Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 66-85 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/66.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

επίλυση αποριών αναφορικά με θέματα μέσης και νεότερης ευρωπαϊκής Ιστορίας, που έχει αναπτύξει ο ίδιος στο μάθημα του. Το ελάχιστο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο Πατσόπουλος για τη φροντιστηριακή διδασκαλία, δίκαια, νομίζω, μας αποκαλύπτει μία διαφορετική πραγματικότητα, εκείνη της υιοθέτησης ενός μέτρου, λόγω οικονομικών ωφελειών.

Ο Λάμπρος συνεχίζει και ως καθηγητής την εργασία του με πρωτότυπο αρχειακό υλικό. Το ακροατήριο του αποτελείται από τριτοετείς και τεταρτοετείς φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ μνημονεύεται, όπως και στο Φροντιστήριο του Καρολίδη, η μεμονωμένη παρουσία μικρού αριθμού φοιτητών της Θεολογικής. Διδάσκει ασκήσεις συστηματικής χρονολόγησης, μελέτη μεσαιωνικών επιγραφών και χαραγμάτων, ανάγνωση και ερμηνεία χειρογράφων, σύνταξη καταλόγου κωδίκων από μοναστηριακές, σχολικές και άλλες βιβλιοθήκες της Αθήνας, εκτός της Εθνικής, προετοιμασία πηγών προς έκδοση. Εργάζεται για τη σύνταξη βιβλιογραφίας του 1821 από τους φοιτητές, με τη χρήση ειδικών εντύπων δελτίων. Παράλληλα με την άσκηση των φοιτητών στη χρήση και αξιοποίηση του αρχειακού υλικού, στο Φροντιστήριο παραδίδεται και υποδειγματική διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας στο Ελληνικό Σχολείο και Γυμνάσιο. Για πρώτη φορά καθηγητής Ιστορίας, πραγματοποιεί διδασκαλία εκτός Πανεπιστημίου: "Σύνταξις καταλόγων των χειρογράφων των εν Αθήναις βιβλιοθηκών φροντιστηριακώς" και "Χρονολογικαί ασκήσεις εν τω φροντιστηρίω και αρχειακαί μελέται εν τώ αρχείω της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας". Για τις ανάγκες των φοιτητών του τυπώνονται λιθογραφημένα αντίτυπα ασκήσεων. Δημιουργεί ακόμη ειδική βιβλιοθήκη για το Φροντιστήριο, Περιλαμβάνει βιβλία, ξενόγλωσσα περιοδικά και χάρτες. Χρησιμοποιεί ακόμη για πρώτη φορά σε διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο φωτογραφημένα χειρόγραφα και κώδικες, από ξένες βιβλιοθήκες και αρχεία, Ο ίδιος άλλωστε εισάγει και στο ακαδημαϊκό μάθημα σημαντικές διδακτικές καινοτομίες, όπως τη χρήση χαρτών και φωτεινών διαφανειών. Τη γενικότερη πίστη του στην εξέλιξη της τεχνολογίας και τη βοήθεια που αυτή προσφέρει, στην ιστορική έρευνα, θα εκφράσει ο Λάμπρος και από το πλέον επίσημο βήμα, εκείνο του πρύτανη, το 19058. Στη φροντιστηριακή διδασκαλία αφιερώνει κι ένα σημαντικό μέρος του κεφαλαίου του για την ιστορική διδασκαλία στο ανέκδοτο έργο του "Αι ιστορικαί μελέται εν Ελλάδι κατά τον πρώτον αιώνα της Παλιγγενεσίας μετά προεισαγωγής περί των Ελληνικών ιστορημάτων επί τουρκοκρατίας" (Αρχείο Σπυρίδωνα Λάμπρου, Ιστορικό Σπουδαστήριο του Τμήματος Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθήνας). Εκεί αναφέρεται και στη σημασία

8. Σπ. Λάμπρος, Νέοι ορίζοντες εν τη ιστορική ερεύνη. Λόγος απαγγελθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω την 15η Ιανουαρίου 1905 υπό Σπ. Λάμπρου αναλαμβάνοντας επισήμως την Πρυτανείαν του ακαδημαϊκού έτους 1904-5, Αθήνα 1905, σ. 25,

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/67.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των πανεπιστημιακών εκδρομών, στη διοργάνωση των οποίων πρωτοστατεί. Οι φοιτητές επισκέπτονται τόπους αρχαιολογικού και ιστορικού ενδιαφέροντος με συμμετοχή και καθηγητών, ώστε η διδασκαλία να εμπλουτίζεται από την αυτοψία. Οι εκδρομές αυτές θα πολλαπλασιασθούν ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, με τη συμμετοχή των πρυτανικών αρχών, των τριών καθηγητών Ιστορίας αλλά και συναδέλφων συναφών κλάδων,

Σε απολογιστικό κείμενο του προς τον πρύτανη, ο εισηγητής της φροντιστηριακής διδασκαλίας στην Ιστορία αναφέρεται με υπερηφάνεια στον κύκλο των μαθητών του, με τους οποίους συνεργάστηκε σε σημαντικές ιστορικές εργασίες, εκκινώντας από το Φροντιστήριο (έκδοση καταλόγων αγιορείτικων χειρογράφων, σύνταξη καταλόγου των χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ.ά.)9. Η σύνδεση του Λάμπρου με τους φοιτητές του, ο τρόπος οργάνωσης του Φροντιστηρίου, η χρήση αρχειακού υλικού, παραπέμπουν στον θεσμό του ιστορικού φροντιστηρίου, όπως διαμορφώθηκε στη Γερμανία και στη Γαλλία. Η διδασκαλία του Λάμπρου βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο ευρωπαϊκό παράλληλο από εκείνη των άλλων δύο διδασκόντων. Η γνώση και η προσήλωση του σε αυτό το πρότυπο συνδέεται με τις τριετείς μεταπτυχιακές σπουδές του στη Γερμανία, τις πλέον ολοκληρωμένες συγκριτικά με τους δύο άλλους διδάσκοντες. Ήδη το 1878 με τον εισιτήριο λόγο που εκφωνεί ως υφηγητής επαινεί τις μελέτες που προκύπτουν από τη συλλογή και επεξεργασία των πηγών και την αυτοψία, ενώ αναφέρεται στους μεγάλους Γερμανούς ιστορικούς, όπως τους Boeckh, Ritter, Niebuhr, Grotte, Droysen, Curtius, θυμίζοντας και τις σχέσεις μαθητείας που τον συνδέουν με τους δύο τελευταίους10.

Η τόσο γρήγορη επικράτηση της φροντιστηριακής διδασκαλίας με τις ποικίλες εκφάνσεις της, δεν αποτελεί ένα ιδιαίτερο φαινόμενο στην Ιστορία, παρά μόνο μια γενικότερη εξέλιξη του τέλους του 19ου αιώνα στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών: την εκτεταμένη εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας. Από το ένα και μοναδικό Φροντιστήριο, το Φιλολογικό, που θεσμοθετείται λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου, τις δύο τελευταίες δεκαετίες του αιώνα δημοσιεύονται κανονισμοί πλήθους φροντιστηρίων και εργαστηρίων στη Φιλοσοφική και στην Ιατρική11, ενώ στο πρόγραμμα

9. Εθνικόν Ηανεπιστήμιον. Τα κατά την Πρυτανείαν Αλκιβιάδου Κρασσά Τακτικού καθηγητού τον Ρωμαϊκού Δικαίου Πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1899-1900,

Αθήνα 1901, σ. 115-123.

10. "Εισιτήριος εις το μάθημα της ελληνικής ιστορίας", στο Σπ. Λάμπρος, Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1902, σ. 147-173.

11. Βλ. τους κανονισμούς των φροντιστηρίων και των εργαστηρίων στις συναγωγές νόμων του Πανεπιστημίου Νόμοι και διατάγματα ..., ο.π., και Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από τον έτους 1895-1900) εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Κ. Μητσοπούλου, Αθήνα 1901.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/68.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της Θεολογικής και Νομικής Σχολής περιλαμβάνονται, χωρίς όμως θεσμική υπόσταση, φροντιστήρια. Το 1888 εκτός από τον κανονισμό του Ιστορικού Φροντιστηρίου δημοσιεύονται και εκείνοι του Φιλοσοφικού και του Μαθηματικού Φροντιστηρίου και του Ανατομικού Εργαστηρίου. Τα επόμενα χρόνια, μέχρι το τέλος του αιώνα, τα παραρτήματα και τα φροντιστήρια πυκνώνουν: Φροντιστήριο Μικροβιολογίας και Πειραματικής Παθολογίας (1889), Παθολογικό Aνατομείο (1889), Γλωσσολογικό Φροντιστήριο (1892), Εργαστήριο Πειραματικής Φυσικής (1894), Βοτανικό Εργαστήριο (1894), Φροντιστήριο Ζωολογίας στο Φυσιολογικό Μουσείο (1895), Φροντιστήριο στο Ορυκτολογικό και Γεωλογικό Μουσείο (1895), Ακαδημαϊκό Γυμναστήριο (1899), Παιδαγωγικό Φροντιστήριο (1899), Εγχειρητικό Φροντιστήριο (1900), Εργαστήριο Υγιεινής και Μικροβιολογίας (1900) και Φαρμακευτικό Χημείο (1900),

