Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 243-262 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/243.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Α. Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗ

PANIA ΠΟΛΥΚΑΝΔΡΙΩΤΗ

Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης υπήρξε μια χαρακτηριστική μορφή της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας και της εκπαίδευσης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η παρουσία του είναι χαρακτηριστική γιατί με το λογοτεχνικό του έργο πιστοποιεί τη στροφή σε θέματα της οικογενειακής ζωής και το νέο ενδιαφέρον για το παιδί και την παιδική αγωγή που εκφράζει η γενιά του 18801, ενώ παράλληλα η επιστημονική του κατάρτιση σε θέματα εκπαίδευσης και ψυχολογίας του παιδιού τον εντάσσει στην γενιά των συγχρόνων του γερμανοτραφών παιδαγωγών που επέδρασαν καθοριστικά στην εικόνα της εκπαίδευσης αλλά και στην διαμόρφωση των επίσημων εκπαιδευτικών προγραμμάτων στην Ελλάδα. Το Πανεπιστήμιο της Ιένας στην Γερμανία, όπου ο Κουρτίδης υποστήριξε το 1892 την διδακτορική του διατριβή, ήταν το κέντρο των ερβαρτιανών σπουδών, και φυτώριο νέων επιστημόνων οι οποίοι θέλησαν να εφαρμόσουν τις αρχές τους στην ελληνική πραγματικότητα. Με την εγκατάλειψη της αλληλοδιδακτικής μεθόδου το 1880, επικράτησε στην Ελλάδα η ερβαρτιανή παιδαγωγική μέθοδος, της οποίας κυριότεροι εκπρόσωποι ήταν ο Χαρίσιος Παπαμάρκου, ο Π. Π, Οικονόμου και ο Σπ. Μωραίτης2. Ας υπενθυμίσουμε ότι και ο Δημήτρης Γληνός παρακολούθησε στην Ιένα, όπως και ο Κουρτίδης πριν από αυτόν3, τα μαθήματα φιλοσοφίας του νομπελίστα Ροδόλφου Όυκεν4.

Λογοτέχνη-παιδαγωγό είχε χαρακτηρίσει εύστοχα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος5, τον Κουρτίδη και πράγματι ως επιστήμονας παιδαγωγός αλλά και ως λογοτέχνης

1. Παναγιώτης Μουλλάς, «Γύρω στα 1880: οι όροι της αλλαγής», Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Αθήνα, Σοκόλης, 1993, σ. 88-89.

2. Θεοφάνης Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης (1821-1986), Αθήνα, Παπαδήμας, 1986, σ. 73.

3. Δημ. Γρ. Καμπούρογλους, «Μνημόσυνα», θρακικά 2 (1929) 243.

4. Φίλιππος Ηλιου, «Σημειώσεις», στο Δημήτρης Γληνός, Απαντά, τ. 1 (1898-1910), Αθήνα, Θεμέλιο, 1983, σ. 550-551. Ευαγγελία κοκκίνη, Δημήτρης Γληνός 1882-1943, Αθήνα 1989, σ. 13.

5. «ο λογοτέχνης παιδαγωγός», Νέα Εστία 4, τχ. 33 (1.9.1928) 772-775.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/244.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

υπηρέτησε το παιδί σε όλη του τη ζωή προσφέροντας του αναγνώσματα σχολικά και εξωσχολικά. Αρχικά δημοσίευε στη "Διάπλαση των Παίδων", της οποίας υπήρξε ο πρώτος αρχισυντάκτης από το 1881 μέχρι το 1894, οπότε και τον διαδέχθηκε ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, και παράλληλα εξέδιδε αυτοτελώς διηγήματα και διαλόγους για παιδιά στο "Παράρτημα" και στη "Βιβλιοθήκη" της "Διαπλάσεως των Παίδων". Επίσης μετέφραζε, από τα γαλλικά και τα γερμανικά, διηγήματα και μυθιστορήματα για παιδιά συμβάλλοντας έτσι στην διάδοση της ευρωπαϊκής παιδικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, Αργότερα, από το 1885, ο Κουρτίδης μείωσε αισθητά την λογοτεχνική του δραστηριότητα για να αφοσιωθεί στη συγγραφή αναγνωσματαρίων και εγχειριδίων Ιστορίας που διδάσκονταν στις τάξεις του Δημοτικού 6.

Σε μια προσπάθεια να προσδιορίσουμε το στίγμα του Κουρτίδη μέσα από το σύνολο του έργου του θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν ένας εκσυγχρονιστής χαμηλών τόνων. Ο Κουρτίδης παρακολουθούσε τις νέες τάσεις της εποχής του, αλλά δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ριζοσπαστικός. Για παράδειγμα θα αναφέρω ότι συνυπογράφει το ιδρυτικό καταστατικό του Εκπαιδευτικού Ομίλου', αλλά φαίνεται ότι σύντομα η συμμετοχή του στην προσπάθεια ατόνησε 8. Ήταν υπέρμαχος της δημοτικής 9 αποφεύγοντας ωστόσο λεκτικές ακρότητες. Ειδικότερα στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ο Κουρτίδης δεν χρησιμοποιούσε τα "βαθειά ελληνικά"10 αλλά στόχευε σε μία γλώσσα απόλυτα κατανοητή από τα παιδιά11. Η ανανέωση της κοινωνίας για τον Κουρτίδη

6. Για τα βιογραφικά του Κουρτίδη βλ. το σχετικό λήμμα του Γρηγόριου Ξενόπουλου στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια "Πυρσού", τ. ΙΕ', και του Κώστα Στεργιόπουλου στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, τ. 35. Βλ. επίσης, Ράνια Πολυκανδριώτη, "Αριστοτέλης Κουρτίδης", στο Η παλαιότερη πεζογραφία μας, τ. Ζ' (1880- 1900), Αθήνα, Σοκόλης, 1997, σ. 254-270.

7. "Καταστατικό [του Εκπαιδευτικού Ομίλου]", Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου l (Ιαν. 1911), και στο Δημήτρης Γληνός, Άπαντα, επιμ. Φίλιππος Ηλιού, ο.π., τ. Β', σ. 81-82.

8. Αξίζει να σημειωθεί ότι λίγα χρόνια αργότερα η Πηνελόπη Δέλτα ασκεί έντονη κριτική στα αναγνωσματάρι" του Κουρτίδη μέσα από τις σελίδες του Δελτίου του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Βλ. σχετικά Δήμητρα Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919, Αθήνα, Δωδώνη, 1986, σ. 92.

9. "Η δημώδης πως δεν μ' αρέσει. "Αν Θέλετε μάλιστα εγώ και ο Φέρμπος εξ άλλου είμαι όπως επιχειρήσαμεν να εισαγάγωμεν κατά πρώτην φοράν την δημώδη εις το πεζόν, διά μεταφράσεων εις τους διάλογους. Εγώ μάλιστα μετέφρασα άλλωστε εις την δημώδη ολόκληρα έργα, την Πλημμύραν, τον Ζωντανοαπεθαμένον του Ζολα και μού είπαν ότι είχα πολύ επιτύχει", από συνέντευξη στον Μποέμ [Δημ. Χατζόπουλος], εφημ. Το Άστυ, 31 Μαρτίου -1 Απριλίου 1893.

Ι0. Βλ. τον "Πρόλογο" στο Παιδικοί διάλογοι, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1883, σ. 9.

11. "Ω! μη φοβείσαι. Αυτά τα παιδιά, τα ιδικά μας, μιλούν σχεδόν σαν εσέ και σαν

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/245.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στηρίζεται κυρίως στην παιδεία, στην ψυχική και πνευματική εξύψωση του ατόμου και όχι σε ρηξικέλευθες λύσεις. "Ενεωτέριζεν εν μέτρω", γράφει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, "γνωρίζων ανέκαθεν να χαλιναγωγή τας επαναστατικάς του ορμάς"12.

Για τους λόγους αυτούς ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ιστορική θεματολογία στο έργο του και ο τρόπος με τον οποίο η θεματική αυτή εξυπηρετεί την ανάπτυξη του παιδαγωγικού μηνύματος. Πηγές μας αποτελούν τα παιδικά διηγήματα και οι διάλογοι καθώς και τα διδακτικά βιβλία που συνέταξε, είτε μόνος του είτε σε συνεργασία με άλλους. Αρχικά πρέπει να παρατηρήσουμε ότι έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικά αντικείμενα. Τα σχολικά αναγνωσματάρια και εγχειρίδια Ιστορίας, εγκρίνονται για διδασκαλία σε επίσημο διαγωνισμό και συντάσσονται σύμφωνα με τις ευγκύκλιες οδηγίες του Υπουργείου Παιδείας. Εφόσον εκφράζουν την επίσημη ιδεολογία του ελληνικού κράτους, δεν αφήνουν μεγάλα περιθώρια στην επιλογή και χρήση των θεμάτων. Αντίθετα, στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους, που δημοσίευσε με το ψευδώνυμο Αιμίλιος (η Αιμύλιος) Ειμαρμένος στη "Διάπλαση των Παίδων" αλλά και σε αυτοτελείς εκδόσεις13, ο Αριστοτέλης Κουρτίδης ήταν ασφαλώς πολύ πιο ελεύθερος στην οριοθέτηση της θεματικής κατεύθυνσης καθώς και στην επιλογή του παιδαγωγικού μηνύματος, εφαρμόζοντας τις προσωπικές του απόψεις για την παιδική αγωγή.

Διδακτικά βιβλία δημοσιεύει ο Κουρτίδης χωρίς διακοπή από το 1885. Αρχικά συνέταξε μία παιδική ανθολογία για τα δημοτικά σχολεία14 και συνέχισε με αναγνωσματάρια και βιβλία ιστορικά. Ας σημειωθεί ότι στην περίοδο 1883-1894, η διδασκαλία της Ιστορίας στο Δημοτικό στηριζόταν στα αναγνωσματάρια με περιεχόμενο σχεδόν αποκλειστικά ιστορικό15. Το 1888 ο Κουρτίδης δημοσιεύει την "Ελληνική ιστορία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι

ημάς· διότι εκείνος που μας έγραψε [...] νομίζει ότι, για να γράψη για παιδιά, πρέπει να μάθη τι είνε τα παιδιά. Και προσπαθεί ολοένα να το μάθη· [...] και προσπαθεί τα παιδιά, διά τα οποία γράφει, να τα κάμνη να ομιλούν σαν αληθινά παιδιά, να αισθάνωνται σαν αληθινά παιδιά, να σκέπτωνται σαν αληθινά παιδιά". Παιδικοί διάλογοι, ο.π., σ. 10.

