Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 83-102 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/83.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ιστορίας. Η επιστημονική αυτή πρόταση συμπυκνώθηκε στο μοντέλο που πρότειναν στα τέλη της δεκαετίας του '70 δύο γνωστές Αμερικανίδες ερευνήτριες, οι οποίες μελέτησαν τη σχέση των γυναικών με την εργασία και την οικογένεια στην Αγγλία και τη Γαλλία, η Louise Tilly και η Joan Scott (Women, Work and Family, New York 1978). Οι Tilly και Scott υποστήριξαν ότι από την οικονομία της αυτοκατανάλωσης κατά την προβιομηχανική περίοδο (την οποία χαρακτηρίζουν απλά "οικογενειακή οικονομία" - family economy), περνάμε κατά τη βιομηχανική περίοδο στην οικογενειακή οικονομία, στην οποία το κέντρο βάρους μετατίθεται στους μισθούς (family wage economy) και, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στην οικογενειακή οικονομία που κυριαρχείται από τις καταναλωτικές ανάγκες και απαιτήσεις των μελών της οικογενείας (family consumer economy). Οι πηγές μας δείχνουν όμως ότι στον κεντροευρωπαϊκό χώρο η οικογενειακή οικονομία μέχρι τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ήταν μεικτή, σύνθετη, κι ότι, όσον αφορά τις οικονομικά ασθενέστερες τάξεις, διατήρησε σε μεγάλο βαθμό τον αυτοκαταναλωτικό της χαρακτήρα. Και είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια ιστορική μελέτη που θα ανέλυε τον οικονομικό ρόλο των παιδιών, προχωρώντας πέρα από το κλασικό θέμα της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια κατά το πρώτο μισό του περασμένου αιώνα, θα έδειχνε ότι γενικότερα στον ευρωπαϊκό χώρο οι οικογενειακές οικονομίες έπλευσαν στα νερά (για να χρησιμοποιήσω τη γνωστή ποιητική έκφραση του Braudel) ενός πολλαπλού χωροχρόνου19, όπου τα όρια ανάμεσα στην αυτοκατανάλωση και τον εκχρηματισμό, την ύπαιθρο και την πόλη ήταν ρευστά. Η μελέτη της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών, για την οποία οι θεωρητικοί της οικονομίας της οικογενείας έχουν δείξει πολύ περιορισμένο ενδιαφέρον, είναι με άλλα λογία, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητη, για να κατανοήσουμε τους πολλαπλούς χρόνους της οικογενειακής οικονομίας και να μην την προσδέσουμε αυτόματα στο άρμα ενός γραμμικού οικονομικού χρόνου μακράς διάρκειας, που βρίσκει την έκφραση του στο τρίπτυχο προβιομηχανική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική περίοδος (για ορισμένους ιστορικούς, ιδιαίτερα στο γερμανόφωνο χώρο, υπάρχει και μια "πρωτοβιομηχανική" περίοδος, που προηγείται της βιομηχανικής, και συνακόλουθα μια "πρωτοβιομηχανική" οικογένεια - protoindustrieHe Familie20).

19. Διότι "ο χώρος και ο χρόνος είναι μεταβλητές· δεν αποτελούν α-ιστορικές, αμετάβλητες καταστάσεις". Βλ. G. Dressel, Historische Anthropologie, Eine Einführung, Wien-Köln-Weimar 1996,σ.134.

20. Θεμελιώδες το άρθρο του Η. Medick, "Zur strukturellen Funktion von Haushalt und Familie im Übergang von der traditionellen Agrargesellschaft zum industriellen Kapitalismus: die protoindustrielle Familienwirtschaft", στο W. Gonze (Hg.), Sozialgeschichte der Familie in der Neuzeit Europas, Stuttgart 1976, σ. 254-282. Εντωμεταξύ ο Medick και γενικά η ομάδα ιστορικών του Göttingen που έχει ασχοληθεί με τα

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/84.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΙΙΙ. Ο ΧΡΟΝΟΣ - ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ

Στο επίπεδο των πηγών

Ο ιστορικός της καθημερινής ζωής των παιδιών δεν μπορεί να αγνοήσει τη θέση και στάση του παιδιού μέσα στο πλάσμα του χρόνου, Συγχρόνως και ο ιστορικός αυτός καλείται να «χρονολογήσει» τις πηγές του, για να μπορέσει να εμβαθύνει, σε αυτές, να προχωρήσει κάτω από την επιφάνεια της βιογραφικής αφήγησης. Είναι γνωστό ότι ο ιστορικός που δουλεύει με αυτοβιογραφικές μαρτυρίες βρίσκεται αντιμέτωπος με τη χρονική απόσταση που χωρίζει τον αφηγητή από την αφήγηση. Κι η απόσταση είναι ιδιαίτερα μεγάλη όταν πρόκειται για μνήμες από τις πρώτες δεκαετίες της ζωής. Αναλύοντας και συγκρίνοντας τις πηγές του ο ιστορικός προσπαθεί να τοποθετήσει —όσο αυτό είναι δυνατό— τις συνήθως άτακτες πληροφορίες των αυτοβιογραφικών μαρτυριών σε μια χρονική σειρά και να αποφασίσει σε ποιο βαθμό θα δεχθεί τις μαρτυρίες ως έκφραση του τότε, των σκέψεων και συναισθημάτων της παιδικής ηλικίας η ως αντικατοπτρισμό, εκούσιο η ακούσιο, του σήμερα στο τότε. Πολλές φορές τον βοηθούν οι ίδιοι οι αφηγητές όταν —και τούτο, νομίζω, χαρακτηρίζει πρώτιστα τον νηφάλιο, αξιόπιστο μάρτυρα— «συνδιαλέγονται» με τις μνήμες τους, αναρωτιούνται πάνω σε όσα λένε, στοχάζονται, διορθώνουν, η ακόμη όταν δηλώνουν καθαρά ότι κάτι το θυμούνται πολύ η όχι και τόσο καλά.

