Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 35-54 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/35.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί 

πέμπτη 17 Απριλίου 1997

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/36.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/37.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο "ΠΟΛΥΤΙΜΟΣ ΚΑΙΡΟΣ" ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΚΚΩΝΑΣ

Το καλοκαίρι του 1830 αναμενόταν στην Αίγινα ένας Ελβετός ωρολογοποιός και ενόψει της άφιξής του ο Ανδρέας Μουστοξύδης, πρόεδρος της επί του 'Ορφανοτροφείου Επιτροπής, Διευθυντής και Έφορος του Εθνικού Μουσείου και έφορος του Κεντρικού Σχολείου, ζητούσε από την κυβέρνηση την άδεια να διαθέσει κάποια χρήματα, που είχαν δωρηθεί στο Ορφανοτροφείο, για την εισαγωγή στο νησί μιας καινοτομίας, για την κατασκευή ενός εργαλείου που θα βοηθούσε όσους ζούσαν εκεί, και ιδιαίτερα τους μαθητές και τους διδασκάλους, να οργανώσουν καλύτερα την ζωή τους, να εργασθούν αποδοτικότερα: "Διά να εξοδευθή η ποσότης αύτη εις όφελος όχι μόνον του Καταστήματος, εις το οποίον αφιερώθη, αλλά και εις το Κεντρικόν Σχολείον, και εις όλην την πόλιν, προβάλλω να παραγγελθή εν μεγάλον ωρολόγιον διά να στηθή επάνω εις την πύλην του Ορφανοτροφείου. Αν εις όλας τάς πράξεις του βίου, περισσότερον όμως εις την σπουδήν, και εις την διαγωγήν των παίδων είναι αναγκαία η καταμέτρησις του χρόνου, διά να γίνεται καλή χρήσις αυτού"1.

Η "καλή χρήσις" του χρόνου εκ μέρους των διδασκάλων και των μαθητών, που βεβαίως δεν θα εξασφαλιζόταν μόνο με το στήσιμο του "μεγάλου ωρολογίου", ήταν ένα από τα ζητήματα που απασχολούσαν τον Μουστοξύδη ως διευθυντή του ανώτερου τότε δημόσιου εκπαιδευτικού ιδρύματος, του Κεντρικού Σχολείου, το οποίο είχε ήδη λειτουργήσει ένα εξάμηνο χωρίς ικανοποιητικά αποτελέσματα 2. Η θέση του συγκεκριμένου σχολείου στο εκπαιδευτικό σύστημα και η σπουδαιότητα του ρόλου, η μάλλον των ρόλων, που του είχαν ανατεθεί3, σε συνδυασμό με την κρισιμότητα της περιόδου εκείνης για την συγκρότηση

1. ΓΑΚ, Καποδιστριακόν Αρχείον, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, φ. 29 (17.7.1830).

2. Βλ. τις σχετικές εκτιμήσεις του σπουδαιότερου διδασκάλου Γ. Γενναδίου και του Μουστοξύδη στο Απ. Β. Δασκαλάκης, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη: Τα περί Παιδείας, τ. Β', Αθήνα 1968, σ. 951, 992.

3. Στο Κεντρικό Σχολείο θα φοιτούσαν μέλλοντες διδάσκαλοι και ανώτεροι κρατικοί

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/38.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του ελληνικού κράτους και γενικά για την τύχη του έθνους, έκαναν όσους αναφέρονταν στον χρόνο της σπουδής στο Κεντρικό Σχολείο, να χρησιμοποιούν συνήθως την φράση "πολύτιμος καιρός"· πολύτιμος, σύμφωνα και με τις εναρκτήριες ομιλίες του Μουστοξύδη και του Ιωάννη Βενθύλου, ενός νεαρού διδασκάλου σπουδαγμένου στην Γερμανία, γιατί το Κεντρικό Σχολείο προοριζόταν να συμβάλει στην επίτευξη στόχων με μεγάλη εθνική σημασία: οι ευνοημένοι από την Ιστορία μαθητές του ξεχωριστού αυτού εκπαιδευτηρίου δεν ήσαν μόνο τυχεροί, που η εφηβεία η η νεότητα τους συνέπιπτε με την εποχή της εθνικής παλιγγενεσίας, είχαν και πολύ μεγάλες και βαριές ευθύνες: η Ελλάδα, ελεύθερη ύστερα από 20 αιώνων δουλεία, θα τους έδινε τα εφόδια για να συνεχίσουν σε άλλο πεδίο το έργο των γενναίων πατέρων τους, πολεμώντας αυτοί κατά της αμάθειας και της εκβαρβάρωσης, στηρίζοντας την λειτουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους και, κυρίως, αποδεικνύοντας στα άλλα έθνη, με την καλλιέργεια των κληρονομημένων από τους προγόνους φυσικών προτερημάτων, ότι είναι γνήσιοι απόγονοι των αρχαίων διδασκάλων της ανθρωπότητας. Αν αυτός ο τελευταίος στόχος δεν επιτυγχανόταν και οι ξένοι κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι οι Έλληνες "ενοθεύθησαν τον νουν και την καρδίαν", τότε καλύτερα να άνοιγε η γη να τους καταπιεί όλους, αναφώνησε ο Βενθύλος στην τελετή με την όποια υποδέχθηκε επίσημα η Πολιτεία τους μαθητές, στις 8 Ιανουαρίου 1830*.

Οι διανοούμενοι που είχαν την ευθύνη για την οργάνωση και την λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου προσπάθησαν από την αρχή να κεντρίσουν το φιλότιμο, να διεγείρουν την φιλομάθεια και να εξασφαλίσουν την ευπείθεια ενός δυσήνιου και από πολλές πλευρές ανομοιογενούς πλήθους εφήβων και νέων, τονίζοντας επίμονα την θέση του νέου και πολλά υποσχόμενου εκπαιδευτηρίου στο σχήμα με το οποίο η ελληνική λογιοσύνη διαιρούσε τον χρόνο της ελληνικής Ιστορίας: Το απώτερο λαμπρό παρελθόν του έθνους, που εξασφάλιζε προνόμια αλλά και επέβαλλε υποχρεώσεις, η μεγάλη όσο και επώδυνη παρένθεση της δουλείας, που είχε κλείσει ως προς το πολιτικό της σκέλος, το κρίσιμο παρόν, δηλαδή ο "πολύτιμος καιρός", με την ορθή αξιοποίηση του οποίου η νέα, η μέλλουσα να μορφωθεί σε συνθήκες πολιτικής ελευθερίας γενεά θα κατοχύρωνε τα κερδισμένα με την Επανάσταση εθνικά δικαιώματα και θα προετοίμαζε την λαμπρότητα του -άλλως αβέβαιου- μέλλοντος. Ο καιρός ήταν πολύτιμος όταν άρχιζε να λειτουργεί το Κεντρικό Σχολείο γιατί αν υπήρχε κάποιος δικός μας d'Azeglio5 τότε ακριβώς θα διακήρυσσε η θα σκεφτόταν: "Κάναμε την Ελλάδα

υπάλληλοι· για λεπτομέρειες ας μού επιτραπεί να παραπέμψω, Γιάννης Κόκκωνας, Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου (1830-1834), Αθήνα, ΙΛΕΝ 31, 1997, σ. 25, 68-69.

4. Και οι δύο ομιλίες δημοσιεύθηκαν στην Γενική Εφημερίδα, φ. 4 (11.L183O).

5. Πιεμοντέζος συγγραφέας και πολιτικός, που είπε στην πρώτη συνεδρίαση του κοινοβουλίου

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/39.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τώρα πρέπει να κάνουμε και Έλληνες"· οι φτωχοί, μέτρια η κακά γραμματισμένοι, στην μεγάλη τους πλειοψηφία, και ταλαιπωρημένοι, από τις περιπέτειες της Επανάστασης νέοι, που έσπευδαν να γραφτούν στο νέο μεγάλο κρατικό σχολείο με την ελπίδα να ζήσουν καλύτερα μισθοδοτούμενοι από το Δημόσιο Ταμείο, έπρεπε όσο το δυνατόν γρηγορότερα να μεταμορφωθούν σε καλούς εκπαιδευτικούς, συνειδητούς δηλαδή και ικανούς αποστόλους του νέου και ακόμη αδύναμου εθνικού κράτους, και σε αποδοτικά στελέχη της υπό διαμόρφωση κρατικής μηχανής. Θέμα μας είναι η διαχείριση αυτού του "πολυτίμου καιρού".

