Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 347-366 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/347.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας: Οι ιστοριογραφικές οπτικές και οι χρόνοι τους

ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Σάββατο 19 Απριλίου 1997

Απογευματινή συνεδρία Συντονιστής: ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/348.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/349.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Θα οργανώσουμε τη συνάντηση μας ως εξής: Θα προηγηθούν οι ομιλίες των κυρίων Vernier και Lett, ύστερα από μια σύντομη δική μου εισήγηση που θα έχει να κάνει με τη θεματική γενικώς. Θα κάνουμε ένα διάλειμμα για καφέ και κατόπιν θα συνεχίσουμε με τις υπόλοιπες εισηγήσεις και μια συζήτηση που θα γίνει μεταξύ των εισηγητών και όλων μας. Πριν απ' όλα να ευχαριστήσω τον κ. Vernier και τον κ. Lett που ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση μας να λάβουν μέρος στις εργασίες του Συμποσίου μας και κατόπιν να μου επιτρέψετε να διατυπώσω λίγες γενικές σκέψεις,

Όπως λέει ο τίτλος αυτής της συνεδρίας, εκείνο που θα θέλαμε ήταν να έχουμε μερικά παραδείγματα προσέγγισης στο θέμα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, προσέγγισης ιστοριογραφικού τύπου με τρόπον ώστε να αναφανούν οι χρόνοι αυτής της προσέγγισης, Σας ζητώ συγνώμη για τους κοινούς τόπους στους οποίους αναφέρομαι. Θα ήθελα να μου επιτρέψτε να θυμίσω ορισμένα πράγματα, Η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι ένα πεδίο προς παρατήρηση και πάντοτε προς καθορισμό, ιδίως όταν πρόκειται για τη νεότητα, λιγότερο όταν πρόκειται για την παιδική ηλικία.

Από όσα ως τώρα έχουν λεχθεί στο Συμπόσιο αυτό και σε προηγούμενα, φάνηκε η ρευστότητα που συνοδεύει την έννοια νεότητα. Ωστόσο, η παιδική ηλικία και η νεότητα αποτελούν ένα πεδίο παρατήρησης, το οποίο έχει καθ' εαυτό τους δικούς του χρόνους: καθώς δεν είναι ενιαίο, μπορούμε να βλέπουμε σ' αυτό δομές μακρόχρονης διάρκειας, μπορεί να βλέπουμε φαινόμενα συγκυριακά, μικρής συνεπώς διάρκειας· μπορούμε να βλέπουμε μία διαπλοκή των διαρκειών. Άρα υπάρχει ο χρόνος, υπάρχουν οι χρόνοι μέσα στο πεδίο παρατήρησης και οι χρόνοι αυτοί η ο χρόνος υποδεικνύουν και τους τρόπους της αναλυτικής πρόβασης. Άλλος είναι ο τρόπος όταν ερευνάμε ένα συγκυριακό φαινόμενο, άλλος όταν ερευνάμε ένα φαινόμενο μεγάλης διάρκειας, άλλος ο τύπος των μαρτυριών και κυρίως άλλος ο τρόπος της σύνδεσης των μαρτυριών,

Το πεδίο παρατήρησης είναι προσπελάσιμο στοιχειωδώς με δύο τρόπους: ο ένας είναι μέσω της γραπτής μαρτυρίας η οιασδήποτε άλλης μαρτυρίας, της εικονικής μαρτυρίας· ο άλλος ο τρόπος είναι μέσω της προσωπικής παρατήρησης, είναι η παρατήρηση του εθνογράφου, είναι η παρατήρηση του ανθρωπολόγου. Η έμμεση παρατήρηση, αυτή που γίνεται μέσα από τη γραπτή μαρτυρία (πάλι ένας κοινός τόπος) ενέχει τους χρόνους της, αλλιώς η αφήγηση η ό,τι λέμε μαρτυρία ενέχει τους δικούς της χρόνους· όταν η αφήγηση έχει δική της οπτική,

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/350.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τότε βεβαίως υπάρχει ενδεχόμενο οι πραγματικοί χρόνοι του πεδίου παρατήρησης να υποτάσσονται στη λογική της οπτικής. Έτσι, φαινόμενα μακραίωνα εμφανίζονται ως φαινόμενα τελείως συγχρονικά η τανάπαλιν συγχρονικά φαινόμενα λόγω της οπτικής της μαρτυρίας εγγράφονται μέσα σε μία μακραίωνη διάσταση.

Επωφελούμαι της ευκαιρίας της παρουσίας του κ. Vernier για να φέρω ένα ακραίο παράδειγμα: πόσο εύκολα το συναίσθημα που αναπτύσσεται μέσα στην οικογένεια, η σχέση των γονέων προς τα τέκνα, πόσο εύκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί πως είναι έξω απ' αυτούς τους πολιτισμικούς, σε τελευταία ανάλυση, χρόνους τους οποίους υπαινίσσομαι και πόσο πιθανά θα ήταν τα σημασιολογικά γλιστρήματα εάν καταλήγαμε να ομογενοποιούμε τον χρόνο. Ξεκινώντας από ένα δικό μας παράδειγμα, ο κ. Vernier έθιξε τους κοινωνικούς όρους της στοργής και υπέδειξε ότι πίσω από τις αθώες και φαινομενικά ανάξιες σχολιασμού συνήθειες ως προς το πρωτότοκο παιδί, το πρώτο παιδί στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η το μεγαλύτερο μέρος της στοργής (η και στο τελευταίο, το στερνοκούνι, στο οποίο συγκεντρώνεται επίσης το μεγαλύτερο μέρος της στοργής) τι υπόβαθρο οικονομικών σκέψεων, στρατηγικών για τις περιουσίες, γαμήλιων τακτικών μπορεί να κρύβεται, δηλαδή ποιος πολιτισμικός χρόνος, ιστορικός στην ευρεία έννοια, χρόνος που διάφευγε., όταν ακριβώς έχουν εκλείψει, εκεί που έχουν εκλείψει, οι αιτίες που καθόρισαν και προσδιόρισαν τους κοινωνικούς όρους τους στοργής,

Ένα δεύτερο παράδειγμα από ένα χώρο, που με μονοτονία λέμε ότι θα ήθελε να καλλιεργηθεί στο ερευνητικό μας πρόγραμμα και που μια ευτυχής συνάντηση με τους συντάκτες της τυπολογίας του παραμυθιού μας επέτρεψε να έχουμε ένα πρώτο βήμα. Προχθές έγινε αναφορά στον Βλαντιμίρ Προπ με την ευκαιρία των αφηγηματικών μεθόδων τις οποίες περιγράφει, και αποδεσμεύει από τη διήγηση του μαγικού παραμυθιού, του παραμυθιού των Νεράιδων. Πώς η δική του ερμηνεία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ενόψει της δημιουργίας μίας κουλτούρας του τύπου που φαντάζονται οι άνθρωποι ότι θα είναι στο εξής η κουλτούρα; Ξεκινάω από το ίδιο το παράδειγμα, αλλά από την ιστορική ερμηνεία του Προπ. Αναφέρομαι στις ιστορικές ρίζες του παραμυθιού των Νεράιδων. Δεν θέλω να πω, δεν έχω αρμοδιότητα να πω, ότι η εξήγηση του Προπ είναι η δέουσα. Αλλά ο Προπ λέει ότι όλη αυτή η αφήγηση είναι αποτέλεσμα της αφήγησης ενός ταξιδιού, που μοιάζει πως είναι το ταξίδι στον άλλο κόσμο· αυτό το ταξίδι γίνεται στη διάρκεια της μύησης. Όταν καταργείται η μύηση, σπάει το ταμπού της μύησης, μένει η διήγηση, γίνεται το παραμύθι και κανείς δεν έχει συνείδηση του γεγονότος ότι η καλύβα που κάθεται επάνω σε τέσσερις στύλους (που κάποτε είναι πόδια από κότα η από κάτι άλλο) είναι το σπίτι στο οποίο αρχίζει η τελετή της μύησης. Μένει το παραμύθι μόνο του, χωρίς την ιστορικότητα του. Ο ιστορικός χρόνος του παραμυθιού, στον βαθμό όπου

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/351.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ανάγεται ο χρόνος αυτός στη δημιουργία του, είναι κάτι που φεύγει από την παρατήρηση. Από κει και ύστερα, υπάρχει ένας άλλος χρόνος, που κι αυτόν θα πρέπει να τον ορίσουμε, δηλαδή ο χρόνος της πρόσληψης του παραμυθιού. Σ' αυτόν έχει χαθεί το βαθύτερο σημαινόμενο, δηλαδή η διαδικασία της μύησης, οι διαβατικές τελετουργίες και όλα τα συναφή,

Τι κάνει ο ιστορικός ενόψει αυτών των προβλημάτων δεν θα το πω εγώ, θα το πουν όσοι θα ακολουθήσουν στο βήμα: τι κάνει μ' αυτόν το χρόνο και πως με τη χρησιμοποίηση των πολλαπλών χρόνων, αυτών των ποιοτικών -επιτρέψτε μου την έκφραση- χρόνων, μπορεί να αναχθεί σε κάποια εργαλεία ανταποκρινόμενα στη μεταβλητότητα του πεδίου παρατήρησης που είναι αυτές οι στιγμές του ανθρώπου και τις ορίζουμε ως παιδικές και ως νεανικές. Τι σημαίνει αυτός ο χρόνος κατά τον οποίο απαγορεύεται (τον 9ο αιώνα στη Δύση) η συνιστάται να μην σκοτώνουν τα παιδιά, αλλά να τα αφήνουν στα σκαλοπάτια της εκκλησίας; Κάποια στιγμή δεν λέγεται, μην τα σκοτώνετε, αλλά αφήνονται στην εκκλησία, στη βρεφοδόχο η στο κατώφλι ενός σπιτιού. Όλα αυτά έχουν να κάνουν με κάποιους χρόνους που χρειάζεται να τους καταστήσουμε όργανα.