Στο ερώτημα λ,χ. ποια συναισθήματα γεννούσαν στα παιδιά τα διάφορα καθήκοντα τα οποία αναλάμβαναν στα πλαίσια της οικογενειακής οικονομίας, αν αντλούσαν χαρά και ικανοποίηση από τη δουλειά, αν κάποτε η δουλειά γινόταν πηγή άγχους και φόβου, και πότε, αν τα παιδιά είχαν την αίσθηση ότι γίνονταν αντικείμενο εκμετάλλευσης η όχι ο ιστορικός έχει ελπίδες με μια μικροσκοπική ανάλυση των πηγών να διακρίνει ανάμεσα στη σύγχρονη αξιολογική κρίση του πληροφοριοδότη του και την ανάμνηση αλλοτινών συναισθημάτων. Ας δούμε ένα παράδειγμα που προέρχεται από μια θαυμάσια αυτοβιογραφία, εκείνη που αποτέλεσε το θεμέλιο λίθο του βιεννέζικου αρχείου, έγινε βιβλίο και γνώρισε μεγάλη επιτυχία, την αυτοβιογραφία της Maria Gremel, κόρης φτωχών ακτημόνων χωρικών, γεννημένης στην «Κάτω Αυστρία» (Nieder Osterreich) στην καμπή του αιώνα. Στα εννέα της χρόνια η συγγραφέας μπήκε, όπως τα περισσότερα παιδιά των ακτημόνων χωρικών, στην υπηρεσία ενός εύπορου σχετικά αγρότη. Ο πατέρας της του ζήτησε να της αγοράσει ένα ζευγάρι

θέματα αυτά έχουν δεχθεί και καταδείξει με εμπειρικές μελέτες ότι η «πρωτοβιομηχανική» οικογένεια, η οικογένεια δηλαδή εκείνη που στηριζόταν οικονομικά στην κατ" αποκοπή εργασία για λογαριασμό μεσαζόντων, εμπόρων, επιχειρηματιών, από το 150 μέχρι και το 18ο αιώνα, είχε στην πραγματικότητα έναν πολύ πιο σύνθετο οικονομικό χαρακτήρα, από εκείνον που αφήνει να εννοηθεί το επίθετο «πρωτοβιομηχανική».

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/85.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παπούτσια, "Ο αγρότης αρνήθηκε και είπε: Έτσι κι αλλιώς το παλιοκόριτσο πρέπει να το ταΐζουμε". Τα λόγια τούτα έκαναν στη δεκάχρονη τότε Μαρία "βαθειά εντύπωση" και της προκάλεσαν "πόνο στα βάθη της ψυχής" της. Στη συνέχεια της αφήγησης της η Gremel γράφει.:

"Με τον καιρό κατάλαβα και. τις δύο πλευρές και κατάλαβα ακόμη με πικρία, ότι η παιδική εργασία δεν πληρώνεται ποτέ. Όλα όσα έκανα, θα έπρεπε να τα κάνει ένας ενήλικας, που μάλιστα θα κέρδιζε και κάτι, γι' αυτό, όχι όμως ένα σχολιαρόπαιδο"21.

Οι σκέψεις τούτες μοιάζουν αξιολογικές κρίσεις εκ των υστέρων. Δεν είναι διόλου ξεκάθαρο πότε κατάλαβε η συγγραφέας "ότι η παιδική εργασία δεν πληρώνεται ποτέ". Ωστόσο ο χρονικός προσδιορισμός "με τον καιρό" και η ανάμνηση του ψυχικού πόνου που της προκάλεσαν τα λόγια του αγρότη δείχνουν νομίζω στον ιστορικό ότι μια αργή διαδικασία κοινωνικής αυτοσυνειδητοποίησης είχε δρομολογηθεί από τα παιδικά χρόνια.

