Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 43-62 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/43.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το κείμενο, που είχε παραδώσει η θα παρέδιδε ο Γεννάδιος στην τάξη του, Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστήριζε κανείς, σημειώθηκε ήδη παραπάνω, ότι τόσο κατά το πρώτο εξάμηνο όσο και, κυρίως, κατά το δεύτερο και το τρίτο αλλά και ως το τέλος, ο δυναμισμός και το κύρος του Γεννάδιου στήριζαν την λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου, όσο αποτελεσματικά μπορούσαν να την στηρίζουν· ο γιος του Σκοπελίτη δημογέροντα Μοναχάκη Σκαβέντζου 'Ιωάννης λόγου χάρη, που είχε διδαχτεί στο νησί του κάμποσα Αρχαία Ελληνικά, την Λογική του Σοαυίου, και -με βάση τα γνωστά βιβλία του Κούμα- Μαθηματικά, Φυσική και Γεωγραφία, δεν έμεινε παραπάνω από δέκα ημέρες στο Κεντρικό Σχολείο: γράφτηκε στις 23 Σεπτεμβρίου του 1830 και "Έπαυσεν από το ν' ακολουθεί", σημειώνει στο μαθητολόγιο ο Γεννάδιος ίσως με κάποια θλίψη, "ως μη έχων ανάλογα των δυνάμεων του μαθήματα την 3 Οκτωβρίου 1830"18.

Τι άλλο, εκτός από όσα είπαμε, είδε και έφυγε για να μην χάνει τον καιρό του ο νεαρός ευκατάστατος νησιώτης το φθινόπωρο του 1830, ποια ήταν η κατάσταση των πραγμάτων στο ανώτερο εκπαιδευτήριο της επικράτειας οκτώ με εννέα μήνες αφότου άρχισε αυτό να λειτουργεί; Ας συμπληρώσουμε τις πληροφορίες που έχουμε ήδη: Μαθητές 350, -στρογγυλεύω λίγο τους αριθμούς- από τους οποίους οι περισσότεροι, οι 230, είτε επειδή ήσαν μικροί στην ηλικία είτε επειδή δεν ήξεραν αρκετά γράμματα, είχαν καταταχθεί σε δύο προπαρασκευαστικές τάξεις όπου οι δύο "υποδιδάσκαλοι" Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης εδίδασκαν "τα στοιχεία της Ελληνικής γλώσσης, της Ιστορίας και την Αριθμητικήν", και οι υπόλοιποι 120 αποτελούσαν μία τάξη19, στην οποία ο Γεννάδιος παρέδιδε Αρχαία Ελληνικά και Ιστορία, ο Ερκουλίδης Γαλλικά και ένας τρίτος διδάσκαλος20 Μαθηματικά, Αυτό ήταν

18. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 269.

19. Είδαμε παραπάνω (σημ. 10) ότι το Κεντρικό Σχολείο άρχισε να λειτουργεί τον Φεβρουάριο του 1830 με τρεις τάξεις, στις οποίες προστέθηκε λίγο αργότερα μια τέταρτη, προκαταρκτική. Τόν Σεπτέμβριο του 1830 ο Βενθύλος παραιτήθηκε, η Πρώτη τάξη διαλύθηκε και από τους λίγους μαθητές της άλλοι έφυγαν από το. Σχολείο και άλλοι εντάχθηκαν στην τάξη του Γενναδίου, ενώ οι προπαρασκευαστικές τάξεις Τρίτη και Τετάρτη ονομάσθηκαν Πρώτη και Δευτέρα Προκαταρκτικού αντίστοιχα· έτσι, το φθινόπωρο του 1830 το Κεντρικό Σχολείο ξεκίνησε με μία και μόνη κανονική τάξη και με δύο προκαταρκτικές.

20. Αν και μου ήταν γνωστό ότι ο Μουστοξύδης είχε προτείνει στην κυβέρνηση την απομάκρυνση του Γεράσιμου Ζωχιού από το Κεντρικό Σχολείο τον Αύγουστο του 1830, στηριζόμενος σε έγγραφο των διδασκάλων του Κεντρικού Σχολείου συνταγμένο στις 12.8.1832 και ρητά αναφερόμενο στον χρόνο και τις συνθήκες απόλυσης του εν λόγω διδασκάλου, θεώρησα ότι τελικά αυτός ήταν ο μαθηματικός του όποιου την αντικατάσταση αξίωσαν οι μαθητές τον Ιανουάριο του 1831. Τώρα προσέχω ότι από δύο άλλα έγγραφα, στα όποια όμως δεν αναφέρονται ονόματα, προκύπτει πως ο Ζωχιός αντικαταστάθηκε στις αρχές του φθινοπώρου του 1830 από άλλον επίσης "ανάξιο" διδάσκαλο, για τον οποίο το μόνο στοιχείο

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/44.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όλο, και μάλιστα τα Γαλλικά και τα Μαθηματικά, αν και είχε αυξηθεί εντυπωσιακά ο αριθμός των μαθητών που τα παρακολουθούσε21, εξακολουθοΰσαν, όπως φαίνεται, να είναι προαιρετικά μαθήματα22. Η γνώση των συνθηκών αυτών μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί αρκετοί μαθητές23 "απεπλανήθησαν", κατά τον έφορο Μουστοξύδη, "από 5 η 6, ήδη προβεβηκότας την ηλικίαν και χαρακτήρος ταραχώδους", και έκαναν την πρώτη αποχή στην ιστορία της ελληνικής Μέσης Εκπαίδευσης τον Ιανουάριο του 1831, ζητώντας καλύτερους και περισσότερους διδασκάλους, μ' έναν τρόπο βέβαια που δεν έπειθε την κυβέρνηση για την αγνότητα των προθέσεων τις οποίες είχαν οι υποκινητές24, Αν κατά το πρώτο εξάμηνο του σχολικού έτους 1830-1831 το πρόγραμμα εξακολουθούσε να είναι φτωχό και οι διδάσκαλοι λίγοι, κατά το δεύτερο εξάμηνο ήταν μάλλον φτωχότερο, αφού για μεγάλο διάστημα οι διδάσκαλοι ήσαν κατά έναν λιγότεροι· μολονότι η κυβέρνηση δεν δέχτηκε την παραίτηση του διδασκάλου των Μαθηματικών25, ο οποίος είχε έντονα αποδοκιμασθεί από μερίδα των μαθητών, αυτός φαίνεται ότι σταμάτησε να παραδίδει, και το Κεντρικό Σχολείο έμεινε χωρίς Μαθηματικά σχεδόν τέσσερις μήνες, αφού ο γιατρός Νικόλαος Χορτάκης, που ανέλαβε να διδάξει μαθήματα θετικής κατεύθυνσης, έφτασε από την Σμύρνη στην Αίγινα αρχές Μαΐου 1831 και άρχισε να παραδίδει περί τα μέσα του ίδιου μήνα. Πάντως, παρόλο που για διάφορους λόγους η λειτουργία του Σχολείου δεν είχε ακόμη τα χαρακτηριστικά που θα επιθυμούσαν η κυβέρνηση, οι διδάσκαλοι και οι πιο απαιτητικοί μαθητές, παρόλο

πού δίδεται είναι ότι είχε σπουδάσει, όπως και ο Ζωχιός, στην Ιόνιο Ακαδημία. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 30, 60, 621, 633, 714. Από άλλη πηγή μαθαίνουμε ότι αντικαταστάτης του Ζωχιού ήταν ο νεαρός γραμματέας του Νομισματοκοπείου, που δίδασκε με υπερβολικά γρήγορο ρυθμό την Αριθμητική. Βλ. Σύμμικτα Ελληνικά, Ι, Παρίσι 1831, σ. 14.

21. Για τα Γαλλικά 62%, για τα Μαθηματικά 68%' όπως είδαμε παραπάνω, τα αντίστοιχα ποσοστά τον Μάρτιο του 1830 ήσαν 13 και 38%.

22. Ο Μουστοξύδης βέβαια σε έκθεση της 31.12.1880 ανέφερε ότι "Εις ταύτα τα μαθήματα καταγίνονται όλοι οι μαθηταί χωρίς εξαίρεσιν", όμως σε πιο αξιόπιστο, η πιο ακριβές, έγγραφο που υπογράφει επίσης ο Μουστοξύδης διαβάζουμε ότι τα μαθήματα του Γενναδίου τα παρακολουθούσαν όλοι, εν συνόλω 117, ενώ στα Γαλλικά είχαν γραφτεί 72 και στα Μαθηματικά 80. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1588 και 1661.

23. Όταν άρχισε η αποχή συμμετείχαν 80 από τους 350 μαθητές· οι 230 των προκαταρκτικών τάξεων και 40 από την τάξη του Γενναδίου δεν συμμερίσθηκαν είτε τα αιτήματα είτε τον τρόπο της προβολής τους και έμειναν αμέτοχοι.

24. Για την αποχή του Ιανουαρίου 1831 βλ. Ελένη E. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και η Παιδεία 1827-1832, Β' Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήνα 1972, σ. 145150, Αλέξης Δημαράς (έπιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας) Α' 18211894, Αθήνα 1973, σ. κθ', 30-44, Χρήστος Λούκος, Η αντιπολίτευση κατά του κυβερνήτη Ίω. Καποδίστρια 1828-1831, Αθήνα 1988, σ. 283, Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 59-61.