Συνήθως οι μαρτυρίες προέρχονται από οποιονδήποτε άλλον, εκτός από τα παιδιά. Τα παιδιά δεν μαρτυρούν. Κάποτε επανέρχονται στην ηλικία τους και τότε καταθέτουν. Επανέρχονται στην ηλικία τους όταν πλέον δεν είναι παιδιά και θυμούνται την παιδική τους ηλικία. Εάν έχει δίκιο ο Kant, η νοσταλγία είναι η ανάγκη για ελευθερία και η μόνη χρονική στιγμή όπου ο άνθρωπος αισθάνθηκε ελεύθερος είναι τα παιδικά χρόνια. Έτσι, τα τραγούδια των Άλπεων απλώς είναι κάποια εξωτερικά ερεθίσματα για να αποδεσμεύσουν αυτή την ανάγκη για ελευθερία. Αν το πράγμα έχει έτσι και στο βαθμό όπου η μαρτυρία για την παιδική ηλικία είναι αποτέλεσμα της νοσταλγίας, πρόκειται για μια μαρτυρία που βεβαίως δεν έχει τίποτα από το χρόνο της παιδικής ηλικίας. Αν έχει κάποιο χρόνο, είναι ο χρόνος κατά τον οποίο διαμορφώνεται η ανάγκη για την ελευθερία, η ψυχική ανάγκη για την ελευθερία, είναι ένας άλλος χρόνος, δεν είναι ο χρόνος της παιδικής ηλικίας. Φυσικά κάθε πηγή της ιστορίας έχει τους ίδιους προσδιορισμούς και ιδίως η αυτοβιογραφία: η μαρτυρία της αυτοβιογραφίας είναι άκρως επιλεκτική, ακόμη πονηρή, κάποτε συστηματικά παραπλανητική. Αν αυτό ισχύει για τις μαρτυρίες που έχουν να κάνουν με τη συνειδητή ζωή του ανθρώπου, ισχύει (σε πολύ μικρότερο ίσως βαθμό) και για τις μαρτυρίες που έχουν να κάνουν με την αθώα στιγμή του ανθρώπου, όπως είναι οι στιγμές της ανάκλησης της παιδικής ηλικίας.

Αναφέρομαι σ' αυτό το ακραίο παράδειγμα, γιατί το πεδίο παρατήρησης ανήκει ως προς ορισμένες του εκφάνσεις, ανάμεσα στις οποίες η ίδια η παιδική η η νεανική ηλικία, σε μια σύγχρονη ιστορία: είναι δική μας ιστορία, μια ιστορία που δεν σταματάει, κατά κύριο λόγο ως προς την υπαρξιακή της έκφανση.

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/352.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Έτσι, θα μπορούσε ίσως να πει κανείς ότι στους χρόνους, που θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για την κατασκευή μίας ιστορίας αυτών των στιγμών του ανθρώπου, μετέχουμε ως μάρτυρες· απ' αυτή την άποψη οι ψυχολογικές, αν θέλετε, τονικότητες των μαρτυριών έχουν μια ιδιάζουσα θέση. Σας ευχαριστώ. Θα ακούσουμε τώρα τις εισηγήσεις των κυρίων Β. Vernier και D, Lett.*

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ. Νομίζω πως με την ανακοίνωση σας έγινε μία ωραία διασταύρωση με την αναλυτική πρόβαση όχι μονάχα των μεσαιωνολόγων μας, σ' εμάς αυτοί είναι οι βυζαντινολόγοι, αλλά και αυτών που ασχολούνται με τη νεότερη ιστορία, γιατί και οι ασχολούμενοι με τη νεότερη ιστορία σ' εμάς, δουλεύουν με τις μεθόδους που δουλεύουν στη Δύση οι μεσαιωνολόγοι, δηλαδή οι πηγές μας επιβάλλουν προσβάσεις του είδους που είναι πλέον τυπικές για τον μεσαιωνολόγο. Συνεχίζουμε με τη Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου,

ΕΛΕΩΝΟΡΑ ΣΚΟΥΤΕΡΗ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ: Θα ήθελα, με τη σειρά μου, ν« διατυπώσω ορισμένες σκέψεις σχετικά με το ζήτημα της ιστορίας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Οι σκέψεις αυτές δεν έχουν συγκεκριμένο τίτλο ούτε και διεκδικούν τίτλους. Μάλλον πρόκειται για ερωτήματα, από εκείνα που γεννιούνται, όταν επιχειρούμε να ελέγξουμε τα όρια των αναζητήσεων μας κι ανακαλύπτουμε πως το πεδίο που νομίζαμε διευθετημένο και αδιατάρακτο, είναι πιο άτακτο, πιο άγριο, όμως και πιο προκλητικό και ερεθιστικό απ' ό,τι νομίζαμε. Προκλητικό, με την έννοια ότι ερωτήματα, όπως αυτά που έθεσε προηγουμένως ο Σπύρος Ασδραχάς, αναστατώνουν όχι μόνον τα ταξινομημένα «αντικείμενα», αλλά και τις προδιαγεγραμμένες επιστημονικές αναζητήσεις. Ερεθιστικό, γιατί η αναστάτωση, που δεν επιδιώκεται ούτε ως στόχος ούτε και ως αυτοσκοπός, επιτρέπει τη συζήτηση και τη συν-ζήτηση κοινωνικών προβλημάτων από αυτά που μας απασχολούν στην όποια μας επαγγελματική ενασχόληση, αλλά και στην πιο καθημερινή και την προσωπική μας ζωή.

Οι σκέψεις που ακολουθούν διατηρούν ίσαμε το τέλος έναν ερωτηματικό τόνο που επιδιώκει να συνδιαλλαγεί ελεύθερα με αντίθετες η παρόμοιες, με συγκλίνουσες η αποκλίνουσες απόψεις. Θα ξεκινήσω, λοιπόν, αναφέροντας τρία επιμέρους παραδείγματα που υπαινίσσονται, με ανθρωπολογικό κατά τη γνώμη μου τρόπο, αυτό που επισήμανε μόλις τώρα (όμως, και πριν από αρκετά

* Οι. εισηγήσεις, διαμορφωμένες σε άρθρα, δημοσιεύονται στο τέλος της Στρογγυλής Τράπεζας.

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/353.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

χρόνια 1) ο Σπύρος Ασδραχάς, ότι δηλαδή η παιδική ηλικία και η νεότητα παραμένουν έννοιες ρευστές.

Το πρώτο παράδειγμα είναι μια κατασκευασμένη ιστορία που παραλλάσσει μίαν άλλη "ιστορία" που αφηγείται η Colette Guillaumin 2. Στη δική μας ιστορία πρωταγωνιστές είναι ένας μεγάλος κι ένας μικρός - ένα παιδί, όπως λέμε. (Να σημειωθεί πως οι δύο ήρωες είναι οι αντιπρόσωποι ομάδων που δεν έχουν τίποτε το φανταστικό· αντιθέτως: μετέχουν σε μίαν εξαιρετικά δεδομένη πραγματικότητα, όπου ο κόσμος διακρίνεται, περισσότερο η λιγότερο συστηματικά, σε ενήλικες και ανηλίκους.) Ο μεγάλος, εξοπλισμένος με βιβλία, με στατιστικούς πίνακες και μηχανογραφημένες μαρτυρίες, με κανόνες και παραδείγματα, με εικόνες και οδηγίες, ίσως και με κάποια ειδικά όργανα, ανακοινώνει: - Ο άνθρωπος όσο μεγαλώνει ολοκληρώνεται μαθαίνοντας. Θυμωμένος ο μικρός απαντά: - Γιατί με κατηγορείς πως είμαι μηδενικό, ένα αναλοκλήρωτο τίποτε και πως δεν γνωρίζω όσα λες πως συ πρέπει να γνωρίζεις; (Βλέπετε, αυτός που βρίσκεται στη θέση του δέκτη γνωρίζει το βάρος της καθημερινής πραγματικότητας που έχει η δήλωση του πομπού, Στον έκδηλα ουδέτερο λόγο του κυρίαρχου, μόνον ο υποταγμένος καταλαβαίνει αυτό που ο άλλος δεν αντιλαμβάνεται καν πως είπε. Απ' αυτήν την άποψη, η διαμαρτυρία που εκφράζει ο δέκτης θέτει ζητήματα ηθικής τάξεως. Όμως ας προχωρήσουμε λίγο παραπέρα, στις εκδοχές με τις οποίες μπορεί να συνεχιστεί η ιστορία μας.) Ο μεγάλος, ίσως ειλικρινά απορημένος, ίσως και λίγο ενοχλημένος, αλλά πάντα με ύφος σοφού δασκάλου, μπορεί να απαντήσει: - Μα, δεν σε κατηγόρησα πως δεν αξίζεις τίποτε. Όμως ο μικρός επιμένει, αρνούμενος να παίξει τον αναμενόμενο ρόλο: -Ίσως δεν με κατηγόρησες, αλλά σε τι απέβλεπε το να μου απευθύνεις στα καλά του καθουμένου το λόγο, για να μου ανακοινώσεις πόσο αδαής είναι ο άνθρωπος όταν δεν είναι μεγάλος; Μήπως ξαφνικά, την ίδια στιγμή που με μεταχειριζόσουν σα να μην ήμουνα ακριβώς άνθρωπος, ενδιαφέρθηκες να μου μιλήσεις γι' αυτό; Την άγνοια συ την αποφάσισες μ' όλα αυτά που κουβαλάς, και μου φέρεσαι μετά σα να είμαι ένα σχεδόν τίποτε. Δεν λέω πως το κάνεις. Λέω πως το λες· κι είναι σα να το κάνεις. (Η συζήτηση μπορεί

1. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Διεθνές Συμπόσιο (Αθήνα, 1-5 Οκτωβρίου 1984). Πρακτικά (Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς) 1988. Βλ. Εναρκτήρια Συνεδρία, τ. Α', σελ. 29-31 και Καταληκτήρια Συνεδρία, τ. Β', σελ. 706-707). Πρβλ ακόμη το "Στοχολόγιο" που υπογράφουν τα μέλη της Επιτροπής (Σπύρος Ασδραχάς, Γιάννης Γιαννουλόπουλος, Φίλιππος Ηλιού και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης), ο.π.,τ. Β', σελ. 709-717.