Επίσης ο ιστορικός καλείται να ορίσει για μεθοδολογικούς λόγους τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Τούτο είναι σχετικά εύκολο για την εποχή της υποχρεωτικής σχολικής εκπαίδευσης. Στην εργασία μου θεώρησα πως η παιδική ηλικία σταματά στα 14 χρόνια, οπότε και τελείωνε η υποχρεωτική σχολική εκπαίδευση. Σχεδόν όλα τα παιδιά, στις περιπτώσεις που εξέτασα, άφηναν το σχολείο στα 14 είτε για να εργαστούν συστηματικά, είτε για να μαθητεύσουν κοντά σε κάποιον τεχνίτη. Οι εξουσιαστικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια δεν άλλαζαν σημαντικά, μια και τα περισσότερα παιδιά ελέγχονταν οικονομικά από τους γονείς τους, ωστόσο οι σχέσεις αυτές με την ένταξη σε έναν επαγγελματικό χώρο χαλάρωναν σιγά-σιγά. Η διάρκεια της παιδικής ηλικίας έχει αναμφισβήτητα και κοινωνικό-πολιτισμικό χαρακτήρα και πιστεύω, πως σε πολύ γενικές γραμμές, με κάθε επιφύλαξη, η χαλάρωση των εξουσιαστικών σχέσεων ανάμεσα σε ηλικιακές ομάδες μπορεί να αποτελέσει κριτήριο στην οριοθέτηση της κοινωνικής-πολιτισμικής διάρκειας της παιδικής ηλικίας.

Στο ιστοριογραφικό επίπεδο

Στο ιστοριογραφικό επίπεδο τώρα είναι ευνόητο, πως ένα θέμα όπως η οικονομική λειτουργία του παιδιού αναφέρεται εν πολλοίς στη μακρά διάρκεια. Τα παιδιά φύτευαν και μάζευαν πατάτες ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα (με τη μεγάλη εξάπλωση της καλλιεργείας της πατάτας), έβοσκαν ζώα και μάζευαν μούρα και μανιτάρια στο δάσος από αιώνες. Η βοσκή των ζώων τους έδινε προφανώς ανέκαθεν την ευκαιρία να παίξουν μακριά από την επιτήρηση των

21. M. Gremel, Mit neun Jahren im Dienst. Mein Leben im Stübi und am Bauernhof, 1900-1930, (Damit es nicht verlorengeht..., Bd. 1), Wien-Köln-Weimar 1991, σ. 188.

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/86.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ενηλίκων και να ανακαλύψουν τη σεξουαλικότητα τους, κι ανέκαθεν παιδιά που δούλευαν στην ύπαιθρο ένιωθαν φόβο όταν ξεσπούσε καταιγίδα η συναντούσαν φίδια. Και είναι νομίζω σημαντικό να προσπαθεί ο ιστορικός να τοποθετεί μια αφήγηση που αφορά τη μέση διάρκεια μισού περίπου αιώνα στα πλαίσια της μακράς διάρκειας, επισημαίνοντας συνέχειες και ασυνέχειες. Κατά παράδοξο όμως τρόπο ο ιστορικός που δουλεύει με αυτοβιογραφικές αφηγήσεις δουλεύει φυσικά και αναγκαστικά και με μια βραχεία διάρκεια, οι πηγές που χρησιμοποιεί για να αφηγηθεί τη μέση και μακρά διάρκεια ιστορούν καθεμιά καταρχήν τη μικρή διάρκεια, την παιδική ηλικία η καλύτερα στιγμές από την παιδική ηλικία ενός ανθρώπου σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Η βραχεία αυτή διάρκεια δεν είναι απαραίτητα γραμμική* συνήθως είναι μάλιστα κυκλική, με την έννοια ότι ο αφηγητής επανέρχεται σε περιόδους η στιγμές της ζωής του, στις οποίες είχε προαναφερθεί.

Στη δομή της εργασίας δεν υπάρχει κάποιο χρονικό, που παίζει το ρόλο εκείνης της ραχοκοκαλιάς, πάνω στην οποία εξετάζονται ερωτήματα της μακράς και της μέσης διάρκειας, όπως συμβαίνει συχνά σε μικροϊστορικές μελέτες22. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό, μόνον αν το θέμα της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών αναπτυσσόταν στη βάση τριών, τεσσάρων περιπτώσεων, οι οποίες θα επιλέγονταν από το υλικό ως αντιπροσωπευτικές. Θα μπορούσε λ,χ. κανείς να επιλέξει ιδιαίτερα πλούσια και αξιόπιστα αυτοβιογραφικά αφηγήματα ανθρώπων που μεγάλωσαν σε διαφορετικού τύπου οικογένειες —π.χ. σε μια οικογένεια ακτημόνων χωρικών, στην οικογένεια ενός άνεργου εργάτη, στην οικογένεια ενός σιδηροδρομικού— και με βάση τα χρονικά της ζωής τους, εμβαθύνοντας στο καθένα χωριστά, να αντιπαραθέσει, να συγκρίνει, να εντάξει τις περιπτώσεις σε γενικότερες δομές. Στη συγκεκριμένη μελέτη προτίμησα να εκμεταλλευτώ τον πλούτο του σπάνιου υλικού που είχα στα χέρια μου, εξετάζοντας σε χωριστές ενότητες τις διάφορες μορφές της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών και την οικονομική αυτή λειτουργία στη σχέση της με το σχολείο, το παιχνίδι, τους γονείς, τα συναισθήματα και τη στάση των ίδιων των παιδιών. Μια τέτοια δόμηση της μελέτης ίσως εμπεριέχει τον κίνδυνο μιας, για να το πω έτσι, χρονικά ακίνητης αφήγησης23. Ωστόσο, επιτρέπει μια ιστορία

22. Βλ. λ.χ. το περίφημο έργο του Ginzburg, που παρακολουθεί χρονολογικά την ιστορία του «αιρετικού» μυλωνά Mennochio γράφοντας συγχρόνως με αριστοτεχνικό τρόπο μια ιστορία της κουλτούρας στην ιταλική ύπαιθρο του ύστερου 16ου αιώνα (C. Ginzburg, Der Käse und die Würmer. Die Welt eines Müllers um 1600, Berlin 1993, γερμανική μετάφραση από τα ιταλικά Κ. F. Hauber).