25. Έγγραφο της 4.2.1831, ΓΑΚ, Καποδιστριακά, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου Παιδεύσεως, φ. 36.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/45.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

που η αντιπολίτευση έκανε ό,τι μπορούσε για να αμφισβητήσει τις καλές προθέσεις της κυβέρνησης και να δυσφημήσει το Σχολείο υποστηρίζοντας ότι οι μαθητές του, ακόμα και τα μαθήματα του Γεννάδιου παρακολουθώντας, "φθείρουσι τον πολύτιμον καιρόν"26, ο αριθμός των μαθητών αυξανόταν· αν είναι σωστοί οι βασισμένοι στο μαθητολόγιο υπολογισμοί μου, οι μαθητές όλων των τάξεων πλησίαζαν τους 450 τον Ιούλιο του 1831. Φυσικά δεν ήταν η φήμη για την εύρυθμη λειτουργία του σχολείου που οδηγούσε όλους αυτούς τους νεαρούς στην Αίγινα, αλλά η προσδοκία της ένταξης στις ομάδες των εγγραμμάτων Ελλήνων, που θα εξασφάλιζαν τα προς το ζην καταλαμβάνοντας δημόσιες θέσεις στους χώρους της εκπαίδευσης και της διοίκησης.

Στο τέλος του σχολικού έτους 1830-31 φαινόταν ότι το Κεντρικό Σχολείο βρισκόταν σε καλό δρόμο: Υπήρχαν πάντα οι δύο υποδιδάσκαλοι για τις προκαταρκτικές τάξεις, ένας καλός φιλόλογος, ένας καλός μαθηματικός και ένας διδάσκαλος των Γαλλικών όχι ιδιαίτερα αρεστός στους μαθητές αλλά αρκετά ικανός, όπως δείχνει ένα διδακτικό βιβλίο του που είχε τυπωθεί η ετοιμαζόταν να βγει από το πιεστήριο της Εθνικής Τυπογραφίας27· κι ακόμα, τα επεισόδια του Ιανουαρίου είχαν αναγκάσει τον έφορο και την κυβέρνηση να καλύψουν ένα σημαντικό κενό, να συντάξουν δηλαδή και να εκδώσουν έναν κανονισμό λειτουργίας του Κεντρικού Σχολείου, προκειμένου να καθορισθούν με ακρίβεια τα καθήκοντα του εφόρου, των διδασκάλων, των μαθητών και των επιστατών, να θεσμοθετηθεί η παρακολούθηση της φοίτησης, να ορισθούν οι αργίες και να προσδιορισθεί η διαδικασία των προαγωγικών και των απολυτηρίων εξετάσεων28.

Το επόμενο, όμως, σχολικό έτος 1831-32 άρχισε, προχώρησε και τελείωσε άσχημα: Καθώς το καλοκαίρι του 1831 η δράση των αντιπολιτευομένων είχε ενταθεί και υπήρχαν πληροφορίες ότι ορισμένοι μαθητές συμμετείχαν στην αντιπολίτευση, η κυβέρνηση διέταξε την παράταση των διακοπών του Κεντρικού Σχολείου κατά ένα μήνα. Τα μαθήματα άρχισαν στις 21 Σεπτεμβρίου, ημέρα κατά την οποία συνέβη να υπογράψει ο Καποδίστριας το τελευταίο σχετικό με το Κεντρικό Σχολείο έγγραφο, συμμετέχοντας σε ένα παράξενο παιγνίδι της τύχης: με το έγγραφο αυτό διατασσόταν η Γραμματεία της Οικονομίας να δώσει στον Μανιάτη μαθητή Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, που σπούδαζε στην Αίγινα με έξοδα της κυβέρνησης, 77 φοίνικες που είχε ξοδέψει για ρούχα και παπούτσια29. Μια εβδομάδα μετά την έναρξη των μαθημάτων ο Καποδίστριας

26. Σύμμικτα Ελληνικά, ο.π., σ. 7-36' η συγκεκριμένη φράση στη σ. 13.

27. Εισηγητής της Γαλλικής γλώσσης [...] υπό Λ. Ερκουλίδου, διδασκάλου της Γαλλικής γλώσσης κατά το εν Αίγινα υπό την άμεσον προστασίαν της Κυβερνήσεως Κεντρικόν Σχολείον. Αίγινα, Εθνική Τυπογραφία, 1831.

28. Το κείμενο του Κανονισμού βλ. στο Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1690-1696.

29. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ό.π., σ. 608.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/46.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

δολοφονήθηκε' πόσο επηρεάσθηκε η λειτουργία του Σχολείου από το κλίμα που διαμορφώθηκε μετά την δολοφονία δεν μας είναι γνωστό, το βέβαιο είναι ότι στα τέλη 'Οκτωβρίου η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε να περικόψει προσωρινά τις εκπαιδευτικές δαπάνες, και η απόφαση αυτή επηρέασε και το Κεντρικό Σχολείο, αφού στο πλαίσιο των περικοπών καταργήθηκαν από 1ης Δεκεμβρίου

1831 οι υποτροφίες και το μάθημα των Γαλλικών όταν ερωτήθηκε, φαίνεται, ο Μουστοξύδης από την Διοικητική Επιτροπή, πως να μειωθεί το ποσόν που διετίθετο για τους μισθούς των διδασκάλων, εισηγήθηκε την απόλυση του Αναστάσιου Ερκουλίδη, κρίνοντας ότι η διακοπή της διδασκαλίας των Γαλλικών ήταν η μικρότερη δυνατή ζημία για την λειτουργία του Σχολείου, και προφανώς θεωρώντας ότι οι πολιτικά ζωηροί μαθητές δεν θα αντιδρούσαν, μιας και ένα χρόνο πριν είχαν ζητήσει επίμονα την αντικατάστασή του. Στις αρχές του

1832 οι ενταγμένοι στο αντικαποδιστριακό στρατόπεδο μαθητές συμμετείχαν απροκάλυπτα στις αντιπολιτευτικές δραστηριότητες που εκδηλώνονταν στην Aίγινα, και σ' αυτό θα πρέπει να οφείλεται η απόφαση που πάρθηκε στο Ναύπλιο τον 'Ιανουάριο για την διακοπή των μαθημάτων. Το Κεντρικό Σχολείο δεν μπορούσε να μην έχει το μερίδιο του στην μεγάλης έκτασης αποδιοργάνωση που προκάλεσαν οι πολιτικές συγκρούσεις του 1832: ο "πολύτιμος καιρός" πέρασε από τα μέσα 'Ιανουαρίου έως τις αρχές Ιουνίου με τους δύο διδασκάλους, που είχαν απομείνει μετά την απόλυση του Ερκουλίδη, να περιμένουν αργοί την έκβαση της επώδυνης πολιτικής περιπέτειας του τόπου ελπίζοντας ότι θα ανοίξει πάλι το Σχολείο, με τα τέσσερα πέμπτα των μαθητών να εγκαταλείπουν σιγά-σιγά την Αίγινα, και με τους δύο υποδιδασκάλους να παραδίδουν στους λίγους, απογοητευμένους, απρόθυμους και σποραδικά εμφανιζόμενους μαθητές των προκαταρκτικών τάξεων30,

Η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε να ξαναδιορίσει τον διδάσκαλο των Γαλλικών και να διατάξει την "άνοιξιν" του Σχολείου, στις αρχές 'Ιουνίου 1832, Καθώς έμπαινε το καλοκαίρι, για να μή χάσουν και τους λίγους μαθητές που βρίσκονταν ακόμα στην Αίγινα, οι τρεις διδάσκαλοι Γεννάδιος, Χορτάκης και Ερκουλίδης πρότειναν, και η πρόταση έγινε δεκτή από τον υπουργό Παιδείας Ιάκωβο Ρίζο, να καλύψουν ένα μέρος του χαμένου καιρού διδάσκοντας τους θερινούς μήνες λίγες ώρες ο καθένας: Ο Γεννάδιος Μυθολογία, ο Χορτάκης

30. Η κυβερνητική απόφαση για τη διακοπή των μαθημάτων δεν αφορούσε στις προκαταρκτικές τάξεις. Σε έγγραφο της 5.5.1832 οι Γεννάδιος, Χορτάκης, Διστομίτης και Οικονομίδης ανέφεραν ότι "Οι μαθηταί του Προκαταρκτικού Σχολείου, μην έχοντες πλέον ελπίδα να προβιβασθώσιν εις το ανώτερον σχολείον, εψυχράνθησαν τόσον, ώστε διεσκορπίσθησαν οι περισσότεροι, και οι μείναντες με πολλήν δυσαρέσκειαν και αμέλειαν επισκέπτονται εκ διαλειμμάτων τάς παραδόσεις των διδασκάλων, οι οποίοι εξακολουθούν να παραδίδουν". Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης [=Ίωάννης Γεννάδιος], Γεωργίου Γενναδίου βίος. έργα, επιστολαί, Παρίσι 1926, σ. 306-307 και Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 624-625.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/47.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στοιχεία Φυσικής Πειραματικής μέχρι το τέλος 'Ιουνίου και κατόπιν Ανθρωπολογία, ο Ερκουλίδης αποσπάσματα ποιητικών και πεζών γαλλικών κειμένων. Το σχολικό έτος 1832-1833 έδειξε ότι τα προβλήματα και οι ελλείψεις, που δημιουργούσαν την δικαιολογημένη αίσθηση ότι στο Κεντρικό Σχολείο δεν αξιοποιείται όπως θα έπρεπε ο πολύτιμος για τους μαθητές και για το έθνος χρόνος, δεν οφείλονταν, η τουλάχιστον δεν οφείλονταν μόνο, στις υποτιθέμενες σκοτεινές προθέσεις της καποδιστριακής κυβέρνησης και στην τακτική του Μουστοξύδη που ήθελε "να μεταβληθώσιν οι δυστυχείς μαθηταί εις ευπειθέστατα υποζύγια", υπηρετώντας "το καταχθόνιον φωτοσβεστικόν σύστημα της Κυβερνήσεως", η όποια ήταν "κρυφή πολέμιος της ηθικής βελτιώσεως", όπως έγραφαν την άνοιξη του 1832 διδάσκαλοι και μαθητές, χαρούμενοι που μπορούσαν να διακηρύξουν ότι "οι φωτοσβυστήρες δεν υπάρχουσι πλέον"81. Το πολιτικό κλίμα άλλαξε, το καποδιστριακό καθεστώς δεν υπήρχε πλέον, υπουργός Παιδείας ανέλαβε ο Ιάκωβος Ρίζος και έφορος του Κεντρικού Σχολείου διορίσθηκε ένας από τους μαχητικότερους διανοουμένους του αντικαποδιστριακού στρατοπέδου, ο Θεόκλητος Φαρμακίδης, το Κεντρικό Σχολείο ωστόσο παρέμεινε σε γενικές γραμμές το ίδιο για δύο ακόμη εξάμηνα ως και το φθινόπωρο του 1833· με λίγους διδασκάλους32 ανήμπορους να εφαρμόσουν ικανοποιητικά το αναλυτικό πρόγραμμα που είχαν καταστρώσει τον Αύγουστο του 1832, χωρίς αρκετά τυπωμένα βιβλία για τους μαθητές, χωρίς πλέον την αίγλη του ανώτερου κεντρικού εθνικού εκπαιδευτηρίου που είχε προσελκύσει εκατοντάδες εφήβους και νέους πριν το 1831: γύρω στους 90 ήσαν οι μαθητές με τους οποίους άρχισαν τα μαθήματα τον Σεπτέμβριο του 1833, Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε το Κεντρικό Σχολείο καθοριζόταν λιγότερο από την πολιτική βούληση και τις προθέσεις του εφόρου, και περισσότερο από την στενότητα των περιθωρίων: οι άνθρωποι που θα μπορούσαν και θα ήθελαν να διδάξουν έλειπαν, τα βιβλία που θα συντελούσαν στην οικονομία του χρόνου απαλλάσσοντας τους μαθητές από την κοπιαστική και χρονοβόρα αντιγραφή δεν ήταν εύκολο να παραχθούν, η ανισότητα των εφοδίων με τα οποία κατά καιρούς και. ατάκτως προσέρχονταν οι μαθητές από διάφορα σημεία της χώρας είχε ως αποτέλεσμα μιαν επιζήμια, για την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας, ανομοιομορφία.

