήγ. 3ος αι. μ.Χ.).

Εικ. 6. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ gr. 510, φ. 165, άνω ζώνη (9ος αι.).

Εικ. 7. Άνω Βόλος, ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Μαρμάρινο ανάγλυφο (13ος αι.).

Εικ. 8. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ lat. 2688, φ. 36β (13ος αι.).

Εικ. 9. Παρισι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ lat. 2688, φ. 40β (13ος αι.).

Εικ. 10. Σινά, μονή Αγίας Αικατερίνης. Εγκαυστική εικόνα (6ος/7ος αι.).

Εικ. 11. Λεπτομέρεια της Εικ. 10.

Εικ. 12. Βέροια, Αρχαιολογικό Μουσείο. Αρχαιότερη όψη αμφιπρόσωπης εικόνας (αρχ. 14ος αι.).

Εικ. 13. Λεπτομέρεια της Εικ. 12.

Εικ. 14. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (Cabinet des estampes). Albrecht Dürer, κεφαλές παιδιών η αγγέλων (1506).

Εικ. 15. Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου. Albrecht Dürer, αινιγματική βρεφογεροντική μορφή (1527).

Εικ. 16. Παρίσι, Μουσείο Picasso. Pablo Picasso, "L'enfant aux colombes" (1943),

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/232.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/233.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΑΝΗΣΥΧΟΙ ΚΑΙ ΝΕΟΙ ΓΥΡΩ ΣΤΑ 1845

MAPIETTA ΣΕΡΒΟΥ 

Στα 1838 ο 23χρονος Νικόλαος Σαλτέλης1, έμπορος λαδιού από τις Κυδωνιές της Μ. Ασίας, τολμούσε να εμφανιστεί "εις τον λαμπρόν της τυπογραφίας ορίζοντα με των γνώσεων του τα πενιχρά ράκη" μεταφράζοντας μία κοινωνική σάτιρα της Ισπανίας της Ιεράς Εξέτασης, που στόχευε τα ήθη της εποχής του. Ήταν το μυθιστόρημα "Ο Χωλός Διάβολος και αι Ράβδοι του" του Lesage2. Στον πρόλογο του, πραγματικό μανιφέστο, που υπόγραφε από την πατρίδα του τις Κυδωνίες, "τόπον στερούμενον, ως όλαι αι τυραννούμεναι πόλεις, παντός ό,τι δύναται να δώση τροφήν εις το πνεύμα και να υπόθαλψη της παιδείας τους σπινθήρας", χτυπούσε με πάθος την θεοκρατία, την δεισιδαιμονία και τον δεσποτισμό. Αναρωτιόταν αν "η ελευθερία της συνειδήσεως ήθελε ποτέ πράξει εις τον κόσμον τόσα παρανομήματα, όσα το τρομερόν της ιεράς εξετάσεως κριτήριον, όσα το επάρατον τάγμα των 'Ιησουϊτών". Διαβεβαίωνε, ότι "ουδ' είναι μακράν η εποχή, καθ' ην οι λαοί θέλουν ζητήσει την ικανοποίησιν των καταπατημένων δικαιωμάτων των" και έκλεινε απαντώντας "Εις τους ερωτώντας που λοιπόν δύναται να εύρη τις την αρετήν αφού λείπει εκείθεν, όπου έπρεπε να ήναι, από τα στίλβοντα διαδήματα και από τάς λιθοκοσμήτους μίτρας; αποκρίνομαι υπό τα ταπεινά τριβώνια του Ευστρατίου Πέτρου3 και του Θεοφίλου Καΐρη".

Είχε και η Ανατολή τους "ινκουιζιτόρους" της, τους "ταρτούφους" και

1. Γιά τον Νικόλαο I. Σαλτέλη βλ. Μ. Αργυρόπουλος, "Νικόλαος Π. Σαλτέλης", Χρονικά της Ανατολής 1 (1944) 85-93 και L Î. Σκυλίτσης, Εφημερίς της Σμύρνης, 1 Δεκεμβρίου 1850.

2. Ο Χωλός Διάβολος και αι ράβδοι του. Μυθιστορικόν σύγγραμμα τον Λε-Σάζη. Εκ του γαλλικού μεταφρασθέν υπό Ν. Ι. Σαλτέλη, τ. Α'-Β', Εν Ερμονπόλει Σύρου, Εκ της τυπογραφίας Γ. Μελισταγούς, 1838.

3. Δίδαξε μαζί με τον Θεόφιλο Καΐρη στη σχολή των Κυδωνιών. Μετά την Επανάσταση κατέφυγε στην Τήνο, όπου δίδαξε στη σχολή της Ευαγγελίστριας. Δάσκαλος του Νικόλαου L Σαλτέλη στην Τήνο. Βλ. Ν. Ι. Σαλτέλης, Ο Κυδωνιάτης, Αθήνα 1842, σ. ο' και 147-148.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/234.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους "ιησουίτες" της και πριν καλά καλά προλάβει να σβήσει ο απόηχος του διωγμού, που είχαν εξαπολύσει στα σχολεία των Αγγλαμερικανών ιεραποστόλων σε Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και Ερμούπολη με συκοφάντηση της διδασκαλίας τους, πυρές βιβλίων, απειλές αφορισμού και φυλάκισης δασκάλων και γονέων4, νέα γεγονότα ξεσήκωναν την κοινωνία της Σμύρνης τον Δεκέμβρη του 1838.