12. "Κουρτίδης Αριστοτέλης", λήμμα στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια "Πυρσού".

13. Παιδικοί διάλογοι διά παιδία 7 έως 15 ετών. Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1883· Παιδικοί διάλογοι προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων, των παρθεναγωγείων και των νηπιαγωγείων, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος, χ.χ.' Παιδικαί σελίδες, Αθήνα, Ανδρέας Κορομηλάς, 1881· Παιδικά διηγήματα, Αθήνα, Ανδρέας Κορομηλάς, 1883.

14. Παιδική ανθολογία προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων, μετά προλόγου περί απαγγελίας ποιημάτων, Αθήνα, Γεώργιος Κασδόνης, 1885.

15. Χριστίνα Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία στα ελληνικά σχολεία (1834-1914), ΙΑΕΝ 18, Αθήνα 1988, σ. 53-54.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/246.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της σήμερον" σε συνεργασία με τον Βλάσιο Σκορδέλη16, τους "Ηρωικούς χρόνους της Αρχαίας Ελλάδος" μόνος του17 και τους "Βίους επιφανών ανδρών της αρχαίας Ελλάδος" σε συνεργασία με τον Παναγιώτη Φέρμπο18. Το 1889 περνάει στην νεότερη ιστορία με το "Σκηνογραφίαι εκ της ελληνικής επαναστάσεως" πάλι σε συνεργασία με τον Βλάσιο Σκορδέλη19.

Από το 1894, εντείνεται η διδασκαλία της Ιστορίας στο δημοτικό και πραγματοποιείται τόσο με τα αναγνωσματάρια που διατηρούν σε μεγάλο βαθμό το ιστορικό περιεχόμενο τους, όσο και με εγχειρίδια Ιστορίας. Ο Κουρτίδης δημοσιεύει το 1894 το "Ελληνικόν Αναγνωσματάριον" για την Δ' τάξη20 και το 1896 το "Ελληνικόν Αναγνωσματάριον" για την Β' τάξη21 που αργότερα αποκτά τον τίτλο "Ιστορίες"22 και γνωρίζει πολλές μετατροπές και επανεκδόσεις. Η ενασχόληση του με τους νεότερους χρόνους της ελληνικής ιστορίας συνεχίζεται με την "Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος"23 που δημοσιεύεται το 1896. Ενόσω τα αναγνωσματάρια και τα βιβλία Ιστορίας επανεκδίδονται ο Κουρτίδης σε συνεργασία με τον Γ, Σ, Κονιδάρη και τον Γ. Α. Καλαρά μεταφράζει και συντάσσει την "Οδύσσεια"24 της οποίας η τρίτη έκδοση έγινε στα 1919 και το "Στα παλιά χρόνια"25, διασκευή από το "Πρόας ο Νικίου" του André

16. Βλάσιος Σκορδέλης, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ελληνική ιστορία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της σήμερον, προς χρήσιν των Δημοτικών Σχολείων και Παρθεναγωγείων, μετά εικόνων, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1888.

17. Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ηρωικοί χρόνοι της Αρχαίας Ελλάδος, εγκριθέντες εν τω διαγωνισμώ του 1888. Το βιβλίο δεν εντοπίστηκε στις βιβλιοθήκες. Η πληροφορία προέρχεται από το οπισθόφυλλο του Σκηνογραφίαι εκ της ελληνικής επαναστάσεως, που συνέταξε μαζί με τον Βλ. Γ. Σκορδέλη, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1889.

18. Παναγιώτης Ι. Φέρμπος, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Βίοι επιφανών ανδρών της αρχαίας Ελλάδος μετά εικόνων προς χρήσιν των Ελληνικών σχολείων και των Παρθεναγωγείων κατά το πρόγραμμα τον Υπουργείου. Τεύχος πρώτον. Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1888.

19. Βλ. παραπάνω, σημείωση αρ. 17.

20. Ελληνικόν Αναγνωσματάριον προς χρήσιν της Δ' τάξεως των Δημοτικών Σχολείων, Βραβευθέν εν τω Αιαγωνισμώ των Διδακτικών Βιβλίων κατά τον ΒΡΛ' Νόμον, Αθήνα, Εστία, 1894.

21. Ελληνικόν Αναγνωσματάριον προς χρήσιν της Β' τάξεως των Δημοτικών σχολείων. Εγκριθέν διά πενταετίαν εν τω Διαγωνισμώ των Διδακτικών Βιβλίων κατά τον ΒΤΓ' Νόμον, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1896.

22. Ιστορίες. Αναγνωστικό Β' Δημοτικού 101923,131926,141927,181982, 1η έκδ. διορθωμένη από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, 1934 2η διορθωμένη από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο.

23. Βλάσιος Γ. Σκορδέλης, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος διά την Δ' τάξιν του Τετραταξίου Δημοτικού Σχολείου, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1896.

24. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Σ. Κονιδάρης, Γ. Α. Καλαράς, Οδύσσεια, Αναγνωστικό Γ' Δημοτικού, 31919,4192ο, 51924, '1926,81927.

25. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Στα παλιά χρόνια, Αναγνωστικό Δ' Δημοτικού, Αθήνα, Εστία, 3 1920, 5 1925, 6 1926,10 1933. 111934.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/247.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Laurie, που είχε ήδη μεταφρασθεί από τον Κωστή Παλαμά και δημοσιευθεί το 1898 από την "Βιβλιοθήκη της Διαπλάσεως των Παίδων"36. Η τρίτη έκδοση έγινε το 1920 και η πέμπτη έγινε το 1925. Μαζί με την 8η έκδοση του "Αναγνωστικού Β' Δημοτικού" (1920), τα τρία αυτά βιβλία εγκρίθηκαν από το Υπουργείο μέσα στα πλαίσια της μεταρρύθμισης του 1917 αλλά καταδικάστηκαν από την επιτροπή των κριτών το 1920, με το τέλος της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας27. Το 1927, δύο μόλις χρόνια πριν από τον θάνατο του δημοσιεύει για πρώτη φορά τρία βιβλία: τα "Σκόρπια Λουλούδια", αναγνωστικό της Γ' Δημοτικού, σε συνεργασία με τον Γ. Κονιδάρη28, τον "Πύργο του Βοσπόρου" σε συνεργασία με τον Γρ. Ξενόπουλο29 και τον Γ, Κονιδάρη καθώς και τα "Βασανισμένα και δοξασμένα χρονιά", αναγνωστικό για την ΣΤ' Δημοτικού, σε συνεργασία με τον Γ. Κονιδάρη30.

Σε γενικές γραμμές η βιβλιογραφική εικόνα της διδακτικής συγγραφικής δραστηριότητας του Κουρτίδη δεν μπορεί παρά να αντανακλά την επίσημη άποψη για τη διδασκαλία της Ιστορίας, έτσι όπως εκφράζεται μέσα από τις εγκυκλίους για τη σύνταξη των αναγνωσματαρίων αλλά και τις εκθέσεις των κριτών. Έμφαση δίνεται στην Μυθολογία, στην αρχαία και νεότερη Ιστορία, ενώ η βυζαντινή περίοδος στα αντίστοιχα αποσπάσματα των αναγνωσματαρίων συνδέεται άμεσα με τον ελληνισμό και τον χριστιανισμό, Στις σχετικές αναφορές αναπτύσσεται κυρίως η προβληματική της ελευθερίας των εθνών, της επικράτησης του χριστιανισμού αλλά και της πολιτιστικής κληρονομιάς, που πάντα αποτελούσε αντικείμενο σεβασμού από τους κατακτητές, Η μέθοδος διδασκαλίας με τη βοήθεια "σκηνογραφιών", σκηνών δηλαδή της ελληνικής Ιστορίας, και βίων επιφανών ανδρών -προτύπων συμπεριφοράς για τους μαθητές- την οποία ακολουθεί συνήθως ο Κουρτίδης, ήταν η πλέον ενδεδειγμένη για τις τάξεις του Δημοτικού έως το 189731,

26. Βίκυ Πάτσιου, Η Διάπλασις των Παίδων (1879-1922). Το πρότυπο και η συγκρότηση του, ΙΑΕΝ 15, Αθήνα 1987, σ. 32, σημ. 3. Βλ. σχετικά και στο Έκθεσις της επιτροπείας της διορισθείσης προς εξέτασιν της γλωσσικής διδασκαλίας των Δημοτικών Σχολείων, Αθήνα 1921, σ. 82.

27. Έκθεσις της επιτροπείας..., ο.π., σ. 79-81, 100-101, 102-107. Τα μέλη της Επιτροπείας ήταν οι Σ. Σακελλαρόπουλος, A. Σκιάς, Ν. Εξαρχόπουλος, Θ. Μιχαλόπουλος, Ι. Μεγαρεύς, Χρ. Οικονόμου.

28. A. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Σκόρπια Λουλούδια, Αναγνωστικό της Τρίτης Δημοτικού. 1η έκδ.. Αθήνα, Ιωάννης Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", 1927.

29. Γρ. Ξενόπουλος, Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Ο Πύργος του Βοσπόρου και άλλες ιστορίες. Αναγνωστικό Ε' Δημοτικού, 1η έκδ., Αθήνα, Ι. Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, 1927.

30. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Βασανισμένα και δοξασμένα χρόνια, Αναγνωστικό εγκεκριμένο για την ΣΤ' του Δημοτικού. Έκδ. 1η. Αθήνα, Ιω. Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", 1927.