Από την υπογραφή του ιδρυτικού διατάγματος του Κεντρικού Σχολείου ως την έναρξη των μαθημάτων πέρασαν τρεις μήνες προετοιμασίας6· στο διάστημα αυτό μεταξύ των λογίων που είχαν αναλάβει την ευθύνη της οργάνωσης του σχολείου και της εκπόνησης των προγραμμάτων εκδηλώθηκαν ενδιαφέρουσες για εμάς διαφωνίες: οι διδάσκαλοι Γεώργιος Γεννάδιος και Ιωάννης Βενθύλος, προβάλλοντας το επιθυμητό, ζητούσαν ένα πρότυπο σχολείο με πολλούς και καλά καταρτισμένους διδασκάλους, μεγάλη βιβλιοθήκη και πλούσιο πρόγραμμα, σύμφωνα με το οποίο οι μαθητές στα τρία χρόνια της φοίτησης τους θα διδάσκονταν συνολικά δεκαοκτώ μαθήματα7, ενώ ο μέλλων έφορος Ανδρέας Μουστοξύδης, εμμένοντας στο εφικτό, έκρινε ότι οι μαθητές που επρόκειτο να φοιτήσουν στο συγκεκριμένο σχολείο, κατά την συγκεκριμένη περίοδο και υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες ούτε χρειάζονταν, ούτε ήσαν σε θέση να παρακολουθήσουν από την αρχή τόσα μαθήματα -ποιος θα τα δίδασκε άλλωστε- και πρότεινε να περιληφθούν στο πρόγραμμα εννέα μαθήματα8, για την διδασκαλία των οποίων χρειάζονταν έξι διδάσκαλοι.

Η κυβέρνηση υιοθέτησε την πρόταση του Μουστοξύδη, που χωρίς αμφιβολία ήταν η πιο ρεαλιστική: το πρόγραμμα που δημοσιεύθηκε στις 22 Ιανουαρίου 1830, δέκα ημέρες δηλαδή πριν αρχίσουν οι παραδόσεις, περιλάμβανε οκτώ μαθήματα για όλες τις τάξεις, που θα τα παρέδιδαν πέντε διδάσκαλοι· Αρχαία Ελληνικά (Γεννάδιος, Βενθύλος και ένας υποδιδάσκαλος που επρόκειτο να προσληφθεί). Γεωγραφία (Γεννάδιος), Ιστορία (Γεννάδιος), Αριθμητική

του ενοποιημένου ιταλικού κράτους την περίφημη φράση: "Κάναμε την Ιταλία, τώρα πρέπει να κάνουμε και Ιταλούς". Βλ. Παντελής Ε. Λέκκας, Η εθνικιστική Ιδεολογία. Πέντε υποθέσεις εργασίας στην Ιστορική Κοινωνιολογία, Αθήνα 1992, σ. 116.

6. Το διάταγμα υπογράφτηκε την 1.11.1829, τα μαθήματα άρχισαν στις 3.2.183Ο.

7. Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιχνογραφία, Μουσική, Γυμναστική, Μυθολογία, Παλαιογραφία, Ρητορική, Ποιητική, Φιλοσοφία, Ξένες Γλώσσες (Γερμανικά και Γαλλικά), Παιδαγωγικά και Διαιτητική. Βλ. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., τ. A', σ. 5Ο5-507.

8. Τα κατά τον Μουστοξύδη απαραίτητα μαθήματα ήσαν: Αρχαία Ελληνικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Φιλοσοφία, Γαλλικά, θρησκευτικά, Μαθηματικά, Ιχνογραφία και Ποιητική.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/40.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τική (Βενθύλος), Γαλλικά (Βενθύλος), Μουσική (Αθανάσιος Αβραμιάδης) και Ιχνογραφία (Πέτρος Χαλικιόπουλος). Τα μαθήματα του δημοσιευμένου προγράμματος είναι εκείνα που είχε προτείνει ο Μουστοξύδης, πλην των Θρησκευτικών και της Ποιητικής, που αντικαταστάθηκαν με την Μουσική9.

Όταν άνοιξε το Σχολείο, και αφού οι μαθητές χωρίσθηκαν σε τρεις τάξεις10 με βάση το επίπεδο των γνώσεων τους στα Αρχαία Ελληνικά, αποδείχθηκε πως ούτε αυτό το πρόγραμμα ήταν δυνατό να εφαρμοσθεί αμέσως· τον πρώτο μήνα, τα μόνα μαθήματα που διδάχτηκαν ήσαν τα Αρχαία Ελληνικά, τα Γαλλικά και η Αριθμητική. Η χαλαρή στάση της κυβέρνησης στο ζήτημα του ωραρίου των διδασκάλων, η επίσημα δηλωμένη επιθυμία των τελευταίων να διδάσκουν λίγες ώρες, επειδή ήσαν επιφορτισμένοι και με την συγγραφή σχολικών εγχειριδίων και επειδή υπέθεταν ότι θα είχαν να κάνουν με μαθητές προχωρημένους τόσο στις γνώσεις όσο και στην ηλικία, οι περιορισμοί που επέβαλλε το σχετικά μικρό κτήριο που διατέθηκε για την στέγαση του Σχολείου11, οι απόψεις του υπουργού Παιδείας για τον αριθμό των μαθημάτων που μπορούσε ένας μαθητής να παρακολουθήσει η, αλλιώς, για τα όρια της αφομοιωτικής ικανότητας των μαθητών12, η δεσπόζουσα θέση των Αρχαίων Ελληνικών τόσο στα προγράμματα των περισσότερων προεπαναστατικών σχολείων όσο και στην συνείδηση των διδασκάλων και των μαθητών, ο προαιρετικός χαρακτήρας της παρακολούθησης ορισμένων μαθημάτων, όλοι αυτοί οι παράγοντες συντέλεσαν ώστε το πρόγραμμα κατά το πρώτο εξάμηνο, δηλαδή από τον

9. Ίσως η κυβέρνηση έκρινε ότι η διδασκαλία των Θρησκευτικών θα έπρεπε να ολοκληρώνεται στα κατώτερα του Κεντρικού σχολεία· όσο για την Ποιητική, όπως την εννοούσε ο Μουστοξύδης (βλ. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 659-661), θεωρήθηκε προφανώς περιττή πολυτέλεια.

10. Στην αρχή οι τάξεις ήσαν τρεις: η Πρώτη, στην οποία κατατάχθηκαν όσοι δήλωσαν η κρίθηκαν αρκετά προχωρημένοι ώστε να παρακολουθήσουν τα κείμενα που σκόπευε να παραδώσει ο Ιωάννης Βενθύλος, η Δευτέρα με τους λιγότερο προχωρημένους τους οποίους ανέλαβε ο Γεννάδιος, και η Τρίτη με τους αρχάριους, στους Οποίους θα παρέδιδε ο υποδιδάσκαλος Ιωσήφ Διστομίτης· όσοι θεωρήθηκαν εντελώς ανέτοιμοι να παρακολουθήσουν τα μαθήματα των δύο διδασκάλων και του πρώτου υποδιδασκάλου, κατατάχθηκαν σε μια προκαταρκτική τάξη, την Τετάρτη, που την ανέλαβε ένας δεύτερος υποδιδάσκαλος, ο Κωνσταντίνος Οικονομίδης.

11. Για τα τρία αυτά ζητήματα βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 21.

12. Τις απόψεις του Ν. Χρυσόγελου για το ζήτημα αυτό βρίσκουμε σε Έγγραφο του προς τον Καποδίστρια, γραμμένο στην Αίγινα λίγο πριν ιδρυθεί το Κεντρικό Σχολείο, στις 5.10.1829: "[...] οι διδάσκαλοι δεν πρέπει να τους συγχωρούν να καταγίνωνται συγχρόνως εις πολλά, όταν δεν έχωσιν αληθινήν επιμέλειαν και κλίσιν, η δυνάμεις ανάλογους, ώστε να αντιλαμβάνωνται τα διδασκόμενα. Δυσκόλως ημπορεί ο πλέον ευφυής νέος να διδάσκηται συγχρόνως την Ελλ. Γλώσσαν, την Θεωρητικήν Αριθμητικήν, Γεωμετρίαν και Γεωγραφίαν, μαθήματα τα οποία άπαιτουσι πολλήν επιμέλειαν και επιμονήν, διά να φυλάξη μίαν σειράν αλληλουχουμένων Ιδεών η εννοιών [...]". Βλ. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 320.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/41.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Φεβρουάριο ως και τον Ιούνιο του 1830, να είναι μάλλον ελαφρύ, ειδικά για όσους θεώρησαν καλό να παρακολουθήσουν μόνο τα υποχρεωτικά μαθήματα, που ήσαν και οι περισσότεροι. Η Αριθμητική, τα Γαλλικά και η Ιχνογραφία ήσαν, κατά την διάρκεια αυτού του πρώτου εξαμήνου, μαθήματα προαιρετικά και διδάσκονταν μόνο στις δύο τάξεις των, υποτίθεται, προχωρημένων' είναι ενδιαφέρον όσο και χαρακτηριστικό το γεγονός ότι λιγότεροι από τους μισούς μαθητές των τάξεων αυτών, της A' και της Β', μόλις το 38%, επέλεξαν να ακούσουν Αριθμητική, πολύ λιγότεροι (19%) ενδιαφέρθηκαν για την Ιχνογραφία, ελάχιστοι (13%) για τα Γαλλικά. Τον πρώτο μήνα, δηλαδή τον Φεβρουάριο του 1830, ένας μαθητής της A' η της Β' τάξεως ήταν υποχρεωμένος να ακούει μόνο δύο ώρες την ημέρα Αρχαία Ελληνικά, και αν ανήκε στους λίγους που παρακολουθούσαν τα προαιρετικά μαθήματα του χρειάζονταν άλλες δύο ώρες, δηλαδή τέσσερις την ήμερα. Φαίνεται πως περίσσευε χρόνος, ο οποίος καταναλωνόταν από μερικούς με τρόπο που θα μπορούσε να προκαλέσει το ενδιαφέρον του νεοδιορισμένου αστυνόμου· οι μαθητές ήσαν οι πρώτοι στο νησί της Αίγινας που αισθάνθηκαν το χέρι του κράτους να τους ανακαλεί στην τάξη, απαιτώντας αφοσίωση στην σπουδή13.