2. Βλ. "Les ambiguïtés de la catégorie taxinomique 'race'" στο Hommes et Bêtes, Entretienes sur le racisme publiés sous la direction de Léon Poliakov, Paris - La Haye (Mouton) 1973, σελ. 201. Εκεί οι ήρωες της ιστορίας, που αναφέρεται στο φυλετικό ρατσισμό, είναι ένας λευκός (un "blanc") κι ένας μαύρος (un "noir").

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/354.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να εξελιχθεί από δω και πέρα σε καυγά η να οδηγήσει σε τιμωρία η να οδηγηθεί στη σιωπή. Όμως μπορεί να συμβεί και τούτο το παράδοξο: ο μικρός να μην ενδιαφέρεται να συζητήσει με το μεγαλύτερο ούτε καν να διαμαρτυρηθεί για τους κανόνες που αυτός ο δεύτερος στήνει συστηματικά ανάμεσα τους για να περιφρουρήσει τα όρια και την ταυτότητα του. Μ' άλλα λόγια, ανάμεσα τους μπορεί να απλώνεται μια νεκρή ζώνη από εκείνες που ποτέ δεν μετατρέπονται σε πεδίο απορίας.) Ο μικρός, ας πούμε 10χρονος η 12χρονος, δεν ακούει όσα λέει ο μεγάλος· κάθεται μπροστά στον ηλεκτρονικό του υπολογιστή και παίζει μαθαίνοντας. Κάποια στιγμή σηκώνεται εκνευρισμένος· το καινούριο παιχνίδι είναι δύσκολο, ποιον να ρωτήσει; Μπαίνει η μικρότερη, ας πούμε 4χρονη, αδελφή του' αμίλητη παίρνει τη θέση μπροστά στον υπολογιστή κι αρχίζει αμέσως να παίζει το παιχνίδι που προσπαθούσε να παίξει προηγουμένως ο μεγάλος.

Το δεύτερο παράδειγμα αναφέρεται σ" ένα ιστορικά καταγεγραμμένο συμβάν: «1944. Αρχείο του στρατοπέδου Ντράνσι, Όνομα κρατουμένου: Αγόρι., 18 μηνών, τρομοκράτης». Η καταγραφή του συμβάντος ενδιαφέρει για τις αντιλήψεις που το νοηματοδοτούν. Το χειρότερο, σχολιάζει ο Daniel Sibony παραθέτοντας το κείμενο, δεν είναι το οξύμωρο του μωρού-τρομοκράτη· το χειρότερο είναι ότι η αναφορά είναι εν μέρει αληθινή: για να γραφεί κάτι τέτοιο, σημαίνει πως κάποιο μνησίκακο ον θα είχε κάποτε τρομοκρατηθεί από αυτό το βρέφος — τρομοκρατημένος ο μεγάλος από το παιδί που, από καιρό, κρυβόταν αδρανές μέσα τον3.

Το τρίτο παράδειγμα σχετίζεται με όλες κείνες τις ιστορίες που μας λένε και τις λέμε για τα ταξίδια στην ενδιάμεση ζώνη του Τρίτου Κόσμου: λίγο δώθε από τον χώρο του τουριστικού εξωτισμού λίγο κείθε από τις γνώριμες μας γειτονιές, παντού όπου εκτρέφεται «η μυρμηγκιά της αθλιότητας» — με τα λόγια του Claude Lévi-Strauss στους Θλιμμένους Τροπικούς. Κάθε είδους κλητοί και αυτόκλητοι πράκτορες του ταξιδιού συνιστούν να αποφεύγονται οι επαφές, προειδοποιώντας ειδικά για το σμάρι των παιδιών με τα υψωμένα απαιτητικά χέρια: τα ξένα παιδιά μοιάζουν πάντα πιο άγνωστα και πιο απρόβλεπτα από τους μεγάλους ξένους, ίσως γιατί νομίζαμε πως τα ξέραμε η πως ήταν του χεριού μας, ίσως γιατί η παιδική ετερότητα προβάλλει πιο επικίνδυνη και πιο ενοχλητική από την ενήλικη. Μαζί συνιστούν να κρατούμε τις αποστάσεις μας από τις μικρές τους ιστορίες: «Μανίλα 1996. Εκατό παιδιά με χάρτινες σακούλες στα κεφάλια, με τεράστια πλακάτ να σκεπάζουν τα ελάχιστά τους σώματα και με κεράκια στα χέρια, κατήγγειλαν την παιδική πορνεία που υποχρεώνεται να ζει η παιδικότητα τους». Παιδιά εξαθλιωμένα, παιδιά-επαίτες, εκπορνευμένα παιδιά: οι συμπεριφορές τους δεν έχουν σχέση με

3. Daniel Sibony, Écrits sur la racisme, Paris (Christian Bourgois, éditeur) 1988, p. 205 (υπογραμμισμένο στο κείμενο).

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/355.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την παιδική ηλικία ούτε και με τις τελετουργίες και τις συμβολικές πρακτικές που την εγκαθιστούν και την ορίζουν ούτε και με τις πραγματικότητες που την καθιστούν διακριτή κατηγορία. Όμως διεκδίκησαν μια παιδικότητα, που δεν την γνώρισαν ούτε θα την γνωρίσουν ποτέ, αφού αντί να παίζουν παίζονται κι αντί να ορίζουν με το σώμα, με τις πράξεις και με τη ζωή τους την παιδικότητα, ορίζονται και εξορίζονται από αυτήν, ακριβώς επειδή η κοινωνία μπορεί να μεταποιεί την παιδική ηλικία σε εμπόρευμα.

Το ερώτημα: πως και μέσα από ποιες διαδικασίες ορίζεται η παιδική ηλικία (και η παιδικότητα) και η νεότητα, διατρέχει αυτές τις παραδειγματικές ιστορίες, που θα μπορούσαν βέβαια να πολλαπλασιαστούν. Το ερώτημα, βέβαια, βρίσκεται στην καρδιά κεντρικών ζητημάτων που έχουν μελετηθεί στο πλαίσιο της έρευνας γύρω από την παιδική ηλικία και τη νεότητα που έχει ξεκινήσει από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας εδώ και μια δεκαπενταετία και συνεχίζεται, δημιουργικά απ' όσο μπορώ να κρίνω, και σε τούτο το τρίτο της Διεθνές Συμπόσιο. (Πρέπει να ευχαριστήσουμε γι' αυτό όχι μόνον όσους και όσες ερευνούν και συμμετέχουν, αλλά και όσους και όσες στηρίζουν οργανωτικά αυτήν τη δύσκολη προσπάθεια.) Στην έρευνα αυτήν ανοίχθηκαν οι δρόμοι για "μιαν ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας". Δρόμοι λαμπρυμένοι από συζητήσεις και παρεμβάσεις που φώτισαν μισοσκότεινες καταστάσεις, στρωμένοι με μελέτες και αναλύσεις που επισήμαναν αφανείς υπάρξεις, ξεχασμένες περιπτώσεις η παραμελημένα ζητήματα, ονοματισμένοι με τίτλους και προγράμματα που διεύρυναν αποφασιστικά τη θεματολογία.

Αλλά, όπως συνήθως συμβαίνει, κάπου στη διαδρομή οι αναλύσεις του συγκεκριμένου μοιάζει να (υπερ)καλύπτουν τον προβληματισμό, παρακάμπτοντας το πρόβλημα που τον γεννάει και που γέννησε και αυτές τις ίδιες. Εκείνο που έπρεπε να παραμείνει ζητούμενο τείνει σε μεγάλο βαθμό να εγκαθίσταται ως μέσο, ως όχημα, αλλά και ως μέτρο για την ανίχνευση επιμέρους περιπτώσεων.