Ο φωτισμένος σχολάρχης της Ευαγγελικής Σχολής Νεοκλής Παπάζογλου, εμψυχωτής της Βιβλιοθήκης και του Μουσείου της, διωκόταν, ως παραβάτης των εκκλησιαστικών κανόνων, και το Μουσείο ονομαζόταν "άντρον ολεθριοφρόνων και ασεβών" που "ως και ανατομίαν διδάσκουν", Στις εκκλήσεις της κοινότητας υπέρ του σχολάρχη ο πατριάρχης απαντούσε, ότι "Άνθρωποι ευρωπαΐζοντες δεν φρονούν ορθώς, διά τούτο αβελτέρους αυτούς αποκαλούμεν"5. Τον επόμενο χρόνο, 1839, η κατηγορία στρεφόταν εναντίον του Θεόφιλου Καΐρη, Η Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος τον αφόριζε και τον εκτόπιζε ως αιρετικό και έκλεινε το Σχολείο και Ορφανοτροφείο του στην Άνδρο.

Ο νέος έμπορος ασφυκτιούσε: "[...] εις τον εικοστόν έκτον χειμώνα του έτι και ερριμμένος εις την πλέον σκοτεινήν του φιλολογικού κόσμου γωνίαν [...]" εκεί που "η εξουσία επηρεαζόμενη από ιερατικάς ραδιουργίας καθείργει τους φιλοσόφους και δασκάλους του έθνους, καταδιώκει τους ποιητάς του", "αφού οι σοφοί της ενασχολούνται εις ματαίας έριδας περί Βαραχίου [...] αντί να ενασχολώνται εις την μόρφωσιν της ευγενούς νεολαίας της"6. Δεν έμενε λοιπόν στην Ελλάδα παρά "να αρύεται από πηγάς ξένας τα νάματα των ιδεών και των φρονίμων παραινέσεων". Έτσι το 1840 "Περιγυρισμένος από δυσχερείς περιστάσεις" μετάφραζε το μυθιστόρημα του Γουστάβου Δρουινώ "Ερνέστης ήτοι η διαστροφή του αιώνος".

Ήταν το πρώτο με αυτοβιογραφικά στοιχεία μυθιστόρημα, του Gustave Drouineau (1798-1878), γνωστού δραματικού συγγραφέα στο λογοτεχνικό Παρίσι της εποχής, που γνώρισε μεγάλη και αναπάντεχη επιτυχία το 1829 με πολλές επανεκδόσεις και μεταφράσεις. Τα μυθιστορήματα του Drouineau γίνονται

4. Βλ. Life and letters of Daniel Temple, for twenty-three years a missionary of the A.B.C.P.M. in Western Asia [...], Boston, [.··] 1855, σ. 1O4, 143-147.

5. Για τον Νεοκλή Παπάζογλου και τα γεγονότα της Ευαγγελικής βλ. εφημ. Αθηνά, 25 Ιανουαρίου, 5 και 11 Φεβρουαρίου και 1 Απριλίου 1839.

6. Βλ. τον πρόλογο του Ν. Σαλτέλη στο Ερνέστης ήτοι η διαστροφή του αιώνος, Σμύρνη 1841. "Περί Βαραχίου"· πρόκειται για την αντιδικία μεταξύ του Κωνσταντίνου Οικονόμου και του Θεόκλητου Φαρμακίδη με αφορμή το άρθρο του Οικονόμου στην Ευαγγελική Σάλπιγγα του 1837 "Περί Ζαχαρίου του πατρός του Προδρόμου υπομνηματική επιστολή". Θα απαντήσει ο Θεόκλητος Φαρμακίδης με την πραγματεία Περί Ζαχαρίου νιου Βαραχίου, Αθήνα 1838, σ. 178, στην οποία εξομολογείται "Ηναγκάσθημεν να γράψωμεν ταύτα, διότι ηξεύρομεν ότι από τινός καιρού το "ασεβής", "ετεροδιδάσκαλος" κτλ. είναι του συρμού".

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/235.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

βήμα για να αναπτύξει φιλελεύθερες ιδέες και μεταρρυθμιστικές προτάσεις για την κοινωνία της εποχής του, για τις οποίες θα αγωνιστεί ενεργά στην Ιουλιανή Επανάσταση του 1830, αλλά και στην συνέχεια αρθρογραφώντας για ένα διάστημα στην εφημερίδα "Constitutionnel"7.