Υπολειτούργησε το Κεντρικό Σχολείο καθ' όλο το πρώτο εξάμηνο: Λίγοι οι διδάσκαλοι από τους οποίους μόνον ο ένας, ο Γεννάδιος, διέθετε το απαραίτητο για την στήριξη ενός τέτοιου σχολείου κύρος, μόλις δύο αίθουσες διδασκαλίας, φτωχό πρόγραμμα με λίγα μαθήματα, από τα οποία μόνο τα Αρχαία Ελληνικά διδάσκονταν σχετικώς ικανοποιητικά' ελλείψει ειδικού διδασκάλου, η Αριθμητική είχε ανατεθεί καταρχάς στον νεαρό φιλόλογο Ιωάννη Βενθύλο και λίγο αργότερα στον άπειρο και ανήμπορο να επιβληθεί στους μαθητές Γεράσιμο Ζωχιό, τα Γαλλικά είχε αναλάβει επίσης ο Βενθύλος αλλά φαίνεται χωρίς πολλή προθυμία: "Δύο φοραίς ταύτην την εβδομάδα δεν επήγετε διά το μάθημα της Γαλλικής γλώσσης εις την τεταγμένην τρίτην ώραν μετά το μεσημέριον· όθεν και μέρος των μαθητών βαρυνθέντες να σάς περιμένωσιν άφησαν το σχολείον [...]", του σημείωνε ο αποδέκτης των μαθητικών παραπόνων Μουστοξύδης, για να του συστήσει στην συνέχεια να τροποποιήσει και την διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών λαμβάνοντας υπόψη τις απαιτήσεις του προγράμματος, την ευγενικά εκφρασμένη δυσαρέσκεια των μαθητών του και τις δυνατότητες

13. "Την δε εσωτερικήν της Νήσου ευταξίαν και ασφάλειαν της τιμής, και καταστάσεως του πολίτου καθ' όλα δεν ημέλησα [...]. Έκαμα δε αρχήν από τους υποτρόφους και τους διδασκόμενους τους οποίους επεριόρισα εις μόνα τα σπουδαστήρια των, εμποδίζων εις αυτούς πάσαν διεφθαρμένην συγκοινωνιαν, και ένεργων παν ό,τι ελκύει το σέβας αδιαφόρων [= ανιδιοτελών] ανθρώπων, διά την πατρικήν προς αυτούς της Κυβερνήσεως περίθαλψιν, και αυτούς τους ιδίους καθιστά παράδειγμα εις τους άλλους νέους. Εδίωξα όλας τας διεφθαρμένας πόρνας και μαστροπούς από την νήσον [...]". Απόσπασμα αναφοράς (29.2.183Ο) του αστυνόμου Αιγίνης Γ. Φωτοπούλου, ΓΑΚ, Γραμματεία του Δικαίου, φ. 72.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/42.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους, "δια να μη χάνωσιν αυτοί μεν τον πολύτιμον καιρόν, η δε Κυβέρνησις τα δίδακτρα και τον σκοπόν της εκπληρώσεως των χρηστότατων ελπίδων της φίλης πατρίδος [,..]"14.

Μελετώντας το φιλόδοξο αναλυτικό πρόγραμμα, που εκπονήθηκε για το Κεντρικό Σχολείο τον 'Ιούλιο του 1830 από τους Ανδρέα Μουστοξύδη, Γρηγόριο Κωνσταντά, Γεώργιο Γεννάδιο και 'Ιωάννη Κοκκώνη16 και υποθέτοντας ότι ο εκ των συντακτών του διδάσκαλος Γεννάδιος, που αναμφισβήτητα είχε τα πρωτεία μεταξύ των Ολίγων συναδέλφων του, θα φρόντιζε για την κατά το δυνατόν πιστή εφαρμογή του, όπως βεβαίως και ο έφορος Μουστοξύδης, γνωρίζοντας ότι οι αίθουσες διδασκαλίας αυξήθηκαν καθώς χτίστηκε μέσα στο καλοκαίρι του 1830 νέο προς χρήσιν του Κεντρικού Σχολείου κτήριο, έχοντας, τέλος, υπόψη ότι στα τέλη 'Ιουλίου του 1830 είχε διορισθεί ειδικός διδάσκαλος για τα Γαλλικά, ο Αναστάσιος Ερκουλίδης, θα μπορούσε να εικάσει κανείς ότι τόσο οι διδάσκαλοι όσο και οι μαθητές εργάσθηκαν ενδεχομένως περισσότερο από τον Σεπτέμβριο του 1830 και εξής" οι λιγοστές ωστόσο πληροφορίες που έχουμε δείχνουν ότι το νέο πρόγραμμα δεν εφαρμόσθηκε ως είχε και ότι, όσο και να βελτιώθηκε η λειτουργία του καταστήματος, που δεν φαίνεται να βελτιώθηκε ιδιαίτερα, εξακολουθούσε αυτό να απέχει πολύ και από ό,τι προσδοκούσαν οι μαθητές, μία μερίδα τους τουλάχιστον, και από ό,τι θα περίμενε κανείς πως θα ήταν το σπουδαιότερο σχολείο της χώρας: Καταξιωμένος διδάσκαλος για τα σχετιζόμενα με τις θετικές επιστήμες μαθήματα δεν είχε ακόμη βρεθεί16, τα εποπτικά μέσα για την διδασκαλία της Γεωγραφίας έλειπαν, όπως και τα βιβλία σχεδόν για όλα τα μαθήματα" αν δεν κάνω λάθος, ως το τέλος του 1830 είχαν τυπωθεί μόνο δύο βιβλίδια με τρία έργα του Λουκιανού17, ξερό

14. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 431-432.

15. Ο.π., σ. 482-489.

16. Ο Μουστοξύδης, διαπιστώνοντας την αδυναμία του νεαρού Γεράσιμου Ζωχιού να εμπνεύσει τον απαιτούμενο σεβασμό, εισηγήθηκε στις 2 Αυγούστου 1830, να διορισθεί ως διδάσκαλος των Μαθηματικών και της Φυσικής ο Γεώργιος Γλαράκης, "όστις ενώ έχει εμφυτον ευκρίνειαν λόγων και ιδεών, είναι εμπειρότατος εις τάς μαθηματικάς και φυσικάς επιστήμας, ως το μαρτυρούσι αι παρ' αυτού έκδοθείσαι διατριβαί". Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, Οι απαρχές τον εκπαιδευτικού σχεδιασμού στο νεοελληνικό κράτος .· Το σχέδιο της επιτροπής του 1833, Αθήνα 1992, σ. 186. Ο Γλαράκης άρνήθηκε επειδή "είχε δεχθή το πολιτικόν επάγγελμα"· δεν ήταν φταίξιμο της κυβέρνησης, εξηγούσε ο Μουστοξύδης στους δυσαρεστημένους μαθητές μερικούς μήνες αργότερα, "η εις την Ελλάδα στέρησις ανθρώπων αξίων του διδασκαλικού επαγγέλματος και οτι, αν άλλοι επροτίμησαν τα πολιτικά παρ' αυτό".

Βλ. Απ. Β. Δασκαλάκης, β.π., τ. Γ', σ. 1607.

17. Λουκιανού Σαμοσατέως Τόξαρις η Φιλία μετατυπωθείς προς χρήσιν των μαθητών τον εν Αιγίνη Κεντρικού Σχολείου, Αίγινα, Εθνική Τυπογραφία, 1830 (ΓΜ *1956) και Λουκιανού Σαμοσατέως Λόγος περί τον μη ραδίως πιστεύειν διαβολή και Βίος Δημώνακτος, μετατυπωθέντες προς χρήσιν του εν Αιγίνη Κεντρικού Σχολείου, Αίγινα, τυπογραφία Ορφανοτροφείου, 1830 (ΓΜ *1955).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/43.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το κείμενο, που είχε παραδώσει η θα παρέδιδε ο Γεννάδιος στην τάξη του, Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστήριζε κανείς, σημειώθηκε ήδη παραπάνω, ότι τόσο κατά το πρώτο εξάμηνο όσο και, κυρίως, κατά το δεύτερο και το τρίτο αλλά και ως το τέλος, ο δυναμισμός και το κύρος του Γεννάδιου στήριζαν την λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου, όσο αποτελεσματικά μπορούσαν να την στηρίζουν· ο γιος του Σκοπελίτη δημογέροντα Μοναχάκη Σκαβέντζου 'Ιωάννης λόγου χάρη, που είχε διδαχτεί στο νησί του κάμποσα Αρχαία Ελληνικά, την Λογική του Σοαυίου, και -με βάση τα γνωστά βιβλία του Κούμα- Μαθηματικά, Φυσική και Γεωγραφία, δεν έμεινε παραπάνω από δέκα ημέρες στο Κεντρικό Σχολείο: γράφτηκε στις 23 Σεπτεμβρίου του 1830 και "Έπαυσεν από το ν' ακολουθεί", σημειώνει στο μαθητολόγιο ο Γεννάδιος ίσως με κάποια θλίψη, "ως μη έχων ανάλογα των δυνάμεων του μαθήματα την 3 Οκτωβρίου 1830"18.