Υπάρχουν, λοιπόν, ζητήματα στα οποία μπορούμε να επιμείνουμε. Ένα από αυτά είναι ο χώρος του απαγορευμένου. Όχι το ξεχωριστό, το απαγορευμένο κομμάτι της παιδικής ηλικίας, αλλά η παιδική ηλικία και η νεότητα ως πεδίο απαγορεύσεων. Και, επιπλέον, οι χρόνοι και οι χρονικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ως απαγορευμένο πεδίο. Το απαγορευμένο μπορεί να αναδειχθεί σε ειδικά προνομιακό πεδίο για την ανάλυση των εννοιών που παράγονται και καταναλώνονται ως "παιδική ηλικία" και "νεότητα" και των εικόνων και των πραγματικοτήτων που αυτές οι έννοιες παράγουν. Πώς να καταλάβει κανείς τα όρια των ρευστών εννοιών, αν δεν διερευνήσει τα οριακά εκείνα σημεία, όπου η ρευστότητα εξουδετερώνεται στην πράξη από κοινωνικές πρακτικές και από αναπαραστάσεις που τις επιβεβαιώνουν: βρισιές, ξύλο, βία και εκφοβισμός, αιμομιξία, κτηνοβασία, χρήση του παιδικού και του νεανικού σώματος, άλωση της παιδικότητας, κατανάλωση της νεότητας. Αν στην ερευνητική

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/356.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πράξη απουσιάσει αυτό το εκτεταμένο γκρίζο πεδίο, η εικόνα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας χάνει τις σημασίες της· εμφανίζεται πιο λευκή η πιο γαλαζωπή και ροζέ, δηλαδή πιο ορισμένη απ' ό,τι πραγματικά είναι.

Ορισμένα απαγορευμένα θέματα, όπως π.χ.: τα παιδιά του πολέμου, τα παιδιά της πείνας, τα παιδιά τέρατα, τα παιδιά ανίατες περιπτώσεις, τα εξαθλιωμένα παιδιά, τα εκπορνευμένα παιδιά, τα πεταμένα παιδιά, είτε απουσιάζουν, σε αρκετά ανησυχητικό βαθμό, από την έρευνα είτε εμφανίζονται παρατονισμένα είτε αντιμετωπίζονται ως εξαιρέσεις στον κανόνα της παιδικής ηλικίας και της παιδικότητας, Σε επίσης ανησυχητικό βαθμό, η περιγραφή των στοιχείων, η αυστηρή ποσοτικοποίηση των δεδομένων, ίσως και μια διάθεση για αντικειμενικότητα καταλήγουν να εξουδετερώνουν την εγγενή αμφισημία η την καταστατική ασάφεια άλλων δυσχειραγώγητων θεμάτων, όπως π.χ.: τα παιδιά-μεγάλοι, οι μεγάλοι μικροί, οι "μικροί ενήλικες", σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί ο Jacques Le Goff4, -Ίσως επειδή το θέμα "παιδική ηλικία και νεότητα" τείνει να καθιστά απλώς θέαμα την "παιδικότητα" και τη "νεότητα".

Απ' αυτήν την άποψη, η προσπάθεια να αναλυθούν συστηματικά επιμέρους ζητήματα δεν φαίνεται προς το παρόν να έχει παραγάγει μίαν ιστορία-πρόβλημα, μίαν ανθρωπολογία-πρόβλημα για την παιδική ηλικία και τη νεότητα. Νομίζω πως αυτό είναι ένα κεντρικό ζήτημα που προκαλεί αλυσιδωτά ερωτήματα σχετικά με το αντικείμενο "παιδικότητα και νεανικότητα" και σχετικά με τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η ιστορικότητα η καλύτερα οι ιστορικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Μπορούμε, λογουχάρη, να μιλούμε για μία έννοια που καλύπτει μία κατηγορία πληθυσμού από το βρέφος στο παιδί και από το παιδί στον έφηβο και τον νέο; Αναλύσεις που παρουσιάσθηκαν εδώ, έδειξαν πως όχι. Όμως η έρευνα πρέπει να επιμείνει.

Χρήσιμο θα ήταν να ξαναπιάσουμε το νήμα η κάποια από τα νήματα που οδηγούν στην παιδική ηλικία και τη νεότητα εκκινώντας από την ανάλυση των χρονικοτήτων τους. Να θυμηθούμε τι έλεγε ο Jacques Le Goff5 σε προηγούμενη συνάντηση. Διαπίστωνε εκεί πως το παιδί αποτελεί ένα νέο αντικείμενο της ιστοριογραφίας -γι' αυτό χρειάζεται νέα εργαλεία που θα είναι κατάλληλα

4. Jacques Le Goff, Le Civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1984, σελ. 387. "Το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες". O Le Goff έχει δεχθεί τη θέση του Philippe Ariès (L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, I960, 21974) ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (και η παιδική ηλικία) ήταν για πολύ καιρό μια απαξία. Βλ. του ιδίου, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης" στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., τ. Α', σελ. 228-229.

5. Βλ. Καταληκτήρια Συνεδρία στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας .., ο.π.. τ. Β', σελ. 685-692.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/357.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

για να γνωρίσουμε την παιδική ηλικία μέσα στην ιστορία. Μετά, έθετε το ερώτημα: τι είναι το παιδί, απλώς ένας νέος άνθρωπος που θα γίνει ενήλικος η είναι ένας άλλος; Και συνέχιζε: το παιδί και ο νέος η η νέα είναι οι καταπιεσμένοι απόντες της ιστορίας -πού, και από που και πως μιλά το παιδί μέσα στην ιστορία; Η παρέμβαση του έκλεινε με τη διαπίστωση πως πρέπει να ακούσουμε το παιδί -αλλιώς είμαστε καταδικασμένοι να το βλέπουμε μέσα σε και μέσα από το πλαίσιο της καταδυνάστευσης του: μέσα από τεκμήρια που είναι τεκμήρια καταστολής, το σχολείο, η οικογένεια, το κράτος, οι θεσμοί, Στο μεταξύ, η έρευνα (σε προηγούμενες αλλά και σε αρκετές ανακοινώσεις του τωρινού συμποσίου) ασχολήθηκε με την ανάλυση περιπτώσεων βασισμένων σε τεκμήρια καταστολής.

Αλλά η διαπίστωση και η προειδοποίηση του Le Goff έμεινε να αιωρείται: το παιδί δεν ακούστηκε - ακόμη. Όπως εξάλλου έμεινε να αιωρείται και μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση του ίδιου προβλήματος που είχε προσθέσει τότε ο Da Silva 6' ότι δηλαδή η Ευρώπη ενδιαφέρθηκε για το παιδί κάθε φορά που της χρειαζόταν: αυτή, είχε υποστηρίξει, είναι μια αδυσώπητη χρησιμοποίηση του άλλου, γιατί το ενδιαφέρον για το παιδί συνοψιζόταν στην υπερβολική φροντίδα και την υπερβολική τακτοποίηση. Μένει συνεπώς να προσέξουμε τι μπορεί να σημαίνει κάθε φορά "καταστολή" η "καταπίεση" και πως ορίζεται σε κάθε περίπτωση η καθ' υπέρβαση συμπεριφορά: υπερβολική φροντίδα μπορεί να σημαίνει και υπερβολική αδιαφορία και η τακτοποίηση αποκτά νόημα μέσα από την αταξία. Όπως μένει να συζητήσουμε και το ερώτημα που έθετε τότε ο Σπύρος Ασδραχάς, σχετικά με την εμβέλεια και την επιχειρησιακότητα της έννοιας της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, και που μου φαίνεται πως σήμερα έθεσε με ακόμη μεγαλύτερη οξύτητα, υπογραμμίζοντας πως το πεδίο της παρατήρησης δεν είναι ενιαίο.

Και τότε, πως θα το μιλήσουμε και, στο κάτω κάτω της γραφής, γιατί χρειάζεται να το μιλούμε; Ίσως ο τρόπος βρίσκεται στην απάντηση που είχε δώσει, πριν από αρκετά χρόνια ο Le Goff7, όταν μιλούσε για ανάγκη αποαρσενικοποίησης της ιστορίας. Αποαρσενικοποίηση, με την έννοια της καταρχήν κριτικής στάσης απέναντι σε όλα όσα χαρακτηρίζουν τη λεγόμενη ακαδημαϊκή ιστοριογραφία, αλλά και με την έννοια της επιστημονικής εκείνης πρακτικής που εκ πεποιθήσεως προσμετρά και κρίνει τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες η ίδια πράττεται, Αποαρσενικοποίηση δηλαδή της ιστορίας στην πράξη·

6. José Gentil Da Silva, "Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στην πρόσφατη ιστορική παραγωγή", βλ. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., σελ. 37-78.

7. Jacques Le Goff, "L'Histoire de l'homme quotidien". Histoire et Ethnologie, 1973.

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/358.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όχι αντιστροφή των ρόλων, όχι αλλαγή φύλου η ταυτότητας και εν προκειμένω: και ηλικίας.

Σ' ένα πρώτο, βασικό όμως και θεμελιώδες, επίπεδο νομίζω πως το συνολικό αυτό αίτημα βρήκε εν μέρει ανταπόκριση τόσο σε προηγούμενες προσπάθειες όσο και σε τούτη την (σχεδόν συλλογική) απόπειρα που δείχνει ότι η επιχειρησιακότητα της έννοιας παιδική ηλικία, από τη μια μεριά, και νεότητα, από την άλλη, είναι διαπραγματεύσιμη, αφού και στην πράξη της ανάλυσης οι έννοιες αυτές παραμένουν μεταβλητές, δηλαδή ιστορικές και δεν μετατρέπονται σε σταθερές αναλυτικές κατηγορίες. Αυτό φάνηκε σ' εκείνες τις ερευνητικές προσπάθειες που προχώρησαν στην ανάλυση των ιστορικά προσδιορισμένων λόγων που χρησιμοποιούν ρευστές έννοιες ωσεί σταθερές και ποσοτικοποιήσιμες (εννοώ τον ιατρικό, στη μια περίπτωση, τον οικονομικό-διοικητικό λόγο στην άλλη" η το νομικό σε μια τρίτη η τον φιλανθρωπικό-εκσυγχρονιστικό η και τον πολιτιστικό σε άλλες).