Στον πρόλογο του πεντάτομου έργου του "Ernest ou le travers du siècle" ασκεί έντονη κριτική στο αριστοκρατικό, συντηρητικό και σχολαστικό εκπαιδευτικό σύστημα της εποχής του προτείνοντας μια σειρά μέτρων μεταξύ των οποίων σχολεία που θα ανταποκρίνονται στις σύγχρονες απαιτήσεις της κοινωνίας της εποχής. Μεταξύ αυτών σχολεία για τις εργατικές τάξεις βασισμένα στις θετικές επιστήμες, τα μαθηματικά και τις εφαρμοσμένες τέχνες σε άμεση σχέση με τις κατά τόπους ανάγκες και προβλήματα. Ο τολμηρός του πρόλογος έδινε τις κοινωνικές συντεταγμένες ενός μυθιστορήματος ηθών στο οποίο ο κεντρικός ήρωας και η κοινωνική του διαδρομή υπογράμμιζαν παραδειγματικά τις αδυναμίες και τα αδιέξοδα μιας ανεδαφικής δημόσιας εκπαίδευσης δείχνοντας έως που μπορούσε να οδηγήσει νέους σαν τον Ερνέστη8,

Η φιλελεύθερη κριτική της εποχής του ενθουσιάστηκε με το μυθιστόρημα διαπιστώνοντας ότι συνειδητοποιούσε με οξύτητα "le mal du siècle" και ασκούσε έντονη κριτική στην αστική κοινωνία της εποχής του, Η νεότερη κριτική το κατέτασσε σε ένα από τα λίγα μυθιστορήματα του τέλους της Παλινόρθωσης, που σκιαγραφούσαν το προφίλ ενός νέου ρομαντισμού, στο περιθώριο του επίσημου, και διαπίστωνε ότι επηρέασε αποφασιστικά σημαντικούς μυθιστοριογράφους της γενιάς του, όπως ο Μπαλζάκ9. Ο Ερνέστης του Δρουινώ υπήρξε ο προάγγελος μιας σειράς ανήσυχων και φιλόδοξων νέων από την επαρχία, που έρχονται ν' αναδειχθούν στο Παρίσι της εποχής. Ο Raphael de Valentin στο "La Peau de chagrin" (1831), ο Eugène de Rastignac στο "Le Père Goriot" (1834-35), ο Lucien de Rubempré στο "Illusions perdues" (1837-39) του Μπαλζάκ θα διαγράψουν διαδοχικά τις φάσεις της σαγήνης που άσκησε η παρισινή ζωή, ως την προσγείωση που οδηγεί στη μύηση η στη συντριβή. Ο Ερνέστης θα είναι το πρώτο σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα, που μεταφράζεται στη γλώσσα μας.

Ο Νικόλαος Σαλτέλης θα το εκδώσει σε δύο τόμους έκτασης 500 σελίδων στη Σμύρνη το 1841 στο Τυπογραφείο της Αμάλθειας. Να γνώρισε άραγε το έργο του Γουστάβου Δρουινώ από τον κύκλο του Θεόφιλου Καΐρη10 με τον

7. Βλ. E. Fromentin - Ε. Beltrémieux, "Gustave Drouineau, sur un "romantique libre"". Archives des Lettres Modernes 97 (1969) 1-109.

8. Βλ. Gustave Drouineau, Ernest, ou Le travers du siècle, éd. Timothée Dehay, Παρίσι 1829, σ. i-xxvii (Πρόλογος).

9. Pierre Barbéris, Balzac et le mal du siècle. Contribution à une physiologie du monde moderne, τ. 2,1830-1833 [...], éd. Gallimard, 1970, σ. 831,898,904-908.

10. Οι συχνές και θερμές αναφορές του Νικόλαου Σαλτέλη στους προλόγους των έργων

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/236.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οποίον διαπιστώνονται κοινά ιδεολογικά χαρακτηριστικά; Ο Γουστάβος Δρουινώ μετά την απογοητευτική κατάληξη της Ιουλιανής επανάστασης του 1830, όπως ο Καΐρης αργότερα, θα οδηγηθεί προοδευτικά στην θεωρία του Νεο-χριστιανισμού, την οποία θα διατυπώσει στα μυθιστορήματα του αντιπαρατάσσοντας στον κυρίαρχο υλισμό και επίσημο καθολικισμό την κοινωνική και πολιτική στράτευση στην ευαγγελική ισότητα, αδελφότητα και ελευθερία της συνείδησης11.

Στην αγγελία του έργου, αλλά και σ" έναν ακόμα πρόλογο-μανιφέστο ο Νικόλαος Σαλτέλης εξηγεί τους λόγους για τους οποίους μετέφρασε το έργο αυτού του "διδασκάλου της κοινωνίας", του οποίου η φιλοσοφία είναι "αξία του ΙΘ' αιώνος". Ελπίζει ότι και "η Ελλάς αποκτώσα το σύγγραμμα σου εις την γλώσσαν της θέλει ωφεληθήν' εκθέτει τούτο καθολικάς ιδέας, εφαρμοζομένας εις πάσαν μικράν η μεγάλην κοινωνίαν". Το μεταφράζει:

"Διά ν' αποδειχθή, ότι η ανατροφή την οποίαν λαμβάνομεν εις τα σχολεία οι κατά τον ΙΘ' αιώνα ζώντες, αιώνα προόδου και φώτων, είναι ανίκανος να προφύλαξη τον άνθρωπον από την παρακολουθούσαν αυτόν δυστυχίαν",