Τι άλλο, εκτός από όσα είπαμε, είδε και έφυγε για να μην χάνει τον καιρό του ο νεαρός ευκατάστατος νησιώτης το φθινόπωρο του 1830, ποια ήταν η κατάσταση των πραγμάτων στο ανώτερο εκπαιδευτήριο της επικράτειας οκτώ με εννέα μήνες αφότου άρχισε αυτό να λειτουργεί; Ας συμπληρώσουμε τις πληροφορίες που έχουμε ήδη: Μαθητές 350, -στρογγυλεύω λίγο τους αριθμούς- από τους οποίους οι περισσότεροι, οι 230, είτε επειδή ήσαν μικροί στην ηλικία είτε επειδή δεν ήξεραν αρκετά γράμματα, είχαν καταταχθεί σε δύο προπαρασκευαστικές τάξεις όπου οι δύο "υποδιδάσκαλοι" Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης εδίδασκαν "τα στοιχεία της Ελληνικής γλώσσης, της Ιστορίας και την Αριθμητικήν", και οι υπόλοιποι 120 αποτελούσαν μία τάξη19, στην οποία ο Γεννάδιος παρέδιδε Αρχαία Ελληνικά και Ιστορία, ο Ερκουλίδης Γαλλικά και ένας τρίτος διδάσκαλος20 Μαθηματικά, Αυτό ήταν

18. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 269.

19. Είδαμε παραπάνω (σημ. 10) ότι το Κεντρικό Σχολείο άρχισε να λειτουργεί τον Φεβρουάριο του 1830 με τρεις τάξεις, στις οποίες προστέθηκε λίγο αργότερα μια τέταρτη, προκαταρκτική. Τόν Σεπτέμβριο του 1830 ο Βενθύλος παραιτήθηκε, η Πρώτη τάξη διαλύθηκε και από τους λίγους μαθητές της άλλοι έφυγαν από το. Σχολείο και άλλοι εντάχθηκαν στην τάξη του Γενναδίου, ενώ οι προπαρασκευαστικές τάξεις Τρίτη και Τετάρτη ονομάσθηκαν Πρώτη και Δευτέρα Προκαταρκτικού αντίστοιχα· έτσι, το φθινόπωρο του 1830 το Κεντρικό Σχολείο ξεκίνησε με μία και μόνη κανονική τάξη και με δύο προκαταρκτικές.

20. Αν και μου ήταν γνωστό ότι ο Μουστοξύδης είχε προτείνει στην κυβέρνηση την απομάκρυνση του Γεράσιμου Ζωχιού από το Κεντρικό Σχολείο τον Αύγουστο του 1830, στηριζόμενος σε έγγραφο των διδασκάλων του Κεντρικού Σχολείου συνταγμένο στις 12.8.1832 και ρητά αναφερόμενο στον χρόνο και τις συνθήκες απόλυσης του εν λόγω διδασκάλου, θεώρησα ότι τελικά αυτός ήταν ο μαθηματικός του όποιου την αντικατάσταση αξίωσαν οι μαθητές τον Ιανουάριο του 1831. Τώρα προσέχω ότι από δύο άλλα έγγραφα, στα όποια όμως δεν αναφέρονται ονόματα, προκύπτει πως ο Ζωχιός αντικαταστάθηκε στις αρχές του φθινοπώρου του 1830 από άλλον επίσης "ανάξιο" διδάσκαλο, για τον οποίο το μόνο στοιχείο

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/44.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όλο, και μάλιστα τα Γαλλικά και τα Μαθηματικά, αν και είχε αυξηθεί εντυπωσιακά ο αριθμός των μαθητών που τα παρακολουθούσε21, εξακολουθοΰσαν, όπως φαίνεται, να είναι προαιρετικά μαθήματα22. Η γνώση των συνθηκών αυτών μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί αρκετοί μαθητές23 "απεπλανήθησαν", κατά τον έφορο Μουστοξύδη, "από 5 η 6, ήδη προβεβηκότας την ηλικίαν και χαρακτήρος ταραχώδους", και έκαναν την πρώτη αποχή στην ιστορία της ελληνικής Μέσης Εκπαίδευσης τον Ιανουάριο του 1831, ζητώντας καλύτερους και περισσότερους διδασκάλους, μ' έναν τρόπο βέβαια που δεν έπειθε την κυβέρνηση για την αγνότητα των προθέσεων τις οποίες είχαν οι υποκινητές24, Αν κατά το πρώτο εξάμηνο του σχολικού έτους 1830-1831 το πρόγραμμα εξακολουθούσε να είναι φτωχό και οι διδάσκαλοι λίγοι, κατά το δεύτερο εξάμηνο ήταν μάλλον φτωχότερο, αφού για μεγάλο διάστημα οι διδάσκαλοι ήσαν κατά έναν λιγότεροι· μολονότι η κυβέρνηση δεν δέχτηκε την παραίτηση του διδασκάλου των Μαθηματικών25, ο οποίος είχε έντονα αποδοκιμασθεί από μερίδα των μαθητών, αυτός φαίνεται ότι σταμάτησε να παραδίδει, και το Κεντρικό Σχολείο έμεινε χωρίς Μαθηματικά σχεδόν τέσσερις μήνες, αφού ο γιατρός Νικόλαος Χορτάκης, που ανέλαβε να διδάξει μαθήματα θετικής κατεύθυνσης, έφτασε από την Σμύρνη στην Αίγινα αρχές Μαΐου 1831 και άρχισε να παραδίδει περί τα μέσα του ίδιου μήνα. Πάντως, παρόλο που για διάφορους λόγους η λειτουργία του Σχολείου δεν είχε ακόμη τα χαρακτηριστικά που θα επιθυμούσαν η κυβέρνηση, οι διδάσκαλοι και οι πιο απαιτητικοί μαθητές, παρόλο

πού δίδεται είναι ότι είχε σπουδάσει, όπως και ο Ζωχιός, στην Ιόνιο Ακαδημία. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 30, 60, 621, 633, 714. Από άλλη πηγή μαθαίνουμε ότι αντικαταστάτης του Ζωχιού ήταν ο νεαρός γραμματέας του Νομισματοκοπείου, που δίδασκε με υπερβολικά γρήγορο ρυθμό την Αριθμητική. Βλ. Σύμμικτα Ελληνικά, Ι, Παρίσι 1831, σ. 14.

21. Για τα Γαλλικά 62%, για τα Μαθηματικά 68%' όπως είδαμε παραπάνω, τα αντίστοιχα ποσοστά τον Μάρτιο του 1830 ήσαν 13 και 38%.

22. Ο Μουστοξύδης βέβαια σε έκθεση της 31.12.1880 ανέφερε ότι "Εις ταύτα τα μαθήματα καταγίνονται όλοι οι μαθηταί χωρίς εξαίρεσιν", όμως σε πιο αξιόπιστο, η πιο ακριβές, έγγραφο που υπογράφει επίσης ο Μουστοξύδης διαβάζουμε ότι τα μαθήματα του Γενναδίου τα παρακολουθούσαν όλοι, εν συνόλω 117, ενώ στα Γαλλικά είχαν γραφτεί 72 και στα Μαθηματικά 80. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1588 και 1661.

23. Όταν άρχισε η αποχή συμμετείχαν 80 από τους 350 μαθητές· οι 230 των προκαταρκτικών τάξεων και 40 από την τάξη του Γενναδίου δεν συμμερίσθηκαν είτε τα αιτήματα είτε τον τρόπο της προβολής τους και έμειναν αμέτοχοι.

24. Για την αποχή του Ιανουαρίου 1831 βλ. Ελένη E. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και η Παιδεία 1827-1832, Β' Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήνα 1972, σ. 145150, Αλέξης Δημαράς (έπιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας) Α' 18211894, Αθήνα 1973, σ. κθ', 30-44, Χρήστος Λούκος, Η αντιπολίτευση κατά του κυβερνήτη Ίω. Καποδίστρια 1828-1831, Αθήνα 1988, σ. 283, Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 59-61.

25. Έγγραφο της 4.2.1831, ΓΑΚ, Καποδιστριακά, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, φ. 36.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/45.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

που η αντιπολίτευση έκανε ό,τι μπορούσε για να αμφισβητήσει τις καλές προθέσεις της κυβέρνησης και να δυσφημήσει το Σχολείο υποστηρίζοντας ότι οι μαθητές του, ακόμα και τα μαθήματα του Γεννάδιου παρακολουθώντας, "φθείρουσι τον πολύτιμον καιρόν"26, ο αριθμός των μαθητών αυξανόταν· αν είναι σωστοί οι βασισμένοι στο μαθητολόγιο υπολογισμοί μου, οι μαθητές όλων των τάξεων πλησίαζαν τους 450 τον Ιούλιο του 1831. Φυσικά δεν ήταν η φήμη για την εύρυθμη λειτουργία του σχολείου που οδηγούσε όλους αυτούς τους νεαρούς στην Αίγινα, αλλά η προσδοκία της ένταξης στις ομάδες των εγγραμμάτων Ελλήνων, που θα εξασφάλιζαν τα προς το ζην καταλαμβάνοντας δημόσιες θέσεις στους χώρους της εκπαίδευσης και της διοίκησης.