Όμως όλες αυτές οι βάσει μετρήσεων και μεγεθών κατηγοριοποιήσεις (παιδική ηλικία και νεότητα, σώμα, σεξουαλικότητα, παιδεία, κανονικότητα, παραβατικότητα, ανωμαλία), όλοι αυτοί οι ορισμοί και οι προσδιορισμοί εννοιών που περιγράφουν ομάδες πληθυσμού (τα παιδιά, τους νέους) τις οποίες και διακρίνουν σαφώς από άλλες, δεν χρησιμοποιούνται ελεύθερες από κοινωνικούς προσδιορισμούς: κυκλοφορούν ανάμεσα σε εμπόδια, περνούν από στρεβλές διόδους, συναντούν αδιέξοδα, ακολουθούν λοξές διαδρομές. Μπορούμε να υποθέσουμε πως οι ορισμοί και οι κατηγοριοποιήσεις που εμφανίζονται συνήθως στις πηγές τόσο ξεκάθαροι και σαφείς, θα σκόνταφταν στην κοινωνική πράξη σε παρερμηνείες και βέβαια πως οι παρερμηνείες θα προκαλούσαν περισσότερο η λιγότερο συστηματικές επανερμηνείες, Από κάθε τέτοιο λόξισμα μπορεί να προκύψει μια τελείως διαφορετική κατάσταση,

Γιατί έχουμε μάθει πια πως τα συστήματα που εμφανίζονται σαν τέλεια και επαρκή δεν λειτουργούν τόσο άψογα όσο παρουσιάζονται. Πάντα ξεφεύγουν κάποια ενδιαφέροντα ποσοστά από τις στατιστικές και τις κανονικότητες (το έχει δείξει και εξακολουθεί να επιμένει δημιουργικά σ' αυτό ο Φίλιππος Ηλιού), Οι θεσμοί και τα ιδρύματα που σχετίζονται με τα παιδιά και τους νέους/νέες ποτέ δεν θα λειτούργησαν τόσο άψογα, όσο το θέλουν τα καταστατικά και οι κανονισμοί τους η το αποδεικνύουν «με στοιχεία» οι απολογιστικές εκθέσεις, οι ομιλίες και ο πειθαρχικός λόγος που πλέκεται γύρω από τη λειτουργία τους. Ακριβώς οι πειθαρχίες και ο διδακτισμός υπαινίσσονται σημεία αιχμής, κρίσης, αντίστασης και έξαρσης — αν βέβαια τα ψάξουμε. Όταν ο πειθαρχικός λόγος (π.χ, ότι τα παιδιά είναι παιδιά μέχρις ότου γίνουν μεγάλοι) επιμένει, αυτό κάτι σημαίνει —και δεν σημαίνει αναγκαστικά αυτό που οι κοινωνικοί συμβολισμοί δηλώνουν. Σε αρκετές, π.χ., από τις περιπτώσεις που αναλύθηκαν ο λόγος σχετικά με την παιδική ηλικία και τη νεανικότητα ήταν εξουσιαστικός:

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/359.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

λόγος καταστολής η λόγος διδακτικός· δηλαδή, λόγος που παραμένει (ήδη τονίσθηκε αυτό στη συζήτηση) όχι μόνον επιλεγμένος, αλλά και επίμονα επιλεκτικός, αφού η εκφορά του κατασκευάζει δέκτες, δηλαδή παράγει "παιδιά" ως σημείο της αναφοράς του και αναπαράγει την "παιδική ηλικία" ως αναφορικό του πεδίο,

Ποια, λοιπόν, είναι τα παιδιά και ποιοι οι νέοι; Ίσως η συζήτηση σχετικά με το ζήτημα του ορισμού της παιδικής ηλικίας και της νεότητας να πρέπει να αρχίσει από την παράδοξη σύζευξη των ταξινομήσεων κάτω από το στιβαρό χέρι ενός και μόνον ταξινομητή που δεν είναι ούτε παιδί ούτε νέος: είναι ενήλικος' δηλαδή βρίσκεται "εν ηλικία", ενώ οι άλλοι, οι ταξινομούμενοι, είναι άνευ ηλικίας, α-ν-ήλικοι, εγκλεισμένοι σ' ένα εκτός (ηλικίας) -προσωρινά, βέβαια.

Η προσωρινότητα δίνει στη ρευστότητα των εννοιών μίαν άλλη διάσταση απ' αυτήν που πραγματικά έχουν. Ποιος ρωτάει, π.χ., τα παιδιά για την παιδική ηλικία η τους νέους και τις νέες για τη νεότητα; "Τα καημένα τα νιάτα" περνούν γρήγορα, γιατί η ρευστότητα της διάρκειας τους μοιάζει πιο ακίνδυνη από την ιστορική τους ρευστότητα. (Οι τρεις ιστορίες που προηγήθηκαν εκθέτουν με τον τρόπο τους τη ρευστότητα των χρονικοτήτων, αφού αυτό που τίθεται σε αμφισβήτηση είναι η λογική των ταξινομήσεων, όχι απλώς οι ίδιες οι ταξινομήσεις.)

Αλλά ποιος (και πώς) ρωτάει το παιδί ; Διαφάνηκε σε αρκετές εισηγήσεις η ανάγκη να ακουστεί η φωνή των σιωπηλών. Ξέρω, αν ακούγονταν φωνές, μαζί θα έφταναν και κραυγές πόνου η διαμαρτυρίας η ήχοι χαράς απροσδιόριστης που μπορούμε να την συλλάβουμε μόνο διαισθητικά η νοσταλγικά. Όμως, τουλάχιστον, ας επιτρέπουμε στη φαντασία μας να ακούει και την άλλη πλευρά, για να την ψάξουμε επιτέλους. (Έστω για να ρωτήσουμε ποιος μας ρώτησε αν θέλουμε να μεγαλώσουμε, αν θέλουμε να θυμόμαστε η να αφηγούμαστε νοσταλγικά τα παιδικά μας χρονιά η ποια σχέση έχουμε μ' αυτό το άλλο παιδί που υπήρξαμε, σε ποια χρονικότητα, σε ποιον χρόνο.)

Τι άλλο θα ενδιέφερε να συζητηθεί ως προς τη ρευστότητα των κατηγοριών; Θα ενδιέφερε, ενδεχομένως, το πως το παιδί μπορεί να μετατρέπεται από άλλο σε αλλιώτικον άλλο, στην υβριδική κατηγορία που είναι ένα "ενήλικο παιδί" η ένα "παιδί ενήλικος" (π.χ. παιδιά-πόρνες, παιδιά του δρόμου, εγκαταλειμμένα παιδιά, παιδιά-θέαμα, παιδιά πειραματόζωα, παιδιά ακούσιοι δότες). Η, το ποια είναι η σημασία της διαδικασίας εξέτασης, δηλαδή του επαναπροσδιορισμού των όρων στις σχέσεις ενηλίκου/ανηλίκου (π.χ. στις τελετές ονοματοθεσίας, ενηλικίωσης, μύησης κ.ο.κ.) που υπερκαλύπτει η και εξαλείφει το υποκείμενο "παιδί" η "νέος"/"νέα". Ακόμη, το ποιες κοινωνικές ομάδες η κατηγορίες ταυτίζονται με τις ομάδες "παιδιά", "νέοι" (π.χ. οι ιθαγενείς ως παιδιά, τα παιδιά ως ιθαγενείς, τα γυναικόπαιδα, το σπίτι, οι μη εργαζόμενες γυναίκες

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/360.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι στείρες γυναίκες, οι αναλφάβητοι, οι αδαείς, οι ανολοκλήρωτοι κ,ο.κ.) και το πότε, σε ποιες συνθήκες, με τι όρους και με ποιους τρόπους. Τέλος, το ποιες κατηγορίες σε ποιες ιστορικές συγκυρίες, παραμένουν έγκλειστες στην κατηγορία των "ωσεί ανηλίκων" (οι τρελλοί, οι αναλφάβητοι, οι γυναίκες, οι υπερ-ήλικες, οι περιθωριακοί, οι απρόσκλητοι ξένοι, κ.ο.κ.) καταδικασμένοι, και. καταδικασμένες σε εσαεί ανηλικίωση, προορισμένοι και προορισμένες να μην "ενηλικιώνονται"8.

Αν η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι έννοιες ρευστές, δηλαδή μεταβλητές, τότε είναι έννοιες ιστορικές. Σε ποιο βαθμό όμως; Και κυρίως: με ποιον τρόπο; Δηλαδή: με ποιες τροπικότητες και σε ποιες χρονικότητες; Σ" αυτό το επίπεδο των αναζητήσεων οι συγκυριακές χρονικότητες πλέκονται αξεδιάλυτα με τον μεγάλο χρόνο, όπου έχει αναφορικότητα η ανθρωπολογία (όπως το διατύπωσε ο Σπύρος Ασδραχάς).