31. Φράσεις από αναφορές των μαθητών (18.4Λ832) και των διδασκάλων (5.5.1832). Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, δ.π., σ. 622, 624.

32. Ο Αναστάσιος Ερκουλίδης δεν δίδαξε παρά μόνο τον Ιούλιο και μερικές ημέρες του Αυγούστου του 1832· η αντιπαράθεση του με μία ομάδα μαθητών, που είχαν εξασφαλίσει την ανοχή του Γεννάδιου και του Φαρμακίδη, εξελίχθηκε σε σύγκρουση που τον απομάκρυνε οριστικά από το Κεντρικό Σχολείο. Έτσι, έμειναν πάλι οι Διστομίτης και Οικονομίδης για τις προκαταρκτικές τάξεις και οι Γεννάδιος και Χορτάκης για τις τάξεις των προχωρημένων, ο τελευταίος μάλιστα ανταποκρινόταν με δυσκολία στις διδακτικές του υποχρεώσεις, επειδή έπασχε από άσθμα.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/48.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Τόσο ο Γεννάδιος από τον Αύγουστο του 1832 όσο κου ο Φαρμακίδης αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, τον 'Οκτώβριο του ίδιου έτους, φρόντισαν για την καλύτερη αξιοποίηση του διαθέσιμου χρόνου προτείνοντας μεταξύ των άλλων και τον εμπλουτισμό του προγράμματος με νέα μαθήματα, πράγμα το οποίο προϋπέθετε την πρόσληψη κι άλλων διδασκάλων33. Οι προσπάθειες τους απέδωσαν εν μέρει έναν ολόκληρο χρόνο αργότερα, με το ξεκίνημα του σχολικού έτους 1833-1834, που έμελλε να είναι, και το τελευταίο για το Κεντρικό Σχολείο· τότε διορίσθηκαν τρεις νέοι διδάσκαλοι, γεγονός που επέτρεψε για πρώτη φορά αφενός να καταρτισθεί και να εφαρμοσθεί ένα πρόγραμμα που απαιτούσε την παρουσία των μαθητών στις αίθουσες 5-6 ώρες την ήμέρα, και αφετέρου να διδαχθούν 5-7 μαθήματα σε κάθε τάξη, στον βαθμό που το επέτρεπαν οι γενικότερες συνθήκες. Το πρόγραμμα "ακολουθείται,", σημείωνε ο Γεννάδιος τον Ιούνιο του 1834, "όσον δηλαδή η ακολούθησις αυτού" δεν εμποδίζεται από έλλειψιν μέσων, μαθητών και εν μέρει, διδασκάλων"34. Επίσης για πρώτη φορά, κατά την διάρκεια αυτού του σχολικού έτους φαίνεται ότι έγινε υποχρεωτική η παρακολούθηση όλων των προσφερόμενων μαθημάτων' έχει. ενδιαφέρον ο σχετικός, σύντομος διάλογος διδασκάλων και Υπουργείου: "Τους τοιούτους", τους καινούριους μαθητές δηλαδή, "κατατάττοντες εις την μικροτέραν τάξιν του Κεντρικού Σχολείου, ύποχρεόνομεν να ακούωσιν όχι μόνον το Ελλ. μάθημα [τα Αρχαία Ελληνικά], καθώς θέλουσιν οι περισσότεροι από κακήν συνήθειαν, αλλά και την Γερμ. και Λατ. Γλώσσαν, την Γεν. Ιστορίαν, τα Μαθηματικά, την Ανθρωπολογίαν, και την Φυσικήν, διά να συμπροοδεύωσιν όλοι εις τας αυτάς γνώσεις, και να γείνωσιν άξιοι και τελειοτέρας παιδείας, η καν να μην εξέρχωνται πλέον από το σχολείον μόνον ορθογράφοι και τίποτε άλλον" ανέφερε ο Γεννάδιος τον Δεκέμβριο του 1833, περιγράφοντας έτσι ένα από τα πιο αδύνατα σημεία της λειτουργίας του Σχολείου· αντίθετα με όσα είδαμε να υποστήριζε., ο καποδιστριακός υπουργός Παιδείας

33. Ο Γεννάδιος στις 16.8.1832 πρότεινε την πρόσληψη του Χρήστου Μπάφα (η Βάφα η Βάφη), ενός νεαροϋ διδασκάλου που βρισκόταν στην Αίγινα από το καλοκαίρι του 1831, και θα μπορούσε να διδάξει Λατινικά και Γεωμετρία. Η Γραμματεία δέχθηκε την πρόταση και τον διόρισε, ο Μπάφας όμως προτίμησε να διδάξει στο σχολείο του Κιγγ στην Αθήνα και αρνήθηκε τον διορισμό. Βλ. Δαυίδ Αντωνίου, ο.π., σ. 179-180 και Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 656. Ο Φαρμακίδης υιοθετώντας και προτάσεις του Γεννάδιου εισηγήθηκε στις 11.10.1832 την πρόσκληση του Κωνσταντίνου Ασωπίου που βρισκόταν στην Κέρκυρα και του Δημητρίου Παύλου που βρισκόταν στο Παρίσι, προσθέτοντας ότι εκτός από αυτούς θα πρέπει να "προσκληθωσι και άλλοι διδάσκαλοι, όπου και Αν ευρεθώσι, διά να κατασταθή τουλάχιστον προς το παρόν το εδώ Λύκειον τελειότερον". Βλ. ΓΑΚ, Καποδιστριακά, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου 'Εκπαιδεύσεως, φ. 53. Η πρόταση επαναλήφθηκε στις 28.10.1832· βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 657.

34. Αρχείο Ίου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών, Βιβλίο εξερχόμενων του Κεντρικού Σχολείου.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/49.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Χρυσόγελος, ο Κωνσταντίνος Σχινάς απαντούσε: "'Ορθώς ποιούντες υποχρεόνετε όλους τους μαθητάς ν" ακολουθούν όλα τα μαθήματα ανεξαιρέτως, διότι, όλα είναι επίσης άφευκτα εις όλους όσοι πρόκειται να γενούν μέτοχοι ελευθέρας αγωγής. Εις άγνοιαν μόνον η εις αμέλειαν δύναται ν' αποδοθή η διαγωγή των ζητούντων να εξαιρεθώσιν από την μίαν η την άλλην παράδοσιν"35.

Φαίνεται ότι τα πράγματα άλλαζαν Θεαματικά, ήταν όμως ήδη αργά για το Κεντρικό Σχολείο: οι περιπέτειες της χώρας και του ίδιου του καταστήματος είχαν, όπως είπαμε, απομακρύνει τους περισσότερους μαθητές, ο κεντρικός σχεδιασμός για την αναδιοργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος προχωρούσε και στο εξής η Αίγινα θα έπρεπε ούτως η άλλως να μοιράζεται όσους εξαντλούσαν τις βαθμίδες της κρατικής εκπαίδευσης με το Ναύπλιο και την Ερμούπολη, οπού ιδρύονταν Γυμνάσια" η πρωτεύουσα, τέλος, μεταφερόταν στην Αθήνα, που αναπόφευκτα θα αποκτούσε το δικό της Γυμνάσιο - και ποιοι θα δίδασκαν σ' αυτό αν όχι ο Γεννάδιος και οι συνδιδάσκαλοί του στο ανώτερο ως τότε εκπαιδευτήριο της χώρας; Το σχολικό έτος 1834-35 το Κεντρικό Σχολείο δεν υπήρχε πλέον· όσοι μαθητές του μπόρεσαν, ακολούθησαν τους διδασκάλους στην νέα πρωτεύουσα, ως μαθητές του Βασιλικού Γυμνασίου Αθηνών.