Το 1895, εικοσιοκτώ καθηγητές όλων των σχολών (περίπου το 1/3 του διδακτικού προσωπικού) αμείβονται για φροντιστηριακή διδασκαλία12. Οι περισσότεροι έχουν εκλεγεί στην πανεπιστημιακή τους έδρα μετά το 1882. Αναφέρω ενδεικτικά, εκτός από τους καθηγητές Ιστορίας, τους Νικόλαο Πολίτη, Γεώργιο Χατζιδάκη, Ιωάννη Χατζιδάκη, Αντώνιο Μηλιαράκη, Εμμανουήλ Ζολώτα και Αναστάσιο Δαμβέργη. Πρόκειται για σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής πνευματικής ζωής, με σπουδές στην Ευρώπη, και κυρίως στη Γερμανία τη δεκαετία 1870-1880. Κατά τη διάρκεια των σπουδών τους έχουν έλθει σε επαφή με τα ρεύματα της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης και με το θεσμό της φροντιστηριακής διδασκαλίας, ο οποίος στο πλαίσιο του θετικισμού, γνωρίζει μια σημαντικότατη διάδοση. Μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, μαζί με καθηγητές όπως ο Αναστάσιος Χρηστομάνος, που ήδη από το 1863 έχει συστήσει άτυπα το πρώτο Χημείο13, πρωτοστατούν στην καθιέρωση της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας, ενώ συγχρόνως διεκδικούν την γενικότερη αναδιάταξη του προγράμματος σπουδών.

Στις δύο τελευταίες δεκαετίες του αιώνα μια σειρά από νομοθετικές ρυθμίσεις, που στην πλειοψηφία τους συνάδουν με τα αιτούμενα της νέας γενιάς καθηγητών που στελεχώνουν το Πανεπιστήμιο τη δεκαετία αυτή, μεταβάλλουν

12. "Περί επιμισθίων των εν Φροντιστηρίοις διδασκόντων Καθηγητών του Εθνικού Πανεπιστημίου" στο Νόμοι και διατάγματα ..., 1896, ο.π., σ. 4-5.

13. Βλ. Πρυτανεία Α. Κ. Χρηστομάνου, Λόγοι και Ευθύναι Αναστασίου Κ. Χρηστομάνου καθηγητού της Χημείας Πρυτάνεως του Εθνικού Πανεπιστημίου κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1896-1897 παραδίδοντος την Πρυτανείαν εις τον διάδοχον αυτού Σπυρίδωνα Μαγγίναν καθηγητήν της Χειρουργικής Πρύτανιν του Εθνικού Πανεπιστημίου κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1897-1898, Αθήνα 1898, σ. 118-119, όπου ο Χρηστομάνος δεν περιορίζεται στην υποστήριξη του θεσμού αλλά αναφέρεται και στις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους των θετικών και θεωρητικών επιστημών, με σαφώς υποτιμητικό λόγο προς τους δεύτερους.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/69.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους προσανατολισμούς της ανώτατης εκπαίδευσης14. Σημαντικότερη θεσμικά τροποποίηση είναι η κατάργηση του διορισμού των καθηγητών από την εκτελεστική εξουσία και η συμμετοχή της οικείας σχολής στην εκλογή τους15. Επιβάλλονται τα δίδακτρα, έστω και εάν μετά από λίγα χρόνια καταργούνται16. Συντελείται ακόμη μια ποσοτική και ποιοτική αναβάθμιση του προγράμματος, την ώρα που ο φοιτητικός πληθυσμός συνεχώς αυξάνει: το ωρολόγιο πρόγραμμα διευρύνεται, θεσμοθετούνται νέες έδρες διδασκαλίες, εκλέγονται καθηγητές που τις στελεχώνουν, αυξάνουν οι ώρες διδασκαλίας και, εισάγονται νέα γνωστικά αντικείμενα και θεματικές. Προσπάθειες γίνονται και για την ορθολογικοποίηση και την εφαρμογή του προγράμματος στην κατεύθυνση της αυτονόμησης και της εξειδίκευσης. Νομοθετούνται μηχανισμοί ελέγχου της παρουσίας των διδασκόντων. Καθορίζεται ο αριθμός των εδρών, ο οποίος μέχρι τότε προέκυπτε από το σχετικό ποσό που διέθετε το Υπουργείο Παιδείας στον ετήσιο προϋπολογισμό του, ενώ η απόπειρα να καθοριστούν και τα γνωστικά τους αντικείμενα αποτυγχάνει17. Τέλος, αναδιοργανώνονται οι εξετάσεις των φοιτητών με στόχο τον πληρέστερο έλεγχο των γνώσεων που αποκτούν κατά τη διάρκεια της φοίτησης τους18. Οι ρυθμίσεις αυτές στην πλειοψηφία τους προέρχονται από τους υπουργούς Παιδείας τρικουπικών κυβερνήσεων της περιόδου. Σημειώνω ενδεικτικά ότι τα πρώτα οκτώ φροντιστήρια, ιδρύονται την τριετία 18861889 (υπουργοί Παιδείας Π. Μανέτας - Γ. N. Θεοτόκης), ενώ ο θεσμός στηρίζεται με δύο άλλα μέτρα της τριετίας αυτής, την αμοιβή με επιμίσθια όλων

14. Για τις αλλαγές στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών εκτός από τα σχετικά νομοθετήματα στις συναγωγές των νόμων βλ. και Κώστας Παπαπάνος, Χρονικό-Ιστορία της Ανώτατης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1970, σ. 104-130 για την περίοδο 1864-1911,

15. Για το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου βλ. Κώστας Λάππας, "Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ'αιώνα", Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και Προοπτικές. Αθήνα 21-25 Σεπτεμβρίου 1987, τ. Α', ΙΑΕΝ 19, Αθήνα 1989, σ. 137-147.

16. Βλ. Κ. Λάππας, "Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το 19ο αιώνα", Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι. Οικονομικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, Αθήνα 1988, σ. 131-152.

17. Πρόκειται για την μεταρρυθμιστική προσπάθεια της κυβέρνησης Τρικούπη το 1893, η οποία όμως αντικαθίσταται από την επόμενη κυβέρνηση με τον επανακαθορισμό απλώς του αριθμού των διδασκόντων βλ. Νόμοι και Διατάγματα..., 1896, ο.π., σ. 1-5 και 21-22.

18. Στην περίπτωση της ιστορίας εισάγονται νέα γνωστικά αντικείμενα (Ιστορική Γεωγραφία, Ιστορία του πολιτισμού), αλλά και νέες ιστορικές περίοδοι (Φραγκοκρατία, Επανάσταση του 1821) ενσωματώνονται η αυτονομούνται στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Σε αντίθεση με τους πρώτους καθηγητές Ιστορίας, στο τέλος του αιώνα οι έδρες αποκτούν χαρακτήρα δεσμευτικό για το διδάσκοντα. Ο Σπ. Λάμπρος π.χ. λόγω της έδρας που κατέχει (Αρχαίων Λαών), διδάσκει μόνο Αρχαία Ιστορία και ποτέ Βυζαντινή η Νεότερη παρά μόνο στα φροντιστήρια.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/70.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των καθηγητών που διδάσκουν σε φροντιστήρια και την υποχρεωτική συμμετοχή των φοιτητών στα φροντιστήρια.

Η εκτεταμένη εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αι. προσδίδει νέους προσανατολισμούς στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Παράλληλα με την ακαδημαϊκή διδασκαλία, που δεν παύει να κυριαρχεί στο πρόγραμμα σπουδών, τα φροντιστήρια και τα εργαστήρια δημιουργούν μια νέα δυναμική. Ακόμα και στις περιπτώσεις των καθηγητών εκείνων, για τους οποίους η φροντιστηριακή διδασκαλία μεταφράζεται σε επιπλέον πηγή εσόδων, η ίδια η οργάνωση και φιλοσοφία των φροντιστηρίων συγκροτεί μια σημαντική τομή, στο χώρο, στο χρόνο και τους συμμετέχοντες στη διδακτική πράξη, Η έννοια της φοίτησης διαφοροποιείται. Από την απόλυτη σχεδόν ελευθερία επιλογής μαθημάτων, χαρακτηριστικό των φοιτητικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, δημιουργείται τώρα ένας κύκλος φροντιστηρίων και εργαστηρίων υποχρεωτικών στην παρακολούθηση. Οι σχέσεις φοιτητών-διδάσκοντος μεταβάλλονται: η έννοια της μαθητείας εμπλουτίζεται, αποκτά προσωπική χροιά, ξεφεύγει συχνά από τα στενά πλαίσια της αίθουσας, μεταφέρεται σε εξωπανεπιστημιακές ενασχολήσεις, Η διδακτική πράξη διαφοροποιείται: δίπλα στο χρόνο της συνεχούς αφήγησης η ανάγνωσης, εμφανίζεται τώρα εντονότερα ο διακεκομμένος χρόνος της ερωταπάντησης, δίπλα στη λεκτική δραματοποίηση, η αυτοψία και το πείραμα. Η γνώση εξειδικεύεται: δίπλα στα σχολικά βιβλία και στα γενικά συγγράμματα που οι περισσότεροι καθηγητές διαβάζουν στις ακαδημαϊκές παραδόσεις, διανέμονται τα ειδικά εγχειρίδια και οι πολυγραφημένες ασκήσεις, τις οποίες καλούνται να λύσουν οι φοιτητές. Ο χώρος αλλάζει: δίπλα στα ανοικτά αμφιθέατρα, η πραγματικότητα του εργαστηρίου, της κλειστής αίθουσας. Μια νέα παιδαγωγική πειθαρχία δημιουργείται, όπου η δυνατότητα της επιλογής και οργάνωσης της προσφερόμενης γνώσης περιορίζεται μαζί με την ελευθερία διαχείρισης του χρόνου του φοιτητή. Οδηγούμαστε σταδιακά στην έννοια της φοίτησης ως συμμετοχής σε κλειστά σχήματα επιστημονικής και επαγγελματικής κατάρτισης. Οι εξελίξεις αυτές, θα συναντήσουν την αντίδραση των φοιτητών, σε ένα κατά παράδοση εξαιρετικά φιλελεύθερο και ανεκτικό Πανεπιστήμιο, ώστε το πρόβλημα της συνεπούς παρακολούθησης να αναδειχθεί σε ένα από τα μείζονα προβλήματα των πανεπιστημιακών αρχών.