23. Αναφερόμενοι στη μακρά διάρκεια, στην ιστορία των δομών, μεγάλοι ιστορικοι.. όπως ο Fernand Braudel και ο Emmanuel le Roy Ladurie, έχουν κάνει λόγο για ακίνητη η σχεδόν ακίνητη ιστορία. Κατά τον διάσημο μεσαιωνιστή και Θεωρητικό της ιστορίας Jacques le Goff τέτοιοι όροι συσκοτίζουν την ουσία της ιστορικής επιστήμης: «Πρέπει να

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/87.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των δυνατοτήτων, των παραλλαγών, τη σύγκριση και αντιπαράθεση πολλών παρόμοιων και συγχρόνως διαφορετικών περιπτώσεων. Άλλωστε, το αν μια αφήγηση ενταχθεί στο χρόνο, ιστορικοποιηθεί, εξαρτάται, πιστεύω, από τη βούληση του συγγραφέα-ιστορικού, από το βαθμό στον οποίο συνειδητοποιεί τον κίνδυνο και καταβάλλει προσπάθεια, να εξετάσει την οικονομική λειτουργία του παιδιού και στη σχέση της με την οικονομική, τη δημογραφική, την πολιτική, την κοινωνική, με την ευρύτερη έννοια του όρου, ιστορία.

μελετήσουμε αυτό που μεταβάλλεται με αργούς ρυθμούς [...]. Όχι, η ιστορία κινείται» (J. le Goff, «L'histoire nouvelle», στο J. le Goff (επιμ.), La nouvelle histoire, Paris 1988, σ. 35-75, 55). Παρόμοιους φόβους εκφράζουν ορισμένοι ιστορικοί για την ιστορική ανθρωπολογία, η τουλάχιστον για ορισμένα είδη της: «Ο ορίζοντας του ιστορικού περιορίζεται σ" ένα ακίνητο παρόν, δεν υπάρχει πλέον γίγνεσθαι...» (François Dossé, Η ιστορία σε ψίχουλα. Από τα Annales στη «Νέα Ιστορία», μετάφρ. από τα γαλλικά Α. Βλαχοπούλου, επιμ. Χ. Χατζηιωσήφ, Ηράκλειο 1993, σ. 181).

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/88.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/89.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΠΟΛΥΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΦΤΩΧΟΥ: 

Η ΚΑΘΑΡΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΝΑΛΙΣΤΙΚΟ ΛΟΓΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

ZIZH ΣΑΛΙΜΠΑ

Προσπαθώντας να ανασυνθέσουμε με βάση τις πέντε αισθήσεις το τοπίο της ελληνικής πόλης στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, ανακαλύπτουμε δύο αντίθετες εικόνες: Στη μια κυριαρχούν ο βόρβορος, στον οποίο βυθίζονται μέχρι τα γόνατα οι λαϊκές τάξεις1, οι αναθυμιάσεις των βόθρων και των σφαγείων, οι υπαίθριοι κοπριστές και οι ρυπαροί μαχαλάδες του Βαθρακονησίου, της Βάθειας, των Καμινιών, ενώ στην άλλη κυριαρχούν δρόμοι και μαγαζιά με ευρωπαϊκή όψη, η κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα του Φαλήρου, τα σκιερά μονοπάτια του Βασιλικού Κήπου και οι βίλες της Κηφισιάς. Δημοσιογράφοι, λογοτέχνες, όπως ο Ροΐδης και ο Μητσάκης, καθώς και φιλανθρωπικοί σύλλογοι, ανακαλύπτουν και καταγράφουν το τοπίο με τις αντιθέσεις του2. Οι συζητήσεις για τον εξωραϊσμό των πόλεων και των ανθρώπων κορυφώνονται με τις προετοιμασίες για την τέλεση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Για την ελληνική κοινωνία η αποκατάσταση της καθαριότητας αποτελεί σημάδι ευημερίας, υγείας και πολιτισμού3.

1. Ανώνυμος, «Τα έργα σας», Εφημ. Ποσειδών, αρ. 1163, 21.3.1879.