Το Κεντρικό Σχολείο λειτούργησε μετ' εμποδίων οκτώ εξάμηνα, από τις αρχές Φεβρουαρίου του 1830 ως το καλοκαίρι του 1834· ήταν ανοιχτό καθημερινά, εκτός βέβαια από τις Κυριακές, και έκλεινε 4 ημέρες τα Χριστούγεννα, μία εβδομάδα το Πάσχα και 30 περίπου ημέρες σε άλλες μεγάλες θρησκευτικές εορτές· συνολικά η παρακολούθηση του εκκλησιαστικού1 έτους έτσι όπως οριζόταν από τον κανονισμό του Σχολείου απαιτούσε κάθε χρόνο 40 ημέρες αργίας, χωρίς να λογαριάζονται αυτές που σήμερα θα ονομάζαμε ημιαργίες: σύμφωνα πάλι με τον κανονισμό, κατά τις εορτάσιμες ημέρες που δεν περιλαμβάνονταν στις αργίες, οι μαθητές με τους διδασκάλους παρακολουθούσαν πρώτα την λειτουργία και κατόπιν έπιαναν δουλειά. Θερινές διακοπές για το Κεντρικό Σχολείο δεν προβλέπονταν ούτε από τον κανονισμό ούτε από τα σχετικά διατάγματα· κάθε χρόνο όμως οι μαθητές και οι διδάσκαλοι τις ζητούσαν από τον έφορο, εκείνος έκανε την σχετική εισήγηση και το Υπουργείο αποφάσιζε.

Το πρώτο καλοκαίρι, αυτό του 1830, ο έφορος Ανδρέας Μουστοξύδης, που θεωρούσε λόγω της συγκυρίας άσκοπες και επιβλαβείς τις θερινές διακοπές, και απορούσε με τους διδασκάλους γιατί δεν συλλογίζονταν "πόσον είναι αναγκαία το συνεχές του χρόνου και εύχρηστον", διαβίβασε τα αιτήματα στην κυβέρνηση και, υποστηρίζοντας ότι "δι' αγάπην της ακηδείας" και όχι λόγω του επερχόμενου καύσωνα ζητούν διδάσκοντες και διδασκόμενοι "ανακωχάς", πρότεινε στην κυβέρνηση να μη σταματήσουν τα μαθήματα αλλά να μειωθούν

35. Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ό.π., σ. 716-717, 721.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/50.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι ώρες παρουσίας στο Σχολείο με περικοπές στο εφαρμοζόμενο πρόγραμμα36. Πριν φθάσει όμως η απάντηση του Κυβερνήτη, που έλεγε να διακοπούν οι παραδόσεις για 25 ήμερες, οι οποίες όμως θα έπρεπε να αφιερωθούν σε επαναληπτικά μαθήματα, οι μαθητές που είχαν την δυνατότητα, με την άδεια των διδασκάλων, άρχισαν να φεύγουν για τα σπίτια τους· έτσι ο Μουστοξύδης εκ των πραγμάτων αναγκάσθηκε να παραχωρήσει διακοπές των παραδόσεων από τις 21 'Ιουλίου ως τις 15 Αύγουστου. Από τΙς 25 αυτές ημέρες, οι πρώτες 15 θα αφιερώνονταν στην μελέτη των παραδοθέντων μαθημάτων και κατά την διάρκεια των υπολοίπων 10 ήμερών, δηλαδή από τις 5 ως τις 15 Αυγούστου θα γίνονταν οι εξετάσεις37· αν και πως εκτελέσθηκαν οι σχετικές με τις επαναλήψεις εντολές, μας είναι άγνωστο.

Το επόμενο, δεύτερο, καλοκαίρι πριν τελειώσει ο Ιούνιος οι μαθητές είχαν κιόλας ζητήσει από τον έφορο καλοκαιρινές διακοπές, "Ο καιρός είναι πολύτιμος και. η ανάγκη της εκπαιδεύσεως μεγίστη"38, τόνιζε ο Μουστοξύδης διαβιβάζοντας το αίτημα στην κυβέρνηση, για να προτείνει με βαριά καρδιά ένα μήνα διακοπή των παραδόσεων μετά τις ετήσιες εξετάσεις, από τις 20 Ιουλίου έως τις 20 Αυγούστου. Αυτή την φορά όμως η διάρκεια των διακοπών έμελλε να είναι μεγαλύτερη, όπως σημειώθηκε παραπάνω· η κυβέρνηση, που αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα από την δράση της αντιπολίτευσης, δεν ήθελε προφανώς τους θερμόαιμους νεαρούς μαθητές συγκεντρωμένους στο Σχολείο και διέταξε να παραταθούν οι διακοπές ως τις 20 Σεπτεμβρίου' έτσι, τα μαθήματα άρχισαν μια εβδομάδα πριν την δολοφονία του Κυβερνήτη.

Το καλοκαίρι του 1832 δεν ζητήθηκαν διακοπές όπως είδαμε, αφού το Σχολείο άνοιξε στις αρχές Ιουνίου, ύστερα από την οφειλόμενη στην πολιτική αναστάτωση πεντάμηνη αναστολή της λειτουργίας του, Ο Φαρμακίδης, που διαδέχθηκε τον Μουστοξύδη ως δεύτερος και τελευταίος έφορος, δεν ήταν τόσο φειδωλός όσο ο προκάτοχος του στο ζήτημα των θερινών διακοπών, το αντίθετο μάλιστα' όταν το καλοκαίρι του 1833 διαβίβαζε το σχετικό αίτημα των μαθητών και των διδασκάλων, κακά πληροφορημένος για τα προηγούμενα καλοκαίρια η εν γνώσει του υπερβάλλοντας39, πρότεινε στην κυβέρνηση να κλείσει

36. Κάτι ανάλογο ίσχυε για τα αλληλοδιδακτικά σχολεία, που δεν είχαν "διακοπάς τελείας", αλλά από την 20ή Ιουλίου ως την 1η Σεπτεμβρίου δεν λειτουργούσαν τις απογευματινές ώρες. Βλ. Ιωσήφ Σολομών, Εξουσία και τάξη στο νεοελληνικό σχολείο. Μια τυπολογία των σχολικών χώρων και πρακτικών 1820-1900, Αθήνα 1992, σ. 136.

37. Για τις θερινές διακοπές του Κεντρικού Σχολείου κατά την καποδιστριακή περίοδο βλ. Ελένη Ε. Κουκκου, ο.π., σ. 139-141, όπου και παραπομπές στις σχετικές πηγές.

38. Απ. Β. Δασκαλάκης, ο.π., σ. 1973.

39. "Συνήθεια κρατεί εις τα εν Αιγίνη δημόσια σχολεία, το Κεντρικόν και το Προκαταρκτικόν, απ' αυτής της συστάσεως των", έγραφε σε αναφορά του της 22.6.1833, "να γίνεται διακοπή των μαθημάτων περί τους δύο μήνας, τον Ιούλιον και τον Αύγουστον". Βλ. ΓΑΚ, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίου 'Εκπαιδεύσεως, φ. 115, Θυρίδα 10.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/51.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το Σχολείο για δύο μήνες σχεδόν, από τις 10 Ιουλίου ως τις 30 Αυγούστου, αλλά ο αρμόδιος υπουργός θεώρησε ότι 40 ημέρες ήσαν αρκετές40.

Αφαιρώντας τις Κυριακές, τις αργίες, τις διακοπές και τις ημέρες η τις περιόδους κατά τις οποίες το Σχολείο παρέμεινε για διάφορους λόγους κλειστό, υπολογίζω ότι όσοι μαθητές είχαν γραφτεί εξαρχής, δεν απουσίασαν ποτέ και φοίτησαν έως τότε που έγινε η μεταφορά στην Αθήνα (ελάχιστοι ήταν βεβαίως αυτοί) θα πρέπει να κάθισαν στα θρανία περί τις 1000 ήμερες, Όπως είδαμε, σε συνθήκες ομαλής λειτουργίας το Σχολείο ήταν ανοιχτό καθημερινά εκτός Κυριακής. Οι παραδόσεις άρχιζαν το φθινόπωρο και τον χειμώνα στις 8 το πρωί, την άνοιξη και το καλοκαίρι στις 7, διακόπτονταν το μεσημέρι στις 12 η στις 11 αντιστοίχως, και συνεχίζονταν το απόγευμα για δύο η τρεις, σπανίως για τέσσερις ώρες. Οι μαθητές των προκαταρκτικών τάξεων παρακολουθούσαν, ανάλογα με την τάξη και το εξάμηνο, 12 έως 24 ώρες παραδόσεων την εβδομάδα, διδάσκονταν δηλαδή μία η δύο ώρες Αρχαία Ελληνικά πριν το μεσημέρι, και το απόγευμα μία έως δύο ώρες -μέρα παρά μέρα η δύο φορές την εβδομάδα- από δύο έως τρία "δευτερεύοντα" μαθήματα, όπως Ιερά Ιστορία, Κατήχηση, Ιστορία, Γεωγραφία, Αριθμητική η Καλλιγραφία. Στους μαθητές των κανονικών τάξεων, ανάλογα πάλι με την τάξη, την περίοδο και την επάρκεια σε διδασκάλους, προσφέρονταν από 24 έως 36 ώρες παραδόσεων την εβδομάδα, οι μισές από τις οποίες ήσαν αφιερωμένες στα Αρχαία Ελληνικά η γενικά σε αρχαιογνωστικά μαθήματα. Οι ώρες πάντως που βρίσκονταν στο Σχολείο οι μαθητές, η τουλάχιστον αυτοί που θα τους ονομάζαμε επιμελείς μαθητές, θα πρέπει να ήσαν πολύ περισσότερες από αυτές των παραδόσεων, αφού η έλλειψη τυπωμένων εγχειριδίων τους ανάγκαζε να αντιγράφουν όπως φαίνεται πολλά επί πολλές ώρες, και πάλι να μην προλαβαίνουν41.