"Δια να βελτιωθώσι τα διδακτήρια εις τρόπον ώστε να έχη τις το μέλλον του ασφαλές, οικοδομών αυτό εις ασφαλείς βάσεις κατά τον καιρόν της παιδικής και εφήβου ηλικίας του". "Τωόντι, τα διδακτήριά μας είν' ατελή· δεν εκπληρούσιν αποχρώντως τον σκοπόν της συστάσεως των, ουδέ δικαιούσι τάς ελπίδας των οικογενειαρχών· χρεία να μεταρρυθμισθώσιν εις τρόπον, ωφέλιμον δι' όλας των πολιτών τας κλάσεις· όλοι, έχοντες τα αυτά δικαιώματα, ίσοι ενώπιον της φύσεως και ενώπιον των νόμων, πρέπει ν' απολαύωσι επίσης ελευθέρως και αφειδώς τα κοινωνικά αγαθά". [...] "Τα πρότυπα σχολεία μόνα, διοργανιζόμενα αρμοδίως και διά τον υιόν του βαθύπλουτου και διά τον υιόν του αχθοφόρου πολίτου, δύνανται να επιτύχωσι τον δίκαιον τούτον σκοπόν".

"Το πολυπαθές και αρτισύστατον Έθνος μας και όλοι οι ομογενείς μας εν γένει να ωφεληθώσιν από τας πολυειδείς του ιδέας, και τόσω πλέον όσω

του στον Θεόφιλο Κα'ΐρη, αλλά και ένα δημοσιευμένο γράμμα συμπάθειας προς την αδελφή του Ευανθία Καΐρη στις 12 Ιουνίου 1840 (Ξενοφάνης 2 (19Ο5) 472) μαρτυρούν προσωπική σχέση. Η μαθητεία του επίσης στην Τήνο κοντά στον Ευστράτιο Πέτρου, αλλά και οι επαφές του στην Σύρο και στην Σμύρνη με γνώριμους και μαθητές "τού φιλοσόφου διδασκάλου" του επιτρέπουν να γνωρίζει την δραστηριότητα και την σκέψη του Καΐρη. Αργότερα, 1843-1844, φοιτητής στο Παρίσι θα είναι μαζί με τον Ι. Ι. Σκυλίτση και τον Πέτρο Ζάνο μέλη της Επιτροπής Θεοσεβών του Παρισιού. Βλ. Δημ. Πολέμης, Αλληλογραφία Θεόφιλου Καΐρη, Άνδρος, 1995, τ. Β', σ. 177-179,189-192.

11. Pierre Barbéris, ο.π., σ. 1682-1683, αλλά και προλόγους των μυθιστορημάτων του Le Manuscrit vert, éd. Charles Gosselin, Paris 1832, La Resignée, éd. Charles Gosselin, Paris 1833, Les Ombrages, contes spiritualistes, éd. Charles Gosselin, Paris 1833, L'Ironie, éd Charles Gosselin, Paris 1834.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/237.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

συνδέεται με ιστορικά συμβάντα των Γαλλικών μεταβολών, και εν μέρει της ενδόξου μας επαναστάσεως".

"Την αλήθειαν λοιπόν, Δρουϊνώ [...] και σεις, όσοι ηυτυχήσατε να ήσθε διδάσκαλοι της κοινωνίας, την αλήθειαν χρεωστείτε να διδάσκετε [,.,]"12.

Εμπνευσμένος συνεχιστής ο Νικόλαος Ι. Σαλτέλης στους σύγχρονους δύσκολους καιρούς πατρικών ανησυχιών, που στάθηκαν ορόσημο στην εποχή τους. Όπως το 1818 ο Εμμανουήλ Σαλτέλης ζητούσε την συμβουλή του "Γ, Κωζάκη Τυπάλδου ιατρού εκ της σχολής των Παρισίων, μέλους της Βασιλικής και Ακαδημιακής Εταιρίας των Επιστημών" για την βελτίωση της παιδείας στην περίφημη σχολή της πατρίδας του, των Κυδωνιών. Και εκεί ο πρόλογος υπογράμμιζε την σημασία των φυσικών και θετικών επιστημών και άνοιγε πλατιούς ορίζοντες στην παιδεία, και η μετάφραση του λόγου του ριζοσπάστη πολιτικού Joseph Hume "Περί των ευκταίων αποτελεσμάτων της ανατροφής εις τας κατωτέρας κλάσεις της κοινωνίας" μαρτυρούσε κοινωνική ευαισθησία και οξυδέρκεια13.

Στον "Ερνέστη", ο Νικόλαος Σαλτέλης πέρα από το κοινωνικό περιεχόμενο βρίσκει αναλογίες με τον ίδιο και με την πατρίδα του, τις Κυδωνιές: "Περιγυρισμένος από δυσχερείς περιστάσεις εύρισκα εν μέρει ομοιότητα μεταξύ τινών συμφορών του και των ιδικών μου [...]". Ο Ερνέστης ήταν ο 23χρονος γιος ενός μικρέμπορου στην επαρχιακή πόλη της "Λα Ροχέλλης", τον οποίο ο πατέρας του σπουδάζει με στερήσεις. Το στενό μικροαστικό περιβάλλον του πατρικού σπιτιού και της γειτονιάς τον στενοχωρεί. Του προδιαγράφει μία φρόνιμη και ταχτοποιημένη ζωή δίπλα στην κόρη του τοπικού συμβολαιογράφου, που θα τον διαδεχθεί μόλις τελειώσει τα νομικά του στο Πουατού.