2. Από τη λογοτεχνία και τους περιηγητές μπορούμε να αναζητήσουμε πολλά στοιχεία που βοηθούν στην ανάπλαση της εικόνας της πόλης. Συγκεκριμένα αναφέρω τα εξής δημοσιεύματα που περιέχουν χαρακτηριστικές εικόνες της Αθήνας: Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αθηναϊκοί περίπατοι. Α', Οι Αθηναϊκοί δρόμοι», εφημ. Εστία, 22.5.1896 και «Οδός Βουλής», ο.π., 2.6.1896 (= Εμμανουήλ Ροΐδης, Αφηγήματα, Αθήνα 1988, σ. 223-233) και Μιχαήλ Μητσάκης, «Το θέρος», εφημ. Εστία, 24.5.1887 (= Μιχαήλ Μητσάκης, Πεζογραφήματα, Αθήνα 1988, σ. 69-83). Βλ. επίσης Henri Belle, Ταξίδι στην Ελλάδα 1861-187..., Αθήνα 1993, σ. 111-115.

3. O Georges Vigarello, στηριζόμενος στο έργο του Γερμανού κοινωνιολόγου Norbert Elias, Über den Prozess der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, Ζυρίχη 1939 (Ελληνική μετάφραση: Η εξέλιξη του πολιτισμού. Κοινωνιογενετικές και ψυχογενετικές έρευνες, τ. Α'-Β', Αθήνα, Νεφέλη, 1997), επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στο Θέμα της καθαριότητας, συσχετίζοντας το απολύτως με την έννοια του πολιτισμού. Βλ. Georges Vigarello, Le propre et le sale. L'Hygiène du corps depuis le Moyen Age, Παρίσι, Ed. du Seuil, 1991.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/90.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο Γεώργιος Τυπάλδος, αρθρογράφος του περιοδικού "Οικονομική Επιθεώρησις", μας μυεί στις συνήθειες της καθαριότητας που επικρατούσαν στην Αθήνα στα 1874, Οι κάτοικοι της πόλης είχαν να επιλέξουν ανάμεσα στο λουτρό με κρύο νερό (ψυχρολουσία), με χλιαρό νερό, με θερμό ατμό στα βαλανεία, καθώς και στα θαλάσσια λουτρά στις παραλίες4. Ωστόσο, η εφαρμογή των συνηθειών της καθαριότητας συσχετιζόταν με τις κοινωνικές διαβαθμίσεις και την οικονομική ευμάρεια.

Ας δούμε όμως από κοντά τις εμπλεκόμενες ομάδες. Είναι οι νεοφερμένοι της νεοελληνικής πόλης που συνιστούν δύο αντίθετους κοινωνικούς πόλους· οι ομογενείς της διασποράς και οι φτωχοί των πόλεων. Για τους ομογενείς, που αποτελούν την κυρίαρχη αστική τάξη, η καθαριότητα αποδεικνύει την οικονομική και κοινωνική τους υπεροχή, γιατί απαιτεί χρόνο, κατάλληλη υποδομή (χώρο και νερό), εξοπλισμό (σαπούνι και ρούχα) και συνήθειες καλής αγωγής. Η πρόοδος της σωματικής υγιεινής που συντελείται στα κυρίαρχα αστικά στρώματα προϋποθέτει την εξάλειψη της σωματικής μυρωδιάς. Έτσι, για τους φτωχούς η έλλειψη καθαριότητας, που αναγνωρίζεται από τον ιδρώτα, τις μυρωδιές και τα ντρίλινα ρούχα, αποτελεί ένα σημάδι βαθιάς διαφοροποίησης ακόμη και περιθωριοποίησης από τα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα της πόλης 5, Η εικόνα τους προκαλεί ανησυχίες και επιβάλλει την αντιμετώπιση τους. Ένα μέσο για την αντιμετώπιση αυτής της ανησυχίας είναι η διαπαιδαγώγηση των φτωχών στην καθαριότητα. Γιατί η καθαριότητα του φτωχού είναι η εγγύηση για την ηθικότητα του. Οι φιλανθρωπικοί σύλλογοι αναλαμβάνουν τη διάδοση της καθαριότητας, μιας καθαριότητας που ακολουθεί διαβαθμίσεις: από τον δρόμο στην κατοικία και από την κατοικία στο ανθρώπινο σώμα. Ως προς τις εργαζόμενες γυναίκες των κατωτέρων στρωμάτων η προσοχή τους εστιάζεται στη νέα εργάτρια, η οποία σύμφωνα με τις διακηρύξεις τους διατελεί σε "ημικτηνώδη κατάστασιν εκ της παντελούς ελλείψεως στοιχειώδους μορφώσεως και ανατροφής"6. Οι υπηρέτριες και οι τροφοί, λόγω της συγκατοίκησης τους με τις αστικές οικογένειες, μπορούν να μυηθούν και να εξοικειωθούν με την καθαριότητα χωρίς να χρειάζονται ειδικό εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Η νέα εργάτρια, ως ηθικός αρχηγός της μελλοντικής της οικογένειας, πρέπει να λάβει την κατάλληλη αγωγή και εκπαίδευση ώστε να εφαρμόσει και να

4. Γεώργιος Τυπάλδος, "Κοινωνική καθαριότης". Οικονομική Επιθεώρησις 19 (1874) 318-319.