Αν κανείς μελετήσει τα προγράμματα με βάση τα οποία λειτούργησε η θα έπρεπε να λειτουργήσει το Κεντρικό Σχολείο, θα παρατηρήσει ότι το πιο ξεχωριστό από τα κοινά χαρακτηριστικά τους είναι η κυρίαρχη θέση των Αρχαίων Ελληνικών: διδάσκονταν κατά κανόνα από 8 έως 12 ώρες την εβδομάδα σε κάθε τάξη, σε καθημερινή βάση και πάντα τις καλύτερες ώρες της ημέρας,

40. Την σχετική εισήγηση του Σπ. Τρικούπη στην Αντιβασιλεία (1.7,1833) και την απάντηση του στον Φαρμακίδη (6.7.1833) βλ. επίσης στα ΓΑΚ, ο.π.

41. "Άνεβλήθη η παράδοσις της Γεωγραφίας διότι μόλις εξαρκούσι των μαθητών αι δυνάμεις διά την αντιγραφήν των κειμένων", ανέφερε ο Μουστοξύδης τον Μάρτιο του 1830 και τρία χρόνια αργότερα ο Φαρμακίδης πάλι τα ίδια: "Μαθήματα τινά των έν τω προγράμματι δεν εδιδάχθησαν, τα μεν διά την παντελή έλλειψιν των βιβλίων, τα δε, διότι οι μαθηταί δεν εδύναντο να προφθάσωσι την αντιγραφήν", τα ίδια και ο Γεννάδιος τον Ιανουάριο του 1834: "[...] οι μαθηταί αναγκάζονται να γράφωσιν όλα των τα μαθήματα εκτός του ελλ. κειμένου. Αλλά και αυτό εις την ερχομένην εξαμηνίαν λείπει [...]". Βλ. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 408-409, 709, 724.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/52.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και είτε μόνα τους είτε μαζί με άλλα αρχαιογνωστικά μαθήματα απορροφούσαν τουλάχιστον τον μισό χρόνο στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα' τα άλλα αντικείμενα ασφυκτιούσαν συνήθως σε μονόωρα απογευματινά μαθήματα που παραδίδονταν μέρα παρά μέρα, και πριν από τον Σεπτέμβριο του 1833, που έγιναν υποχρεωτικά, δεν τα παρακολουθούσαν όλοι οι μαθητές. Απ' όσα γνωρίζω κανένας δεν αμφισβήτησε τότε την επιλογή αυτή· όσοι επέκριναν είτε τις σχετιζόμενες με το Κεντρικό Σχολείο κυβερνητικές επιλογές είτε τον τρόπο με τον Οποίο εφαρμόζονταν, μπορεί να ζητούσαν περισσότερα μαθήματα και διδασκάλους και να είχαν αντιρρήσεις για την επιλογή των κειμένων η για τη μέθοδο διδασκαλίας τους, ποτέ όμως δεν έδειξαν ενοχλημένοι από το ότι στο ανώτερο των σχολείων της χώρας, που ήταν προορισμένο να ετοιμάσει, διδασκάλους για την Μέση Εκπαίδευση, ανώτερους υπαλλήλους και φοιτητές για τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, κυριαρχούσαν τα Αρχαία Ελληνικά μαζί με τα μαθήματα που τα συμπλήρωναν. Προφανώς ο Γεννάδιος και ο Βενθύλος εξέφραζαν ολόκληρη την ελληνική διανόηση όταν από την μια δήλωναν στις Οργανωτικές προτάσεις τους για το Κεντρικό Σχολείο ότι πρέπει αυτό "να έχη ενάρετους και αρκετούς διδασκάλους εις όλα τα είδη των γνώσεων, όσας εξάπαντος μέλλουν να μανθάνωσιν όσοι θέλουν εις το εξής ν' αναδεχθώσιν εις την ελευθέραν Ελλάδα το διδασκαλικόν επάγγελμα", από την άλλη όμως τόνιζαν πως "Κατήντησε πλέον να εκλαμβάνεται ως αξίωμα, ότι η κλασική λεγομένη παιδεία, διευθυνομένη ευμεθόδως και με φρόνησιν, είναι η πλέον επιτηδεία εις μόρφωσιν του νοός και της καρδίας των νέων· αν τοιούτον ήναι το αποτέλεσμα της εις όλα τα πεπολιτισμένα της γης έθνη, διά πολλούς άρα λόγους, ημείς οι Έλληνες πρέπει να προσκολλώμεθα εις την σπουδήν της προπατορικής σοφίας, μετ' αγαθών ελπίδων"42.

Η παρούσα ανακοίνωση δεν μπορεί να χωρέσει μια καλή απάντηση στο ερώτημα τι ακριβώς εσήμαινε σπουδή της "προπατορικής σοφίας" στο φορτωμένο με πολλές προσδοκίες Κεντρικό Σχολείο· μπορούμε όμως να πούμε ότι στην διδασκαλία του μαθήματος, στο οποίο αναλώθηκε το μεγαλύτερο ποσοστό του "πολυτίμου καιρού", τον τόνο έδινε ο εμπνευσμένος Γεννάδιος, που πάσχιζε με πολλούς τρόπους, και με επιτυχία όπως φαίνεται, να κατασκευάσει γέφυρες πάνω από το δυσθεώρητο χάσμα των "είκοσι αιώνων δουλείας", για να επικοινωνούν οι μαθητές του με τους αρχαίους διδασκάλους της ανθρωπότητος και να αισθάνονται απόγονοι τους. Όσο και να τον εξιδανίκευαν αργότερα οι μαθητές του, φαίνεται πως οι παραδόσεις του ήσαν ασυνήθιστα πλούσιες και συναρπαστικές: "[...] αναλύων τους Έλληνας συγγραφείς εξηγείτο την έννοιαν, μετά ταύτα ανέλυε την σύνταξιν, το κάλλος της γλώσσης, την σαφήνειαν, την λογικήν αυτής, και μετά ταύτα τάς λέξεις και τους τύπους, παραβάλλων την

42. Απ. Β. Δασκάλης, ο.π., τ. A', σ. 506 καΙ 483.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/53.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αρχαίαν προς την νέαν, και διδάσκων πως πρέπει να γράφωμεν και να ομιλώμεν και ημείς. Μετά ταύτα ελάμβανεν ανά μίαν φράσιν και μίαν λέξιν, ανέπτυσσε την παραγωγήν και έννοιαν αυτής, παρεμβάλλων ανέκδοτα και αστεία, δι' ών πάσα παρατήρησις ενετυπούτο ανεξίτηλος εις την μνήμην των ακροατών. Μετά ταύτα ελάμβανε τα πράγματα και τάς εννοίας πατριωτικώς, και τότε η ακρόασις μετεβάλλετο εις μύησιν Ελευσινίων Μυστηρίων, εις διδασκαλίαν Σωκρατικήν, η εις δημηγορίαν Δημοσθένους. Δια φωνής ήτις εισέδυεν εις τα μύχια της ψυχής των ακροατών, ενεστάλαζε την αγνοτάτην ηθικήν, ης αυτός ήτο έμψυχωσις, η εξέκαιε τας ψυχάς διά του πυρός της φιλοπατρίας, ης υπήρξεν ο αγνότατος ήρως. Όταν ανέφερε τα Περσικά, και μάλιστα τα του Ιερού Αγώνος, ιερά φρίκη κατελάμβανε το ακροατήριον και δάκρυα έρρεον από των οφθαλμών [...]"43.

43. Μαρτυρία του Κρητικού Ιωάννου Ξενουδάκη, μαθητή του Γεννάδιου στο Γυμνάσιο Αθηνών. Βλ. Ξενοφών Αναστασιάδης, ο.π., σ. 133.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/54.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/55.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΖΟΡΜΠΑΛΑ

Στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, των πολιτικών και κοινωνικών διεκδικήσεων και επαναστατικών αλλαγών και ρήξεων, οι νέοι αποτελούν εμπροσθοφυλακή, Το ελληνικό κράτος ιδρύεται το 1830, μετά από μακρόχρονη οθωμανική κυριαρχία, και από την αρχή κιόλας της ίδρυσης του μπαίνουν οι βάσεις για την οργάνωση του εκπαιδευτικού του συστήματος. Τους νέους της ελεύθερης Ελλάδας, μαζί με τους νέους της διασποράς αλλά και των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους συναντάμε πλέον τόσο στο πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1837, όσο και στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης.

Ο ακριβής αριθμός των Ελλήνων νέων που σπουδάζουν σε ξένα πανεπιστήμια κατά τον 19ον αιώνα είναι ακόμη μία άγνωστη πτυχή της ιστορίας μας. Ορισμένες πηγές, αναφερόμενες στο σύνολο των ξένων Πανεπιστημίων, τους υπολογίζουν για το 1892 στις 13.500, για το 1914 σε μερικές χιλιάδες1. Από την στιγμή όμως που δεν είναι ξεκάθαρο ποια πανεπιστήμια και ποιες χώρες αφορούν οι παραπάνω αριθμοί, είναι καλό να θεωρηθούν μόνο υποκειμενικοί υπολογισμοί.

Η ασαφής αυτή εικόνα έχει αρχίσει να ξεκαθαρίζει λίγο τα τελευταία χρόνια. Αναφέρουμε ενδεικτικά τρεις αξιόλογες έρευνες: της Αλόης Σιδέρη για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας2, του Konstantin Kotsowilis για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου3 και της Elena Siupiur για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Βόννης από

1. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, Αθήνα 1977, σ. 433 κ.ε.