Ωστόσο ο νεαρός Ερνέστης είναι μελαγχολικός, τον αηδιάζει η αντιγραφή των συμβολαίων εις τα οποία "αι άθλιαι των ανθρώπων ιδιοτέλειαι περιγράφονται". Προτιμά να διαβάζει "Όσσιανόν παρά τας όχθας του Ατλαντικού", "[,..] σύννους περιφέρομαι εις τα δάση, αχόρταστα αναγινώσκω τον Βύρωνα και ακολουθώ τον Χίλδ Αρόλδην εις τας περιοδείας του [...] και ορμώ προς βοήθειαν των υπέρ ελευθερίας αποθνησκόντων Ελλήνων [,..]". Προτιμά την ποίηση από το Δίκαιο, στέλνοντας κρυφά στην αγαπημένη του "εμπαθείς ερωτικούς στίχους".

Ο γηραιός συμβολαιογράφος, οπαδός του Διαφωτισμού και λάτρης του

12. Αγγελία μυθιστορήματος βλ. εφημ. Ελλάς, 29 Νοεμβρίου 1839· αναδημοσιεύεται από την εφημερίδα Ο Άργος της Σμύρνης.

13. Επιστολή προς τον Χ" Εμμανουήλ Σαλτέλη συντεθείσα μεν παρά Γ. Κωζάκη Τυπάλδου Ιατρού εκ της Σχολής των Παρισίων, [. .]. Τυπωθείσα δε παρά Κωνσταντίνου Τόμπρα Κυδωνιέως. Εξεδόθη εν Παρισίοις εν έτει 1818 [...] Εν τη Ελληνική Τυπογραφία του Κυρίου Αμβροσίου Φιρμίνου Διδότου.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/238.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μονταίνιου, του προσφέρει το γιατρικό των πατρικών συμβουλών του αλληλογραφώντας μαζί του για σημαντικά κοινωνικά ζητήματα της εποχής. Γρήγορα όμως το περιβάλλον του αναρωτιέται πως με τόσο "θερμήν κεφαλήν, θέλει αποφασίσειν να γενή συμβολαιογράφος χωρίου". Και ο μέλλων πεθερός του διαπιστώνει με στενοχώρια, πως η ανατροφή που του δόθηκε δεν συμφωνεί με την κοινωνική του θέση.

Η κατάσταση θα επιδεινωθεί, όταν θα γοητευθεί από τις αγορεύσεις ενός νέου φιλόδοξου και κυνικού δικηγόρου από το Παρίσι, του Πλίνσιου, του οποίου οι τολμηροί συλλογισμοί για την κοινωνία τον ελκύουν. Θεωρεί ότι. ο κόσμος είναι "πεδίον μάχης, όπου όλα τα πάθη διασταυρούνται, [...] όπου ο αδύνατος θυσιάζεται από τον ισχυρόν [...] επιζητούνται δε μόνοι οι εν ισχύι". Η γνωριμία τους θα αποδειχθεί μοιραία, καθώς τον ενθαρρύνει να ξεπεράσει τα εμπόδια "περί εαυτόν και εν εαυτώ εις τας μυστικάς του επιθυμίας". Υποκινώντας τις ποιητικές του φιλοδοξίες, που έρχονται σε σύγκρουση με το αυστηρό οικογενειακό του περιβάλλον, τον ωθεί να εγκατασταθεί στο Παρίσι ικανοποιώντας τις ανησυχίες του για λαμπρότερη σταδιοδρομία. Το κόστος θα πληρώσουν οι γονείς του υποθηκεύοντας τα κτήματά τους. Οι προκλήσεις της μεγαλούπολης, ο έρωτας, οι λογοτεχνικές του φιλοδοξίες μαζί με την έλλειψη χρημάτων και την μίζερη φοιτητική ζωή τον φέρνουν αντιμέτωπο με τις αρχές του και τον οδηγούν σε αδιέξοδα, που τον βασανίζουν.