Σε αυτό το πλαίσιο η ίδια η λειτουργία του Πανεπιστημίου αλλάζει. Από «εθνικό διδακτήριο», όπου πολυπληθή ακροατήρια συρρέουν να ακούσουν τις παραδόσεις των καθηγητών19, μεταβάλλεται σταδιακά σε φυτώριο νέων επιστη-

19. Βλ. τη μαρτυρία του περιηγητή Henry Μ. Baird, «Modern Greece: A narrative of a Residence and Travels in that Country», Νέα Υόρκη 1856, σ. 80-5 ανθολογημένη

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/71.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μόνων, σε κλειστό ίδρυμα παροχής υψηλής εξειδικευμένης γνώσης. Προς αυτή την κατεύθυνση, άλλωστε, έχουν συντελέσει τα μέγιστα η λειτουργία του «Παρνασσού» και των άλλων συλλόγων με τις εκλαϊκευτικές διαλέξεις προς το πλατύ κοινό, των οποίων η παρουσία πυκνώνει στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, Στην περίπτωση της Ιστορίας, η φροντιστηριακή διδασκαλία Θα εμφανιστεί δυναμικά στα προγράμματα σπουδών των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων Ευρώπης και Αμερικής, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Συνδεδεμένη με τα αιτούμενα του γερμανικού ιστορικισμού θα καθιερωθεί μαζί με την αρχειακή εργασία ως το κατ' εξοχήν στάδιο διαμόρφωσης ενός νέου ιστορικού20. Στην κλειστή ιεραρχημένη κοινότητα του Ιστορικού Φροντιστηρίου οι σχέσεις μαθητείας Θα συνυπάρξουν με τις σχέσεις συναδέλφωσης ανάμεσα στους φοιτητές, σχέσεις αναγνώρισης ττ)ς κοινής ιδιότητας τους αλλά και ανταγωνισμού για την επιβράβευση από το διδάσκοντα. Οι πλέον ικανοί θα διακριθούν, πέρα από το χώρο της τάξης, δημόσια με την υπόμνηση του ονόματος τους στους ετήσιους απολογισμούς, Ο δάσκαλος-μύστης θα προσφέρει στους νεαρούς μαθητευόμενους τις απαραίτητες γνώσεις, τις κατάλληλες δεξιότητες και τις εξειδικευμένες τεχνικές, Η επιτυχής κατάκτηση της γνώσης και η έμπρακτη απόδειξη της μέσω της πρωτότυπης εργασίας, θα οδηγήσει σε συμμετοχή στην κοινότητα των επαγγελματιών, στην ιστορική επιστημονική κοινότητα. Εάν όμως στις χώρες της Ευρώπης δημιουργούνται ταυτόχρονα τα δίκτυα των σχολών και των ιδρυμάτων για την Ιστορία και την αρχειακή εργασία, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ειδικευμένων θέσεων εργασίας, στην ελληνική κοινωνία, καθώς δεν έχουν διαμορφωθεί οι κατάλληλοι υποδοχείς, οι περισσότεροι από τους μαθητές των φροντιστηρίων θα απορροφηθούν στη μέση εκπαίδευση, συγκροτώντας κύκλους λογίων, που θα στηρίξουν εγχειρήματα όπως εκείνο της συλλογής παροιμιών και παραδόσεων από το Νικόλαο Πολίτη. Θα συντελέσουν όμως και ενεργά στη συγγραφή τοπικών κυρίως ιστοριών τη δεκαετία του 1920, ιστοριών όμως οι οποίες διαθέτουν αρκετές από τις αρετές που διδάχθηκαν δίπλα στο Λάμπρο, Μια μικρή ομάδα θα συνεχίσει το πανεπιστημιακό έργο των διδασκάλων τους (αναφέρω ενδεικτικά: Αδαμάντιος Αδαμαντίου, Φαίδων Κουκουλές, Σωκράτης Κουγέας, Νίκος Βέης, Ιωάννης Καλιτσουνάκης, Δημήτριος Μπαλάνος) η, γενικότερα, θα αναμιχθεί στην πνευματική ζωή (Φίλιππος Γεωργαντάς

στο Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Β', 1895-1967, Αθήνα 1990, σ. 326.

20. Bonnie G. Smith, «Gender and the Practices of Scientific History: The Seminar and Archival Research in the Nineteenth Century», The American Historical Review, vol. loo, 4 (October 1995) 1150-1176. Βλ. ακόμη Georg G. Iggers, The German Conception of History. The national tradition of historical thought from Herder to the present, revised edition, Wesleyan University Press, Middletown, Connecticut, 1983.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/72.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Δημήτριος Γληνός, Παναγιώτης Αραβαντινός, Ιωάννης Βογιατζίδης).

Η εξέλιξη προς έναν αυτόνομο θεωρητικά και μεθοδολογικά ιστορικό λόγο, ακόμη κι αν κυριαρχεί στο τέλος του αιώνα, δεν είναι η μόνη. Την ίδια εποχή ο Πατσόπουλος συνεχίζει την παράδοση της διδασκαλίας μεγάλων περιόδων με γενικούς τίτλους και χωρίς συγκεκριμένες τομές και διδάσκει την αξιολογική αποτίμηση του παρελθόντος, βασισμένη στα μεγάλα αφηγήματα και όχι στις πηγές και στην αρχειακή μελέτη.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στην αρχή, στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. Όταν το 1892 ο Λάμπρος προτείνει, πρόταση που τελικά απορρίπτεται, τη μετατροπή της έδρας της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους σε έδρα μελέτης των πηγών της ελληνικής ιστορίας, έχει κυλήσει ήδη πολύ νερό στ' αυλάκι21. Η ιστορία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως εν δυνάμει έργο όλων των ανθρώπων, όπως την αντιλαμβάνονταν ο εισηγητής της αδιάσπαστης συνέχειας της ιστορίας του ελληνικού έθνους, αλλά μεταβάλλεται σε δυνατότητα ολίγων, επαρκώς εκπαιδευμένων. Κι όμως ο στόχος παραμένει ο ίδιος. Ακόμα και στην πλέον σοβαρή, στα πλαίσια του θετικισμού, απόπειρα φροντιστηριακής διδασκαλίας, εκείνης του Λάμπρου, το ενδιαφέρον εστιάζεται στην ανάδειξη του αρχειακού υλικού, το οποίο θα βοηθούσε καλύτερα την εγκόλπωση των αμφισβητούμενων ακόμη χρονικών περιόδων στο εθνικό αφήγημα. Όπως υποστηρίζει άλλωστε ο ίδιος, από το πλέον επίσημο πανεπιστημιακό βήμα, εκείνο του πρύτανη, ζητώντας την οικονομική στήριξη των ιστορικών ερευνών, "δεν υπάρχει πράγματι αλληλεγγύη μεγαλειτέρα της μεταξύ του γραφείου του ιστοριογράφου και της σκηνής του στρατοπέδου. Έπ' αμφοτέρων μετεωρίζεται μία και η αυτή σημαία, η σημαία της πατρίδος"22.

21. Πρακτικά Συνεδριάσεων της Φιλοσοφικής Σχολής, Συνεδρίαση 17 Απριλίου 1892, σ. 190-191.

22. Σπ. Λάμπρος, Νέοι ορίζοντες..., ύ.π., σ. 28.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/73.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Εργασία και πολιτική

Πέμπτη 17 Απριλίου 1997

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/74.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/75.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΑ ΦΤΩΧΟΤΕΡΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΥΣΤΡΙΑΣ (1880-1940)

ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΜΙΚΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΣΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ 

ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Αφετηρία και βάση της ανακοίνωσης αυτής αποτελεί η διδακτορική διατριβή μου, η οποία μελετά την οικονομική λειτουργία των παιδιών των φτωχότερων στρωμάτων στην Αυστρία1 από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και την εποχή του Μεσοπολέμου. Καταρχήν και σύμφωνα με τον τίτλο της ανακοίνωσης θα αναφερθώ στην, τόσο θεματικά όσο και μεθοδολογικά, εν πολλοίς πρωτότυπη, διαφορετική προσέγγιση της ιστορίας της παιδικής ηλικίας που ακολούθησα στην εργασία. Στη συνέχεια και σύμφωνα με το ειδικότερο ενδιαφέρον του Συμποσίου θα επικεντρώσω το λόγο μου σε ζητήματα ιστορικού χρόνου.