Στο τέλος του σχολικού έτους 1830-31 φαινόταν ότι το Κεντρικό Σχολείο βρισκόταν σε καλό δρόμο: Υπήρχαν πάντα οι δύο υποδιδάσκαλοι για τις προκαταρκτικές τάξεις, ένας καλός φιλόλογος, ένας καλός μαθηματικός και ένας διδάσκαλος των Γαλλικών όχι ιδιαίτερα αρεστός στους μαθητές αλλά αρκετά ικανός, όπως δείχνει ένα διδακτικό βιβλίο του που είχε τυπωθεί η ετοιμαζόταν να βγει από το πιεστήριο της Εθνικής Τυπογραφίας27· κι ακόμα, τα επεισόδια του Ιανουαρίου είχαν αναγκάσει τον έφορο και την κυβέρνηση να καλύψουν ένα σημαντικό κενό, να συντάξουν δηλαδή και να εκδώσουν έναν κανονισμό λειτουργίας του Κεντρικού Σχολείου, προκειμένου να καθορισθούν με ακρίβεια τα καθήκοντα του εφόρου, των διδασκάλων, των μαθητών και των επιστατών, να θεσμοθετηθεί η παρακολούθηση της φοίτησης, να ορισθούν οι αργίες και να προσδιορισθεί η διαδικασία των προαγωγικών και των απολυτηρίων εξετάσεων28.

Το επόμενο, όμως, σχολικό έτος 1831-32 άρχισε, προχώρησε και τελείωσε άσχημα: Καθώς το καλοκαίρι του 1831 η δράση των αντιπολιτευομένων είχε ενταθεί και υπήρχαν πληροφορίες ότι ορισμένοι μαθητές συμμετείχαν στην αντιπολίτευση, η κυβέρνηση διέταξε την παράταση των διακοπών του Κεντρικού Σχολείου κατά ένα μήνα. Τα μαθήματα άρχισαν στις 21 Σεπτεμβρίου, ημέρα κατά την οποία συνέβη να υπογράψει ο Καποδίστριας το τελευταίο σχετικό με το Κεντρικό Σχολείο έγγραφο, συμμετέχοντας σε ένα παράξενο παιγνίδι της τύχης: με το έγγραφο αυτό διατασσόταν η Γραμματεία της Οικονομίας να δώσει στον Μανιάτη μαθητή Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, που σπούδαζε στην Αίγινα με έξοδα της κυβέρνησης, 77 φοίνικες που είχε ξοδέψει για ρούχα και παπούτσια29. Μια εβδομάδα μετά την έναρξη των μαθημάτων ο Καποδίστριας

26. Σύμμικτα Ελληνικά, ο.π., σ. 7-36' η συγκεκριμένη φράση στη σ. 13.

27. Εισηγητής της Γαλλικής γλώσσης [...] υπό Λ. Ερκουλίδου, διδασκάλου της Γαλλικής γλώσσης κατά το εν Αίγινα υπό την άμεσον προστασίαν της Κυβερνήσεως Κεντρικόν Σχολείον. Αίγινα, Εθνική Τυπογραφία, 1831.

28. Το κείμενο του Κανονισμού βλ. στο Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1690-1696.

29. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ό.π., σ. 608.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/46.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

δολοφονήθηκε' πόσο επηρεάσθηκε η λειτουργία του Σχολείου από το κλίμα που διαμορφώθηκε μετά την δολοφονία δεν μας είναι γνωστό, το βέβαιο είναι ότι στα τέλη 'Οκτωβρίου η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε να περικόψει προσωρινά τις εκπαιδευτικές δαπάνες, και η απόφαση αυτή επηρέασε και το Κεντρικό Σχολείο, αφού στο πλαίσιο των περικοπών καταργήθηκαν από 1ης Δεκεμβρίου

1831 οι υποτροφίες και το μάθημα των Γαλλικών όταν ερωτήθηκε, φαίνεται, ο Μουστοξύδης από την Διοικητική Επιτροπή, πως να μειωθεί το ποσόν που διετίθετο για τους μισθούς των διδασκάλων, εισηγήθηκε την απόλυση του Αναστάσιου Ερκουλίδη, κρίνοντας ότι η διακοπή της διδασκαλίας των Γαλλικών ήταν η μικρότερη δυνατή ζημία για την λειτουργία του Σχολείου, και προφανώς θεωρώντας ότι οι πολιτικά ζωηροί μαθητές δεν θα αντιδρούσαν, μιας και ένα χρόνο πριν είχαν ζητήσει επίμονα την αντικατάστασή του. Στις αρχές του

1832 οι ενταγμένοι στο αντικαποδιστριακό στρατόπεδο μαθητές συμμετείχαν απροκάλυπτα στις αντιπολιτευτικές δραστηριότητες που εκδηλώνονταν στην Aίγινα, και σ' αυτό θα πρέπει να οφείλεται η απόφαση που πάρθηκε στο Ναύπλιο τον 'Ιανουάριο για την διακοπή των μαθημάτων. Το Κεντρικό Σχολείο δεν μπορούσε να μην έχει το μερίδιο του στην μεγάλης έκτασης αποδιοργάνωση που προκάλεσαν οι πολιτικές συγκρούσεις του 1832: ο "πολύτιμος καιρός" πέρασε από τα μέσα 'Ιανουαρίου έως τις αρχές Ιουνίου με τους δύο διδασκάλους, που είχαν απομείνει μετά την απόλυση του Ερκουλίδη, να περιμένουν αργοί την έκβαση της επώδυνης πολιτικής περιπέτειας του τόπου ελπίζοντας ότι θα ανοίξει πάλι το Σχολείο, με τα τέσσερα πέμπτα των μαθητών να εγκαταλείπουν σιγά-σιγά την Αίγινα, και με τους δύο υποδιδασκάλους να παραδίδουν στους λίγους, απογοητευμένους, απρόθυμους και σποραδικά εμφανιζόμενους μαθητές των προκαταρκτικών τάξεων30,

Η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε να ξαναδιορίσει τον διδάσκαλο των Γαλλικών και να διατάξει την "άνοιξιν" του Σχολείου, στις αρχές 'Ιουνίου 1832, Καθώς έμπαινε το καλοκαίρι, για να μή χάσουν και τους λίγους μαθητές που βρίσκονταν ακόμα στην Αίγινα, οι τρεις διδάσκαλοι Γεννάδιος, Χορτάκης και Ερκουλίδης πρότειναν, και η πρόταση έγινε δεκτή από τον υπουργό Παιδείας Ιάκωβο Ρίζο, να καλύψουν ένα μέρος του χαμένου καιρού διδάσκοντας τους θερινούς μήνες λίγες ώρες ο καθένας: Ο Γεννάδιος Μυθολογία, ο Χορτάκης