31. Χριστίνα Κουλούρη, ο.π., σ. 56-58.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/248.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στα τέλη του 19ου αιώνα πιστοποιείται μια στροφή προς την έρευνα των πηγών για τη μελέτη και τη διδασκαλία των ιστορικών γεγονότων, στροφή που συνδέεται με γενικότερη αλλαγή στην ιστοριογραφική μέθοδο32. Ο Κουρτίδης, ήδη στα 1891, είχε ακολουθήσει αυτή τη μέθοδο για τη σύνταξη των "Ηρωικών χρόνων της Αρχαίας Ελλάδος" για την Β' τάξη των δημοτικών σχολείων, Στον πρόλογο δηλώνει ότι προσπάθησε να παραμείνει πιστός στο πρωτότυπο κείμενο καθώς και να διατηρήσει την καλλιέπεια της μορφής, αλλά και συγχρόνως να διασκευάσει τον μύθο ώστε να γίνει κατανοητός στα μικρά παιδιά. Έχοντας υπόψη του ότι τα αναγνώσματα αυτά "δεν προτίθενται σκοπόν την διδασκαλίαν της Ελληνικής Μυθολογίας, αλλά την διά των μύθων διανοητικήν ανάπτυξιν και ηθικήν διάπλασιν των παίδων", προσέτρεξε σε μία μέθοδο, κοινό τόπο και σε άλλους συγγραφείς διδακτικών βιβλίων της εποχής του: χρησιμοποίησε "τας κορυφάς των ηρώων, τας μεγάλας σελίδας της αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας" με στόχο να αναπτύξει το παιδαγωγικό του μήνυμα, Συγχρόνως ενσωμάτωσε στην αφήγηση του μύθου περιγραφές ελληνικών τόπων και φυσικών φαινομένων, επιχειρώντας έτσι και την αύξηση των εγκυκλοπαιδικών γνώσεων των παιδιών.

Η ίδια λογική ισχύει και στα αναγνωσματάρια. Τα ιστορικά θέματα απουσιάζουν από τα αναγνωσματάρια της Β' αλλά είναι σαφώς παρόντα στα αναγνωσματάρια της Δ' Δημοτικού. Σε γενικές γραμμές ωστόσο, τα μαθήματα αγωγής στηρίζονται σε καθημερινές και σύγχρονες σκηνές της οικογενείας στην πόλη και την ύπαιθρο. Η θεματική κατηγορία "Πατρίς", στην έκδοση του 1894, τοποθετείται στο τέλος του εγχειριδίου, αποκομμένη από τα υπόλοιπα κείμενα, στα οποία κατά κανόνα δεν χρησιμοποιούνται ιστορικά θέματα. Ο Χαρίσιος Παπαμάρκου στο βιβλίο του "Τα Αναγνωστικά των Μικρών Ελληνοπαίδων"33 άσκησε έντονη κριτική στον Κουρτίδη για το συγκεκριμένο αναγνωσματάριο το οποίο προκρίθηκε έναντι του δικού του στον αντίστοιχο διαγωνισμό. Μεταξύ όσων ο Παπαμάρκου καταμαρτυρεί στον Κουρτίδη είναι και η ύπαρξη ιδιαίτερης θεματικής ενότητας με αντικείμενο την Ιστορία, πράγμα το οποίο θεωρεί ως αντιπαιδαγωγική τακτική, αφού με τον τρόπο αυτό τα αναγνωσματάρια καταλήγουν να είναι περιλήψεις των διαφόρων μαθημάτων που διδάσκονται στα σχολεία. Ίσως για τον λόγο αυτό σε επόμενες εκδόσεις του αναγνωσματαρίου (π.χ. έκδ. του 1915) παρά το γεγονός ότι η θεματική ενότητα "Πατρίς" βρίσκεται και πάλι στο τέλος του βιβλίου, ο Κουρτίδης χρησιμοποιεί και θέματα μυθολογικά τα οποία, εν είδει συμβολικών παραβολών, εξυπηρετούν το ηθικό δίδαγμα και άλλων θεματικών ενοτήτων. Οι ενότητες αυτές αντιπροσωπεύουν

32. Χριστίνα Κουλούρη,ο.π., σ. 40.

33. Τα Αναγνωστικά Βιβλία των Μικρών Ελληνοπαίδων, Αθήνα, Αδελφοί Περρή, 1897.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/249.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αντιθετικές αξίες, προτερήματα και ελαττώματα του ανθρώπου, όπως για παράδειγμα "ευγνωμοσύνη-αχαριστία", "φιλοξενία-αφιλοξενία" κλπ,

Γενικά από την ανάγνωση των κειμένων προκύπτει ότι η γνώση της Ιστορίας οφείλει να οδηγεί στην καλλιέργεια της αγάπης για την πατρίδα και την ελευθερία χωρίς όμως να συνυφαίνεται με πατριωτικές εξάρσεις, ούτε με την έντονη προβολή της Μεγάλης Ιδέας. Η αντίθεση βαρβάρου και Έλληνα, συνήθης σε πολλά αναγνωσματάρια, στον Κουρτίδη είναι σαφώς υποτονισμένη. Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην αξία της ελευθερίας ως υπέρτατου αγαθού και στη διατήρηση των πολιτισμικών αξιών παρά στην προβολή της γενναιότητας και της ανδρείας ως αρετών του Έλληνα, αρχαίου και νεότερου.

Όσα όμως στοιχεία νεοτερισμού του Κουρτίδη διαφαίνονται αχνά, για ευνόητους λόγους, μέσα από τα επισήμως εγκεκριμένα διδακτικά του βιβλία, παρουσιάζονται εντονότερα και σαφέστερα στα παιδικά του διηγήματα, Στην ουσία πρόκειται για τον απόηχο της γερμανικής Kulturgeschichte, της Ιστορίας του Πολιτισμού, η οποία δίνει έμφαση στην πολιτισμική διάσταση της ιστορικής εξέλιξης, Η χρήση των ιστορικών θεμάτων από τον Κουρτίδη στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ακολουθεί ακριβώς τον άξονα αυτό και θα μπορούσε κάλλιστα να περιγραφεί και να προσδιορισθεί από όσα είχε σημειώσει, το 1866, ο Γ. A. Βακαλόπουλος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης της "Γενικής Ιστορίας" του W, Pütz: "Το μάθημα της ιστορίας [,,,] διδάσκει συγχρόνως ημάς ότι η σημασία εκάστου λαού δεν εξαρτάται μόνον εκ των πολεμικών πράξεων, αλλά και εκ της προς τον πολιτισμόν αναπτύξεως αυτού"34,

Το διήγημα "Ο ανδριάς του ήρωος" είναι το μοναδικό με ιστορικό περιεχόμενο και καταλαμβάνει την τελευταία θέση στη συλλογή των "Παιδικών Διηγημάτων"35 του Κουρτίδη. Η θέση του αυτή παραπέμπει ίσως και σε εκείνη που καταλαμβάνουν τα ιστορικά θέματα στα αναγνωσματάρια, δηλαδή στο τέλος του βιβλίου, Στον "Ανδριάντα του ήρωος" το άψυχο πεντελικό μάρμαρο παίρνει ζωή από τη σμίλη του γλύπτη και το δημιούργημα αποκτά φωνή, αισθήματα και τα ιδεώδη της μορφής που ο γλύπτης του αποδίδει:

"Κ' εγέμισε το στήθος μου από αισθήματα, Και ήρχισα ν' αγαπώ την Ελλάδα πολύ, πολύ, και την ήθελα μεγάλην, και διά την ελευθερία της ήθελα ν' αποθάνω. Και εφανταζόμην πολέμους και καρυοφύλλια, βουνά και μονοπάτια, μάχας και νίκας, σημαίας εχθρικάς κερδισμένας, και Σουλιώτας και καραούλια"36.

34. Γ. Α. Βακαλόπουλος, Γενική ιστορία μεταφρασθείσα εκ. της δωδέκατης εκδόσεως της επιτομής του καθηγητού Γουλιέλμου Πυτσίου [...] Πρώτον τεύχος, Αθήνα, Ν. Αγγελίδης, 1866, σ. θ'. Αναφέρεται από την Χριστίνα Κουλούρη, ο.π.. Ανθολόγιο 49α, σ. 210.

35. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 162-168.

36.Ο.π..σ. 164.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/250.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η μορφή αυτή είναι ο ήρωας της Επανάστασης, ο Μάρκος Μπότσαρης, τιμή μεγάλη για το πεντελικό μάρμαρο. Όταν το έργο ολοκληρώθηκε, ο ανδριάντας μεταφέρθηκε σε βιβλιοθήκη σπιτιού. Ο πατέρας και τα δύο αγόρια της οικογενείας θαυμάζουν την εξαιρετική τέχνη του γλύπτη, ενώ συγχρόνως, από τα λόγια τους, το κέντρο βάρους της αφήγησης μετατίθεται από την έξαρση της γενναιότητας και των ηρωικών πράξεων στην προβολή της σημασίας της τέχνης. Το παιδαγωγικό μήνυμα εκφράζεται με τα λόγια του πατέρα:

"Εις τον ανδριάντα αυτόν, [...] συναπαντήθηκαν τα δύο πλέον ελληνικά πράγματα, τα οποία είχαν οι αρχαίοι Έλληνες περισσότερον από κάθε έθνος: η καλλιτεχνία και ο ηρωισμός. Εκείνοι ενικούσαν εις τον Μαραθώνα, αλλ' έκαμναν και τον Παρθενώνα. Ημείς όμως οι νέοι Έλληνες μόνον εις το εν τους εφθάσαμεν: εις τον ηρωισμόν, αλλ' όχι και εις την καλλιτεχνίαν, και διά τούτο δεν είμεθα σωστοί Έλληνες ακόμη"37.

Γίνεται φανερό ότι η αξία του νεότερου ελληνισμού προσμετράται σε σύγκριση με το αρχαίο παρελθόν του, γεγονός που προϋποθέτει βεβαίως ότι οι νεότεροι Έλληνες είναι άμεσοι απόγονοι των αρχαίων, χωρίς ωστόσο να έχουν διατηρήσει όλες τις αρετές των προγόνων τους. Ανάμεσα στις αρετές που χάθηκαν είναι η ικανότητα για καλλιτεχνική δημιουργία, για καλλιέργεια των πολιτισμικών αξιών γενικότερα, ως αλληλένδετες με το εθνικό φρόνημα και τον ηρωισμό.

Στον διάλογο "Π Ελλάς μεγάλη", από τους "Παιδικούς Διάλογους" που δημοσιεύθηκαν το 1883, αποθαρρύνεται η ανάπτυξη πολεμοχαρούς συμπεριφοράς μέσα στο παιχνίδι των παιδιών και προκρίνεται η πνευματική καλλιέργεια:

"Ευτυχισμένο είναι το έθνος που έχει στρατιώτας αξίους να γίνουν στρατηγοί, και όχι στρατηγούς που δεν είναι άξιοι ούτε για στρατιώται"38.