Στον τίτλο της ανακοίνωσης γίνεται λόγος για μικροϊστορία της παιδικής ηλικίας. Κατά τον ίδιο τρόπο θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για ιστορία της καθημερινής ζωής των παιδιών, για ιστορία της παιδικής ηλικίας από χαμηλά η από κάτω (σε μια προσπάθεια να μεταφράσουμε τον διάσημο πλέον αγγλικό

1. Ο όρος "φτωχότερα στρώματα" δηλώνει την ποικιλία εκείνη των κοινωνικών ομάδων, που συγκροτούσαν τις οικονομικά ασθενέστερες τάξεις στην ύπαιθρο και τα αστικά κέντρα. Τα όρια ανάμεσα τους ήταν διακριτά αλλά συγχρόνως, πολλές φορές, ρευστά. Στα φτωχότερα στρώματα ανήκαν τόσο οι οικογένειες των αγρεργατών, των ακτημόνων χωρικών, των ανειδίκευτων εργατών, των μεροκαματιάρηδων, όσων εργατών εργάζονταν και πληρώνονταν (κατά κανόνα πολύ χαμηλά) κατ' αποκοπή, των ανέργων, όσο και οι οικογένειες των αγροτών που καλλιεργούσαν αποκλειστικά στα πλαίσια μιας οικονομίας αυτοκατανάλωσης, των μικροκτηματιών με κάποιο πλεόνασμα παραγωγής, των καλοπληρωμένων ειδικευμένων εργατών αλλά και των χαμηλόμισθων υπαλλήλων, όπως ήταν οι περισσότεροι σιδηροδρομικοί υπάλληλοι. (Βλ. Μ. Papathanassiou, Zwischen Arbeit, Spiel und Schule. Die ökonomische Funktion der Kinder ärmerer Schichten in Österreich 1880-1939, München 1999, κεφ. 3. Στη μελέτη η οικονομική λειτουργία των παιδιών εξετάζεται, στο βαθμό που το επιτρέπουν οι πηγές, και κατά κοινωνικές ομάδες. Ο κλασικός διαχωρισμός ανάμεσα σε στρώματα της πόλης και στρώματα της υπαίθρου απασχολεί τη μελέτη και είναι αναμφισβήτητα σημαντικός αλλά δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένος, αφού, όπως θα αναφέρω και παρακάτω στο κυρίως κείμενο, τα όρια ανάμεσα στις οικογενειακές οικονομίες των αστικών κέντρων και σε εκείνες της υπαίθρου ήταν πολλές φορές ρευστά.

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/76.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όρο history from below η ακόμη τον λιγότερο γνωστό γερμανικό όρο Geschichte von unten2), για μια ιστορική ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας. Μπορεί οι παραπάνω όροι να μην είναι ταυτόσημοι, τα όρια ανάμεσα τους είναι ωστόσο ρευστά αφού όλοι λίγο ως πολύ παραπέμπουν σε μια μικροσκοπική ιστορική ανάλυση, στα πλαίσια της οποίας το παιδί αντιμετωπίζεται και ως ιστορικό υποκείμενο.

Η μικροσκοπική ιστορική ανάλυση και η αντιμετώπιση του παιδιού ως ιστορικού υποκειμένου αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της εργασίας μου, Με βάση αυτοβιογραφικά κείμενα προσπάθησα με μικρότερη η μεγαλύτερη επιτυχία να παρουσιάσω και να αναλύσω αφενός τους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά συνέβαλλαν στο οικογενειακό εισόδημα αλλά και στην αυτοσυντήρηση τους, αφετέρου τη θέση αυτής της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της οικογενειακής, μικροκοινωνικής, σχολικής τους κοινωνικοποίησης,

Η διατριβή στηρίχθηκε κυρίως στο Αρχείο Αυτοβιογραφικών Μαρτυριών (Dokumentation lebensgeschichtlicher Aufzeichnungen) του Ινστιτούτου Κοινωνικής και Οικονομικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης, Το αυτοβιογραφικό υλικό το συμπλήρωσα στέλνοντας γραπτές ερωτήσεις σε και παίρνοντας συνεντεύξεις από ορισμένους συγγραφείς, των οποίων τα κείμενα κίνησαν ιδιαίτερα το ενδιαφέρον μου και οι οποίοι ήταν σε θέση και είχαν τη διάθεση να συνεργαστούν. Τα αυτοβιογραφικά κείμενα αποτελούν πολύτιμη, μοναδική θα έλεγα, πηγή για τη συμμετοχή των παιδιών στις αγροτικές και οικιακές εργασίες, για την ηλικιακή, διαφυλική κλπ. κατανομή της εργασίας στα πλαίσια της οικογένειας, του νοικοκυριού, για τις μη εργασιακές μορφές της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών, για τον τρόπο με τον οποίο ο οικονομικός ρόλος των παιδιών επηρεάζει και επηρεάζεται, από τις σχέσεις γονιών-παιδιών, το σχολείο, το παιχνίδι, για τα παιδικά βιώματα και τη στάση των παιδιών απέναντι στον οικονομικό τους ρόλο και γενικότερα την κοινωνικοποίηση τους.

Φυσικά η εργασία δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά σε αυτοβιογραφικές αφηγήσεις αλλά και σε άλλου είδους πηγές, σε ψυχολογικές-κοινωνιολογικές έρευνες της εποχής3, σε έρευνες που διεξήχθησαν κατά το πρώτο τρίτο του 20ού

2. Βλ. Cli. Ehalt, "Geschichte von Unten", στο Ch. Ehalt (επιμ.), Geschichte von Unten, Wien 1984, σ. 11-39.

3. Πρόκειται κυρίως για μελέτες της περίφημης σχολής ψυχολογίας που αναπτύχθηκε στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου· την επιστημονική αυτή ομάδα απασχόλησε έντονα η καθημερινή ζωή και κοινωνικοποίηση παιδιών και νέων από τα εργατικά στρώματα της Βιέννης. Βλ. λ.χ. Η. Hetzer, Das volkstümliche Kinderspiel, Berlin-Wien-Leipzig-New York 1927· της ίδιας, Kindheit und Armut. Psychologische Methoden in Armutsforschung und Armutsbekämpfung, Leipzig 1929' P. F. Lazarsfeld (Hg.), Jugend und Beruf, Jena 1931' M. Rada, Das reifende Proletariermädchen.

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/77.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αιώνα από κρατικές στατιστικές υπηρεσίες στην Αυστρία4, στις εκθέσεις των επιθεωρητών εργασίας5. Εξαιρετική πηγή υπήρξε άλλωστε μια εκτενέστατη «Έρευνα για την Παιδική Εργασία στην Αυστρία», που διεξήχθη το 1908β και βασίστηκε σε συστηματικά συλλεγμένες απαντήσεις και αναφορές σχολικών διευθύνσεων και δασκάλων. Οι αυτοβιογραφικές μαρτυρίες παρέμειναν ωστόσο η βασική πηγή της μελέτης. Το πρόβλημα με τις μαρτυρίες αυτές είναι ότι καλύπτουν κυρίως τον 19ο και τον 20ό αιώνα, ενώ σπανίζουν όλο και περισσότερο όσο πιο μακρινή είναι η εποχή την οποία ερευνά ο ιστορικός. Τόσο στον αγγλόφωνο όσο και στο γερμανόφωνο χώρο υπάρχει ωστόσο σχετική αφθονία τέτοιων πηγών, οι οποίες όμως για την ιστορία της παιδικής ηλικίας παραμένουν σχετικά ανεκμετάλλευτες στο ιστοριογραφικό επίπεδο7. (Η προφορική ιστορία στους ίδιους χώρους έχει βεβαίως εκτεταμένα συλλέξει και χρησιμοποιήσει

Ein Beitrag zur Umweltforschung. (Aus dem psychologischen Institut Wien), WienLeipzig 1931.

4. Αναφέρομαι κατά κύριο λόγο στη συλλογή και ανάλυση στοιχείων για τα έσοδα και έξοδα εργατικών οικογενειών της Βιέννης τόσο στις παραμονές του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου όσο και στη μεσοπολεμική περίοδο. Βλ. Wirtschaftsrechnungen und Lebensverhältnisse von Wiener Arbeiterfamilien in den Jahren 1912 bis 1914 (Erhebung des k.k. Arbeitsstatistischen Amtes im Handelsministerium), Wien 1916· Wirtschaftsstatistisches Jahrbuch, Hrsg. von der Kammer für Arbeiter und Angestellte in Wien, τ. 3/1927, Wien 1928 - τ. 7/1930,1931, Wien 1932 - τ. 9/1932,1933, Wien 1934 - τ. 10/1933, 1934, Wien 1935 - τ. 11/1936 (αφορά όμως στα έτη 1934,1935), Wien 193e - τ. 12/1937, Wien 1937.