5. Για την έννοια της καθαριότητας και τη σύνδεση της με τα κοινωνικά στρώματα βλ. Alain Corbin, Le miasme et la jonquille, Παρίσι 1986· Constance Classen, David Howes and Anthony Svnnott, Aroma, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 1994, σ. 165-169· Philippe Perrot, Le travail des apparences Le corps féminin XVIIe-XIXe siècle, Παρίσι, ed. du Seuil 1984, σ. io7-116.

6. Ανώνυμος, "Θεραπαινίδες και τροφοί", Εφημερίς των Κυριών, αρ. 250, 24.1.1893.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/91.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μεταδώσει καλές αρχές στα παιδιά της7. Από τα αρχεία των Κυριακών Σχολείων, που είχα την ευκαιρία να μελετήσω, συγκεκριμένα του Κυριακού Σχολείου που ίδρυσε η Καλλιρρόη Παρρέν, του Κυριακού Σχολείου του Πειραιά και του Κυριακού Σχολείου του Εργατικού Κέντρου Αθηνών, που ιδρύεται αργότερα από την Αύρα Θεοδωροπούλου, παρατήρησα ότι τόσο στις λογοδοσίες τους όσο και στα έντυπά τους επαναλαμβάνεται τακτικά η έκφραση «εκπολιτισμός της εργάτριας». Εδώ ανακύπτει ένα ερώτημα: τι ακριβώς σημαίνει εκπολιτίζω τις εργάτριες; Η απάντηση μας δίνεται από τις ίδιες τις πηγές: Σημαίνει ότι οι σύλλογοι αυτοί έχουν σκοπό την ηθική διαπαιδαγώγηση και εκπαίδευση της εργάτριας· και πιο συγκεκριμένα την παροχή στοιχειωδών γνώσεων, δηλαδή αυτών που αντιστοιχούν στην κοινωνική τους τάξη και στο επάγγελμα τους8.

Εκτός από τα βασικά μαθήματα (ανάγνωση, γραφή. Αριθμητική, Ιερά Κατήχηση) οι εργάτριες διδάσκονται υγιεινή και καθαριότητα. Και στα τρία Κυριακά Σχολεία, τον περισσότερο καιρό το μάθημα της Υγιεινής γίνεται από την Άννα Κατσίγρα-Μελά, γιατρό και συγγραφέα βιβλίων που έχουν σχέση με τη διαπαιδαγώγηση. Στο μάθημα της Υγιεινής οι μαθήτριες-εργάτριες διδάσκονται να λαμβάνουν προφυλακτικά μέτρα για την αποφυγή ασθενειών, κυρίως της φυματίωσης, της ευλογιάς και της ελονοσίας, καθώς και κανόνες για την καθαριότητα του σώματος τους και την ευπρεπή τους εμφάνιση, Η έννοια της υγιεινής, όπως διδάσκεται, συμπεριλαμβάνει την καθαριότητα και την υγεία. Για να γίνουμε πιο σαφείς η καθαριότητα αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στην υγιεινή και την υγεία.

Εκτός από τα Κυριακά Σχολεία των εργατριών και τα φιλανθρωπικά σωματεία που ασχολούνται με τη διάδοση της υγιεινής και της καθαριότητας, από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα παρατηρείται το φαινόμενο της ίδρυσης συλλόγων «Υγιεινής». Συγκεκριμένα ο «Σύλλογος Υγιεινής Σύρου» διοργανώνει «λαϊκές διαλέξεις» για τη διαφώτιση του κοινού περί του τρόπου μολύνσεως του οργανισμού και των μέσων της άμυνας και προφύλαξης από τη φυματίωση9. Στη μάχη κατά των ασθενειών που αποδεκατίζουν κυρίως τα εργατικά στρώματα ένα καινούργιο όπλο προστίθεται: η απολύμανση, Η απολύμανση, ως προέκταση της καθαριότητας, δεν αποτελεί μόνο κεκτημένο πεδίο των νοσοκομείων, των ιατρείων, των εργαστηρίων, των ιατρών και των μαιών αλλά γίνεται προσπάθεια για τη διάδοση της και την εφαρμογή της στις μη

7. Ελένη Γεωργιάδου, «Αι εργαζόμεναι γυναίκες», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 690, 13.1.1902.

8. Βλέπε τις ετήσιες λογοδοσίες του «Εν Πειραιεί Συνδέσμου των Κυριών προς προστασίαν της εργάτιδος» από το 1907 έως και το 1923 τα άρθρα που αναφέρονται στο περιοδικό Εφημερίς των Κυριών, Αύρα Θεοδωροπούλου, «Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών», Ανατύπωση από το Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου 1915, Αθήνα 1916.

9. Σύλλογος Υγιεινής Σύρου, Τα πεπραγμένα κατά το 1920, Ερμούπολη 1921, σ. 14.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/92.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

προνομιούχες τάξεις. Μέχρι τότε η περισσότερο διαδεδομένη πρακτική απολύμανσης ήταν το ασβέστωμα των τοίχων, του εξωτερικού της κατοικίας, της αυλής η του στενού δρόμου που χρησίμευε ως προέκταση της κατοικίας. Στην απολύμανση της κατοικίας προστίθενται νέα μέσα πιο αποτελεσματικά, όπως το διάλυμα φαινικού οξέως, η άχνη υδραργύρου. Το κάψιμο των ρούχων και των μολυσμένων αντικειμένων του ασθενούς αντικαθίσταται σε αρκετές περιπτώσεις από τη μέθοδο απολύμανσης που γίνεται με το βράσιμο του νερού10, ενώ το πλύσιμο των χεριών με ζεστό νερό και σαπούνι θεωρείται η πανάκεια για την πρόληψη όλων των ασθενειών.