Ωστόσο, το μεγαλείο ενός έθνους δεν στηρίζεται μόνο σε στρατηγούς και πολεμικές επιτυχίες, αλλά και στα πνευματικά επιτεύγματα. Για να γίνει, η Ελλάδα μεγάλη, τα παιδιά μοιράζονται αμέσως τους ρόλους: ένας στρατιώτης, ένας δάσκαλος και ένας συγγραφέας.

Ο Αγησίλαος είναι ο ήρωας του διηγήματος "O μικρός ιππεύς" από τη συλλογή "Παιδικαί Σελίδες" που δημοσιεύθηκαν το 1881 ως Παράρτημα της "Διαπλάσεως των Παίδων", O Αγησίλαος έχει την κακή συνήθεια να καβαλάει το κάγκελο της σκάλας προσποιούμενος ότι είναι πάνω σε άλογο ενώ συγχρόνως τραγουδά:

37.Ο.π.,σ.167.

38. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικοί διάλογοι, ο.π., σ. 30.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/251.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"Πέτα, φθάσε τα πουλιά, πέτα στο φεγγάρι, τώρα πώχεις, σαν κ' εμέ, τέτοιο καβαλάρη. Μ' ένα πήδημα απ" εκεί έμβα μέσ' στην Πόλι. Πέτα να την πάρωμε να θαυμάσουν όλοι"39.

Ο Αγησίλαος όμως γκρεμίζεται από τη σκάλα και μαθαίνει να μην αγαπά πια τα ξύλινα άλογα. Η αιτία της πτώσης του Αγησιλάου είναι φυσικά η ανυπακοή, αλλά η, έστω και έμμεση, σύνδεση της Μεγάλης Ιδέας με τα ξύλινα άλογα παραπέμπει σαφώς στις νέες κοινωνικές συνθήκες και την νέα ιδεολογία που διαμορφώνονται στα τέλη του 19ου αιώνα, Ο Παναγιώτης Μουλλάς γράφει για τη γενιά του 1880: "Αν η Μεγάλη Ιδέα διατηρεί ακόμη τη δυναμική της, αναπτύσσονται όμως παράλληλα, σαν αντίβαρο στις υποσχέσεις του μυθικού αύριο, οι ρεαλιστικές αξιώσεις του σήμερα: η ευζωία, η χαρά, η αυτάρκεια"40.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται ξεκάθαρα και μέσα από εκείνα τα διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη που δεν απευθύνονται αποκλειστικά στα παιδιά αλλά σε ολόκληρη την οικογένεια. Οι υψηλές αξίες και τα ιδανικά, τα εθνικά οράματα και οι ρομαντικές αισθηματικές αναζητήσεις υποχωρούν μπροστά στα υλικά αιτούμενα της σύγχρονης ζωής: ο αρραβώνας χαλάει γιατί ο αδελφός έχασε τις μετοχές του στο χρηματιστήριο 41, ο γενναίος πυρπολητής αγωνιά για τη σύνταξη του σε ένα καπηλειό της Πλάκας42, ο στρατιώτης δεν σκοτώνεται υπέρ πίστεως και πατρίδος, αλλά δολοφονείται από εγκληματικό χέρι43 και ο εγγονός του αγωνιστή της Επανάστασης συγκινείται περισσότερο από τις προοπτικές της επαγγελματικής του αποκατάστασης παρά από τα εθνικοαπελευθερωτικά οράματα 44, Η διάσταση ανάμεσα στην παλιά γενιά, πλησιέστερη στον Αγώνα και αναθρεμμένη με το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, και στην νεότερη γενιά, περισσότερο προσηλωμένη σε καθημερινές αξίες και συμπεριφορές, εμφανίζεται ως φυσική εξέλιξη των πραγμάτων προς μία προσγειωμένη αντίληψη του καθημερινού βίου.

Μια τέτοια αντίληψη εξηγεί ίσως και την μικρή παρουσία εθνικών και ιστορικών θεμάτων στα παιδικά διηγήματα του Κουρτίδη, τα οποία συνήθως αρθρώνονται γύρω από οικογενειακές σκηνές στην ύπαιθρο και την πόλη. Η αιτιολόγηση της μικρής αυτής παρουσίας βρίσκεται στον επίλογο των "Παιδικών Διηγημάτων". Σε φανταστικό διάλογο, τα "Παιδικά Διηγήματα" συνομιλούν με την Γραμματική, την Ελληνική Ιστορία και το Λεξικό, προσπαθώντας

39. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικαί Σελίδες, ο.π., σ. 38.

40. Παναγιώτης Μουλλάς, ο.π., σ. 87.

41. Βλ. το διήγημα "Το τέλος του ονείρου", Εστία 17 (1884) 361-363.

42. Βλ. το διήγημα "Ο πυρπολητής", Εστία 20 (1885) 55-57.

43. Βλ. το διήγημα "ο ανωφελής θάνατος", Εστία 20 (1885) 795-799.

44. Βλ. το διήγημα "Πάππος και εγγονός", Εστία 20 (1885) 637-640.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/252.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το κάθε ένα να αποδείξει τη σημασία και τη σπουδαιότητα του ρόλου του45. Η Ελληνική Ιστορία θα διηγηθεί στα ελληνόπουλα τα κατορθώματα αλλά και τα σφάλματα των προγόνων τους, με στόχο να αναδείξει την αξία τους και να τα κάνει να αγαπήσουν την πατρίδα τους. Τα «Παιδικά Διηγήματα» προβάλλουν τον ψυχαγωγικό και παιδευτικό τους ρόλο χωρίς σοφίες, «μεγάλας ιδέας, δυσκολονοήτους λέξεις». Τα «Παιδικά Διηγήματα» ονειρεύονται ότι συγκινούν αθώες ψυχές και αγγελικά προσωπάκια, διοχετεύοντας καλά αισθήματα.

Και αυτός είναι ο παιδαγωγικός στόχος του Κουρτίδη. Τα παιδικά του διηγήματα περισσότερο εστιάζουν στην ηθική αγωγή και προκρίνουν την πνευματική καλλιέργεια και ηθική συγκρότηση παρά καλλιεργούν ένα στείρο πατριωτισμό και έναν ανώφελο ηρωισμό. Μέσα από τα αναγνωσματάρια και τα διηγήματα του ο Αριστοτέλης Κουρτίδης δίνει το στίγμα του και αποβαίνει χαρακτηριστικός εκφραστής των νέων τάσεων του καιρού του: χωρίς να ενστερνίζεται τον μεγαλοϊδεατισμό της εποχής του, καλλιεργεί την αγάπη της Ελλάδας και αναζητά στην Ιστορία παραδείγματα αγωγής. Μιας αγωγής που δίνει έμφαση τόσο στο εθνικό φρόνημα όσο και στον πολιτισμό. Ο εθνικισμός του παραμένει πολιτισμικός και κυρίως ρεαλιστικός.

45. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 181-183.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/253.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΝΕΑΡΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΟΥ ΕΓΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΕΣ «ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ»

ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ

Πόσους νεαρούς ποιητές, ζωγράφους, γλύπτες η μουσικούς διαθέτει η ελληνική πεζογραφία στην πινακοθήκη των ηρώων της; Πόσους και σε τι είδους ρόλους: κύριους η δευτερεύοντες, θετικούς η αρνητικούς; Σε ποιο βαθμό οι Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν και αναλύουν την ίδια τους την καλλιτεχνική διάσταση μέσα στο έργο τους και την ίδια τους τη μαθητεία στην τέχνη;

Μια πρώτη απάντηση στα ερωτήματα αυτά —με μια έρευνα που πολύ απέχει βέβαια από το να είναι επαρκής— διαμορφώνεται περίπου ως εξής: οι Έλληνες πεζογράφοι κατά κανόνα αποφεύγουν να παρουσιάσουν καλλιτέχνες στο έργο τους· στην περίπτωση που παρουσιάζουν, το πορτρέτο που φιλοτεχνούν γι' αυτούς είναι συνήθως ιδιαίτερα αρνητικό, συνιστώντας ένα κακέκτυπο του πραγματικού δημιουργού' άλλοτε οι καλλιτέχνες παρουσιάζονται με τονισμένη την κοινωνική η ιδεολογική τους διάσταση και υποτονισμένη την καλλιτεχνική, ενώ χαρακτηριστικό είναι και το γεγονός ότι ορισμένες φορές επιλέγεται ως σκηνικό των αφηγήσεων αυτών κάποιος χώρος εκτός Ελλάδος. Επίσης σπανίζει η τουλάχιστον υποεκπροσωπείται στην ελληνική πεζογραφία ένα είδος μυθιστορήματος πολύ διαδεδομένο σε άλλες ευρωπαϊκές παραδόσεις, το μυθιστόρημα της διαμόρφωσης του νεαρού ανθρώπου (ο οποίος είναι συνήθως και καλλιτέχνης), αφηγηματικό είδος που είναι γνωστό με τον γερμανικό όρο Bildungsroman1.

Ελάχιστοι είναι λοιπόν στην ελληνική πεζογραφία οι νεαροί ήρωες που έχουν ως βασική ιδιότητα τους την καλλιτεχνική δημιουργία, ελάχιστοι οι νέοι που παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα σε μια διαδικασία καλλιτεχνικής μαθητείας, μύησης στην τέχνη. Πολύ λίγοι —σε αντίθεση με την αφθονία— και αναιμικοί

1. Μια πρώτη προσπάθεια χαρτογράφησης των διανοουμένων και καλλιτεχνών, ως ηρώων στην ελληνική πεζογραφία, έχω επιχειρήσει στην Αυγή [Ενθέματα], 9.2.1997, σ. 27, και 16.2.1997, σ. 27.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/254.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σε αντίθεση με τη σημασία που έχουν οι ήρωες στα ευρωπαϊκά έργα με θέμα τη μύηση του νεαρού άνθρωπου στη ζωή και στην τέχνη2.