5. Bericht der k.k. Gewerbeinspektoren über die Heimarbeit in Österreich (Hrsg. vorn k.k. Handelsministerium), Wien 19O1, Bd. l, 2, 3· Berichte der k.k. Gewerbeinspektoren über ihre Amtstätigkeit, 1884-1916, Wien 1885-1917· Berichte der GewerbeInspektoren (Österreichs) über ihre Amtstätigkeit, 1917-1926, Wien 1918-1927· Die Amtstätigkeit der Gewerbe-Inspektorate in den Jahren 1927-1937, Wien 1928-1938.

6. Erhebung über die Kinderarbeit in Österreich im Jahre 1908, Teil I/Teil Η (Textliche Darstellung, Hefte l und 2), Wien 1911.

7. Έχουν εκδοθεί και εξακολουθούν να εκδίδονται σημαντικές επιστημονικές συλλογές αυτοβιογραφικών κειμένων που αφορούν στην ιστορία της παιδικής ηλικίας. Το Αρχείο Αυτοβιογραφικών Μαρτυριών στη Βιέννη προωθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 την επιστημονική έκδοση υλικού του (στη σειρά Damit es nicht verlorengeht... υπό την εποπτεία των Μ. Mitterauer και Ρ. Ρ. Kloss)· ορισμένοι τόμοι της σειράς συγκεντρώνουν αναμνήσεις από την παιδική ηλικία που αφορούν σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό, γεωγραφικό, Θεσμικό χώρο η μία πολύ συγκεκριμένη περίοδο (την περίοδο του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου λ.χ.). Βλ. ακόμη ενδεικτικά: Ι. Hardach-Pinke, G. Hardach (Hg.),Deutsche Kindheiten. Autobiographische Zeugnisse 1700-1900, Kronberg/Ts. 1978- J. Schlumbohm (Hg.), Kinderstuben. Wie Kinder zu Bauern, Bürgern, Aristokraten wurden 1700-1850, München 1983· D. Vincent, Bread, Knowledge and Freedom. A Study of nineteenth century Working Class Autobiography, London-New York 1981 (το βιβλίο του Vincent δεν αφορά μόνο στην παιδική ηλικία).

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/78.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αυτοβιογραφικές αφηγήσεις και για την έρευνα της παιδικής ηλικίας, χωρίς όμως να επικεντρώνει το ενδιαφέρον της σε αυτήν) 8,

Ι.. ΚΕΝΤΡΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ

Πολύ περιληπτικά, τρεις είναι οι θεματικοί άξονες, οι θεμελιώδεις προβληματισμοί της εργασίας:

- Καταρχήν ο χαρακτήρας της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών: Οικονομική λειτουργία δεν σημαίνει μόνο οικονομικές δραστηριότητες και οι οικονομικές δραστηριότητες δεν έχουν απαραίτητα εργασιακό χαρακτήρα, Η οικονομική λειτουργία των παιδιών αναφέρεται και στην καταναλωτική τους συμπεριφορά (παρόλο που οι πηγές δεν είναι ιδιαίτερα βοηθητικές σε αυτό το σημείο), αναφέρεται επίσης και στην αποδοχή κάποιων δώρων από τα παιδιά, δώρων που ενίσχυαν σημαντικά το πενιχρό εισόδημα μιας εργατικής (με την ευρύτερη σημασία του όρου) οικογένειας. Οικονομική δραστηριότητα αποτελεί και η επαιτεία, και η συμμετοχή σε κάποια έθιμα, όπως τα κάλαντα των Χριστουγέννων, και η ανταλλαγή αγαθών ανάμεσα στα παιδιά στο σχολείο η κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Παραθέτω -ενδεικτικά- από τη δραματική αφήγηση ενός άντρα, που γεννήθηκε στη Βιέννη το 1898 και σε ηλικία επτά ετών μετακόμισε με την οικογένεια του στο χωριό, από το οποίο καταγόταν η μητριά του:

"Στο σχολείο μας έρχονταν και παιδιά από τρία γειτονικά χωριά [...]. Παίρνανε μαζί τους απ' το σπίτι φαΐ για το μεσημέρι. Όταν έφευγαν μερικά παιδιά αφήνανε στο θρανίο κομμάτια ψωμί η γλυκό. Όταν τελείωνα το μάθημα ξεχνούσα επίτηδες κάτι στην τάξη· γυρνούσα κι έψαχνα τα θρανία γι' αποφάγια,.."9,

- Δεύτερο βασικό θεματικό άξονα αποτελεί η θέση της οικονομικής λειτουργίας στα· πλαίσια της κοινωνικοποίησης των παιδιών. Ας δούμε ένα παράδειγμα που αφορά στην έμφυλη πλευρά της κοινωνικοποίησης: Οι οικιακές εργασίες εντάσσονταν, όπως θα περίμενε κανείς, θεωρητικά-νοοτροπιακά, στα καθαρά

8. Για την Αυστρία του ύστερου 19ου και, κυρίως, του πρωίμου 20ού αιωνα βλ.: Ι. Bauer, "Tschikweiber hautris uns g'nennt...", Frauenleben und Frauenarbeit an der "Peripherie". Die Halleiner Zigarrenfabriksarbeiterinnen, 1869 bis 1940, Wien 1987· Ν. Ortmayr, "Ländliches Gesinde in Oberösterreich 1918-1938", στο J. Ehmer/M. Mitterauer (Hg.), Familienstruktur und Arbeitsorganisation in ländlichen Gesellschaften, Wien 1986, σ. 325-416· R. Sieder, Zur alltäglichen Praxis der Wiener Arbeiterschaft im Ersten Drittel des 20. Jahrhunderts, Habil., Wien 1988.

9. Dokumentation lebensgeschichtlicher Aufzeichnungen (στο εξής Doku), Franz Stadler, Lebenserinnerungen, 6.

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/79.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γυναικεία καθήκοντα και μέσα από τη συμμετοχή τους στα του οίκου τα κορίτσια προετοιμάζονταν για τα μελλοντικά βάρη σαν ενήλικες πια. Όταν ωστόσο μια φτωχή οικογένεια δεν είχε κορίτσια η τα κορίτσια ήταν πολύ μικρά, τότε συχνά τα αγόρια συμμετείχαν στα του οίκου, κάποιες φορές μάλιστα επωμίζονταν δυσβάσταχτα βάρη. Το θεωρητικό-νοοτροπιακό επίπεδο δεν συμπίπτει επομένως αναγκαστικά με την πράξη και ανακύπτουν ερωτήματα για το επίπεδο στο οποίο διαμορφώνεται το κοινωνικό φύλο κατά την παιδική ηλικία. Ο μεγαλύτερος γιος μιας εργατικής οικογενείας με έξι παιδιά, έξι αγόρια, στη

Βιέννη, γεννημένος το 1922, γράφει:

"Όσο μπορούσα βοηθούσα τη μητέρα μου η προσπαθούσα να τη βοηθήσω. Τακτοποιούσα το δωμάτιο, έφερνα με την κανάτα νερό από τη βρύση, άδειαζα τον κουβά στη λεκάνη της τουαλέτας και πήγαινα για ψώνια στο μπακάλη. Όταν έστρωνα τα κρεβάτια προσπαθούσα να τα στρώνω ομοιόμορφα. Για βοηθό μου είχα το κοντάρι της σκούπας..."10,

- Τρίτο θεματικό άξονα αποτελεί ο χαρακτήρας της οικογενειακής οικονομίας. Την περίοδο που εξετάζουμε στην Αυστρία -αλλά φαντάζομαι και γενικότερα στην Ευρώπη- οι φτωχές οικογένειες, όχι μόνον στην ύπαιθρο αλλά και στην πόλη, παρήγαν εν μέρει την τροφή τους, καλλιεργώντας ένα κομμάτι γης, συντηρώντας κάποια ζώα, συλλέγοντας τρόφιμα και ζωοτροφή από τα δάση κλπ. Μέσα από οικογενειακούς δεσμούς η λόγω της ιδιαιτερότητας των επαγγελμάτων των γονιών τα όρια ανάμεσα στην οικογενειακή οικονομία της πόλης και σε εκείνη της υπαίθρου γίνονταν ρευστά. Η ανάγνωση και ανάλυση ορισμένων αυτοβιογραφικών κειμένων έδειξε για παράδειγμα ότι παιδιά εργατικών οικογενειών της Βιέννης, που περνούσαν το καλοκαίρι τους στο χωριό όπου ζούσαν οι παππούδες τους, ήταν υποχρεωμένα να συμμετέχουν σε διάφορες αγροτικές εργασίες. Παραθέτω -πάλι ενδεικτικά- φράσεις από την αυτοβιογραφία μιας γυναίκας γεννημένης το 1920 στη Βιέννη:

"Τις μεγάλες διακοπές του καλοκαιριού τις περνούσα πάντα με τη μητέρα μου στο Δάσος της Βοημίας στο χωριουδάκι Νέσπιτσε, εκεί που είχε γεννηθεί η μητέρα μου και ζούσε η μητέρα της, η γιαγιά μου [...]. Πηγαίναμε συχνά στο δάσος πολύ πρωί, ήταν ακόμα σκοτάδι. Βοηθούσαμε τη γιαγιά να μαζέψει μανιτάρια, μούρα και ξύλα [...], Μερικά μανιτάρια τα ξεραίναμε και τα παίρναμε μαζί μας στη Βιέννη [.,.], Ο,τι περίσσευε [.,,] το πουλούσαμε [...]. Κι όσα μούρα δεν καταναλώναμε εμείς, κι αυτά τα πουλούσαμε [,,,], Τα λεφτά τα κράταγε πάντα όλα η γιαγιά [,..], Ζούσα όπως τα παιδιά του χωριού. Πήγαινα μαζί με τα παιδιά να βοσκήσω τις χήνες η τις αγελάδες [,,.]. Την εποχή

10. Doku, Sepp Mahler, In meinem Park spielen Neger, 44.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/80.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του θερισμού η μητέρα μου πήγαινε να βοηθήσει το γείτονα. Πήγαινα κι εγώ μαζί της να βοηθήσω"11.