30. Η κυβερνητική απόφαση για τη διακοπή των μαθημάτων δεν αφορούσε στις προκαταρκτικές τάξεις. Σε έγγραφο της 5.5.1832 οι Γεννάδιος, Χορτάκης, Διστομίτης και Οικονομίδης ανέφεραν ότι "Οι μαθηταί του Προκαταρκτικού Σχολείου, μην έχοντες πλέον ελπίδα να προβιβασθώσιν εις το ανώτερον σχολείον, εψυχράνθησαν τόσον, ώστε διεσκορπίσθησαν οι περισσότεροι, και οι μείναντες με πολλήν δυσαρέσκειαν και αμέλειαν επισκέπτονται εκ διαλειμμάτων τάς παραδόσεις των διδασκάλων, οι οποίοι εξακολουθούν να παραδίδουν". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης [=Ίωάννης Γεννάδιος], Γεωργίου Γενναδίου βίος. έργα, επιστολαί, Παρίσι 1926, σ. 306-307 και Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 624-625.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/47.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στοιχεία Φυσικής Πειραματικής μέχρι το τέλος 'Ιουνίου και κατόπιν Ανθρωπολογία, ο Ερκουλίδης αποσπάσματα ποιητικών και πεζών γαλλικών κειμένων. Το σχολικό έτος 1832-1833 έδειξε ότι τα προβλήματα και οι ελλείψεις, που δημιουργούσαν την δικαιολογημένη αίσθηση ότι στο Κεντρικό Σχολείο δεν αξιοποιείται όπως θα έπρεπε ο πολύτιμος για τους μαθητές και για το έθνος χρόνος, δεν οφείλονταν, η τουλάχιστον δεν οφείλονταν μόνο, στις υποτιθέμενες σκοτεινές προθέσεις της καποδιστριακής κυβέρνησης και στην τακτική του Μουστοξύδη που ήθελε "να μεταβληθώσιν οι δυστυχείς μαθηταί εις ευπειθέστατα υποζύγια", υπηρετώντας "το καταχθόνιον φωτοσβεστικόν σύστημα της Κυβερνήσεως", η όποια ήταν "κρυφή πολέμιος της ηθικής βελτιώσεως", όπως έγραφαν την άνοιξη του 1832 διδάσκαλοι και μαθητές, χαρούμενοι που μπορούσαν να διακηρύξουν ότι "οι φωτοσβυστήρες δεν υπάρχουσι πλέον"81. Το πολιτικό κλίμα άλλαξε, το καποδιστριακό καθεστώς δεν υπήρχε πλέον, υπουργός Παιδείας ανέλαβε ο Ιάκωβος Ρίζος και έφορος του Κεντρικού Σχολείου διορίσθηκε ένας από τους μαχητικότερους διανοουμένους του αντικαποδιστριακού στρατοπέδου, ο Θεόκλητος Φαρμακίδης, το Κεντρικό Σχολείο ωστόσο παρέμεινε σε γενικές γραμμές το ίδιο για δύο ακόμη εξάμηνα ως και το φθινόπωρο του 1833· με λίγους διδασκάλους32 ανήμπορους να εφαρμόσουν ικανοποιητικά το αναλυτικό πρόγραμμα που είχαν καταστρώσει τον Αύγουστο του 1832, χωρίς αρκετά τυπωμένα βιβλία για τους μαθητές, χωρίς πλέον την αίγλη του ανώτερου κεντρικού εθνικού εκπαιδευτηρίου που είχε προσελκύσει εκατοντάδες εφήβους και νέους πριν το 1831: γύρω στους 90 ήσαν οι μαθητές με τους οποίους άρχισαν τα μαθήματα τον Σεπτέμβριο του 1833, Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε το Κεντρικό Σχολείο καθοριζόταν λιγότερο από την πολιτική βούληση και τις προθέσεις του εφόρου, και περισσότερο από την στενότητα των περιθωρίων: οι άνθρωποι που θα μπορούσαν και θα ήθελαν να διδάξουν έλειπαν, τα βιβλία που θα συντελούσαν στην οικονομία του χρόνου απαλλάσσοντας τους μαθητές από την κοπιαστική και χρονοβόρα αντιγραφή δεν ήταν εύκολο να παραχθούν, η ανισότητα των εφοδίων με τα οποία κατά καιρούς και. ατάκτως προσέρχονταν οι μαθητές από διάφορα σημεία της χώρας είχε ως αποτέλεσμα μιαν επιζήμια, για την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας, ανομοιομορφία.

31. Φράσεις από αναφορές των μαθητών (18.4Λ832) και των διδασκάλων (5.5.1832). Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, δ.π., σ. 622, 624.

32. Ο Αναστάσιος Ερκουλίδης δεν δίδαξε παρά μόνο τον Ιούλιο και μερικές ημέρες του Αυγούστου του 1832· η αντιπαράθεση του με μία ομάδα μαθητών, που είχαν εξασφαλίσει την ανοχή του Γεννάδιου και του Φαρμακίδη, εξελίχθηκε σε σύγκρουση που τον απομάκρυνε οριστικά από το Κεντρικό Σχολείο. Έτσι, έμειναν πάλι οι Διστομίτης και Οικονομίδης για τις προκαταρκτικές τάξεις και οι Γεννάδιος και Χορτάκης για τις τάξεις των προχωρημένων, ο τελευταίος μάλιστα ανταποκρινόταν με δυσκολία στις διδακτικές του υποχρεώσεις, επειδή έπασχε από άσθμα.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/48.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Τόσο ο Γεννάδιος από τον Αύγουστο του 1832 όσο κου ο Φαρμακίδης αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, τον 'Οκτώβριο του ίδιου έτους, φρόντισαν για την καλύτερη αξιοποίηση του διαθέσιμου χρόνου προτείνοντας μεταξύ των άλλων και τον εμπλουτισμό του προγράμματος με νέα μαθήματα, πράγμα το οποίο προϋπέθετε την πρόσληψη κι άλλων διδασκάλων33. Οι προσπάθειες τους απέδωσαν εν μέρει έναν ολόκληρο χρόνο αργότερα, με το ξεκίνημα του σχολικού έτους 1833-1834, που έμελλε να είναι, και το τελευταίο για το Κεντρικό Σχολείο· τότε διορίσθηκαν τρεις νέοι διδάσκαλοι, γεγονός που επέτρεψε για πρώτη φορά αφενός να καταρτισθεί και να εφαρμοσθεί ένα πρόγραμμα που απαιτούσε την παρουσία των μαθητών στις αίθουσες 5-6 ώρες την ήμέρα, και αφετέρου να διδαχθούν 5-7 μαθήματα σε κάθε τάξη, στον βαθμό που το επέτρεπαν οι γενικότερες συνθήκες. Το πρόγραμμα "ακολουθείται,", σημείωνε ο Γεννάδιος τον Ιούνιο του 1834, "όσον δηλαδή η ακολούθησις αυτού" δεν εμποδίζεται από έλλειψιν μέσων, μαθητών και εν μέρει, διδασκάλων"34. Επίσης για πρώτη φορά, κατά την διάρκεια αυτού του σχολικού έτους φαίνεται ότι έγινε υποχρεωτική η παρακολούθηση όλων των προσφερόμενων μαθημάτων' έχει. ενδιαφέρον ο σχετικός, σύντομος διάλογος διδασκάλων και Υπουργείου: "Τους τοιούτους", τους καινούριους μαθητές δηλαδή, "κατατάττοντες εις την μικροτέραν τάξιν του Κεντρικού Σχολείου, ύποχρεόνομεν να ακούωσιν όχι μόνον το Ελλ. μάθημα [τα Αρχαία Ελληνικά], καθώς θέλουσιν οι περισσότεροι από κακήν συνήθειαν, αλλά και την Γερμ. και Λατ. Γλώσσαν, την Γεν. Ιστορίαν, τα Μαθηματικά, την Ανθρωπολογίαν, και την Φυσικήν, διά να συμπροοδεύωσιν όλοι εις τας αυτάς γνώσεις, και να γείνωσιν άξιοι και τελειοτέρας παιδείας, η καν να μην εξέρχωνται πλέον από το σχολείον μόνον ορθογράφοι και τίποτε άλλον" ανέφερε ο Γεννάδιος τον Δεκέμβριο του 1833, περιγράφοντας έτσι ένα από τα πιο αδύνατα σημεία της λειτουργίας του Σχολείου· αντίθετα με όσα είδαμε να υποστήριζε., ο καποδιστριακός υπουργός Παιδείας

33. Ο Γεννάδιος στις 16.8.1832 πρότεινε την πρόσληψη του Χρήστου Μπάφα (η Βάφα η Βάφη), ενός νεαροϋ διδασκάλου που βρισκόταν στην Αίγινα από το καλοκαίρι του 1831, και θα μπορούσε να διδάξει Λατινικά και Γεωμετρία. Η Γραμματεία δέχθηκε την πρόταση και τον διόρισε, ο Μπάφας όμως προτίμησε να διδάξει στο σχολείο του Κιγγ στην Αθήνα και αρνήθηκε τον διορισμό. Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, ο.π., σ. 179-180 και Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 656. Ο Φαρμακίδης υιοθετώντας και προτάσεις του Γεννάδιου εισηγήθηκε στις 11.10.1832 την πρόσκληση του Κωνσταντίνου Ασωπίου που βρισκόταν στην Κέρκυρα και του Δημητρίου Παύλου που βρισκόταν στο Παρίσι, προσθέτοντας ότι εκτός από αυτούς θα πρέπει να "προσκληθωσι και άλλοι διδάσκαλοι, όπου και Αν ευρεθώσι, διά να κατασταθή τουλάχιστον προς το παρόν το εδώ Λύκειον τελειότερον". Βλ. ΓΑΚ, Καποδιστριακά, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου 'Εκπαιδεύσεως, φ. 53. Η πρόταση επαναλήφθηκε στις 28.10.1832· βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 657.

34. Αρχείο Ίου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών, Βιβλίο εξερχόμενων του Κεντρικού Σχολείου.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/49.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Χρυσόγελος, ο Κωνσταντίνος Σχινάς απαντούσε: "'Ορθώς ποιούντες υποχρεόνετε όλους τους μαθητάς ν" ακολουθούν όλα τα μαθήματα ανεξαιρέτως, διότι, όλα είναι επίσης άφευκτα εις όλους όσοι πρόκειται να γενούν μέτοχοι ελευθέρας αγωγής. Εις άγνοιαν μόνον η εις αμέλειαν δύναται ν' αποδοθή η διαγωγή των ζητούντων να εξαιρεθώσιν από την μίαν η την άλλην παράδοσιν"35.