Τους λόγους της υποτονικής παρουσίας του λογοτεχνικού αυτού είδους Θα δοκιμάσω να θίξω στην ανακοίνωση αυτή, παρουσιάζοντας -αντί για την πολύ δύσκολη "μέτρηση" μιας συγκριτικής απουσίας- δύο πραγματοποιήσεις: δύο προσπάθειες να παραχθεί μυθιστόρημα της διαμόρφωσης στην Ελλάδα. Και οι δύο απόπειρες είναι, όπως θα δούμε, "ατελείς" η δειλές, κι ωστόσο αποτελούν ό,τι πιο συγγενικό διαθέτουμε προς το ευρωπαϊκό -ακριβέστερα, προς το αγγλικό- Bildungsroman: πρόκειται για το "Φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη, έργο του 1908, και για τον "Λεωνή" του Γιώργου Θεοτοκά, του 1940. Η σχέση των έργων αυτών με την αγγλόφωνη κυρίως παράδοση -την οποία, άλλωστε, παρακολουθούν οι Έλληνες συγγραφείς, ενώ η γερμανική τους είναι μάλλον άγνωστη- θα μας επιτρέψει ίσως να διακρίνουμε ορισμένες ιδιαιτερότητες της ελληνικής λογοτεχνίας και να εννοήσουμε κάποια χαρακτηριστικά φαινόμενα της ελληνικής κουλτούρας3.

"Το φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη είναι ένα σύντομο μυθιστόρημα στο κλίμα και στο ύφος του πιο γνήσιου Αισθητισμού, με σχοινοτενείς μελωδικές προτάσεις και αισθησιακές περιγραφές4. Ένα μικρό αγόρι μεγαλώνει σε αρχοντικό σπίτι, διαβάζοντας και ονειροπολώντας. Μια αρρώστια του προξενεί φόβο θανάτου και η γνωριμία με έναν καθολικό ιερωμένο τον κάνει να αποφασίσει πως πεπρωμένο του είναι η ιεροσύνη. Μπαίνει εσωτερικός στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης κι εκεί, ανάμεσα στα μικρά φιλάρεσκα αγόρια, αρχίζει να νιώθει "διαλεχτός", "σημειωμένος". Ανατρεπτικά βιβλία που διαβάζει κρυφά, σαρκικές ανησυχίες που γεννιούνται μέσα του, μια ομαδική σεξουαλική παράκρουση των μοναχών -συνηθισμένο λογοτεχνικό θέμα του τέλους του 19ου αιώνα- γεννούν στον νεαρό "αμφιβολίες τρομερές": "το ιερό του

2. Για την πυκνότητα και τη σημασία του μυθιστορήματος καλλιτεχνών στην ευρωπαϊκή παράδοση, βλ. Maurice Beebe, Ivory Towers and Sacred Founts. The Artist as Hero in Fiction from Goethe to Joyce, New York University Press 1964, σ. v, 3-4.

3. Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του ελληνικού σε σχέση με το ευρωπαϊκό Bildungsroinan έχει κάνει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, "Αυτοβιογραφικός λόγος: ιστορικοί και μυθιστορηματικοί βίοι στο μυθιστόρημα της εφηβείας", περ. Εντευκτήριο 28-29 (Χειμώνας 1994) 74-88. Η ερευνήτρια επιμένει, ωστόσο, πολύ, κατά την άποψη μου, στις δυσμενείς ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, που δεν επέτρεψαν στους ποικιλοτρόπως κατατρεγμένους νεοέλληνες την πολυτέλεια της "αυτοδιαμόρφωσης". Το περίεργο είναι όμως πως ούτε οι μη κατατρεγμένοι νεοέλληνες συνέγραψαν Bildungsroman, πρόβλημα στο οποίο θα δοκιμάσω εδώ να δώσω κάποιες απαντήσεις.

4. "Το φλογισμένο ράσο" πρωτοδημοσιεύεται στην εφημ. Ακρόπολις το 1908 και σε τόμο το 1911. Βλ. Απ. Σαχίνης, Η πεζογραφία του αισθητισμού, Αθήνα 1981, σ. 405-458, και περιληπτικότερα στην "Εισαγωγή" στο Πλάτων Ροδοκανάκης, Το φλογισμένο ράσο, Αθήνα, Εστία, 1988, έκδοση στην οποία, και παραπέμπω.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/255.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ναού είναι αδειανό", διαπιστώνει (σ. 79). Μες στη Μεγάλη Βδομάδα, απορρίπτει τη "θρησκεία του φόβου" για να υιοθετήσει την "αρχαία θρησκεία της ομορφιάς", που ταιριάζει στις "καλλιεργημένες ράτσες" (σ. 88-89). Εντέλει κι ύστερα από μια αποκαλυπτική οπτασία μες στο δάσος, όπου μια δρυάδα του μιλά για τον Παρνασσό και για τις δυσκολίες της δημιουργίας, ο νέος αντιλαμβάνεται τον προορισμό του:

"Έτσι λοιπόν η απομόνωση της καλογερίστικης ζωής ξύπνησε μέσα μου μια δύναμη που ίσαμε την ώρα κείνη φανερά δεν είχε πουθενά εκδηλωθεί. Μπροστά στο Φοίβο που ανέβαινε πανώριος και εσκέπαζε τον άλλο το Θεό του Ου' του 'μη' και κάθε απαγόρευσης, έσπασα το ψαλτήρι του κλαυθμού και πήρα το αρχαίο της χελώνας καύκαλο, οπούθε σφυρηλατημένοι βγαίνουν στρογγυλοί οι ήχοι της ζωής ίδια χρυσά στεφάνια και σκορπιούνται στον αέρα για ν' αστράψουν σε περήφανα κεφάλια νικητών" (σ. 109).

Γυρνά στο σπίτι του, γυρνά "οπίσω στη ζωή", κουρεύει τα μακριά καλογερίστικα μαλλιά του και αφήνει "να κυλιστεί το ράσο, ανεβαίνοντας ίδιος Απόλλωνας στο δίφρο της διανοητικής ελευθερίας", γίνεται ικανός να κρατήσει στα χέρια "τού Πήγασου τα γκέμια" (σ, 115).

Ένα αφήγημα αποδέσμευσης από την πνευματική δουλεία του χριστιανισμού -προφανείς οι καταβολές στον νιτσεϊσμό- και μύησης στην Τέχνη είναι "Το φλογισμένο ράσο", έργο πολύ προκλητικό, υποθέτει κανείς, για την εποχή του,

Η διαδικασία αυτή της απελευθέρωσης από τη θρησκεία και από την Εκκλησία είναι στην ελληνική λογοτεχνία πολύ σπάνια. Αντίθετα συνιστά πολύ συχνό θέαμα στα αγγλόφωνα μυθιστορήματα διαμόρφωσης. Εκεί ο νεαρός ήρωας περνά ένα στάδιο έντονης θρησκευτικής προσήλωσης, κάποτε γίνεται κιόλας ιερέας, ενώ η διαδικασία απομάκρυνσης είναι ιδιαίτερα οδυνηρή. Στο "Η κοινή ανθρώπινη μοίρα" του Σάμουελ Μπάτλερ, για παράδειγμα, τυπικό Bildungsroman του 1903, ο ήρωας, επηρεασμένος από ένα κήρυγμα, γίνεται παπάς, αλλά τόσο έντονα βιώνει το λάθος της επιλογής του, ώστε μια δυσάρεστη εμπειρία φυλάκισης να αποβαίνει θετική, επειδή τον απελευθερώνει από το ιερατικό σχήμα5.

Παρόμοιο κλίμα αποπνέει και "Το πορτρέτο του [νεαρού] καλλιτέχνη" του Τζέημς Τζόυς (1916). Ο νεαρός Στήβεν Δαίδαλος, εσωτερικός σε καθολικό σχολείο, έχοντας γνωρίσει την αμαρτία της σάρκας και την ευτυχία του εξαγνισμού, περνά μια περίοδο μεγάλης θρησκευτικής αφοσίωσης. Τελικά δεν προσχωρεί στο τάγμα, παρόλο που του άρεσε να φαντάζεται τον εαυτό του ως ιερέα:

5. Samuel Butler, The Way of All Flesh, ελλ. μτφ. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα, εισαγωγή-μτφ. Έφη Καλλιφατίδη, Αθήνα, Gutenberg, 1994.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/256.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"κάποιο ένστικτο" τον αποτρέπει, "το κάλεσμα της ζωής στην ψυχή του", που αρνείται τώρα την "άχρωμη φωνή του κόσμου του καθήκοντος και της απελπισίας". Έτσι, η ψυχή του υψώνεται "απ' τον τάφο της εφηβείας, πετώντας τα σάβανα της", και κάτω από τον καταπιεσμένο έφηβο αναδεικνύεται ο μελλοντικός καλλιτέχνης, που αντιλαμβάνεται τώρα τη συμβολική σημασία του ονόματος του: Δαίδαλος6.

Οι ομοιότητες ανάμεσα στον Ροδοκανάκη και στον Τζόυς είναι εντυπωσιακές: το σχολείο, η αφοσίωση, η ενοχή και η απελευθέρωση, που συνιστά αποκάλυψη του καλλιτεχνικού προορισμού' αλλά και η εικόνα της πτώσης του ενδύματος που συμβολίζει την πνευματική δουλεία -του ράσου στον Ροδοκανάκη, του σάβανου στον Τζόυς- και της ανόδου του ήρωα προς τα ύψη, ως Απόλλωνα η αναβάτη του Πήγασου στον Ροδοκανάκη, ως Δαίδαλου στον Τζόυς" όλα αυτά στοιχειοθετούν μια αδιαμφισβήτητη σχέση ανάμεσα στα έργα, που προφανώς αντλούν από μια κοινή δεξαμενή συμβόλων και ιδεών.

Η διαφορά τους, ωστόσο, είναι επίσης χαρακτηριστική. Η διαδικασία απελευθέρωσης από τη θρησκεία στο ελληνικό έργο είναι μια χλωμή αντανάκλαση της βασανιστικής εμπειρίας, που βιώνουν οι Άγγλοι-Ιρλανδοί αντίστοιχοι ήρωες. Το βάθος του συναισθήματος, ο ηθικός τρόμος, η βίωση της αμαρτίας, η ανακούφιση της εξιλέωσης είναι άγνωστα στον Έλληνα μικρό μαθητευόμενο ιερέα. Όπως παρατηρεί και ο Τέλλος Άγρας, η θρησκευτικότητα του νεαρού ήρωα του Ροδοκανάκη είναι πολύ αμφίβολη: "Όσο συγκεχυμένη, όσο ελάχιστα πειστική και περίπου πλαστογραφημένη μας παρουσιάστηκε η νεανική του 'vocation', παρόμοια ανεύθυνη, αδιάφορη, αμελημένη είναι τώρα κι η ενεργός θρησκευτική του στάση". "'Οπωσδήποτε", καταλήγει ο Άγρας, "πολύ ολίγα πράγματα θα είχε κανείς να μάθει μέσα από τούτο το θαυμάσιο βιβλίο, πολύ ολίγα για την αποκάλυψη της Θείας Χάριτος μέσα σ' έν' ανθρώπινο 'σκεύος εκλογής'"7.