2. Αλόη Σιδέρη, 'Ελληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), τ. Α'-

Β', Αθήνα 1989,1994.

3. Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München unter König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844). Wedergang und späteres Wirken beim Wiederaufbau Griechenlands, Μόναχο 1995.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/56.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το 1824 μέχρι το 1870* και στο Πανεπιστήμιο της Γοττίγγης από το 1801 μέχρι το 1879s. Υπάρχουν επίσης αρκετά άρθρα, που δίνουν αποσπασματικές πληροφορίες σχετικά με τους Έλληνες φοιτητές στη Γερμανία όπως του Zierbartn6 η του Μπακαλάκη7. Ας σημειωθεί ότι τα περισσότερα άρθρα και βιβλία που γράφονται για τα ελληνικά εκπαιδευτικά πράγματα της εποχής εκείνης αναφέρουν ονόματα Ελλήνων νέων που σπούδαζαν στα Πανεπιστήμια της Γερμανίας. Ένα πολύ αξιόλογο βιβλίο για την προεπαναστατική Ελλάδα, όπου δίνονται πολλές πληροφορίες εκτός των άλλων για Έλληνες σε γερμανικά σχολεία και ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα, είναι του Carl Iken8.

Αντιμέτωποι λοιπόν κι εμείς, στα πλαίσια της βασικής ερευνητικής μας δραστηριότητας στην Ιστορία των Μαθηματικών, με την ανεπάρκεια αυτή των στοιχείων ειδικότερα σε ό,τι αφορά τους Έλληνες φοιτητές των Μαθηματικών στα γερμανικά Πανεπιστήμια κατά τον 19ον αιώνα, ανατρέξαμε στους καταλόγους των τότε γερμανικών Πανεπιστημίων.

Καταγράψαμε λοιπόν όχι μόνο τους Έλληνες φοιτητές των Μαθηματικών αλλά όλους τους Έλληνες που φοίτησαν στα 19 Πανεπιστήμια του τότε γερμανικού βασιλείου κατά το χρονικό διάστημα 1820 μέχρι 1900. Η καταγραφή έγινε από τους καταλόγους του συνόλου των φοιτητών που εξέδιδε το κάθε Πανεπιστήμιο ανά εξάμηνο. Έτσι, από τους 16Ο καταλόγους που εξέδωσε το κάθε Πανεπιστήμιο στα 80 χρόνια -τα γερμανικά Πανεπιστήμια είχαν εξάμηνα- καταγράψαμε όλους τους Έλληνες από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου και αν προέρχονταν.

Η έρευνα μας κατέληξε σε συγκεκριμένα ποσοτικά συμπεράσματα, που, μεταξύ άλλων, αφορούν το συνολικό αριθμό των Ελλήνων φοιτητών στο σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων και ανά Πανεπιστήμιο, την επιλογή σχολής, τη διάρκεια σπουδών κάθε φοιτητή, και την τυχόν μετακίνηση του από Πανεπιστήμιο σε Πανεπιστήμιο η από σχολή σε σχολή, κατά το εξεταζόμενο χρονικό διάστημα.

Η παρουσίαση της έρευνάς μας στη συνέχεια θα χωριστεί σε τρία μέρη: Στο πρώτο θα γίνει μία σύντομη αναφορά στους λόγους που ώθησαν Έλληνες

4. Ε. Siupiur, "Die Intellectuelien aus Rumänien und den südosteuropäischen Ländern in den deutschen Universitäten im 19. Jahrhundert", I. Teil, Revue des Études Sud-Est Européennes 33 (1995) 83-1OO.

5. E. Siupiur, "Die Intellectuellen ...", II. Teil, ο.π., 251 -265.

6. E. Zierbarth, "Griechische Studenten auf deutschen Hochschulen (18171821)", Hellas-Jahrbuch 3 (Αμβούργο 1936) 40-43.

7. Γ. Μπακαλάκης, "Πόσοι Έλληνες σπούδαζαν στο Μόναχο στα 1874", Μακεδονικόν Ημερολόγιον 1938, σ. 87-89.

8. C. Iken, Leucothea. Eine Samlung von Briefen eines geborenen Griechen über Staatswesen, Literatur und Dichtkunst des neuren Griechenlands, 2 τ., Λιψία 1825.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/57.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νέους να σπουδάσουν σε γερμανικά Πανεπιστήμια. Στο δεύτερο μέρος θα δοθεί μία σκιαγράφηση του γερμανικού Πανεπιστημίου του 19ου αιώνα, αφού η έρευνα αφορούσε αποκλειστικά το γερμανικό χώρο. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος θα παραθέσουμε ορισμένα συμπεράσματα, που αφορούν τους Έλληνες φοιτητές στα γερμανικά Πανεπιστήμια.

1. ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ ΩΘΗΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΝΑ ΦΟΙΤΗΣΟΥΝ ΣΕ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Καταρχήν λόγοι οικονομικοί, που έχουν να κάνουν με τις οικονομικές σχέσεις που είχε αναπτύξει η τότε ανερχόμενη ελληνική αστική τάξη με τις εμπορικές πόλεις της γερμανικής επικράτειας. Ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων εμπόρων που εγκαταστάθηκαν με τις οικογένειες τους στις πόλεις αυτές, δημιούργησαν πρόσθετους, πολύ ισχυρούς οικονομικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς δεσμούς με τη Γερμανία. Ήδη από τις αρχές του 18ου αιώνα οι Έλληνες είχαν αναπτύξει έντονη οικονομική δραστηριότητα στη Λιψία, στο Μόναχο, στη Βιέννη, στο Βερολίνο και στη Δρέσδη, Ας σημειωθεί ότι η ελληνική κοινότητα της Λιψίας λειτουργούσε από τα 17449.

Στους πολιτικούς λόγους συγκαταλέγονται: Η εγκαθίδρυση της απόλυτης μοναρχίας στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος με βασιλιά τον Όθωνα από την Βαυαρία, που παρέμεινε στην Ελλάδα για 30 περίπου χρόνια, και ο ερχομός ενός σημαντικού αριθμού Γερμανών συμβούλων, διανοουμένων και επιστημόνων, προορισμένων για την οργάνωση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους σε όλα τα επίπεδα10 και τη στελέχωση νευραλγικών υπηρεσιών του. Η επίδραση, όπως είναι φυσικό, στα εκπαιδευτικά ζητήματα ήταν καταλυτική, και οι δεσμοί με το εκπαιδευτικό σύστημα της Γερμανίας άμεσοι.

Η μέση εκπαίδευση στο ελληνικό κράτος οργανώθηκε με φανερή την βαυαρική σφραγίδα11. Το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε το 1837 υιοθετώντας νεοουμανιστικές αντιλήψεις για την δομή, λειτουργία και φιλοσοφία του πανεπιστημιακού θεσμού12, κάτω από την καθοδήγηση Γερμανών διανοουμένων

9. Ι. Καιροφύλας, Έλληνες στη Γερμανία 1700-1966, Αθήνα 1966.

10. T. Βουρνάς, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας 1821-1909, Αθήνα 1974.

11. S. Leonidas, Der bayerische Einfluss auf das griechische Schulwesen im 19. Jahrhundert. Ein Beitrag zur Schulgeschichte Griechenlands, Βιέννη 1976 (Διδακτορική διατριβή).

12. K. Zormbala, «Die Gründung der Athener Universität 1837 durch die Bayern— Nach welchem'deutschen'Model?», Gerd Schubring (εκδ.), «Einsamkeit und Freiheit» neu besichtigt. Universitätsreformen und Disziplinenbildung in Preussen als Model für Wissenschaftspolitik im Europa des 19. Jahrhunderts, Στουτγκάρδη 1991, σ. 268-273.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/58.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και επιστημόνων, όπως του Friedrich Thiersch (1784-1860), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και βασικού εκπροσώπου του Νεοουμανισμού, και κυρίως του Christian August Brandis (1790-1867), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, Ήδη από το 1815 μέχρι το 1821 είχαν σταλεί στη Γερμανία από την Φιλόμουσο Εταιρεία Έλληνες υπότροφοι13, ενώ στα 1827 είχαν προσκληθεί 30 Έλληνες νέοι στο Μόναχο14, φαινόμενο που συνεχίστηκε και εντάθηκε με τον ερχομό των Βαυαρών στην Ελλάδα15,

Η ανεπάρκεια του ίδιου του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα επιβεβαιώνεται επίσημα από τους ιθύνοντες των ελληνικών εκπαιδευτικών πραγμάτων16, οδήγησε στην αποστολή Ελλήνων νέων στα γερμανικά Πανεπιστήμια για την απόκτηση φιλοσοφικών και κυρίως παιδαγωγικών γνώσεων17· εξάλλου η αίγλη που ασκούσε το γερμανικό Πανεπιστήμιο, ιδίως κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, προσέλκυε νέους όχι μόνο από τον ελληνικό χοίρο αλλά και απ' όλο τον κόσμο18,

2. ΤΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Το 19ον αιώνα τα γερμανικά Πανεπιστήμια γνώρισαν βαθιές αλλαγές τόσο στη δομή όσο και στις αντιλήψεις που τα διαπερνούσαν για την εκπαίδευση. Αυτές οι αλλαγές εκφράζονται από τη μία με την ίδρυση νέων Πανεπιστημίων, όπως του Βερολίνου το 1809, τη διάλυση υπαρχόντων η την ένωση άλλων, όπως του Λάντσχουτ με του Μονάχου, γεγονός που συναρτάται με τις πολιτικές αλλαγές που λαμβάνουν χώρα στις αρχές του 19ου αιώνα κατά την εποχή του Ναπολέοντα, Από την άλλη με τη διαμόρφωση και εξάπλωση μιας καινούργιας αντίληψης για την εκπαίδευση, που εκφράζεται σε μεγάλο βαθμό από δύο φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής, τον Νεοουμανισμό, με κύριους εκπροσώπους τον F, A. Wolff (1679-1754), F. E, Schleiermacher (1768-1834) και Wilhelm von Humboldt (1767-1835), και τον Φιλοσοφικό Ιδεαλισμό, με εκφραστές τους

13. St. N. Derwissis, Die Geschichte des griechischen Bildungswesens in der neueren Zeit mit besonderen Berücksichtigung der Eintflussen der deutschen Pädagogik. Φρανκφούρτη 1976, σ. 176.