Η καθαριότητα συνδέεται και με την ηθική, προστίθεται στις αρετές, γιατί εξασφαλίζει την τάξη, Στον κανονισμό των Κυριακών Σχολείων αναγράφεται ότι η εργάτρια, για να γίνει δεκτή, πρέπει να είναι "καθαρά εις την κεφαλήν και το σώμα της, τακτική εις τα φορέματα της"11. Στον έλεγχο των μαθητριών η καθαριότητα βαθμολογείται. Σε αντίθεση με τα σχολεία τακτικής φοίτησης που το μάθημα της Υγιεινής είναι δευτερεύουσας σημασίας, τα Κυριακά Σχολεία δίνουν μεγάλη σημασία στην προπαγάνδα υπέρ της υγιεινής, που, σύμφωνα με τις δηλώσεις των υπευθύνων γυναικών, για τις εργάτριες είναι terra incognita12. Μεταξύ των γυναικών που ασχολούνται με την εκπαίδευση και αγωγή των εργατριών και της ίδιας της εργάτριας-μαθήτριας υποβόσκει η κοινωνική αντιπαράθεση του "πολιτισμένου" και του "απολίτιστου". Βεβαίως δεν πρόκειται για αντίθεση της μορφής "καλό-κακό", αλλά για τις βαθμίδες της εξελικτικής πορείας που ακολουθούν οι πρακτικές της καθαριότητας. Η καθαριότητα είναι μια διαδικασία που εκδηλώνεται αποκλειστικά μέσα στο πλαίσιο μιας ορισμένης "πολιτισμένης" συμπεριφοράς. Με τις πρακτικές της καθαριότητας εισβάλλει σταδιακά ο πολιτισμός στον κόσμο των αισθήσεων. Π καταστολή, η περιθωριοποίηση, η απόκρυψη της αίσθησης της οσφρήσεως είναι ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του "πολιτισμένου ανθρώπου"13.

Η μύηση της εργάτριας στην καθαριότητα της χαρίζει υγεία, ευρωστία, την απαλλάσσει από τη βαρβαρότητα, την εξοικειώνει με νέες συμπεριφορές, όπως είναι η υγιεινή, η απλότητα και η τάξη. Όμως, το οικονομικό χάσμα που δημιουργείται ανάμεσα στα κυρίαρχα αστικά στρώματα και στους φτωχούς των πόλεων έχει πολιτιστικά επακόλουθα.

Έχοντας ως δεδομένη την οικονομική κατάσταση της εργάτριας, ας διερευνήσουμε

10. Βλ. Υπουργείο Εσωτερικών, Τμήμα Υγειονομικών, Βασιλικό Διάταγμα της 2.12. 1911, Περί υγειονομικών μέτρων προς περιστολήν της ευλογιάς, Αθήνα 1911, σ. 20, 22, 25-26.

11. Κυριακόν Σχολείον Εργατριών. Κανονισμός (μονόφυλλο), Αθήνα 23 Αυγούστου 1912.

12. Βλ. Αύρα Θεοδωροπούλου,ο.π.,σ. 5-6.

13. Constance Classen, David Howes, Antony Synnott,ó.Jt.,CT. 89.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/93.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γιατί η καθιέρωση της καθαριότητας αποτελεί γι' αυτήν πολυτέλεια, Ο χώρος που αναλογούσε στην κάθε εργάτρια ήταν ένα κοινό δωμάτιο ύπνου για όλη την οικογένεια, και ένα κοινό πλυσταριό για όλους τους συνοίκους της αυλής14. Δημόσια γυναικεία λουτρά δεν είχε ούτε η Ερμούπολη16, ούτε η Αθήνα, Τα δημόσια γυναικεία λουτρά στη συνοικία της Μουνιχίας, στον Πειραιά ήταν τα μοναδικά. Στα λουτρά αυτά το μπάνιο αποτελούσε πρόβλημα για τις γυναίκες. Από την εφημερίδα "Σφαίρα" πληροφορούμαστε ότι οι "πετρομαχούντες παίδες" έσπαγαν τα τζάμια των λουτρών, με αποτέλεσμα η διεξαγωγή του μπάνιου να παρουσιάζει εξαιρετικές δυσκολίες για τις γυναίκες16. Θα έπρεπε να έχει κανείς μεγάλη δόση εφευρετικότητας για να κατορθώσει με τα μέσα αυτά να κάνει ένα γενικό λουτρό. Το 1903 η Ευγενία Ζωγράφου προτείνει στους ιδιοκτήτες βιομηχανικών καταστημάτων να δημιουργήσουν λουτρά και πλυντήρια ενδυμάτων για τις εργάτριες. Το θερμό νερό που εξέρχεται από τις μηχανές κατά την εξάτμιση θα μπορούσε να κατευθυνθεί σε ειδική αίθουσα και να χρησιμοποιηθεί για λουτρό των εργατριών. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία μου η πρόταση της δεν εισακούσθηκε. Εκτός όμως από τον χώρο για το λουτρό οι εργάτριες δεν διέθεταν ούτε τον απαραίτητο χρόνο, ούτε νερό, ούτε σαπούνι, Στην καλύτερη περίπτωση η τροφοδοσία του νερού γινόταν από τη βρύση του δρόμου που βρισκόταν πολλές φορές σε μεγάλη απόσταση από την κατοικία, Στη χειρότερη περίπτωση αντλούσαν νερό από τα πηγάδια η από δεξαμενές. Το νερό ήταν περιορισμένο λόγω της λειψυδρίας κατά τους θερινούς μήνες. Ακόμα και το νερό από τη βρύση του δρόμου διοχετευόταν κάθε δεύτερη μέρα κατά το χειμώνα και κάθε 3, 4, 5 ημέρες κατά το θέρος17. Πώς οι γυναίκες αυτές θα εξοικονομούσαν νερό, ώστε η οικογένεια να κάνει άφθονη χρήση και να περισσέψει για το λουτρό τους;