Κι ωστόσο είναι ενδεικτικό ότι το μοναδικό ίσως βιβλίο που διαθέτουμε στην Ελλάδα με θέμα την αφοσίωση-αποσκίρτηση από τη θρησκεία είναι γραμμένο από κάποιον ο οποίος γνωρίστηκε με τον καθολικισμό. Η ορθοδοξία φαίνεται να δημιουργεί-για λόγους που είναι βέβαια αδύνατο να εξετάσουμε εδώ- μια εντελώς διαφορετική σχέση με τη θρησκεία.

Η ανυπαρξία του θέματος αυτού στα άλλα ελληνικά μυθιστορήματα και η χλωμή αντανάκλαση στον Ροδοκανάκη μπορούν να μας οδηγήσουν, πιστεύω, σε μία· από τις αφετηρίες, στη γένεση του μυθιστορήματος της διαμόρφωσης.

6. Τζέημς Τζόυς, Το πορτρέτο τον καλλιτέχνη, μτφ. Μαίρη Σαρασιώτου, Αθήνα, Γαλαξίας, 1965, σ. 173-174.

7. Τέλλος Άγρας, "Πλάτων Ροδοκανάκης, ένας μικρός αποστάτης", Κριτικά, Γ', επιμ. Κ. Στεργιόπουλος, Αθήνα 1984, σ. 258-267 (α' δημ. 1942).

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/257.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Το αγγλικό Bildungsroman μπορεί ν" εξηγηθεί ως η προσπάθεια του ατόμου να επιβιώσει των θεσμών, να εξασφαλίσει την ατομικότητα του έναντι πολύ ισχυρών μηχανισμών: της Εκκλησίας κατά πρώτο λόγο, αλλά και της οικογενείας και του σχολείου8. Μήπως λοιπόν ένας από τους λόγους που δεν έχουμε στην Ελλάδα Bildungsroman είναι ότι οι Έλληνες συγγραφείς δεν έχουν να αντιταχθούν και να απελευθερωθούν από θεσμούς τόσο ισχυρούς;

Και το δεύτερο παράδειγμα μας, ο "Λεωνής", συνιστά μια ένδειξη ότι η παραπάνω υπόθεση πιθανότατα ευσταθεί. Η σχέση του "Λεωνή" με το αγγλικό Bildungsroman είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες' στο έργο αυτό του Θεοτοκά θα συναντήσουμε τα περισσότερα από τα μοτίβα του μυθιστορηματικού αυτού είδους: γραμμική έκθεση της εξέλιξης ενός αγοριού από τα παιδικά του χρόνια έως την ενηλικίωση του, γνωριμία με τον έρωτα μέσω μίας ιδεατής και μιας σαρκικής αγάπης, ζωή στο σχολείο, διαμόρφωση του καλλιτεχνικού αισθητηρίου, συζητήσεις για την τέχνη, ανοικτό τέλος, αυτοβιογραφικός χαρακτήρας9.

Ο "Λεωνής" διαφοροποιείται ωστόσο σε ορισμένα πολύ βασικά σημεία. Ένα πρώτο είναι η αντιμετώπιση της οικογένειας. Στο αγγλικό μυθιστόρημα χαρακτηριστική είναι η παρουσία ενός πατέρα ο οποίος "δυσπιστεί και ζητά να ματαιώσει τα ισχυρότερα ένστικτα και. τις βαθύτερες επιθυμίες" του γιου του10, Η οικογένεια στον "Λεωνή", αντίθετα, είναι φιλική, με προεξάρχουσα τη συμπαθητική φυσιογνωμία του παππού, Σε κανένα ελληνικό μυθιστόρημα διαμόρφωσης, αν δεν κάνω λάθος, δεν θα συναντήσουμε τις σκηνές οικογενειακής καταπίεσης, τη σφοδρή απόρριψη της οικογένειας, όπως απαντούν, για παράδειγμα, στο "Η κοινή ανθρώπινη μοίρα", όπου η οικογένεια παρουσιάζεται 6.>ς ο τόπος στον οποίο "σκοτώνεται ξανά και ξανά" η αγάπη του παιδιού προς τους γονείς του11.

Ένα δεύτερο σημείο διαφοροποίησης του "Λεωνή" σχετίζεται με το σχολείο, Στα αγγλικά έργα η πρώτη σχολική εμπειρία είναι "αν όχι εντελώς ακατάλληλη

8. Η εξήγηση αύτη, που προκύπτει από τη συγκριτολογική εξέταση των ελληνικών με τα αγγλόφωνα μυθιστορήματα διαμόρφωσης, συμπίπτει με την άποψη που διαμορφώνει και ο μελετητής του γερμανικού Bildungsroman Martin Swales για το αγγλικό μυθιστόρημα σε αντίθεση με το γερμανικό: το αγγλικό μυθιστόρημα, γράφει, "Operates with a precisely articulated and documented sense of the specific pressures -societal, institutional, psychological- wich militate against the hero's quest for self-fulfilment"; The German Bildungsroman from Wieland to Hesse, Princeton University Press 1978, σ. 35.

9. J. Η. Bnckley, Season of Youth. The Bildungsroman from Dickens to Golding, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1974, σ. 17-26.

10. Ο.π.,σ. 19.

11. Π κοινή ανθρώπινη μοίρα, ο.π., σ. 351. Πβ. και τη σκηνή όπου η μητέρα του ήρωα τον "στριμώχνει" στον καναπέ για να του αποσπάσει με μειλίχιο τρόπο εξομολογήσεις που θα τον ενοχοποιούσαν' "όλες οι μητέρες κάνουν το ίδιο", σχολιάζει ο αφηγητής (κεφ. 40).

ir

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/258.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πάντως απογοητευτική"12, και τα πανεπιστήμια προσδιορίζονται κάποτε, με φοβερή φραστική βιαιότητα, ως "τ' απόνερα αυτού του κόσμου"13. Ούτε αυτή τη διάσταση θα συναντήσουμε στον "Λεωνή": εδώ το σχολείο είναι αγαθός μηχανισμός, κι αν υπάρχει κάποια τριβή, αυτή περιορίζεται στη σχέση του ήρωα με έναν υστερικά αυστηρό καθηγητή.

Ανύπαρκτη παντελώς είναι στο μυθιστόρημα η σχέση με την Εκκλησία και με τη θρησκεία. Εύλογα, αφού ο Θεοτοκάς -μέσα στη δεκαετία του '30 τουλάχιστον- θεωρεί ότι οι Έλληνες δεν διακρίνονται για τη θρησκευτικότητά τους· σύμφωνα με τις διατυπώσεις ενός φορέα του συγγραφικού λόγου στην "Αργώ", ο "νεοελληνικός λαός" είναι ""βαθύτατα παγανός, σ" όλες τις εκδηλώσεις του, προσηλωμένος στις ομορφιές της φύσης και του ανθρώπινου σώματος, στα γήινα αγαθά, σε ιδανικά καθαυτό ανθρώπινα, και σχεδόν ολότελα αδιάφορος για το υπερπέραν". "Από το χριστιανισμό", λέει, "κρατά τις εκδηλώσεις της λατρείας, γιατί τις βρίσκει όμορφες και γιατί δεν καταδέχεται να πετάξει τις αιωνόβιες συνήθειες, που του κληροδότησαν οι πατέρες του" αλλά το χριστιανικό δόγμα "υπάρχει μόνο τυπικά"14.

Καθόλου περίεργο λοιπόν, ότι μια μικρή ιστορία μεταστροφής που υπάρχει στην "Αργώ", η ιστορία του Δαμιανού Φραντζή, που από τρόφιμος της Χάλκης (και αυτός) γίνεται κομμουνιστής, παρουσιάζεται χωρίς καμία εσωτερική σύγκρουση, αφού "η θρησκεία ποτέ δεν είχε απασχολήσει το πνεύμα του Δαμιανού αυτοτελα", παρά μόνο ως τμήμα της εθνικής υπόθεσης15.

Ούτε οικογένεια βασισμένη στην πουριτανική ηθική, ούτε εσωτερικά σχολεία με κανονισμούς απάνθρωπης σκληρότητας, ούτε μια Εκκλησία με ικανότητα διείσδυσης και ελέγχου των συνειδήσεων: όλες αυτές οι "ελλείψεις" στην Ελλάδα φαίνεται πως δεν καθιστούν απαραίτητη την ανάπτυξη αντίπαλων μηχανισμών άμυνας και επιβεβαίωσης του εγώ.

Αλλά η έλλειψη θεσμών είναι μάλλον η μία μόνο όψη του φαινομένου, Η δεύτερη σχετίζεται με την ελλιπή επιθυμία απελευθέρωσης του ατόμου, με τη χαμηλή ανάπτυξη στην Ελλάδα ενός πνεύματος ατομισμού.

Γιατί το μυθιστόρημα της διαμόρφωσης είναι το κατεξοχήν ατομιστικό μυθιστόρημα. Γέννημα της ανόδου της αστικής τάξης, προϊόν των φιλελεύθερων αστικών ιδεών του τέλους του 18ου αιώνα, τείνει -ιδιαίτερα στη γερμανική εκδοχή του- να διαχωρίσει το άτομο από την κοινωνία και την πολιτική: "Τι με ωφελεί να φτιάχνω γερό σίδερο, τη στιγμή που ο μέσα μου κόσμος είναι γεμάτος σκουριές; Και τι με ωφελεί να βελτιώσω έναν αγρό, αν δεν τα πάω

12. Buckley, ο.π.,σ. 17.

13. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα, ο.π., σ. 324.

14. Γ. Θεοτοκάς, Αργώ, 141995, σ. 234-235.