ΙΙ. Ο ΧΡΟΝΟΣ - ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Στα πλαίσια μιας τέτοιας μελέτης ο χρόνος αποτελεί φυσικά και αναγκαστικά αντικείμενο της ιστορίας. Πώς συνδέονται οι θεματικοί άξονες, για τους οποίους έγινε λόγος παραπάνω, με το είδος αυτό του ιστορικού χρόνου; Η ιστορία της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών είναι και ιστορία του χρόνου. Στην αρχή θέτει κανείς απλά, ευνόητα ερωτήματα σε σχέση με οικονομικές δραστηριότητες, οι οποίες έχουν έντονα συστηματικό, υποχρεωτικό και επομένως εργασιακό χαρακτήρα: Σε ποια ηλικία αναλάμβαναν τα παιδιά αυτή η εκείνη την εργασία· σε ποια εποχή του χρόνου, πότε μέσα στην ημέρα, πόσες ώρες εργάζονταν τα παιδιά; Από την εκτεταμένη έρευνα του 1908 για την παιδική εργασία στην Αυστρία μαθαίνουμε λ,χ. ότι ένα έκτο των παιδιών από έξι ως οκτώ ετών, ένα τρίτο των εννιάχρονων και δεκάχρονων παιδιών, ένα δεύτερο των εντεκάχρονων και δωδεκάχρονων και πάνω από τα μισά παιδιά που ήταν 13 και 14 ετών εργάζονταν12. Μαθαίνουμε ακόμη ότι τα τρία πέμπτα περίπου από τους μαθητές που απασχολούνταν στη γεωργία (και που αποτελούσαν το 62,4% των εργαζόμενων μαθητών στις "Χώρες του Αυστριακού Στέμματος") εργάζονταν πάνω από τέσσερις ώρες τη μέρα13 η ότι τα κορίτσια εργάζονταν, τόσο κατά τη χειμερινή όσο και κατά τη θερινή περίοδο, συνολικά περισσότερες ώρες από ό,τι τα αγόρια14, μια και η απασχόληση τους στον τομέα των "οικιακών εργασιών" ήταν κατά κανόνα δεδομένη. Τέτοιου είδους στατιστικές πληροφορίες είναι χρήσιμες γιατί βοηθούν να σχηματίσουμε μια γενική εικόνα για την παιδική εργασία και προσφέρουν ένα μέτρο σύγκρισης των σκόρπιων πληροφοριών, που αντλούμε από τις αυτοβιογραφικές πηγές για τα αντίστοιχα θέματα.

Μέσα από τη μελέτη των αυτοβιογραφικών αφηγήσεων γίνεται ωστόσο φανερό σε ποιο βαθμό ο χρόνος ως ιστορικό αντικείμενο είναι υποκειμενικός, σχετικός, συμβατικά μετρήσιμος, σε ποιο βαθμό τελικά ο χρόνος είναι ιστορικός. Οι μορφές που παίρνει η οικονομική λειτουργία των παιδιών -ο πρώτος άξονας της μελέτης- εκφράζουν τους τρόπους με τους οποίους τα ιστορικά υποκείμενα ρυθμίζουν το χρόνο, και η κοινωνικοποίηση των παιδιών μέσα από την οικονομική τους λειτουργία -ο δεύτερος άξονας- δεν μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από τους τρόπους με τους οποίους τα ιστορικά υποκείμενα ρυθμίζουν αλλά και βιώνουν το χρόνο. Αλλά και ο χαρακτήρας της οικογενειακής

11. Doku, Franziska Meritz, Lebenserinnerungen, 10.

12. Erhebung über die Kinderarbeit in Österreich, Teil II, Heft 1,15.

13. Ο.π., Heft II, 128,175.

14. Ο.π., Heft 1,153.

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/81.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οικονομίας αποκτά μέσα από την προσεκτική ανάλυση των αυτοβιογραφικών πηγών και μάλιστα μέσα από την ανάλυση του ρόλου των παιδιών στα πλαίσια της μια χρονικότητα διαφορετική, πιο σύνθετη από εκείνη που όπως θα δούμε του προσδίδουν τα μοντέλα των ιστορικών.

Ρυθμίζοντας το χρόνο

Ο χρόνος των παιδιών ρυθμίζεται τόσο έξωθεν, από κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές δομές και συγκυρίες, από θεσμούς και πολιτικές επιλογές όσο και ένδοθεν, συνειδητά, από τα μέλη ενός σπιτικού, κυρίως από τους ενήλικες αλλά και από τα παιδιά τα ίδια, με βάση υλικές αναγκαιότητες και ανάγκες, νοοτροπίες αλλά και ψυχικές ανάγκες. Άλλωστε ο καταμερισμός της εργασίας και γενικότερα ο καταμερισμός καθηκόντων είναι στην ουσία καταμερισμός χρόνου. Ας πάρουμε για παράδειγμα μια τυπική παιδική εργασία, τη βοσκή των ζώων16. Η βοσκή των ζώων είναι μια εξαιρετικά χρονοβόρα εργασία, που όμως δεν απαιτεί ιδιαίτερη επιδεξιότητα η σωματική δύναμη. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το ότι —όπως προκύπτει από τις αυτοβιογραφικές αλλά και τις υπόλοιπες πηγές μας— η εργασία αυτή ανατίθεται από τους ενήλικες κατά προτίμηση σε παιδιά, και μάλιστα —στα πλαίσια της οικογενειακής οικονομίας— σε νεότερα παιδιά. Το ότι τώρα μια τέτοια χρονοβόρα εργασία συναντάται εκτεταμένα ακόμη στην εποχή του Μεσοπολέμου συνδέεται με την σχετικά αργή διάδοση της σταυλικής εκτροφής των ζώων κατά τη διάρκεια του θέρους και κατ' επέκταση με τον αργό ρυθμό εκμηχανισμού της αγροτικής οικονομίας στην Αυστρία. Το ότι φτωχές οικογένειες στην ύπαιθρο και την πόλη εξέτρεφαν λ.χ. κατσίκες και ανέθεταν στα παιδιά τη βοσκή τους συνδέεται με τις πολιτικές και οικονομικές κρίσεις (με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, την οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου, τη φοβερή ανεργία), οι οποίες εμπόδιζαν τον απόλυτο εκχρηματισμό της οικονομίας και επέβαλλαν στις φτωχές οικογένειες να αρχίσουν, η να συνεχίσουν, να παράγουν εν μέρει την τροφή τους. Ο χρόνος των παιδιών καθορίζεται, έξωθεν αλλά και έσωθεν (αφού οι γονείς κρίνουν πως η εργασία αυτή πρέπει να ανατεθεί στα παιδιά). Τα ίδια τα παιδιά από την πλευρά τους ρυθμίζουν το χρόνο αυτόν, όταν λ.χ. —όπως μαθαίνουμε από τις αυτοβιογραφικές μαρτυρίες— μακριά από την επιτήρηση των ενηλίκων επιλέγουν κάποιες φορές να παίξουν ξεχνώντας την ύπαρξη των ζώων κι αφήνοντας τα στην τύχη τους16.

Άλλο παράδειγμα: Πολλά παιδιά αναλάμβαναν τη φύλαξη και φροντίδα των μικρότερων αδελφών τους17 γιατί η μητέρα έπρεπε να εργαστεί στα χωράφια

15. Βλ. Μ. Papathanassiou, ο.π., κεφ. 4.

16. Ο.π., σ. 274. ίΤ.Ο,π., σ. 98-106.

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/82.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των χωρικών, σε κάποια σπίτια σαν παραδουλεύτρα κλπ. "Όταν η μητέρα μου πήγαινε στο χωριό την εποχή του θερισμού, όταν έπρεπε να πάει εδώ η εκεί για να δουλέψει [...]", για τι άλλο μιλούν οι φράσεις αυτές, που συναντάμε στα αυτοβιογραφικά κείμενα, αν όχι για καταμερισμό της εργασίας και επομένως του χρόνου; Κι όταν μελετήσουμε το σύνολο μιας αυτοβιογραφικής μαρτυρίας και λάβουμε υπόψη μας βιβλιογραφικές πληροφορίες, τότε βλέπουμε πως η ανεργία, η ελλιπής κοινωνική πρόνοια, η δομή της οικογενείας και ο αριθμός των μελών της καθόριζαν το χρόνο των παιδιών. Όταν όμως διαβάζουμε, πως κάποια παιδιά κουβαλούσαν τα μικρότερα αδέλφια τους στην πλάτη για να πάνε να παίξουν στο δρόμο, τότε βλέπουμε, πως το ίδιο το παιδί οργανώνει το χρόνο.