Φαίνεται ότι τα πράγματα άλλαζαν Θεαματικά, ήταν όμως ήδη αργά για το Κεντρικό Σχολείο: οι περιπέτειες της χώρας και του ίδιου του καταστήματος είχαν, όπως είπαμε, απομακρύνει τους περισσότερους μαθητές, ο κεντρικός σχεδιασμός για την αναδιοργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος προχωρούσε και στο εξής η Αίγινα θα έπρεπε ούτως η άλλως να μοιράζεται όσους εξαντλούσαν τις βαθμίδες της κρατικής εκπαίδευσης με το Ναύπλιο και την Ερμούπολη, οπού ιδρύονταν Γυμνάσια" η πρωτεύουσα, τέλος, μεταφερόταν στην Αθήνα, που αναπόφευκτα θα αποκτούσε το δικό της Γυμνάσιο - και ποιοι θα δίδασκαν σ' αυτό αν όχι ο Γεννάδιος και οι συνδιδάσκαλοί του στο ανώτερο ως τότε εκπαιδευτήριο της χώρας; Το σχολικό έτος 1834-35 το Κεντρικό Σχολείο δεν υπήρχε πλέον· όσοι μαθητές του μπόρεσαν, ακολούθησαν τους διδασκάλους στην νέα πρωτεύουσα, ως μαθητές του Βασιλικού Γυμνασίου Αθηνών.

Το Κεντρικό Σχολείο λειτούργησε μετ' εμποδίων οκτώ εξάμηνα, από τις αρχές Φεβρουαρίου του 1830 ως το καλοκαίρι του 1834· ήταν ανοιχτό καθημερινά, εκτός βέβαια από τις Κυριακές, και έκλεινε 4 ημέρες τα Χριστούγεννα, μία εβδομάδα το Πάσχα και 30 περίπου ημέρες σε άλλες μεγάλες θρησκευτικές εορτές· συνολικά η παρακολούθηση του εκκλησιαστικού1 έτους έτσι όπως οριζόταν από τον κανονισμό του Σχολείου απαιτούσε κάθε χρόνο 40 ημέρες αργίας, χωρίς να λογαριάζονται αυτές που σήμερα θα ονομάζαμε ημιαργίες: σύμφωνα πάλι με τον κανονισμό, κατά τις εορτάσιμες ημέρες που δεν περιλαμβάνονταν στις αργίες, οι μαθητές με τους διδασκάλους παρακολουθούσαν πρώτα την λειτουργία και κατόπιν έπιαναν δουλειά. Θερινές διακοπές για το Κεντρικό Σχολείο δεν προβλέπονταν ούτε από τον κανονισμό ούτε από τα σχετικά διατάγματα· κάθε χρόνο όμως οι μαθητές και οι διδάσκαλοι τις ζητούσαν από τον έφορο, εκείνος έκανε την σχετική εισήγηση και το Υπουργείο αποφάσιζε.

Το πρώτο καλοκαίρι, αυτό του 1830, ο έφορος Ανδρέας Μουστοξύδης, που θεωρούσε λόγω της συγκυρίας άσκοπες και επιβλαβείς τις θερινές διακοπές, και απορούσε με τους διδασκάλους γιατί δεν συλλογίζονταν "πόσον είναι αναγκαία το συνεχές του χρόνου και εύχρηστον", διαβίβασε τα αιτήματα στην κυβέρνηση και, υποστηρίζοντας ότι "δι' αγάπην της ακηδείας" και όχι λόγω του επερχόμενου καύσωνα ζητούν διδάσκοντες και διδασκόμενοι "ανακωχάς", πρότεινε στην κυβέρνηση να μη σταματήσουν τα μαθήματα αλλά να μειωθούν

35. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ό.π., σ. 716-717, 721.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/50.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι ώρες παρουσίας στο Σχολείο με περικοπές στο εφαρμοζόμενο πρόγραμμα36. Πριν φθάσει όμως η απάντηση του Κυβερνήτη, που έλεγε να διακοπούν οι παραδόσεις για 25 ήμερες, οι οποίες όμως θα έπρεπε να αφιερωθούν σε επαναληπτικά μαθήματα, οι μαθητές που είχαν την δυνατότητα, με την άδεια των διδασκάλων, άρχισαν να φεύγουν για τα σπίτια τους· έτσι ο Μουστοξύδης εκ των πραγμάτων αναγκάσθηκε να παραχωρήσει διακοπές των παραδόσεων από τις 21 'Ιουλίου ως τις 15 Αύγουστου. Από τΙς 25 αυτές ημέρες, οι πρώτες 15 θα αφιερώνονταν στην μελέτη των παραδοθέντων μαθημάτων και κατά την διάρκεια των υπολοίπων 10 ήμερών, δηλαδή από τις 5 ως τις 15 Αυγούστου θα γίνονταν οι εξετάσεις37· αν και πως εκτελέσθηκαν οι σχετικές με τις επαναλήψεις εντολές, μας είναι άγνωστο.

Το επόμενο, δεύτερο, καλοκαίρι πριν τελειώσει ο Ιούνιος οι μαθητές είχαν κιόλας ζητήσει από τον έφορο καλοκαιρινές διακοπές, "Ο καιρός είναι πολύτιμος και. η ανάγκη της εκπαιδεύσεως μεγίστη"38, τόνιζε ο Μουστοξύδης διαβιβάζοντας το αίτημα στην κυβέρνηση, για να προτείνει με βαριά καρδιά ένα μήνα διακοπή των παραδόσεων μετά τις ετήσιες εξετάσεις, από τις 20 Ιουλίου έως τις 20 Αυγούστου. Αυτή την φορά όμως η διάρκεια των διακοπών έμελλε να είναι μεγαλύτερη, όπως σημειώθηκε παραπάνω· η κυβέρνηση, που αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα από την δράση της αντιπολίτευσης, δεν ήθελε προφανώς τους θερμόαιμους νεαρούς μαθητές συγκεντρωμένους στο Σχολείο και διέταξε να παραταθούν οι διακοπές ως τις 20 Σεπτεμβρίου' έτσι, τα μαθήματα άρχισαν μια εβδομάδα πριν την δολοφονία του Κυβερνήτη.

Το καλοκαίρι του 1832 δεν ζητήθηκαν διακοπές όπως είδαμε, αφού το Σχολείο άνοιξε στις αρχές Ιουνίου, ύστερα από την οφειλόμενη στην πολιτική αναστάτωση πεντάμηνη αναστολή της λειτουργίας του, Ο Φαρμακίδης, που διαδέχθηκε τον Μουστοξύδη ως δεύτερος και τελευταίος έφορος, δεν ήταν τόσο φειδωλός όσο ο προκάτοχος του στο ζήτημα των θερινών διακοπών, το αντίθετο μάλιστα' όταν το καλοκαίρι του 1833 διαβίβαζε το σχετικό αίτημα των μαθητών και των διδασκάλων, κακά πληροφορημένος για τα προηγούμενα καλοκαίρια η εν γνώσει του υπερβάλλοντας39, πρότεινε στην κυβέρνηση να κλείσει

36. Κάτι ανάλογο ίσχυε για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία, που δεν είχαν "διακοπάς τελείας", αλλά από την 20ή Ιουλίου ως την 1η Σεπτεμβρίου δεν λειτουργούσαν τις απογευματινές ώρες. Βλ. Ιωσήφ Σολομών, Εξουσία και τάξη στο νεοελληνικό σχολείο. Μια τυπολογία των σχολικών χώρων και πρακτικών 1820-1900, Αθήνα 1992, σ. 136.

37. Για τις θερινές διακοπές του Κεντρικού Σχολείου κατά την καποδιστριακή περίοδο βλ. Ελένη Ε. Κουκκου, ο.π., σ. 139-141, όπου και παραπομπές στις σχετικές πηγές.

38. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1973.

39. "Συνήθεια κρατεί εις τα εν Αιγίνη δημόσια σχολεία, το Κεντρικόν και το Προκαταρκτικόν, απ' αυτής της συστάσεως των", έγραφε σε αναφορά του της 22.6.1833, "να γίνεται διακοπή των μαθημάτων περί τους δύο μήνας, τον Ιούλιον και τον Αύγουστον". Βλ. ΓΑΚ, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου 'Εκπαιδεύσεως, φ. 115, Θυρίδα 10.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/51.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το Σχολείο για δύο μήνες σχεδόν, από τις 10 Ιουλίου ως τις 30 Αυγούστου, αλλά ο αρμόδιος υπουργός θεώρησε ότι 40 ημέρες ήσαν αρκετές40.