14. Ε. Zierbarth, "Griechen in Deutschland", Hellas-Jahrbuch 4 (Αμβούργο 1937) 71-81.

15. St. Ν. Derwissis, ο.π., σ. 239 και Ρ. Kipper, Geschichte des neugriechischen Schulwesens, Λιψια 1897, σ. 51.

16. Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. A'1821-1894, Αθήνα 1973, σ.λη'.

17. Χρήστος Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 217.

18. R. S. Turner, "Universitäten", στο: Κ. Ε. Jeisrnann - Ρ. Lundgreen (εκδ.), Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte, III, 1800-1870, Von der Neuordnung Deutschlands bis zur Gründung des deutschen Reiches, Μόναχο 1987, σ. 221-249.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/59.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

J, G. Fichte (1762-1814), F, w. Schemng (1775Α854) και Η. Steffens (1773-1845),

Στο γερμανικό χώρο λειτουργούν στα τέλη του 19ου αιώνα 19 Πανεπιστήμια (βλ. χάρτη): το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (1809) αποτελεί το κέντρο της νεοουμανιστικής φιλοσοφίας, είναι ένα από τα τρία μεγαλύτερα γερμανικά Πανεπιστήμια δίπλα σε αυτά του Μονάχου και της Λιψίας, Τα Πανεπιστήμια της Βόννης, του Μπρέσλαου, του Ερλάγκεν, του Φράιμπουργκ, της Γοττίγγης, που αποτελεί κέντρο της νομικής επιστήμης και των φυσικών επιστημών, όπως και της Χαϊδελβέργης, το αρχαιότερο Πανεπιστήμιο της Γερμανίας (έτος ιδρύσεως 1386). Το Πανεπιστήμιο της Χάλλε αποτέλεσε πρότυπο Πανεπιστήμιο στη μεταρρύθμιση που πρότεινε ο Humboldt και της Ιένας το κέντρο του Φιλοσοφικού Ιδεαλισμού. Η εικόνα συμπληρώνεται με τα μικρά σε αριθμό φοιτητών Πανεπιστήμια του Γκράιφσβαλντ, Κιέλου, Καινιξβέργης, Μάρμπουργκ, Ρόστοκ, Τυβίγης και Βίρτσμπουργκ.

3. ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Η έρευνά μας για τους Έλληνες φοιτητές τον 19ον αιώνα αγκάλιασε τα 19 αυτά Πανεπιστήμια, Μπορούμε λοιπόν ενδεικτικά να παραθέσουμε ορισμένα αριθμητικά στοιχεία απ' αυτά που συλλέξαμε και να παρουσιάσουμε ορισμένα συμπεράσματα που συνάγονται,

Ο αριθμός των Ελλήνων φοιτητών, από την ελεύθερη Ελλάδα και τη διασπορά, που φοιτούν στο σύνολο των 19 γερμανικών Πανεπιστημίων για το χρονικό διάστημα 1820 μέχρι 1900 ανέρχεται στους 1.330 περίπου.

Τα Πανεπιστήμια του Μονάχου, του Βερολίνου και της Λιψίας συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό Ελλήνων. Συγκεκριμένα το Μόναχο κατέχει την πρώτη θέση με 434 φοιτητές, ποσοστό 33%, ακολουθεί το Βερολίνο με 288, ποσοστό 22%, και την τρίτη θέση έχει η Λιψία με 178, ποσοστό 13%, Με μεγάλη διαφορά από τα τρία πρώτα ακολουθούν τα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης με 74 φοιτητές, ποσοστό 6%, και τέλος τα Πανεπιστήμια της Ιένας με 60, της Χάλλε με 55 και του Ερλάγκεν με 50 φοιτητές και ποσοστό 4% περίπου το καθένα,

Σχολές προτίμησης στο σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων για όλο το εξεταζόμενο διάστημα είναι: Ιατρική (339 φοιτ.) με 24%, Νομική (318) 24%, Φιλοσοφία (308) 22%, Φιλολογία (217) 16% και Θεολογία (87) 6%. οι υπόλοιπες σχολές όπως Αρχαιολογία, Διοίκηση, Μαθηματικά, Φυσικές Επιστήμες, Ιστορία, Παιδαγωγικά, Αρχιτεκτονική, Γεωγραφία προτιμούνται από το 1% περίπου του συνόλου των Ελλήνων φοιτητών19.

19. Θα θέλαμε σε αυτό το σημείο να τονίσουμε ότι καταγράψαμε τους Έλληνες που φοίτησαν σε Πανεπιστήμια και όχι σε άλλα ανώτερα και ανώτατα ιδρύματα, όπως πολυτεχνικές

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/60.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΧΑΡΤΗΣ

ΚΑΙΝΙΞΒΕΡΓΗ ΚΙΕΛΟ ΟΛΛΑΝΔΙΑ ΓΚΡΑΪΦΣΒΑΛΝΤ ΡΟΣΤΟΚ ΧΑΛΛΕ ΠΟΛΩΝΙΑ ΜΑΡΜΠΟΥΓΚ ΒΟΝΝΗ ΓΚΙΣΣΕΝ ΒΙΡΤΣΜΠΟΥΡΓΚ ΠΡΑΓΑ ΧΑΪΔΕΛΒΕΡΓΗ ΤΥΒΙΓΗ EPΛAΝΓKEN ΜΟΝΑΧΟ ΓΑΛΛΙΑ ΦΡΑΪΜΠΟΥΡΓΚ ΒΙΕΝΝΗ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΚΡΑΤΖ

Πανεπιστήμια στο Γερμανικό Βασίλειο (1871-1918) και αριθμός Ελλήνων φοιτητών κατά τον 19ο αιώνα

Βεβαίως το περιεχόμενο κάθε μιας από τις σχολές που προαναφέραμε είναι διαφορετικό από το σημερινό. Η σχολή της Φιλοσοφίας βρίσκεται στο κέντρο των αντιπαραθέσεων όλο τον 19ον αιώνα. Οι διαμάχες αφορούν την ίδρυση του νέου Πανεπιστημίου, ενός Πανεπιστημίου που διαπερνάται από διαφορετική, από εκείνο του 18ου αιώνα, αντίληψη τόσο για την εκπαίδευση, όσο και για το ρόλο του στην κοινωνία και για τη σχέση του με την Εκκλησία. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι η σχολή της Φιλοσοφίας μέχρι το 1900 αλλάζει αρκετές όψεις. Για παράδειγμα, από το 1830 μέχρι το 1867 περίπου υπάγονται στη σχολή της Φιλοσοφίας η Φιλοσοφία, Φιλολογία, Ιστορία, τα Μαθηματικά, οι Φυσικές Επιστήμες, η Αγρονομία, η Διοίκηση, η Εθνική Οικονομία, η Φαρμακευτική και η Οδοντιατρική. Τα Μαθηματικά αποχωρίστηκαν και αυτονομήθηκαν ως σχολή για πρώτη φορά στην Τυβίγη το 1863. Κάτω από αυτή την οπτική πρέπει

σχολές και ακαδημίες. Αυτός είναι ο λόγος π.χ. που συναντάμε μόνο δύο Έλληνες στην Αρχιτεκτονική, τους Τσέτσο και Κάλκο, στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Οι υπόλοιποι μετέπειτα αρχιτέκτονες που σπούδασαν στη Γερμανία Θα ήσαν γραμμένοι σε Πολυτεχνείο.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/61.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να ιδωθεί και το ποσοστό 22% προτίμησης που έχει η σχολή της Φιλοσοφίας κατέχοντας έτσι την 3η θέση μεταξύ των Ελλήνων φοιτητών.

Οι, σχολές του Διοικητικού, Πολιτικής Επιστήμης, Οικονομίας, στις οποίες σπούδασαν περί τους 38 Έλληνες νέοι, είχαν υποστεί καθόλο τον 19ον αιώνα μεγάλες αλλαγές τόσο στη δομή τους όσο και στο περιεχόμενο τους. Καταρχήν να ειπωθεί ότι η σχέση μεταξύ τους δεν ήταν απόλυτα ξεκαθαρισμένη. Παράδειγμα αποτελεί το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου όπου στους καταλόγους γίνονταν εγγραφές φοιτητών στο Διοικητικό μέχρι περίπου το 1886 και από εκεί και μετά γίνονταν εγγραφές στην Πολιτική Επιστήμη. Το Διοικητικό αποσκοπούσε στην εκπαίδευση μελλοντικών διοικητικών υπαλλήλων και βασικά για το σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων αποτέλεσε βοηθητική επιστήμη για τους φοιτητές της Νομικής.