15. Ο.π., σ. 178-179.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/259.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

καλά με τον εαυτό μου; Για να σ' το πω σταράτα: το να διαπλάσω τον εαυτό μου, έτσι ακριβώς όπως είμαι, υπήρξε απ' τα μικράτα μου ο κρυφός μου καημός και σκοπός", δηλώνει ο νεαρός Βίλελμ στο κλασικό πρότυπο του Bildungsroman, "Τα χρόνια μαθητείας του Βίλελμ Μάιστερ" του Γκαίτε (1795-96)1β, Η Bildung -σε μία τουλάχιστον εκδοχή και φάση της- προτείνει την εσωτερική καλλιέργεια του ατόμου ως ύψιστο στόχο, ως "θεϊκό εγωισμό"17,

Η (ατελής) ύπαρξη του ελληνικού μυθιστορήματος της διαμόρφωσης σχετίζεται λοιπόν στενά με τις περιπέτειες του ατομισμού στην Ελλάδα. Ο Πλάτων Ροδοκανάκης βγαίνει μέσα από μια περίοδο άκρατου ατομισμού, όταν μετά την ήττα του 1897 οι νεαροί διανοούμενοι ασπάζονται τον νιτσεϊσμό και τον Αισθητισμό, ως αντίδραση στην αποστροφή που τους προξενούν τα κοινά και οποιοδήποτε πνεύμα συλλογικότητας. Πρόκειται για μια σύντομη φάση, που υποχωρεί -προς όφελος νέων συλλογικών ιδεωδών- στην πρώτη δεκαετία του αιώνα18, Η γενιά που θα διεκδικήσει ξανά με έμφαση το δικαίωμα στον ατομισμό είναι η γενιά του '30 στο ξεκίνημα της. Επικεφαλής της, στο αίτημα αυτό, ο νεαρός Θεοτοκάς, που υπήρξε -κατά την περίοδο της διαμόρφωσης του- ένας παθιασμένος θιασώτης της "λατρείας του εγώ":

"Η μόνη χειροπιαστή πραγματικότητα είναι το εγώ", τον βλέπουμε να δηλώνει στα 1928, όταν γράφει ένα φλογερό άρθρο υπέρ του "εγωτιστή" Ίωνα Δραγούμη και του δασκάλου και των δύο τους Μωρίς Μπάρες: το εγώ πρέπει να καλλιεργηθεί και να προστατευθεί από τους ποικίλους βαρβάρους της μετριότητας· πατρίδα, θρησκεία, ανθρωπότητα, όλες οι συλλογικές οντότητες συνιστούν θανάσιμους αντιπάλους του· αυτό που μετρά είναι μόνο ο "εσωτερικός άνθρωπος"19. Και το 1929 στο "Ελεύθερο πνεύμα" ο Θεοτοκάς ζητούσε, όπως είναι γνωστό, από τους Έλληνες συγγραφείς να αφήσουν επιτέλους τους ταπεινούς στην ψυχή και στο πνεύμα ήρωες της ηθογραφίας και να ασχοληθούν με "τη ζωή ενός άνθρωπου που αισθάνεται υψηλά, που σκέπτεται βαθιά, που

16. J. W. von Goethe, Τα χρόνια μαθητείας τον Βίλελμ Μάιστερ, μτφ. Άγγελος Παρθένης, τ. Β', Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1995, σ. 16.

17. Μια χρήσιμη συνόψιση των απόψεων για την περίπλοκη έννοια της Bildung μπορει να βρει κανείς στο Vassilis Lambropoulos, The Rise of Eurocentrism. Anatomy of Interpretation, Princeton University Press 1993, σ. 123-136. Πβ. Γιώργος Κόκκινος, "Κουλτούρα και ιστορία. Η νοηματοδότηση της έννοιας 'κουλτούρα' από τη γερμανική διανόηση του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα (1807-1918)", Μνήμων 18 (1996) 157-180.

18. Το θέμα αυτό επιχείρησα να ανιχνεύσω στο "Ο ποιητής είν' ο μεγάλος πατριώτης". Η ήττα του '97 και η ανάδυση μιας νέας καλλιτεχνικής συνείδησης", βλ. Πρακτικά του Διημέρου "Ο πόλεμος του 1897", Εταιρεία σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας (υπό έκδοση).

19. Γ. Θεοτοκάς, Ένας άλλος Δραγούμης", Στοχασμοί και θέσεις. Πολιτικά κείμενα 1925-1966, επιμ. Ν. K. Αλιβιζάτος και M. Τσαπόγας, Αθήνα, Εστία, 1996, σ. 139-153 (α' δημοσίευση περ. Αναγέννηση, Μάιος και Ιούλιος 1928).

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/260.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ζει εντατικά", και επαινούσε τον "Δωδεκάλογο του Γύφτου", επειδή ήταν "κατά βάθος το δράμα μιας βασανισμένης σκέψης που γυρεύει τον εαυτό της", μια "πνευματική αυτοβιογραφία του ποιητή"20.

Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι ο Θεοτοκάς ήταν το κατάλληλο πρόσωπο για να γράψει το ελληνικό μυθιστόρημα της διαμόρφωσης. Όμως με την επιστροφή του στην Ελλάδα, το 1929, ο εγωτιστής νεαρός μετατρέπεται ταχύτατα σε πολιτικό υποκείμενο. Το μυθιστόρημα του, η "Αργώ", είναι ένα παράδειγμα όχι ατομισμού αλλά συλλογικότητας: η ζωή ενός σωματείου αντί για τη ζωή ενός προσώπου, πλήθος ήρωες αντί για έναν. Το μυθιστόρημα της "νέας γενιάς" είναι στην πραγματικότητα η ελληνική απάντηση της συλλογικότητας στον ευρωπαϊκό ατομοκεντρισμό του Bildungsroman21.

Ωστόσο, μετά τον πολιτικό πυρετό της περιόδου 1933-1936, ο Θεοτοκάς περνά στην υποχρεωτική αποστράτευση. Μέσα στη δικτατορία του Μεταξά, ο συγγραφέας στρέφεται στα θέματα της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας, και γράφει δύο διηγήματα, που μαζί με ένα κείμενο του 1932 συνιστούν μια τριλογία της παιδικής ηλικίας22. Γνωριμία με τον έρωτα, μια πρώτη συγκίνηση από το θέαμα της "ζωής", γνωριμία με τον θάνατο: πρόκειται για τρία σκίτσα από τη διαμόρφωση ενός νέου. Και πάλι ο Θεοτοκάς φαίνεται, να προετοιμάζεται για τη συγγραφή ενός Bildungsroman. Όμως μια νέα ευκαιρία στράτευσης παρουσιάζεται στον ορίζοντα: ο πόλεμος. Και το πρόγραμμα του ατομισμού ματαιώνεται για άλλη μία φορά.

Αν συγκρίνουμε τον "Λεωνή" με τα τρία διηγήματα της παιδικής ηλικίας, θα διαπιστώσουμε ότι ο συγγραφέας αναδιοργανώνει τις παιδικές του μνήμες (η εφευρίσκει νέες) μέσα από ένα καινούριο πρίσμα: τον πόλεμο. Αν και αναγνωρίζουμε στα κείμενα του 1932-1937 ένα κοινό υπόβαθρο εμπειριών με το κατά τρία χρόνια υστερότερο μυθιστόρημα, πολλαπλές μετατοπίσεις δίνουν ένα πολύ διαφορετικό στίγμα. Στα διηγήματα, όπως και στον "Λεωνή", ο Θεοτοκάς έχει ανακαλύψει ένα σχήμα κλιμάκωσης, με βάση το οποίο οργανώνει τα έργα: το σχήμα παιχνίδι-ζωή. Στη "Συμμορία" τα παιδιά παίζουν τους κακοποιούς και έπειτα έρχονται σε επαφή με πραγματικούς εγκληματίες, των οποίων η εκτέλεση αποτελεί για τον αφηγητή "την πρώτη αυτή μεγάλη συγκίνηση, που μού χάριζε αναπάντεχα η ζωή"23. Στον "Κήπο με τα κυπαρίσσια" τα παιδιά

20. Γ. Θεοτοκάς, Ελεύθερο πνεύμα, επιμ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα 21973, σ. 46, 48.

21. Για το μυθιστόρημα με θέμα τη νέα γενιά, βλ. Αγγέλα Καστρινάκη, Οι περιπέτειες της νεότητας. Η αντίθεση των γενεών στην ελληνική πεζογραφία (1890-1945), Αθήνα, Καστανιώτης, 1995.

22. Γ. Θεοτοκάς, "Πρώτος έρωτας", "Η συμμορία", "Ο κήπος με τα κυπαρίσσια", Σημαίες στον ήλιο, επιμ. Γ. Π. Σαββιδης και Μ. Πιερής, Αθήνα, Ερμής, 1985, σ. 185-222.

23. Σημαίες στον ήλιο, ο.π., σ. 207.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/261.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παίζουν μακάβρια παιχνίδια στο νεκροταφείο, ώσπου γνωρίζονται με τον αληθινό θάνατο. Στον "Λεωνή" η σχέση παιχνίδι-ζωή διατηρείται αλλά με διαφορετικούς όρους: τα παιδιά παίζουν τώρα πολεμικά παιχνίδια, που έπειτα κλιμακώνονται έως τον αληθινό πόλεμο, Av στα κείμενα της περιόδου 1932-1937 κυριαρχούσε θεματολογικά το δίδυμο ζωή-θάνατος, στο μυθιστόρημα του 1940 κυρίαρχη είναι πια η Ιστορία (με κεφαλαίο, όπως την θέλει ο Λεωνής και ο συγγραφέας24). Άλλωστε και η μετατόπιση από την εξοχή, όπου διαδραματίζονται τα δύο από τα τρία διηγήματα, στην πόλη, όπου διαδραματίζεται ο "Λεωνής", φανερώνει επίσης μια μετάβαση από τη φύση στην Ιστορία.