Ωστόσο, η προσφυγή στην ανθρωπολογία (που τιμά τους ανθρωπολόγους) δεν λύνει εξ ορισμού τα προβλήματα. Ας θυμηθούμε, πρώτ' απ' όλα, πως η ανθρωπολογία (ιδίως η λεγόμενη πολιτισμική ανθρωπολογία που έστρεψε συστηματικά την προσοχή της στον πολιτισμό ως διαδικασία επικοινωνίας και ως μηχανισμό μετάδοσης από τη μια γενιά στην άλλη της κοινωνικά μαθημένης βιωμένης γνώσης) δεν ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα ούτε για την παιδική ηλικία ούτε για τα παιδιά. Είναι χαρακτηριστικό πως όταν η Margaret Mead (η, γνωστή για τη διαπολιτισμική μελέτη της "πρωτόγονης" και της "μοντέρνας" εφηβείας, αλλά και των κατά φύλα σχέσεων. Αμερικανίδα ανθρωπολόγος) θυμόταν, χρόνια αργότερα, την εθνογραφική αποστολή που είχε κάνει με τον επίσης ανθρωπολόγο τότε σύζυγο της, Leo Fortune, στις Νότιες Θάλασσες, διαπίστωνε: "O Aio αποφάσισε να ασχοληθεί με τον πολιτισμό κι άφησε για μένα τη γλώσσα, τα παιδιά και τις τεχνικές". Με χαρακτηριστική βεβαιότητα ο ανθρωπολόγος ανέθεσε "τα παιδιά, την κουζίνα και τη γλώσσα" στη σύζυγο του στη ζωή και στην επιστήμη,

Γιατί η ανθρωπολογία, μολονότι μελέτησε και ανέλυσε τα συστήματα γάμου και συγγένειας, τα συστήματα ονοματοθεσίας και ταξινόμησης, τις τελετουργίες ενηλικίωσης, δεν έδειξε ξεχωριστό ενδιαφέρον για τη ζωή των παιδιών, για τις κοινωνικές λειτουργίες, τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές

8. Πρβλ. π.χ. την εισήγηση του Ugo Fabietti, "Η 'οικοδόμηση' της νεότητας" στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., τ. Α', σελ. 115-123, όπου υποστηρίζεται ότι οι κοινωνίες που απασχολούν τους ανθρωπολόγους, προκειμένου να ελέγχουν την πρόσβαση στις κοινωνικές εξουσίες, κρατούν συχνά τα άτομα στην κατάσταση του "νέου", εμποδίζοντας τα να βγουν απ' αυτήν μέσω μύησης. Σε μια ενδιαφέρουσα μεταστροφή των νοοτροπιών, οι σημερινές καταναλωτικές κοινωνίες προσπαθούν να επαναφέρουν τα άτομα στη νεότητα με καταναλωτικές πρακτικές, οι οποίες συνιστούν απατηλούς τρόπους διαφυγής από τους καταναγκασμούς της ηλικίας, και άρα από τα γηρατειά και το θάνατο.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/361.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

περιφορές της πληθυσμιακής κατηγορίας που ταίριαζε "φυσικά" (βάσει βιολογικών χαρακτηριστικών, όπως π.χ, η δυνατότητα τεκνοποιίας) η "κοινωνικά" (βάσει κάποιου κοινωνικά προσδιορισμένου ενδείκτη, όπως π.χ. η γέννηση, η ανατροφή η ο γάμος) στην κοινωνική κατηγορία που ο δυτικός πολιτισμός αποκαλούσε: παιδική ηλικία η/και νεότητα. Επιπλέον, μολονότι ασχολήθηκε με συνέπεια και επάρκεια με την απομυθοποίηση στερεοτύπων, όπως π,χ. ότι "οι πρωτόγονοι είναι (σαν) παιδιά", για να αντικρούσει συστηματικά την αντίληψη που θεωρούσε τις μη δυτικές κοινωνίες απλές η απλούστερες από τη δυτική θέτοντας τις λεγόμενες ιθαγενείς κοινωνίες εκτός ιστορίας η αναγκάζοντάς τες να ξεκινούν καθυστερημένα τη μονόδρομη πορεία της προόδου, δεν φρόντισε αντιστοίχως να ξεδιαλύνει τη στάση της απέναντι στο στερεότυπο ότι "τα παιδιά είναι (σαν) πρωτόγονοι".

Ανθρωπολογική θεώρηση, λοιπόν, της παιδικής ηλικίας και της νεότητας δεν σημαίνει αυτόματη απάντηση σε ερωτήματα, όπως αυτά που συζητούνται εδώ. Μάλλον σημαίνει μίαν εναλλακτική προσέγγιση που στηρίζεται σε διαφορετική ανάγνωση των πηγών με την καταρχήν άρνηση της μίας οπτικής, της μοναδικής προοπτικής η της θεώρησης εν ονόματι της Ιστορίας. Σημαίνει, ακόμη, αναδιαπραγμάτευση των εννοιών και ανάκριση των γνώσεων, κριτική αποδόμηση του ίδιου του πεδίου της γνώσης. Η ανάλυση εθνογραφικών ιδιαιτεροτήτων μπορεί να αντισταθεί στην ιστορικά προσδιορισμένη ρύθμιση (διευθέτηση και αστυνόμευση μαζί) της ανθρωπολογικής ερμηνείας και να αντιτάξει εναλλακτικές ερμηνείες. Γιατί, βέβαια, δεν υπάρχει ένας, υπάρχουν πολλοί τρόποι (εν πάση περιπτώσει: πληθυντικοί τρόποι) εναλλακτικής ανάγνωσης. Αλλιώς, η ίδια η ανθρωπολογική προοπτική επιτρέπει να αναπαράγονται οι καταναγκασμοί των σημασιών που χαρακτηρίζουν τις πατριαρχικές η τις δυτικότροπες ερμηνείες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας.

Όπως δεν πρέπει να περιμένουμε πως η "ηλικία" ως εμπειρίες, ως μνήμες η ως ιστορίες είναι προϊόν της κοινωνίας προς άμεση κατανάλωση από τις κοινωνικές επιστήμες, έτσι δεν πρέπει να ζητούμε από την ανθρωπολογία (η από την ιστορία) ένα ετοιμοπαράδοτο επιστημονικό αντικείμενο. Δεν έχει νόημα να πιστεύουμε πως η "ηλικία" και, άρα, και η "παιδικότητα" και η "νεανικότητα" (όπως άλλωστε η "φύση" η το "σώμα") σε κάποιες άλλες κοινωνίες είναι έννοιες πολιτισμικά αθώες, που μένουν πέρα και έξω από τη βία που ασκεί η γλώσσα και η κοινωνική πρακτική. Αν από ιστορική άποψη η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι έννοιες ρευστές και άρα πεδία προς παρατήρηση και προς καθορισμόν (όπως επιμένει ο Σπύρος Ασδραχάς) και όχι αναλυτικές έννοιες που εξηγούν και ερμηνεύουν κοινωνικές καταστάσεις, δεν είναι βέβαια αθώες από ανθρωπολογική άποψη. Ακριβώς όπως η "φύση" είναι ένα από τα πιο εκπληκτικά ένοχα (δηλαδή: μη αθώα) προϊόντα του πολιτισμού, έτσι και η "ηλικία" είναι μία από τις λιγότερο αθώες, ελάχιστα αυταπόδεικτες όψεις

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/362.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της βιωματικής και της βιωμένης ιστορίας. Μ' άλλα λόγια, αν η ανθρωπολογική οπτική μπορεί να διευρύνει η να μεταστρέψει τον προβληματισμό σχετικά με την παιδική ηλικία και τη νεότητα (όπως και σχετικά με άλλα "νέα" αλλά και "παλαιότερα" αντικείμενα), δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα προσκομίζοντας εθνογραφικά (η όποια άλλα) δώρα.

Προφανώς αναλύοντας από ανθρωπολογική σκοπιά περιόδους της ιστορίας, π,χ. της δυτικής κοινωνίας, όπως αυτές που ξεκινούν με τον Διαφωτισμό και οδηγούνται στον μοντερνισμό, μπορούμε να δούμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο σχέσεις, όπως η παιδική ηλικία και η νεότητα, η σεξουαλικότητα και το σώμα, αντιμετωπίσθηκαν και προβλήθηκαν ως κατηγορίες, δηλαδή ως ουσίες. Ουσίες σταθερές και αναλλοίωτες που εκφράζονται μέσα από κοινωνικές σχέσεις, η διαφορετικότητα των οποίων θεωρήθηκε πως μπορεί να αναλυθεί (και: έχει αναλυθεί) διαχρονικά η και διαπολιτισμικά. Όμως, όποιες κι αν είναι οι ιστορικές πραγματικότητες που καλείται κατά περίπτωση και περίσταση να αντιπροσωπεύσει η κατηγορία "παιδική ηλικία" (η η κατηγορία "νεότητα"), το γεγονός ότι συνίσταται από μία σταθερή μορφή, το περιεχόμενο και οι σημασίες της οποίας ποικίλλουν ανάλογα με τις κοινωνικές χρήσεις η τις αναλυτικές ανάγκες, την καθιστά έννοια ιδεολογική, Στην αποδόμηση των πραγματικοτήτων μέσα από τις οποίες εκφράζεται π.χ, η παιδική ηλικία, προηγείται η δόμηση του αντικείμενου "παιδική ηλικία", για τον ορισμό του οποίου συγκεκριμένες μερικότητες (π.χ. η μορφή η η βιολογική ηλικία η ό,τι άλλο) συντίθενται σ' ένα σύνολο που εμφανίζεται ως ολότητα. Ασφαλώς αυτού του είδους ο ορισμός, αλλά και οι χειρισμοί στους οποίους οδηγεί και τους οποίους καθοδηγεί είναι όχι απλώς επιλεκτικοί αλλά και πολλαπλώς μεροληπτικοί. Ωστόσο, το αντικείμενο "παιδική ηλικία" είναι μια πραγματικότητα τόσο πραγματική όσο και οι άλλες κοινωνικές πραγματικότητες,

Βέβαια, η πιο συνηθισμένη, η πιο εύκολη και κοινή χρήση των εννοιών παιδική ηλικία και νεότητα, η παιδικότητα και νεανικότητα (που δεν είναι ακριβώς το ίδιο), προσδιορίζεται μέσα σε μίαν αντίληψη εξέλιξης και συνέχειας, όπου οι κατηγορίες είναι ταυτοχρόνως αντιθετικές και συνεχείς· δηλαδή η μία κατηγορία εξελίσσεται στην αντίθετη της, άρα δεν είναι παρά σχετικά μόνον και προσωρινά αντίθετες: μικροί/μεγάλοι, παιδιά/ενήλικες, ανήλικοι/εν ηλικία όντες, νέοι/γέροι, ανώριμοι/ώριμοι κ,ο.κ. Η αντίληψη που διατρέχει αυτού του είδους τη χρήση είναι ότι οι μικροί θα μεγαλώσουν, οι ανήλικοι θα ενηλικιωθούν, οι ανώριμοι θα ωριμάσουν, οι νέοι θα γεράσουν -αναγκαστικά, κανονικά, ρυθμικά, Η καθυστέρηση η η αναστολή αυτής της συνέχειας θεωρείται ότι ανήκει στο χώρο της ιατρικής παθολογίας.