Βιώνοντας το χρόνο

Ο χρόνος μέσα στην ιστορία δεν ρυθμίζεται μόνο από συλλογικές διαδικασίες, ομάδες και άτομα, συγχρόνως βιώνεται. Η ιστορική-ανθρωπολογική, η μικροϊστορική προσέγγιση της ιστορίας της παιδικής εργασίας και γενικότερα του οικονομικού ρόλου των παιδιών, μελετά και το χρόνο ως βίωμα, ως εμπειρία. Ο βιωματικός, θα έλεγα, χρόνος, είναι μια μορφή του ιστορικού χρόνου-αντικειμένου της ιστορίας,

Συγγραφείς που πέρασαν την παιδική τους ηλικία στην ύπαιθρο αναφέρουν πως έπρεπε να βιαστούν να γυρίσουν από το σχολείο προκειμένου να ταΐσουν τα ζώα πριν σκοτεινιάσει η va εκτελέσουν τις δουλειές που τους είχε αναθέσει συνήθως η μητέρα τους18. Μιλούν έτσι για τα γεμάτα ένταση και άγχος χρονικά βιώματά τους, για τον τρόπο με τον οποίο η, ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, κυρίως όμως από το 1869, υποχρεωτική σχολική παρακολούθηση, οι οικονομικές ανάγκες των φτωχών οικογενειών και ο χαρακτήρας της αγροτικής οικονομίας εντατικοποιούσαν το ρυθμό της ζωής τους.

Π μελέτη του βιωματικού χρόνου δείχνει πόσο επιφυλακτικά πρέπει να αντιμετωπίζουν οι ιστορικοί τις αξιολογήσεις εκείνες, που βασίζονται σε αριθμητικά δεδομένα. Δάσκαλοι, διανοούμενοι και κρατικοί παράγοντες στην Αυστρία του πρώιμου 20ού αιώνα θλίβονταν λ.χ. βλέποντας πως τα παιδιά περνούσαν συχνά οχτώ και δέκα ώρες στα βοσκοτόπια, φυλάγοντας απλώς τα ζώα. Πάρα πολλές φορές ωστόσο ο χρόνος αυτός φαινόταν στα ίδια τα παιδιά, που έρχονταν σε επαφή με άλλα παιδιά, σύναπταν φιλίες, έπαιζαν, κάθε άλλο παρά μακρύς και αργός.

Ορίζοντας το χρόνο

Μελετώντας την οικογενειακή οικονομία στον ευρωπαϊκό χώρο οι ιστορικοί αναγνώρισαν στάδια τα οποία χαρακτήρισαν μακρές περιόδους της ευρωπαϊκής

18. ο.π., σ. 255-260.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/83.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ιστορίας. Η επιστημονική αυτή πρόταση συμπυκνώθηκε στο μοντέλο που πρότειναν στα τέλη της δεκαετίας του '70 δύο γνωστές Αμερικανίδες ερευνήτριες, οι οποίες μελέτησαν τη σχέση των γυναικών με την εργασία και την οικογένεια στην Αγγλία και τη Γαλλία, η Louise Tilly και η Joan Scott (Women, Work and Family, New York 1978). Οι Tilly και Scott υποστήριξαν ότι από την οικονομία της αυτοκατανάλωσης κατά την προβιομηχανική περίοδο (την οποία χαρακτηρίζουν απλά "οικογενειακή οικονομία" - family economy), περνάμε κατά τη βιομηχανική περίοδο στην οικογενειακή οικονομία, στην οποία το κέντρο βάρους μετατίθεται στους μισθούς (family wage economy) και, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στην οικογενειακή οικονομία που κυριαρχείται από τις καταναλωτικές ανάγκες και απαιτήσεις των μελών της οικογενείας (family consumer economy). Οι πηγές μας δείχνουν όμως ότι στον κεντροευρωπαϊκό χώρο η οικογενειακή οικονομία μέχρι τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ήταν μεικτή, σύνθετη, κι ότι, όσον αφορά τις οικονομικά ασθενέστερες τάξεις, διατήρησε σε μεγάλο βαθμό τον αυτοκαταναλωτικό της χαρακτήρα. Και είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια ιστορική μελέτη που θα ανέλυε τον οικονομικό ρόλο των παιδιών, προχωρώντας πέρα από το κλασικό θέμα της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια κατά το πρώτο μισό του περασμένου αιώνα, θα έδειχνε ότι γενικότερα στον ευρωπαϊκό χώρο οι οικογενειακές οικονομίες έπλευσαν στα νερά (για να χρησιμοποιήσω τη γνωστή ποιητική έκφραση του Braudel) ενός πολλαπλού χωροχρόνου19, όπου τα όρια ανάμεσα στην αυτοκατανάλωση και τον εκχρηματισμό, την ύπαιθρο και την πόλη ήταν ρευστά. Η μελέτη της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών, για την οποία οι θεωρητικοί της οικονομίας της οικογενείας έχουν δείξει πολύ περιορισμένο ενδιαφέρον, είναι με άλλα λογία, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητη, για να κατανοήσουμε τους πολλαπλούς χρόνους της οικογενειακής οικονομίας και να μην την προσδέσουμε αυτόματα στο άρμα ενός γραμμικού οικονομικού χρόνου μακράς διάρκειας, που βρίσκει την έκφραση του στο τρίπτυχο προβιομηχανική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική περίοδος (για ορισμένους ιστορικούς, ιδιαίτερα στο γερμανόφωνο χώρο, υπάρχει και μια "πρωτοβιομηχανική" περίοδος, που προηγείται της βιομηχανικής, και συνακόλουθα μια "πρωτοβιομηχανική" οικογένεια - protoindustrieHe Familie20).

19. Διότι "ο χώρος και ο χρόνος είναι μεταβλητές· δεν αποτελούν α-ιστορικές, αμετάβλητες καταστάσεις". Βλ. G. Dressel, Historische Anthropologie, Eine Einführung, Wien-Köln-Weimar 1996,σ.134.

20. Θεμελιώδες το άρθρο του Η. Medick, "Zur strukturellen Funktion von Haushalt und Familie im Übergang von der traditionellen Agrargesellschaft zum industriellen Kapitalismus: die protoindustrielle Familienwirtschaft", στο W. Gonze (Hg.), Sozialgeschichte der Familie in der Neuzeit Europas, Stuttgart 1976, σ. 254-282. Εντωμεταξύ ο Medick και γενικά η ομάδα ιστορικών του Göttingen που έχει ασχοληθεί με τα

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/84.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΙΙΙ. Ο ΧΡΟΝΟΣ - ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ

Στο επίπεδο των πηγών

Ο ιστορικός της καθημερινής ζωής των παιδιών δεν μπορεί να αγνοήσει τη θέση και στάση του παιδιού μέσα στο πλάσμα του χρόνου, Συγχρόνως και ο ιστορικός αυτός καλείται να «χρονολογήσει» τις πηγές του, για να μπορέσει να εμβαθύνει, σε αυτές, να προχωρήσει κάτω από την επιφάνεια της βιογραφικής αφήγησης. Είναι γνωστό ότι ο ιστορικός που δουλεύει με αυτοβιογραφικές μαρτυρίες βρίσκεται αντιμέτωπος με τη χρονική απόσταση που χωρίζει τον αφηγητή από την αφήγηση. Κι η απόσταση είναι ιδιαίτερα μεγάλη όταν πρόκειται για μνήμες από τις πρώτες δεκαετίες της ζωής. Αναλύοντας και συγκρίνοντας τις πηγές του ο ιστορικός προσπαθεί να τοποθετήσει —όσο αυτό είναι δυνατό— τις συνήθως άτακτες πληροφορίες των αυτοβιογραφικών μαρτυριών σε μια χρονική σειρά και να αποφασίσει σε ποιο βαθμό θα δεχθεί τις μαρτυρίες ως έκφραση του τότε, των σκέψεων και συναισθημάτων της παιδικής ηλικίας η ως αντικατοπτρισμό, εκούσιο η ακούσιο, του σήμερα στο τότε. Πολλές φορές τον βοηθούν οι ίδιοι οι αφηγητές όταν —και τούτο, νομίζω, χαρακτηρίζει πρώτιστα τον νηφάλιο, αξιόπιστο μάρτυρα— «συνδιαλέγονται» με τις μνήμες τους, αναρωτιούνται πάνω σε όσα λένε, στοχάζονται, διορθώνουν, η ακόμη όταν δηλώνουν καθαρά ότι κάτι το θυμούνται πολύ η όχι και τόσο καλά.