Ας επανέλθουμε όμως στη συσχέτιση των ελληνικών με τα ευρωπαϊκά έργα. Ο "Λεωνής" θυμίζει και αυτός σαφώς "Το πορτρέτο του [νεαρού] καλλιτέχνη", αποτελώντας ένα από τα πολλά παραδείγματα της επίδρασης που άσκησε στο παγκόσμιο σώμα των καλλιτεχνών το μυθιστόρημα του Τζόυς25. Τα πρώτα κεφάλαια του "Λεωνή", όπου ο κόσμος δίνεται μέσα από τα μάτια και εν μέρει μέσα από τη γλώσσα ενός μικρού παιδιού, είναι ολοφάνερα ένα δείγμα της μαθητείας του Θεοτοκά στον Τζόυς. Μεγάλο όμως ενδιαφέρον για το θέμα μας παρουσιάζει και πάλι η αντίθεση μέσα στην ομοιότητα. Ένα από τα προβλήματα που θίγει ο Τζόυς είναι το ζήτημα της ιρλανδικής γλώσσας σε σχέση με τα αγγλικά: πρέπει η όχι να μάθει ιρλανδικά ο νεαρός (Ιρλανδός) Στήβεν - να γράψει στη γλώσσα των προγόνων του η στην αγγλική ; Σε αυτό το θέμα, και ενώ πιέζεται, από εθνικιστές συμφοιτητές του, ο Στήβεν απαντά κατηγορηματικά:

"Οι πρόγονοί μου πέταξαν τη γλώσσα τους και πήραν μίαν άλλη [,..]. Επέτρεψαν σε μια χούφτα ξένους να τους εξουσιάσουν. Μήπως φαντάστηκες ότι εγώ πρόκειται να πληρώσω με τη ζωή μου και την προσωπικότητά μου τα δικά τους χρέη;", "Γιά την ελευθερία μας, για τα ιδανικά, για την πατρίδα", απαντά ο συνομιλητής του, για να πάρει την οριστική απάντηση από τον νεαρό υπό διαμόρφωση καλλιτέχνη: "Μου μιλάς για εθνικισμό, γλώσσα, θρησκεία. Θα προσπαθήσω να ξεφύγω απ' αυτά τα δίχτυα"26,

Ο νεαρός Λεωνής αντίθετα, σε αντίστοιχη συζήτηση γύρω από τη γλώσσα, θα απαντήσει εντελώς διαφορετικά: όταν ο καθηγητής του των γαλλικών και ποιητής, κύριος Γκαλιμπούρ, τον συμβουλεύει να γράψει στη διεθνή γαλλική γλώσσα, ο υπό διαμόρφωση ποιητής επιμένει ελληνικά: "Δε δυσκολεύομαι

24. "Κι ο Λεωνής ήταν κι αυτός μέσα στην ιστορία. [...] Και θαρρείς ένιωθε το μεγάλο κύμα της Ιστορίας να τον σηκώνει ανάλαφρα και να τον σέρνει μαζί με όλους αυτούς τους στρατούς, τους λαούς και τις αυτοκρατορίες", παραπέμπω στην έκδ. του Λεωνή που αποκαθιστά το κείμενο του 1940 και περιλαμβάνεται στο Σημαίες στον ήλιο, ο.π., σ. 100.

25. Μια αποτίμηση της επίδρασης του "Πορτρέτου" του Τζόυς, βλ. στο Μ. Beebe, ο.π., σ. 260.

26. Το πορτρέτο του καλλιτέχνη, ο.π., σ. 2Ο8.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/262.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να καταλάβω ένα διεθνιστικό ιδανικό, νομίζω μάλιστα πως είμαι κι εγώ ως ένα σημείο αρκετά κοσμοπολίτης, αλλά υπάρχει ένα πράμα που με δένει πολύ στενά με το έθνος μου κι αυτό είναι ακριβώς η γλώσσα" κλπ.27.

Άλλωστε, όταν ο Λεωνής σε μια στιγμή αποθάρρυνσης πιστεύει πως έχει χάσει τα πάντα, πατρίδα, φίλους, αγαπημένη, και την ίδια την τέχνη του, θα πάρει κουράγιο για ζωή ακριβώς από ό,τι απορρίπτει ο Στήβεν: από το χώμα της πατρίδας και τους προγόνους, Σκαρφαλώνοντας πάνω στα ελληνικά τα βουνά, ο νεαρός ήρωας "αισθάνεται πως η ελληνική γή τον ξαναπαίρνει μέσα της, [...] συλλογίζεται τους προγόνους του, τους γεωργούς και τους ναύτες του Αιγαίου", και νιώθει νέες δυνάμεις για "μια καινούρια ζωή"28, Σε αντίθεση με τους νεαρούς εγωτιστές, από τον Βίλελμ Μάιστερ του Γκαίτε έως τον Στήβεν Δαίδαλο του Τζόυς, ο ήρωας του Θεοτοκά όχι μόνο δεν επιμένει στο Εγώ, αλλά στο τέλος του μυθιστορήματος το εγκαταλείπει -και γραμματικά- για χάρη του Εμείς:

"'Χάσαμε ό,τι είχαμε', συλλογίζεται ο Λεωνής, 'χάσαμε όλες τις αγάπες μας, μα είμαστε ερωτευμένοι με χίλια πράματα, [,..] Από όποια μεριά κι αν πιάσουμε τον εαυτό μας είμαστε σκισμένοι στη μέση [...] τέτοιους μας θέλησε ο αιώνας αυτός που ορίζει την ύπαρξη μας'" κλπ.29,

Ο Θεοτοκάς θέλει, λοιπόν, τον ήρωά του αντιπροσωπευτικό της γενιάς του και του αιώνα. Έτσι μόνο φαίνεται να πιστεύει ότι δικαιώνεται μια ιστορία "εξομολογητική", αυτοβιογραφική, με θέμα τη διαμόρφωση του νεαρού καλλιτέχνη. Στο επιλογικό σημείωμα του βιβλίου καθώς και στα ημερολόγια του, ο Θεοτοκάς είναι ιδιαίτερα απολογητικός: δηλώνει πως έγραψε το μυθιστόρημα του "στο περιθώριο των αληθινών απασχολήσεων της περιόδου που περνούμε", τονίζει την προσπάθεια του να δώσει έναν "χαρακτήρα οπωσδήποτε αντιπροσωπευτικό" στις ψυχικές καταστάσεις που περιγράφει, μιλά για την κρίση της εφηβείας ως εμπειρία "κάθε ανθρώπου"30,

Με άλλα λόγια, από την ιδεολογία του "εγωτισμού" που ο Θεοτοκάς ασπαζόταν στα νιάτα του έχει μείνει μόνο ο σκελετός: το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της διαμόρφωσης του νεαρού καλλιτέχνη έχει επενδυθεί με τόση ποσότητα ιστορίας και "αντιπροσωπευτικότητας", ώστε το πλαίσιο, η "Ιστορία", τείνει να παίξει μεγαλύτερο ρόλο από το ίδιο το πρόσωπο. Ο "Λεωνής" συνιστά τελικά το μυθιστόρημα ενός ματαιωμένου εγωτισμού.

27. Ο Λεωνής [= Σημαίες], ο.π., σ. 164. Ας προσεχθεί η αντίφαση "ως ένα σημείο αρκετά κοσμοπολίτης".

28. Λεωνής [= Σημαίες], ο.π , σ. 178, 181.

29. Ο.π., σ. 180-181.

30. Βλ. το "Σημείωμα του συγγραφέα", ο.π., σ. 182-184.

Σελ. 262
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 243
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Α. Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗ

    PANIA ΠΟΛΥΚΑΝΔΡΙΩΤΗ

    Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης υπήρξε μια χαρακτηριστική μορφή της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας και της εκπαίδευσης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η παρουσία του είναι χαρακτηριστική γιατί με το λογοτεχνικό του έργο πιστοποιεί τη στροφή σε θέματα της οικογενειακής ζωής και το νέο ενδιαφέρον για το παιδί και την παιδική αγωγή που εκφράζει η γενιά του 18801, ενώ παράλληλα η επιστημονική του κατάρτιση σε θέματα εκπαίδευσης και ψυχολογίας του παιδιού τον εντάσσει στην γενιά των συγχρόνων του γερμανοτραφών παιδαγωγών που επέδρασαν καθοριστικά στην εικόνα της εκπαίδευσης αλλά και στην διαμόρφωση των επίσημων εκπαιδευτικών προγραμμάτων στην Ελλάδα. Το Πανεπιστήμιο της Ιένας στην Γερμανία, όπου ο Κουρτίδης υποστήριξε το 1892 την διδακτορική του διατριβή, ήταν το κέντρο των ερβαρτιανών σπουδών, και φυτώριο νέων επιστημόνων οι οποίοι θέλησαν να εφαρμόσουν τις αρχές τους στην ελληνική πραγματικότητα. Με την εγκατάλειψη της αλληλοδιδακτικής μεθόδου το 1880, επικράτησε στην Ελλάδα η ερβαρτιανή παιδαγωγική μέθοδος, της οποίας κυριότεροι εκπρόσωποι ήταν ο Χαρίσιος Παπαμάρκου, ο Π. Π, Οικονόμου και ο Σπ. Μωραίτης2. Ας υπενθυμίσουμε ότι και ο Δημήτρης Γληνός παρακολούθησε στην Ιένα, όπως και ο Κουρτίδης πριν από αυτόν3, τα μαθήματα φιλοσοφίας του νομπελίστα Ροδόλφου Όυκεν4.

    Λογοτέχνη-παιδαγωγό είχε χαρακτηρίσει εύστοχα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος5, τον Κουρτίδη και πράγματι ως επιστήμονας παιδαγωγός αλλά και ως λογοτέχνης

    1. Παναγιώτης Μουλλάς, «Γύρω στα 1880: οι όροι της αλλαγής», Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Αθήνα, Σοκόλης, 1993, σ. 88-89.

    2. Θεοφάνης Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης (1821-1986), Αθήνα, Παπαδήμας, 1986, σ. 73.

    3. Δημ. Γρ. Καμπούρογλους, «Μνημόσυνα», θρακικά 2 (1929) 243.

    4. Φίλιππος Ηλιου, «Σημειώσεις», στο Δημήτρης Γληνός, Απαντά, τ. 1 (1898-1910), Αθήνα, Θεμέλιο, 1983, σ. 550-551. Ευαγγελία κοκκίνη, Δημήτρης Γληνός 1882-1943, Αθήνα 1989, σ. 13.

    5. «ο λογοτέχνης παιδαγωγός», Νέα Εστία 4, τχ. 33 (1.9.1928) 772-775.