Η αποσύνδεση της παιδικής ηλικίας και της νεότητας από τη διαδοχή των γενεών μπορεί να γίνει αναλυτικά. Π.χ, η ανθρωπολογική οπτική θα επέμενε ότι η ηλικία είναι μια κατηγορία που φτιάχνεται από εξω-ηλικιακά χαρακτηριστικά

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/363.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

(το επισήμανε εύστοχα στην εισήγηση της η Αλεξάνδρα Μπακαλάκη). Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Ότι για να γίνει μια θεώρηση αντι-ουσιοκρατική (άρα μεταμοντέρνα, γιατί ο μοντερνισμός καθιστά τη νεανικότητα και την παιδικότητα "αντικείμενο" συζήτησης: έννοια και ουσία που ορίζεται ξεκάθαρα και βάσει ξεκάθαρων αντιθέσεων), πρέπει να επιχειρήσουμε να καταλάβουμε πως είναι θεμελιωμένες οι έννοιες και τι τους επιτρέπει να παράγονται και να αναπαράγονται. Ίσως έτσι μπορέσουμε, αν όχι κάτι άλλο, τουλάχιστον να ελέγξουμε την επάρκεια των ορισμών και να δούμε τις ιστορικές πραγματικότητες στις υπαρκτές τους επιπτώσεις. Αλλιώς, η αναζήτηση μορφών της "ηλικίας", παραλλαγών της "παιδικής ηλικίας" και εκδοχών της "νεότητας" απωθεί την υλικότητα, τις πραγματικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, δημιουργώντας ταυτοχρόνως τις αυθύπαρκτες ετερότητές τους (τους "ενήλικες", τους "μεγάλους") και τις αναπόφευκτες μετωνυμίες τους: την "παιδικότητα", τη "νεανικότητα", την "ωριμότητα", που μετατρέπονται με τη σειρά τους σε καταχρηστικά αυτόνομες κατηγορίες.

Το εξω-ηλικιακο, στην πραγματικότητα, προσδιορίζει έναν χώρο που είναι ήδη προσδιορισμένος. Και δεν πρόκειται μόνον για παραδοξότητα της γλώσσας: ότι τα όρια κάθε πράγματος, κάθε έννοιας ορίζονται από αυτό που δεν είναι. Πρόκειται για ένα παιχνίδι, που (τουλάχιστον στη σύγχρονη κοινωνία) παίζεται ακόμη με όρους της μοντερνικότητας οι οποίοι επιβάλλουν τις δικές της χρονικότητες με τη μορφή του ελέγχου των ορίων, του ελέγχου της ταχύτητας, του ελέγχου του χρόνου. Θα είχε ενδιαφέρον να προσέξουμε, π.χ., τον αντιφατικό τρόπο με τον οποίο τα παιδιά (και: οι ωσεί παιδιά) άλλοτε αποτρέπονται κι άλλοτε ενθαρρύνονται να είναι δημιουργικά, ευρηματικά κ.ο,κ., και ταυτοχρόνως, όταν κάποιο παιδί εμφανίσει αυτό που αποκαλείται πρωιμότητα, να κινητοποιούνται μηχανισμοί που ανακόπτουν ό,τι μοιάζει υπερβολικό (π.χ. "μην κάνεις τον έξυπνο", "μάθε πρώτα, γράμματα και μετά να μιλάς", "πάρε διδακτορικό και μετά παράγεις τις θεωρίες", "παντρέψου πρώτα και μετά βγάλε γλώσσα", "γίνε διευθυντής και μετά πάρε πρωτοβουλίες" κ,τ.τ.). Μόνον τα παιδιά-θαύματα είναι οι εξαιρέσεις στον κανόνα, αλλά αυτά είναι πάντα λίγα και απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα της παιδικότητας και τους κανόνες της παιδικής ηλικίας. Όλοι αυτοί οι ορισμοί και οι διευκρινίσεις δείχνουν πως όντως οι εξαιρέσεις υπάρχουν για να επιβεβαιώνονται οι κανονιστικές ρυθμίσεις, από τις οποίες όμως πάντα διαφεύγουν άτομα και ομάδες.

Και για να συνεχίσω τη σκέψη μου στην ίδια κατεύθυνση: στο βαθμό που νομιμοποιούνται οι παραπάνω υποθέσεις, προκύπτει μια προβληματική παιδικότητα· κατηγορία μαζί και κατηγόρημα, αφού έχει τη δύναμη της τότε μόνον, όταν αγορεύεται, δηλαδή όταν εκφωνείται και χρησιμοποιείται δημοσίως. Άρα, η παιδικότητα είναι κι αυτή μια έννοια ρευστή και αμφίσημη, απ' αυτές που χρησιμοποιούνται υβριστικά, όπως θα έλεγε ο Bourdieu, αφού μπορεί να σημαίνουν,

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/364.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και καλούνται να νοηματοδοτήσουν κατά περίπτωση τα πλέον ετερόκλητα πράγματα -όπως, π.χ., τα παιδιά-κουρέλια και τα παιδιά-κούκλες, τα παιδιά-που-παίζουν και τα παιδιά-που-παίζονται. Και, άρα, η έννοια παιδική ηλικία είναι προβληματική, επειδή δεν αναφέρεται απλώς σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού που μπορούμε αμέσως να τις εντοπίσουμε, να τις μετρήσουμε, να τις περιγράψουμε και, μετά, να τις συγκρίνουμε' αναφέρεται σ' ένα συμβολικό πεδίο, όπου π.χ. η "παιδική ηλικία" (τα παιδιά) υπερβαίνει τα ίδια τα παιδιά, όπως άλλωστε και η (ακόμη προβληματικότερη) "νεότητα" υπερβαίνει τους νέους και τις νέες,

Αν όμως αλλάξει η ουσιοκρατική αντίληψη του χρόνου η της χρονικότητας, τότε ενδεχομένως αλλάζει και το περιεχόμενο των εννοιών. Γιατί η παιδική ηλικία και η νεότητα κρατούν το νόημά τους για τόσο μόνον, όσο συσχετίζονται με τη διαδοχή των γενεών. Ας σκεφτούμε, λογουχάρη, τι μπορεί να σημαίνει το γεγονός ότι σήμερα οι σχέσεις ανάμεσα σε γενεές δεν υπακούουν σε και δεν καθορίζονται από την αρχή της συνέχειας, όπου π.χ, οι μεγάλοι διδάσκουν τους μικρούς. Αν ένα σημαντικό μέρος της μετάδοσης γνώσης δεν είναι πια μια σχέση ανάμεσα σε γενεές, αλλά διαμεσολαβούν άλλοι μηχανισμοί, ενδεχομένως τίθενται σε κρίση όλοι οι τρόποι με τους οποίους η κοινωνία ορίζει διά της ηλικίας την παιδική ηλικία και τη νεότητα και ανοίγονται άπειρες δυνατότητες επαναπροσδιορισμού των κατηγοριών. Π.χ·, τα παιδιά και οι νέοι σημαδεύονται ως ξεχωριστές κατηγορίες πληθυσμού και επιλέγονται ως διακριτοί στόχοι της εμπορευματοποίησης στη νέα τάξη πραγμάτων, ενώ ταυτοχρόνως οι κρατούντες θεσμοί εξακολουθούν, με τους ίδιους πάνω κάτω τρόπους (με τάση σκαμπανεβάσματος των κοινωνικών ηλικιακών ορίων), να ορίζουν τα "παιδιά" και τους "νέους" ως κατηγορίες αλληλοεξαρτώμενες και συνεχείς με την κατηγορία εκείνη του πληθυσμού ως προς την οποία ορίζονται.