Ο φίλος του Πλίνσιος αποκαλύπτοντας τις παρισινές περιπέτειες του άπειρου Ερνέστη στο συντηρητικό οικογενειακό του περιβάλλον καταφέρνει να προωθήσει τις πολύ προσγειωμένες φιλοδοξίες του. Τον υποκαθιστά στο συμβολαιογραφείο του μέλλοντος πεθερού του και παντρεύεται την αγαπημένη του. Ο Ερνέστης καταρρέει, όταν διαπιστώνει το μέγεθος της καταστροφής στην οποία οδηγήθηκε. Προσπαθεί να περιορίσει τις φιλοδοξίες του, να αφοσιωθεί στις σπουδές του, να ζήσει για τους γονείς του. Τα ποιητικά του έργα δεν έχουν εμπορική επιτυχία και η τραγωδία του επιστρέφεται από το Θέατρο του Ωδείου. Αρνείται να συμβιβαστεί με την κερδοσκοπία και την μόδα. Όταν ο πατέρας του θα εξαναγκασθεί να πουλήσει τα κτήματά του για να ξεπληρώσει τους δανειστές του, ο Ερνέστης θα καταφύγει στην εργασία για να επιβιώσει. Τον συστήνουν σε υψηλά πρόσωπα της παρισινής κοινωνίας από τα οποία θα εισπράξει ανάλογες διαψεύσεις, καθώς αρνείται να προδώσει τις αρχές του και να υπηρετήσει τους σκοπούς τους. Η αναζήτηση μιας θέσης στην πόλη που ονειρεύτηκε τον φέρνει σε επαφή με έναν κόσμο που αγνοούσε και στον οποίον κυριαρχεί το συμφέρον, ο καιροσκοπισμός και το χρήμα. Οι στερήσεις, οι διαψεύσεις και οι τύψεις για τον θάνατο των αγαπημένων του θα τον οδηγήσουν προοδευτικά στην αρρώστια, στο πτωχοκομείο και στον θάνατο, ενώ ο ψευτοευλαβής και καιροσκόπος Πλίνσιος θα θριαμβεύει στην παρισινή κοινωνία.

Και ο Σαλτέλης, όπως ο Ερνέστης, ασφυκτιά στον στενό ορίζοντα της ερειπωμένης

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/239.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πατρίδος, ασφυκτιά σ' αυτούς τους ορίζοντες στους οποίους βασιλεύει η θεοκρατία και υποφέρει από τους περισπασμούς των εμπορικών του ενασχολήσεων. Αφού τυπώσει τον Ερνέστη βιάζεται να κλείσει τα εμπορικά του τεφτέρια και να αποσυρθεί από το εμπόριο14. Ο φωτισμός του έθνους με την συμβολή της τυπογραφίας και της δημοσιογραφίας είναι η νέα σταδιοδρομία, που ανοίγεται μπροστά του. Στην Σμύρνη συνεργάζεται με τις εφημερίδες "Αμάλθεια" και "Ο Αστήρ της Ανατολής", καθώς και με το περιοδικό "Αποθήκη των ωφελίμων γνώσεων". Η μελέτη του για τον Σωκράτη το 1842 "προς χάριν των Κυδωνιακών μειρακίων" σε ζωντανή καθομιλουμένη γλώσσα προδίδει τις εκλαϊκευτικές του προθέσεις και τα μελλοντικά του σχέδια: "Θέλω ίσως εκδώσειν σειράν μελετών τοιούτων, αν η παρούσα φανή χρήσιμος"15. Στην Αθήνα θα τυπώσει το έμμετρο μυθιστόρημα του, "Ο Κυδωνιάτης" το 1842, με εκτεταμένη εισαγωγή στα ιστορικά των Κυδωνιών, της πατρίδας του16. Όπως τον Ερνέστη, οι μεγάλες πόλεις με τον ευρύ τους ορίζοντα τον ελκύουν. Το 1843 φεύγει στο Παρίσι να σπουδάσει Ιατρική.

Ο φίλος του Σμυρναίος Ιωάννης Ι. Σκυλίτσης, γεννημένος το 1S19, θα διαγράψει ανάλογη πορεία. Θα εγκαταλείψει στα 15 του χρόνια την Ευαγγελική Σχολή όπου φοιτούσε, όταν διώκεται ο σχολάρχης της Αβράμιος Ομηρόλης ως "λουθηροκαλβινιζων"17. Το τυπογραφείο όμως, το οποίο σύστησε ο "λουθηροκαλβινίζων" σχολάρχης στη σχολή, και η νεανική εφημερίδα, που τύπωνε από κοινού με τους Αμερικανούς μισσιοναρίους, θα δώσουν την ευκαιρία στο νεαρό Σκυλίτση να πάρει μια πρώτη γεύση της τυπογραφίας. Οι γονείς του τον βάζουν σε εμπορικό κατάστημα ως γραμματικό, αλλά αυτός γράφει στίχους, δημοσιεύει σε εφημερίδες και περιοδικά, μεταφράζει και προετοιμάζει τη φυγή του στη Μασσαλία το 1842, Στο Παρίσι το 1843 με συντροφιά τον φίλο του Ν. Σαλτέλη και τον Πέτρο Ζάνο παρακολουθεί μαθήματα Φυσιολογίας του Flourens και συζητήσεις των γαλλικών βουλευτηρίων, και αναπνέει τον αέρα της παρισινής μεγαλούπολης με τους νεοτερισμούς της18.

Θα επιστρέψει στην Σμύρνη τέλη του 1844 με μεγάλα σχέδια και ένα τυπογραφείο

14. Απόσυρση από το εμπορικό στάδιο. Ιστορικό Αρχείο ΥΠΕΞ, Απαιτήσεις Ελλήνων υπηκόων, φάκελλος 65:1, 1841.