Στο ερώτημα λ,χ. ποια συναισθήματα γεννούσαν στα παιδιά τα διάφορα καθήκοντα τα οποία αναλάμβαναν στα πλαίσια της οικογενειακής οικονομίας, αν αντλούσαν χαρά και ικανοποίηση από τη δουλειά, αν κάποτε η δουλειά γινόταν πηγή άγχους και φόβου, και πότε, αν τα παιδιά είχαν την αίσθηση ότι γίνονταν αντικείμενο εκμετάλλευσης η όχι ο ιστορικός έχει ελπίδες με μια μικροσκοπική ανάλυση των πηγών να διακρίνει ανάμεσα στη σύγχρονη αξιολογική κρίση του πληροφοριοδότη του και την ανάμνηση αλλοτινών συναισθημάτων. Ας δούμε ένα παράδειγμα που προέρχεται από μια θαυμάσια αυτοβιογραφία, εκείνη που αποτέλεσε το θεμέλιο λίθο του βιεννέζικου αρχείου, έγινε βιβλίο και γνώρισε μεγάλη επιτυχία, την αυτοβιογραφία της Maria Gremel, κόρης φτωχών ακτημόνων χωρικών, γεννημένης στην «Κάτω Αυστρία» (Nieder Osterreich) στην καμπή του αιώνα. Στα εννέα της χρόνια η συγγραφέας μπήκε, όπως τα περισσότερα παιδιά των ακτημόνων χωρικών, στην υπηρεσία ενός εύπορου σχετικά αγρότη. Ο πατέρας της του ζήτησε να της αγοράσει ένα ζευγάρι

θέματα αυτά έχουν δεχθεί και καταδείξει με εμπειρικές μελέτες ότι η «πρωτοβιομηχανική» οικογένεια, η οικογένεια δηλαδή εκείνη που στηριζόταν οικονομικά στην κατ" αποκοπή εργασία για λογαριασμό μεσαζόντων, εμπόρων, επιχειρηματιών, από το 150 μέχρι και το 18ο αιώνα, είχε στην πραγματικότητα έναν πολύ πιο σύνθετο οικονομικό χαρακτήρα, από εκείνον που αφήνει να εννοηθεί το επίθετο «πρωτοβιομηχανική».

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/85.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παπούτσια, "Ο αγρότης αρνήθηκε και είπε: Έτσι κι αλλιώς το παλιοκόριτσο πρέπει να το ταΐζουμε". Τα λόγια τούτα έκαναν στη δεκάχρονη τότε Μαρία "βαθειά εντύπωση" και της προκάλεσαν "πόνο στα βάθη της ψυχής" της. Στη συνέχεια της αφήγησης της η Gremel γράφει.:

"Με τον καιρό κατάλαβα και. τις δύο πλευρές και κατάλαβα ακόμη με πικρία, ότι η παιδική εργασία δεν πληρώνεται ποτέ. Όλα όσα έκανα, θα έπρεπε να τα κάνει ένας ενήλικας, που μάλιστα θα κέρδιζε και κάτι, γι' αυτό, όχι όμως ένα σχολιαρόπαιδο"21.

Οι σκέψεις τούτες μοιάζουν αξιολογικές κρίσεις εκ των υστέρων. Δεν είναι διόλου ξεκάθαρο πότε κατάλαβε η συγγραφέας "ότι η παιδική εργασία δεν πληρώνεται ποτέ". Ωστόσο ο χρονικός προσδιορισμός "με τον καιρό" και η ανάμνηση του ψυχικού πόνου που της προκάλεσαν τα λόγια του αγρότη δείχνουν νομίζω στον ιστορικό ότι μια αργή διαδικασία κοινωνικής αυτοσυνειδητοποίησης είχε δρομολογηθεί από τα παιδικά χρόνια.

Επίσης ο ιστορικός καλείται να ορίσει για μεθοδολογικούς λόγους τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Τούτο είναι σχετικά εύκολο για την εποχή της υποχρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης. Στην εργασία μου θεώρησα πως η παιδική ηλικία σταματά στα 14 χρόνια, οπότε και τελείωνε η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση. Σχεδόν όλα τα παιδιά, στις περιπτώσεις που εξέτασα, άφηναν το σχολείο στα 14 είτε για να εργαστούν συστηματικά, είτε για να μαθητεύσουν κοντά σε κάποιον τεχνίτη. Οι εξουσιαστικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια δεν άλλαζαν σημαντικά, μια και τα περισσότερα παιδιά ελέγχονταν οικονομικά από τους γονείς τους, ωστόσο οι σχέσεις αυτές με την ένταξη σε έναν επαγγελματικό χώρο χαλάρωναν σιγά-σιγά. Η διάρκεια της παιδικής ηλικίας έχει αναμφισβήτητα και κοινωνικό-πολιτισμικό χαρακτήρα και πιστεύω, πως σε πολύ γενικές γραμμές, με κάθε επιφύλαξη, η χαλάρωση των εξουσιαστικών σχέσεων ανάμεσα σε ηλικιακές ομάδες μπορεί να αποτελέσει κριτήριο στην οριοθέτηση της κοινωνικής-πολιτισμικής διάρκειας της παιδικής ηλικίας.

Στο ιστοριογραφικό επίπεδο

Στο ιστοριογραφικό επίπεδο τώρα είναι ευνόητο, πως ένα θέμα όπως η οικονομική λειτουργία του παιδιού αναφέρεται εν πολλοίς στη μακρά διάρκεια. Τα παιδιά φύτευαν και μάζευαν πατάτες ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα (με τη μεγάλη εξάπλωση της καλλιεργείας της πατάτας), έβοσκαν ζώα και μάζευαν μούρα και μανιτάρια στο δάσος από αιώνες. Η βοσκή των ζώων τους έδινε προφανώς ανέκαθεν την ευκαιρία να παίξουν μακριά από την επιτήρηση των

21. M. Gremel, Mit neun Jahren im Dienst. Mein Leben im Stübi und am Bauernhof, 1900-1930, (Damit es nicht verlorengeht..., Bd. 1), Wien-Köln-Weimar 1991, σ. 188.

Σελ. 85
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 66
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    επίλυση αποριών αναφορικά με θέματα μέσης και νεότερης ευρωπαϊκής Ιστορίας, που έχει αναπτύξει ο ίδιος στο μάθημα του. Το ελάχιστο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο Πατσόπουλος για τη φροντιστηριακή διδασκαλία, δίκαια, νομίζω, μας αποκαλύπτει μία διαφορετική πραγματικότητα, εκείνη της υιοθέτησης ενός μέτρου, λόγω οικονομικών ωφελειών.

    Ο Λάμπρος συνεχίζει και ως καθηγητής την εργασία του με πρωτότυπο αρχειακό υλικό. Το ακροατήριο του αποτελείται από τριτοετείς και τεταρτοετείς φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ μνημονεύεται, όπως και στο Φροντιστήριο του Καρολίδη, η μεμονωμένη παρουσία μικρού αριθμού φοιτητών της Θεολογικής. Διδάσκει ασκήσεις συστηματικής χρονολόγησης, μελέτη μεσαιωνικών επιγραφών και χαραγμάτων, ανάγνωση και ερμηνεία χειρογράφων, σύνταξη καταλόγου κωδίκων από μοναστηριακές, σχολικές και άλλες βιβλιοθήκες της Αθήνας, εκτός της Εθνικής, προετοιμασία πηγών προς έκδοση. Εργάζεται για τη σύνταξη βιβλιογραφίας του 1821 από τους φοιτητές, με τη χρήση ειδικών εντύπων δελτίων. Παράλληλα με την άσκηση των φοιτητών στη χρήση και αξιοποίηση του αρχειακού υλικού, στο Φροντιστήριο παραδίδεται και υποδειγματική διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας στο Ελληνικό Σχολείο και Γυμνάσιο. Για πρώτη φορά καθηγητής Ιστορίας, πραγματοποιεί διδασκαλία εκτός Πανεπιστημίου: "Σύνταξις καταλόγων των χειρογράφων των εν Αθήναις βιβλιοθηκών φροντιστηριακώς" και "Χρονολογικαί ασκήσεις εν τω φροντιστηρίω και αρχειακαί μελέται εν τώ αρχείω της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας". Για τις ανάγκες των φοιτητών του τυπώνονται λιθογραφημένα αντίτυπα ασκήσεων. Δημιουργεί ακόμη ειδική βιβλιοθήκη για το Φροντιστήριο, Περιλαμβάνει βιβλία, ξενόγλωσσα περιοδικά και χάρτες. Χρησιμοποιεί ακόμη για πρώτη φορά σε διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο φωτογραφημένα χειρόγραφα και κώδικες, από ξένες βιβλιοθήκες και αρχεία, Ο ίδιος άλλωστε εισάγει και στο ακαδημαϊκό μάθημα σημαντικές διδακτικές καινοτομίες, όπως τη χρήση χαρτών και φωτεινών διαφανειών. Τη γενικότερη πίστη του στην εξέλιξη της τεχνολογίας και τη βοήθεια που αυτή προσφέρει, στην ιστορική έρευνα, θα εκφράσει ο Λάμπρος και από το πλέον επίσημο βήμα, εκείνο του πρύτανη, το 19058. Στη φροντιστηριακή διδασκαλία αφιερώνει κι ένα σημαντικό μέρος του κεφαλαίου του για την ιστορική διδασκαλία στο ανέκδοτο έργο του "Αι ιστορικαί μελέται εν Ελλάδι κατά τον πρώτον αιώνα της Παλιγγενεσίας μετά προεισαγωγής περί των Ελληνικών ιστορημάτων επί τουρκοκρατίας" (Αρχείο Σπυρίδωνα Λάμπρου, Ιστορικό Σπουδαστήριο του Τμήματος Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθήνας). Εκεί αναφέρεται και στη σημασία

    8. Σπ. Λάμπρος, Νέοι ορίζοντες εν τη ιστορική ερεύνη. Λόγος απαγγελθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω την 15η Ιανουαρίου 1905 υπό Σπ. Λάμπρου αναλαμβάνοντας επισήμως την Πρυτανείαν του ακαδημαϊκού έτους 1904-5, Αθήνα 1905, σ. 25,