Αφαιρώντας τις Κυριακές, τις αργίες, τις διακοπές και τις ημέρες η τις περιόδους κατά τις οποίες το Σχολείο παρέμεινε για διάφορους λόγους κλειστό, υπολογίζω ότι όσοι μαθητές είχαν γραφτεί εξαρχής, δεν απουσίασαν ποτέ και φοίτησαν έως τότε που έγινε η μεταφορά στην Αθήνα (ελάχιστοι ήταν βεβαίως αυτοί) θα πρέπει να κάθισαν στα θρανία περί τις 1000 ήμερες, Όπως είδαμε, σε συνθήκες ομαλής λειτουργίας το Σχολείο ήταν ανοιχτό καθημερινά εκτός Κυριακής. Οι παραδόσεις άρχιζαν το φθινόπωρο και τον χειμώνα στις 8 το πρωί, την άνοιξη και το καλοκαίρι στις 7, διακόπτονταν το μεσημέρι στις 12 η στις 11 αντιστοίχως, και συνεχίζονταν το απόγευμα για δύο η τρεις, σπανίως για τέσσερις ώρες. Οι μαθητές των προκαταρκτικών τάξεων παρακολουθούσαν, ανάλογα με την τάξη και το εξάμηνο, 12 έως 24 ώρες παραδόσεων την εβδομάδα, διδάσκονταν δηλαδή μία η δύο ώρες Αρχαία Ελληνικά πριν το μεσημέρι, και το απόγευμα μία έως δύο ώρες -μέρα παρά μέρα η δύο φορές την εβδομάδα- από δύο έως τρία "δευτερεύοντα" μαθήματα, όπως Ιερά Ιστορία, Κατήχηση, Ιστορία, Γεωγραφία, Αριθμητική η Καλλιγραφία. Στους μαθητές των κανονικών τάξεων, ανάλογα πάλι με την τάξη, την περίοδο και την επάρκεια σε διδασκάλους, προσφέρονταν από 24 έως 36 ώρες παραδόσεων την εβδομάδα, οι μισές από τις οποίες ήσαν αφιερωμένες στα Αρχαία Ελληνικά η γενικά σε αρχαιογνωστικά μαθήματα. Οι ώρες πάντως που βρίσκονταν στο Σχολείο οι μαθητές, η τουλάχιστον αυτοί που θα τους ονομάζαμε επιμελείς μαθητές, θα πρέπει να ήσαν πολύ περισσότερες από αυτές των παραδόσεων, αφού η έλλειψη τυπωμένων εγχειριδίων τους ανάγκαζε να αντιγράφουν όπως φαίνεται πολλά επί πολλές ώρες, και πάλι να μην προλαβαίνουν41.

Αν κανείς μελετήσει τα προγράμματα με βάση τα οποία λειτούργησε η θα έπρεπε να λειτουργήσει το Κεντρικό Σχολείο, θα παρατηρήσει ότι το πιο ξεχωριστό από τα κοινά χαρακτηριστικά τους είναι η κυρίαρχη θέση των Αρχαίων Ελληνικών: διδάσκονταν κατά κανόνα από 8 έως 12 ώρες την εβδομάδα σε κάθε τάξη, σε καθημερινή βάση και πάντα τις καλύτερες ώρες της ημέρας,

40. Την σχετική εισήγηση του Σπ. Τρικούπη στην Αντιβασιλεία (1.7,1833) και την απάντηση του στον Φαρμακίδη (6.7.1833) βλ. επίσης στα ΓΑΚ, ο.π.

41. "Άνεβλήθη η παράδοσις της Γεωγραφίας διότι μόλις εξαρκούσι των μαθητών αι δυνάμεις διά την αντιγραφήν των κειμένων", ανέφερε ο Μουστοξύδης τον Μάρτιο του 1830 και τρία χρόνια αργότερα ο Φαρμακίδης πάλι τα ίδια: "Μαθήματα τινά των έν τω προγράμματι δεν εδιδάχθησαν, τα μεν διά την παντελή έλλειψιν των βιβλίων, τα δε, διότι οι μαθηταί δεν εδύναντο να προφθάσωσι την αντιγραφήν", τα ίδια και ο Γεννάδιος τον Ιανουάριο του 1834: "[...] οι μαθηταί αναγκάζονται να γράφωσιν όλα των τα μαθήματα εκτός του ελλ. κειμένου. Αλλά και αυτό εις την ερχομένην εξαμηνίαν λείπει [...]". Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 408-409, 709, 724.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/52.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και είτε μόνα τους είτε μαζί με άλλα αρχαιογνωστικά μαθήματα απορροφούσαν τουλάχιστον τον μισό χρόνο στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα' τα άλλα αντικείμενα ασφυκτιούσαν συνήθως σε μονόωρα απογευματινά μαθήματα που παραδίδονταν μέρα παρά μέρα, και πριν από τον Σεπτέμβριο του 1833, που έγιναν υποχρεωτικά, δεν τα παρακολουθούσαν όλοι οι μαθητές. Απ' όσα γνωρίζω κανένας δεν αμφισβήτησε τότε την επιλογή αυτή· όσοι επέκριναν είτε τις σχετιζόμενες με το Κεντρικό Σχολείο κυβερνητικές επιλογές είτε τον τρόπο με τον Οποίο εφαρμόζονταν, μπορεί να ζητούσαν περισσότερα μαθήματα και διδασκάλους και να είχαν αντιρρήσεις για την επιλογή των κειμένων η για τη μέθοδο διδασκαλίας τους, ποτέ όμως δεν έδειξαν ενοχλημένοι από το ότι στο ανώτερο των σχολείων της χώρας, που ήταν προορισμένο να ετοιμάσει, διδασκάλους για την Μέση Εκπαίδευση, ανώτερους υπαλλήλους και φοιτητές για τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, κυριαρχούσαν τα Αρχαία Ελληνικά μαζί με τα μαθήματα που τα συμπλήρωναν. Προφανώς ο Γεννάδιος και ο Βενθύλος εξέφραζαν ολόκληρη την ελληνική διανόηση όταν από την μια δήλωναν στις Οργανωτικές προτάσεις τους για το Κεντρικό Σχολείο ότι πρέπει αυτό "να έχη ενάρετους και αρκετούς διδασκάλους εις όλα τα είδη των γνώσεων, όσας εξάπαντος μέλλουν να μανθάνωσιν όσοι θέλουν εις το εξής ν' αναδεχθώσιν εις την ελευθέραν Ελλάδα το διδασκαλικόν επάγγελμα", από την άλλη όμως τόνιζαν πως "Κατήντησε πλέον να εκλαμβάνεται ως αξίωμα, ότι η κλασική λεγομένη παιδεία, διευθυνομένη ευμεθόδως και με φρόνησιν, είναι η πλέον επιτηδεία εις μόρφωσιν του νοός και της καρδίας των νέων· αν τοιούτον ήναι το αποτέλεσμα της εις όλα τα πεπολιτισμένα της γης έθνη, διά πολλούς άρα λόγους, ημείς οι Έλληνες πρέπει να προσκολλώμεθα εις την σπουδήν της προπατορικής σοφίας, μετ' αγαθών ελπίδων"42.

Η παρούσα ανακοίνωση δεν μπορεί να χωρέσει μια καλή απάντηση στο ερώτημα τι ακριβώς εσήμαινε σπουδή της "προπατορικής σοφίας" στο φορτωμένο με πολλές προσδοκίες Κεντρικό Σχολείο· μπορούμε όμως να πούμε ότι στην διδασκαλία του μαθήματος, στο οποίο αναλώθηκε το μεγαλύτερο ποσοστό του "πολυτίμου καιρού", τον τόνο έδινε ο εμπνευσμένος Γεννάδιος, που πάσχιζε με πολλούς τρόπους, και με επιτυχία όπως φαίνεται, να κατασκευάσει γέφυρες πάνω από το δυσθεώρητο χάσμα των "είκοσι αιώνων δουλείας", για να επικοινωνούν οι μαθητές του με τους αρχαίους διδασκάλους της ανθρωπότητος και να αισθάνονται απόγονοι τους. Όσο και να τον εξιδανίκευαν αργότερα οι μαθητές του, φαίνεται πως οι παραδόσεις του ήσαν ασυνήθιστα πλούσιες και συναρπαστικές: "[...] αναλύων τους Έλληνας συγγραφείς εξηγείτο την έννοιαν, μετά ταύτα ανέλυε την σύνταξιν, το κάλλος της γλώσσης, την σαφήνειαν, την λογικήν αυτής, και μετά ταύτα τάς λέξεις και τους τύπους, παραβάλλων την

42. Απ. Β. Δασκάλης, ο.π., τ. A', σ. 506 καΙ 483.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/53.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αρχαίαν προς την νέαν, και διδάσκων πως πρέπει να γράφωμεν και να ομιλώμεν και ημείς. Μετά ταύτα ελάμβανεν ανά μίαν φράσιν και μίαν λέξιν, ανέπτυσσε την παραγωγήν και έννοιαν αυτής, παρεμβάλλων ανέκδοτα και αστεία, δι' ών πάσα παρατήρησις ενετυπούτο ανεξίτηλος εις την μνήμην των ακροατών. Μετά ταύτα ελάμβανε τα πράγματα και τάς εννοίας πατριωτικώς, και τότε η ακρόασις μετεβάλλετο εις μύησιν Ελευσινίων Μυστηρίων, εις διδασκαλίαν Σωκρατικήν, η εις δημηγορίαν Δημοσθένους. Δια φωνής ήτις εισέδυεν εις τα μύχια της ψυχής των ακροατών, ενεστάλαζε την αγνοτάτην ηθικήν, ης αυτός ήτο έμψυχωσις, η εξέκαιε τας ψυχάς διά του πυρός της φιλοπατρίας, ης υπήρξεν ο αγνότατος ήρως. Όταν ανέφερε τα Περσικά, και μάλιστα τα του Ιερού Αγώνος, ιερά φρίκη κατελάμβανε το ακροατήριον και δάκρυα έρρεον από των οφθαλμών [...]"43.

43. Μαρτυρία του Κρητικού Ιωάννου Ξενουδάκη, μαθητή του Γεννάδιου στο Γυμνάσιο Αθηνών. Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης, ο.π., σ. 133.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/54.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 54
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 35
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί 

    πέμπτη 17 Απριλίου 1997

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