15. Σωκράτης. Μελέτη υπό Ν. Ι. Σαλτέλη. Εκδίδεται διά δαπάνης Δ. Χ. Αθανασίου. Εν Σμύρνη, εκ της τυπογραφίας Γ. Γριφφίτου, 1842.

16. Ο Κυδωνιάτης. Ποίημα εις άσματα τέσσαρα υπό Ν. Ι. Σαλτέλη [...]. Εκδίδεται διά δαπάνης Π. Ιωαννίδου. Εν Αθήναις, 1842.

17. Για τον Αβράμιο Ομηρόλη βλ. Ο 'Ανθρωπος της Σμύρνης. Έλεγχος υπό Ι. Ισιδωρίδου Σκυλίσση. Εν Σμύρνη, Τυπογραφείον των Παρισιανών Απόκρυφων, 1845, σ. 4-8, αλλά και εφημ. Αθηνά, 1839, αρ. 600 και 601.

18. Για τον Ιωάννη Ισιδωρίδη Σκυλίτση βλ. Στέφανος Παπαμιχάλης, Ι. Ισιδωρίδης Σκυλίσσης", περ. Βίων Α' (Σμύρνη 1878-79) 385-394.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/240.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όπου θα επιχειρήσει να εφαρμόσει δημοσιογραφικές καινοτομίες που τον εντυπωσίασαν στο Παρίσι. Μεταφράζει και τυπώνει σε φυλλάδια από το 1845 έως το 1846 το νεώτατο μυθιστόρημα του Ευγενίου Σύη, "Παρισίων Απόκρυφα", που δημοσιευόταν στην επιφυλλίδα της εφημερίδας "Journal des Débats" το 1843 με τεράστια επιτυχία. Επρόκειτο για ένα κοινωνικό romanfeuilleton με προθέσεις διαφωτιστικές και εκλαϊκευτικές. Οι σοσιαλιστικές εφημερίδες της εποχής έβλεπαν στον Ευγένιο Σύη τον άνθρωπο που αποκάλυπτε την εξαθλίωση του λαού.

Η μεγάλη του απήχηση στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό της εποχής είναι μαρτυρημένη. Οι συνδρομητές των φυλλαδίων του έφτασαν τους 800, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Σκυλίτσης. Δύο τόμοι 650 σελίδων ο καθένας αποτέλεσαν το έργο, όγκος επιβλητικός για το εκλαϊκευτικό του περιεχόμενο, Στην αλληλογραφία του με τον Θεόφιλο Καΐρη ο Σκυλίτσης αναφερόταν σε αυτό: "Καταγίνομαι περί την έκδοσιν των Παρισιανών Απόκρυφων, ευαγγελίου φιλανθρωπίας, θεοσεβείας [..,]"19. Στον πρόλογο του ήταν ευτυχής, γιατί παρουσίαζε στους ομογενείς ένα έργο το οποίο κατέτασσε στα "συγγράμματα ανωτέρου χαρακτήρος, αρμόδια να εμπνέωσιν εις τάς ψυχάς όλου του έθνους γενναία φρονήματα - να μεταδίδωσιν ιδέας, αίτινες και το πνεύμα να φωτίζωσι, και την καρδίαν να καθαρίζωσι"20.

Η εφημερίδα "Αναμόρφωσις" του Περικλή Αργυρόπουλου το χαρακτήριζε "τολμηρόν"21. Το θέμα του μυθιστορήματος αφορούσε το σύγχρονο Παρίσι του 1838, και έφερνε στο προσκήνιο κάτι ασυνήθιστο έως τότε για την λογοτεχνία της εποχής, τον υπόκοσμο και τις εργατικές τάξεις του Παρισιού. Μία κατάδυση στον άδη των κακόφημων και λαϊκών συνοικιών του Παρισιού, και συγχρόνως μια περιπλάνηση στον άθλιο κόσμο του κοινωνικού περιθωρίου της πόλης, που τροφοδοτείται από αυτόν των εξαθλιωμένων εργατών. Το μυθιστόρημα επιχειρούσε μια εξερεύνηση και στις άλλες κοινωνικές τάξεις της εποχής με πρόθεση να εκθέσει τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα προτείνοντας λύσεις, που να αμβλύνουν τις κοινωνικές αδικίες. Το "Παρισίων Απόκρυφα" προσπαθούσε να αναδείξει τις κοινωνικές διαστάσεις της εγκληματικότητας και της φτώχειας ευαισθητοποιώντας το αναγνωστικό κοινό για τους μελλοντικούς κινδύνους που εγκυμονούσαν.

19. Β. Τατάκης, "Γράμματα Μικρασιατών προς Θ. Καΐρη", Μικρασιατικά Χρονικά (1955) 105.

20. Πρόλογος τον μεταφραστού, σ. στ'. Βλ. Παρισίων Απόκρυφα. Μυθιστορία Ευγενείου Σύη, μεταφρασθείσα εκ του γαλλικού υπό Ι. Ισιδωρίδου Σκυλίσση. Τόμος πρώτος. Σμύρνη, εκ του τυπογραφείου των Παρισιανών Απόκρυφων [...], 1845. Ευχαριστώ τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για την ευγενική του μέριμνα να φωτογραφίσει τον πρόλογο από το αντίτυπο της βιβλιοθήκης της Μονής Ξηροποτάμου στο Άγιο Όρος.