Ωστόσο, ο βιαστικός η συνθηματολογικός προσεταιρισμός της μεταμοντέρνας κριτικής στην ουσιοκρατία, δηλαδή πως η ηλικία, όπως και άλλες κοινωνικές κατηγορίες (το φύλο, το σώμα, η οικογένεια, οι θεσμοί κ.ο.κ.) δεν είναι ουσία, αλλά σχέσεις και σχέσεις ανάμεσα σε σχέσεις, δεν απελευθερώνει αυτομάτως μίαν άλλη και αλλιώτικη δυναμική για την ανάκριση των εννοιών παιδική ηλικία και νεότητα. Κινδυνεύουμε δηλαδή να παραβλέψουμε ότι όχι μόνον όλα είναι υπερπροσδιορισμένα (δηλαδή εμπεριέχουν πολλαπλές αντιφάσεις, απορίες, διφορούμενα, μετριασμούς, διαφοροποιήσεις των απόλυτων αντιθέσεων κ.ο.κ.). αλλά και ότι στην κοινωνία υπάρχουν θεσμοί που σταθεροποιούν και προσδιορίζουν υλικά αυτές τις σχέσεις ως έννοιες η ως κατηγορίες, δηλαδή ως ουσίες. Αν η παιδική ηλικία και η νεότητα ως κοινωνικές κατηγορίες είναι κοινωνικό κατασκεύασμα, μια αυταπάτη, πρόκειται για μια καλά θεμελιωμένη αυταπάτη που παράγεται και αναπαράγεται μέσα από κρατούντες Θεσμούς: οι

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/365.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

κατασκευασμένες κατηγορίες γίνονται πραγματικότητες που πράττονται και ενεργούνται, που αναπαράγονται και αναλύονται.

Το σύνθημα "το νέο για το νέο" υπαινίσσεται μια κατάφαση στη λήθη: η μνήμη απωθείται (ακόμη κι από την ίδια της την εγγραφή πάνω στο σώμα μας, στο πρόσωπο η στις συμπεριφορές μας), η ιστορία της παιδικής ηλικίας καταστέλλεται εξορίζοντας την ηλικία στο πολιτισμικό ασυνείδητο. Όμως όπως η ιστορία ως ανθρωπολογία μπορεί να ανασκαλεύει τις γκρίζες περιοχές της λήθης (μήπως όλη η λήθη, όπως και η μνήμη, δεν είναι γκρίζα;), έτσι και η ανθρωπολογία ως ιστορία μπορεί να αναζητά τις πιο μακρινές περιοχές της μνήμης (καμιά φορά το πιο απομακρυσμένο είναι κοντά μας). Η κατάρρευση, το θρυμμάτισμα της συνέχειας, π.χ. της συνέχειας των γενεών, μπορεί να δώσει στην ιστορία και την ανθρωπολογία την ευκαιρία να διερευνήσουν τις κανονικότητες και τις εξαιρέσεις, τις συνέχειες και τις ασυνέχειες στο προνομιακό πεδίο της ηλικίας όπου συγκρούονται λάθρα οι διαφορετικότητες και οι ταυτότητες. Σε μια κοινωνία όπου πολλαπλασιάζονται και πολυπλοκοποιούνται οι διαφορές και προκύπτουν όροι (οσοδήποτε ασαφείς) για τη διεκδίκηση του δικαιώματος στη διαφορά, είναι καιρός που η ανθρωπολογία και η ιστορία ως κατεξοχήν επιστήμες της διαφοράς επιχειρούν να μεταστραφούν σε επιστημονική πρακτική που διερευνά επί του συγκεκριμένου το ζήτημα της απόστασης.

Τώρα είναι καιρός να διαπιστώσουμε πως "χωρίς αμφιβολία, οι συζητήσεις μας θα ωφελούνταν εάν τις ξαναρχίζαμε μέσα σε μια σφαιρική οπτική, ύστερα από τις προόδους που μας έκαναν να σημειώσουμε οι συμβολές σας"9, Ας μη διστάσουμε, Στο κάτω κάτω της γραφής, όπως έλεγε ο Bourdieu (και μας το θύμιζε ο Gérard Mauger10), νεότητα είναι μόνο μια λέξη. Ε, και παιδική ηλικία πάλι μία λέξη είναι -έστω: δύο.

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Εγώ χάρηκα βαθύτατα που έδειξες πόσο σημαντικές ήταν οι συναντήσεις μιας ιστοριογραφικής πρακτικής με τις τεκμηριωτικές αλλά και θεματικές διαθεσιμότητες. Και όπως έχουμε πει και άλλη φορά, το πεδίο στο οποίο δεν υπήρξε η επικοινωνία, ήταν το πεδίο της ανθρωπολογίας. Δεν έγιναν συναντήσεις με την πολιτική ιστορία, έγιναν συναντήσεις με την ιστορία των θεσμών. Έγιναν συναντήσεις μ' αυτό που λέμε κοινωνική ιστορία και

9. Μετά μια δεκαπενταετία η πρόταση του Da Silva (βλ. Καταληκτήρια Συνεδρία στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας. ., ο.π., τ. Β', σελ. 696) παραμένει επίκαιρη. Καιρός να ακολουθήσουμε την προτροπή, και μάλιστα από προχωρημένο τώρα μετερίζι και με την ασφάλεια των προόδων που μας έκαναν να σημειώσουμε όλες οι ίσαμε σήμερα συμβολές.

10. Βλ. "Η κατηγορία της νεότητας: προσπάθειες δόμησης κοινωνιολογικών αντικειμένων", Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π.,τ. Α', σελ. 134.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/366.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

με την οικονομική ιστορία. Αλλά δυστυχώς το μεγάλο κεφάλαιο της λαογραφίας έμεινε απέξω.

Ονομάζω μεγάλο το κεφάλαιο της λαογραφίας, γιατί σ' αυτό το κεφάλαιο θα δούμε, ανάμεσα στα άλλο, τα παιδιά ως "τρικέρια", "ξεπατωμένα", αυτά που "θα τα βγάλουν οι τέσσερις", ως "βρόμικα", "θεοκατάρατα"' το παιχνίδι που συνδυάζεται με τη μύηση, την ερωτική μύηση και την εκφόρτιση. Πρόκειται για την απαγορευμένη λαογραφία. Δυστυχώς μ' αυτό το πνευματικό κεφάλαιο ακόμα δεν αποκαταστάθηκαν οι αγωγοί που θα επέτρεπαν πλέον οι ιστορικοί να αποκτήσουν τη ματιά του ανθρωπολόγου, οι ανθρωπολόγοι τη ματιά του ιστορικού και να γίνει η σύγκλιση των λογικών. Αυτό νομίζω πως θα συζητήσουμε. Ο Φίλιππος Ηλιού συνεχίζει.

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Συνεχίζω, λοιπόν, και αρχίζω, επαναφέροντας ένα ρητορικό ερώτημα που έθεσε πριν λίγο η Νόρα Σκουτέρη, και που δεν είταν μόνο ρητορικό: εμάς ποιος μας ρώτησε ως παιδιά, ως νέους για τα βιβλία που διαβάσαμε, για τα παιχνίδια που μας έμαθαν να παίζουμε, για το ένα, για το άλλο, για το τρίτο, 'Ωραίο ερώτημα. Τώρα αρχίζουν να γίνονται οι πρώτες έρευνες στις οποίες επιχειρείται να αποτυπωθούν οι αντιδράσεις των παιδιών και των νέων την ώρα που υφίστανται τις πραγματικότητες που τους επιβάλλουν οι κοινωνίες και οι μεγάλοι.

Αλλά θα μπορούσαμε να το συμπληρώσουμε με ένα δεύτερο, επίσης ρητορικό, αλλά και ουσιαστικό ερώτημα: κι αν μας ερωτούσαν, τι θα απαντούσαμε; Τι θα απαντούσαμε, δηλαδή: πότε θα απαντούσαμε; Θα απαντούσαμε όταν θα μπορούσαμε να αρθρώσουμε έναν λόγο που δεν θα τον είχαμε ως παιδιά και που όταν αρχίζουμε να τον αποκτούμε ως νέοι, δεν είναι κατά κανόνα ο λόγος των νέων, αλλά είναι ο λόγος του -με συγχωρείτε για τη λέξη- μικρομέγαλου, αυτού ο οποίος ξέρει ότι διανύει ένα μεταβατικό στάδιο και έχει πρότυπο προς μίμηση, και μια ασθματική βιασύνη να φτάσει στην ηλικία του ενήλικος και στο λόγο του ενήλικος,

Διότι αν υπάρχουν κάποιοι βουβοί στην ιστορία, οι φτωχοί, οι αγρότες, οι δούλοι, οι γυναίκες, μας χρειάστηκε μια ολόκληρη Τουρκοκρατία για να βρούμε έναν Παπασυνοδινό και έναν Σταμάτη Πέτρου και τρίτο δεν βρήκαμε, εκτός από τις μικρές ενθυμήσεις αγράμματων, ιερέων κατά κανόνα, αλλά πολύ μικρές, ώστε δεν συγκροτούν ένα λόγο συνεχή, που θα επέτρεπε ανιχνεύσεις του τύπου τις οποίες υπαινίσσομαι. Δυο άνθρωποι σε τρεις αιώνες, για να ακούσουμε τη φωνή των βουβών, τα "μη έμφωνα όργανα της ιστορίας", όπως θα έλεγε ο Σπύρος Ασδραχάς, και πάλι οι αναλύσεις, όσες μπορέσαμε να κάνουμε, έδειξαν ότι και οι βουβοί αυτοί που κάποια στιγμή μπόρεσαν να αρθρώσουν ένα συνεκτικό λόγο, δεν αρθρώνουν μόνο το δικό τους λόγο. Αρθρώνουν,

Σελ. 366
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 347
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας: Οι ιστοριογραφικές οπτικές και οι χρόνοι τους

    ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

    Σάββατο 19 Απριλίου 1997

    Απογευματινή συνεδρία Συντονιστής: ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