Οι φοιτητές της Ιατρικής, Νομικής και Φιλοσοφίας είναι συγκεντρωμένοι στα δύο μεγάλα Πανεπιστήμια, του Μονάχου και του Βερολίνου, κάτι που δικαιολογείται από το γεγονός ότι τα ποσοστά φοίτησης στον συνολικό αριθμό των σπουδαζόντων σε αυτά τα Πανεπιστήμια είναι πολύ υψηλά σε σύγκριση με όλα τα υπόλοιπα Πανεπιστήμια. Ενδεικτικά παρουσιάζουμε την κατανομή των Ελλήνων φοιτητών στις σχολές Ιατρική, Νομική και Φιλοσοφία ανά Πανεπιστήμιο:

Ιατρική

Νομική

Φιλοσοφία

Μόναχο 129

Μόναχο

100

Μόναχο

117

Βερολίνο

78

Βερολίνο

84

Βερολίνο

76

Λιψία

27

Χαϊδελβέργη

48

Τυβίγη

32

Γοττίγγη

19

Λιψία

36

Λειψία

28

Χάλλε

16

Γοττίγγη

25

Γοττίγγη

22

Φράιμπουργκ

15

Χάλλε

16

Ιένα

11

Χαϊδελβέργη

15

Τυβίγη

10

Χάλλε

10

Ερλάγκεν

11

Βόννη

8

Ερλάγκεν

6

Ιένα

9

Ιένα

7

Φράιμπουργκ

3

Βίρτσμπουργκ

3

Φράιμπουργκ

2

Χαϊδελβέργη

2

Κίελο

3

Ερλάγκεν

1

Μάρμπουργκ

1

Βόννη

2

Μάρμπουργκ

1

Ενώ η Λιψία στο σύνολο των σπουδαζόντων σε όλα τα γερμανικά Πανεπιστήμια κατέχει την τρίτη θέση, αντίθετα στις σχολές της Νομικής και Φιλοσοφίας —όπως φαίνεται στον παραπάνω πίνακα— βρίσκεται στην 4η Θέση. Ένας λόγος είναι π.χ. ότι η Χαϊδελβέργη ήταν το κέντρο των νομικών σπουδών στην Γερμανία και συγκέντρωνε φοιτητές απ' όλο τον κόσμο. Επίσης υπάρχουν

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/62.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σχολές που είχαν αποκτήσει φήμη στις περισσότερες περιπτώσεις λόγω γνωστών επιφανών καθηγητών, όπως του παιδαγωγού Rein στο Πανεπιστήμιο της Ιένας η των μεγάλων μαθηματικών David Hilbert (1862-1943) στο Πανεπιστήμιο της Γοττίγγης, Felix Klein (1849-1925) στο Ερλάγκεν και Karl Weierstass (1815-1897) στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Έτσι συναντάμε και τους 6 Έλληνες φοιτητές που σπουδάζουν Παιδαγωγικά στο Πανεπιστήμιο της Ιένας και από τους 12 συνολικά φοιτητές Μαθηματικών 5 βρίσκουμε στο Βερολίνο, Γοττίγγη και Ερλάγκεν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτή την περίπτωση είναι ο μετέπειτα υφηγητής των Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και καθηγητής στο Αρσάκειο, Αθανάσιος Καραγιαννίδης, που ήταν εγγεγραμμένος στο Μαθηματικό του Ερλάγκεν για ένα εξάμηνο, στη Γοττίγγη για ένα χρόνο και στη συνέχεια στο Βερολίνο για δύο χρόνια.

Ένα άλλο βασικό στοιχείο είναι οι μετακινήσεις Ελλήνων φοιτητών από Πανεπιστήμιο σε Πανεπιστήμιο. Οι αναλύσεις μας έδειξαν ότι το 10% περίπου μετακινείται από η προς ένα από τα τρία μεγάλα γερμανικά Πανεπιστήμια,

Ένα μικρό ποσοστό της τάξεως του 6% του συνόλου των Ελλήνων φοιτητών μεταγράφεται σε άλλη σχολή. Από τους 80 περίπου φοιτητές που αλλάζουν σχολή οι 75 μετακινούνται, από η προς τη Φιλοσοφική. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι από αυτούς οι 26 φοιτούν και στη Φιλολογία, οι 23 και στη Νομική, και οι 14 και στη Θεολογία, Ελάχιστοι γράφτηκαν εκτός της Φιλοσοφικής και στην Ιατρική, Αρχαιολογία και στο Διοικητικό. Μοναδική χαρακτηριστική περίπτωση μεταγραφής από την Ιατρική στη Νομική υπήρξε ο μετέπειτα καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Περικλής Μπιζουκίδης, που παρακολούθησε στην Ιένα ιατρικές σπουδές και στη συνέχεια μετεγράφη στα Πανεπιστήμια του Μονάχου και Βερολίνου στη Νομική σχολή.

Ένα τελευταίο στοιχείο που θα θέλαμε να αναφέρουμε είναι ότι ο χρόνος φοίτησης ήταν 3 εξάμηνα, κατά μέσο όρο, δηλαδή 1,5 έτος περίπου.

Τα στοιχεία που έχουν συλλεχθεί και επεξεργαστεί κατά την διενέργεια αυτής της έρευνας είναι φυσικά πολύ περισσότερα από αυτά που παραθέσαμε σε αυτήν την ομιλία. Στο μέλλον θα δοθεί η ευκαιρία να παρουσιαστεί αυτή η μελέτη με το σύνολο των στοιχείων και των συμπερασμάτων της.

Σελ. 62
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 43
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    το κείμενο, που είχε παραδώσει η θα παρέδιδε ο Γεννάδιος στην τάξη του, Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστήριζε κανείς, σημειώθηκε ήδη παραπάνω, ότι τόσο κατά το πρώτο εξάμηνο όσο και, κυρίως, κατά το δεύτερο και το τρίτο αλλά και ως το τέλος, ο δυναμισμός και το κύρος του Γεννάδιου στήριζαν την λειτουργία του Κεντρικού Σχολείου, όσο αποτελεσματικά μπορούσαν να την στηρίζουν· ο γιος του Σκοπελίτη δημογέροντα Μοναχάκη Σκαβέντζου 'Ιωάννης λόγου χάρη, που είχε διδαχτεί στο νησί του κάμποσα Αρχαία Ελληνικά, την Λογική του Σοαυίου, και -με βάση τα γνωστά βιβλία του Κούμα- Μαθηματικά, Φυσική και Γεωγραφία, δεν έμεινε παραπάνω από δέκα ημέρες στο Κεντρικό Σχολείο: γράφτηκε στις 23 Σεπτεμβρίου του 1830 και "Έπαυσεν από το ν' ακολουθεί", σημειώνει στο μαθητολόγιο ο Γεννάδιος ίσως με κάποια θλίψη, "ως μη έχων ανάλογα των δυνάμεων του μαθήματα την 3 Οκτωβρίου 1830"18.

    Τι άλλο, εκτός από όσα είπαμε, είδε και έφυγε για να μην χάνει τον καιρό του ο νεαρός ευκατάστατος νησιώτης το φθινόπωρο του 1830, ποια ήταν η κατάσταση των πραγμάτων στο ανώτερο εκπαιδευτήριο της επικράτειας οκτώ με εννέα μήνες αφότου άρχισε αυτό να λειτουργεί; Ας συμπληρώσουμε τις πληροφορίες που έχουμε ήδη: Μαθητές 350, -στρογγυλεύω λίγο τους αριθμούς- από τους οποίους οι περισσότεροι, οι 230, είτε επειδή ήσαν μικροί στην ηλικία είτε επειδή δεν ήξεραν αρκετά γράμματα, είχαν καταταχθεί σε δύο προπαρασκευαστικές τάξεις όπου οι δύο "υποδιδάσκαλοι" Ιωσήφ Διστομίτης και Κωνσταντίνος Οικονομίδης εδίδασκαν "τα στοιχεία της Ελληνικής γλώσσης, της Ιστορίας και την Αριθμητικήν", και οι υπόλοιποι 120 αποτελούσαν μία τάξη19, στην οποία ο Γεννάδιος παρέδιδε Αρχαία Ελληνικά και Ιστορία, ο Ερκουλίδης Γαλλικά και ένας τρίτος διδάσκαλος20 Μαθηματικά, Αυτό ήταν

    18. Γιάννης Κόκκωνας, ο.π., σ. 269.

    19. Είδαμε παραπάνω (σημ. 10) ότι το Κεντρικό Σχολείο άρχισε να λειτουργεί τον Φεβρουάριο του 1830 με τρεις τάξεις, στις οποίες προστέθηκε λίγο αργότερα μια τέταρτη, προκαταρκτική. Τόν Σεπτέμβριο του 1830 ο Βενθύλος παραιτήθηκε, η Πρώτη τάξη διαλύθηκε και από τους λίγους μαθητές της άλλοι έφυγαν από το. Σχολείο και άλλοι εντάχθηκαν στην τάξη του Γενναδίου, ενώ οι προπαρασκευαστικές τάξεις Τρίτη και Τετάρτη ονομάσθηκαν Πρώτη και Δευτέρα Προκαταρκτικού αντίστοιχα· έτσι, το φθινόπωρο του 1830 το Κεντρικό Σχολείο ξεκίνησε με μία και μόνη κανονική τάξη και με δύο προκαταρκτικές.

    20. Αν και μου ήταν γνωστό ότι ο Μουστοξύδης είχε προτείνει στην κυβέρνηση την απομάκρυνση του Γεράσιμου Ζωχιού από το Κεντρικό Σχολείο τον Αύγουστο του 1830, στηριζόμενος σε έγγραφο των διδασκάλων του Κεντρικού Σχολείου συνταγμένο στις 12.8.1832 και ρητά αναφερόμενο στον χρόνο και τις συνθήκες απόλυσης του εν λόγω διδασκάλου, θεώρησα ότι τελικά αυτός ήταν ο μαθηματικός του όποιου την αντικατάσταση αξίωσαν οι μαθητές τον Ιανουάριο του 1831. Τώρα προσέχω ότι από δύο άλλα έγγραφα, στα όποια όμως δεν αναφέρονται ονόματα, προκύπτει πως ο Ζωχιός αντικαταστάθηκε στις αρχές του φθινοπώρου του 1830 από άλλον επίσης "ανάξιο" διδάσκαλο, για τον οποίο το μόνο στοιχείο