21. Εφημ. Αναμόρφωσις, 1 Αυγούστου 1844.

Σελ. 240
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 221
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    παις ενιαυτών / Μάξιμος εξ αέθλων εις Άιδην έμολον'/ νούσος και κάματος με διώλεσαν· ούτε γαρ ηούς,/ ουκ όρφνης Μουσέων εκτός έθηκα φρένα". Και οι γονείς απαντούν (επίγρ. β'): "Βαιόν μεν τόδε σήμα, το δε κλέος ουρανόν ίκει [,..]"12,

    Η έξαρση της πρώιμης σοφίας δεν περιορίζεται στα αγόρια. Η μικρή Magnilla πεθαίνει στα επτά της χρόνια. Ήταν όμορφη, με θαυμαστή αντίληψη και πρόωρη για την ηλικία της σοφία: "formosa, et sensu mirabilis et super annos docta"13.

    Με την εισαγωγή του συμβολικού αυτού ανθρωπολογικού τύπου στη χριστιανική αγιογραφία μετακινούνται όχι μόνο οι τόνοι, από την πρώιμη λογιοσύνη στην πρακτική των αρετών (την κατά Χριστόν φιλοσοφία), αλλά και οι ηλικίες, από τα παιδικά σε ωριμότερα χρόνια. Ο Μακάριος ο Αιγύπτιος, όπως περιγράφεται στο "Λαυσαϊκόν" από τον Παλλάδιο (4ος-5ος αι.), επίσκοπο Ελενοπόλεως: "Τριακονταετής ανελθών νεώτερος τη ηλικία σφριγών, τοσαύτη ... εχρήσατο καρτερία πόνων ασκητικών εν όλοις δέκα έτεσιν, ως πολλής και μεγάλης τούτον αξιωθήναι διακρίσεως' ώστε καλείσθαι αυτόν παιδαριογέροντα, επειδή θάττον της ηλικίας προέκοψεν ταις αρεταίς". Σημειωτέον ότι το "θάττον της ηλικίας" αντιστοιχεί με την τέταρτη δεκαετία της ζωής του Μακαρίου (+ 391)14. Στόν "Βίο" του οσίου Σάβα του Ηγιασμένου (5ος-6ος αι.), που συνέγραψε ο Κύριλλος ο Σκυθοπολίτης (6ος αι.), δεν λείπουν οι αναφορές στην πρωιμότητα ενός γόνιμου πνευματικού βίου, που είχε επιδείξει ο βιογραφούμενος. Γύρω στα δεκαοκτώ του χρόνια χαρακτηρίζεται "νεανίας πρεσβύτης"· αλλά συμπλήρωνε τα τριανταπέντε, όταν: "Ταυτην έχειν αυτόν την πολιτείαν γνους ο μέγας Ευθύμιος ελάμβανεν αυτόν μεθ' εαυτού ... εις την πανέρημον του Ρουβά ... πληροφορίαν έχων εις αυτόν και παιδαριογέροντα αυτόν ονομάζων, και ως καλός παιδοτρίβης προεβίβαζεν αυτόν και εγύμναζεν εις υψηλοτέρας αρετάς". Η ορολογία του Γυμνασίου στρατεύεται εδώ στην υπηρεσία του ουρανού16.

    12. IG XIV, αρ. 2012 (σ. 494-6). Η στήλη απόκειται στα Μουσεία του Καπιτωλίου (Ρώμη, Pai. dei Conservatori). Βλ. Marrou, ο.π., αρ. 151, σ. 13Ο, 205-6. Wiedemann, ο.π., σ. 169. Blank, ο.π. (σημ. 4), σ. 72 κε., εικ. 45. Zanker, ο.π., σ. 215-6, εικ. 113.

    13. Marrou, ο.π., 202-3. Néraudau, ο.π. (σημ. 7), σ. 125. Wiedemann, ο.π., σ. 169-170.

    14. PG 34, 1043Β. Πρβλ. το σχετικό απόσπασμα του Σωζομενού: Sozomène, Histoire ecclésiastique, III-IV, έκδ. J. Bidez - G. Sabbah - A.- J. Festugière (SC 418), Παρίσι 1996, σ. 116.7-10: "αυτίκα τε φιλοσοφείν αρχόμενος έτι νέος ων διέπρεπεν, ως παιδαριογέροντα παρά των μοναχών ονομάζεσθαι και τεσσαράκοντα έτη γεγονότα χειροτονηθήναι πρεσβύτερον". Γιά τη σημασιολογική μετατόπιση του όρου φιλοσοφία και τις καταβολές της στη βιοθεωρία των πρώτων χριστιανικών αιώνων, βλ. Η. Hunger, Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α', Αθήνα 1987, σ. 41 κέ. Πρβλ. P. Hadot, Qu'est-ce que la philosophie antique?, Παρίσι 1995, σ. 355 κέ.

    15. Kyrillos von Skythopolis, έκδ. Ε. Schwartz, Λιψία 1939, σ. 89.24 και 94Α3-18