Το "κοινό σαπούνι" και το χτένι για τα μαλλιά αποτελούσαν είδη πολυτελείας. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι τα Κυριακά Σχολεία των Εργατριών κατά τις εορτές των Χριστουγέννων και στις εξετάσεις του Ιουνίου προσφέρουν ως δώρα η ως βραβεία στις εργάτριες σαπούνια και χτένια. Η Ένωσις των Ελληνίδων διανέμει σαπούνια και χτένια στις οικογένειες των λαϊκών συνοικιών.

14. Ευγενία Ζωγράφου, Δημοσιεύματα, Σειρά Δευτέρα, Τόμος Τέταρτος, Αθήνα 19Ο3, σ. 5Ο- Αύρα Θεοδωροπούλου, "Τα Λουτρά των Εργατίδων", εφημ. Εστία, 18.11.1911' Αθανάσιος Τσακαλώτος, Περί της Δημοσίας Υγείας εν Σύρω και ιδία της Φυματιώσεως, Αθήνα 1914.

15. Αθανάσιος Τσακαλώτος, ο.π., σ. 29.

16. Ανώνυμος, εφημ. Σφαίρα, αρ. 1287, 16.3.1885.

17. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Προνοίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Έρευνα επί των Συνθηκών της Εργατικής Κατοικίας των Πόλεων Αθηνών Πειραιώς 1921, Αθήνα 1922.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/94.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι πρακτικές καθαριότητας βασίζονται στην οικονομία: του χώρου, του χρόνου, του νερού, των υλικών, και των κινήσεων. Μια πήλινη γαβάθα με χλιαρό νερό, ένας άδειος κάδος που χρησίμευε και για την μπουγάδα, μια βούρτσα απ" αυτές που τρίβουν τα πατώματα η ένα σφουγγάρι και ένα κομμάτι φανέλας ήταν τα απαραίτητα υλικά για το λουτρό. Πριν από το μπάνιο έπρεπε να τρίβουν το σώμα τους για να ανέβει η θερμοκρασία και να ανοίξουν οι πόροι, μετά με τη φανέλα έπρεπε να σκουπιστούν. Όσον αφορά την υγιεινή των μαλλιών έπρεπε να βρέχονται και να κτενίζονται καθημερινά, να λούζονται τακτικά (δύο φορές την εβδομάδα), έτσι ώστε να μην αναπτύσσουν παράσιτα (ψείρες, τριχοφάγο, ψώρα κ.ά,), Η περιποίηση των δοντιών προστίθεται πολύ αργότερα στις πρακτικές καθαριότητας. Το 1911 προσφέρεται σκόνη για τον καθαρισμό των δοντιών ως βραβείο στις εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου του Εργατικού Κέντρου Αθηνών.

Το πλύσιμο των ρούχων είναι επίπονο, χρονοβόρο και δαπανηρό, αφού θα πρέπει να θυσιάσουν την Κυριακή, να εξοικονομήσουν σαπούνι, στάχτη και ξύλα, είδη που δεν βρίσκονται εν αφθονία, για να πλύνουν τα ρούχα τους. Έτσι, θεωρείται κατόρθωμα για τις εργάτριες να πλένουν τα ρούχα τους μία φορά το μήνα18.

Η διαδικασία του λουτρού με το πρωτόκολλο συμπεριφοράς αποτελεί έναν ισχυρό αυτοκαταναγκασμό. Οι εργάτριες πρέπει να αναπτύξουν τέτοιου τύπου συνήθειες ώστε να χαλιναγωγηθούν. Μέσω της καθαριότητας και της ευπρέπειας διακόπτεται η συμβολική βία που ασκούν οι βρώμικοι και οι ατημέλητοι. Η εργάτρια για να ενταχθεί κοινωνικά, να ξεφύγει από τις αγροτικές της καταβολές, πρέπει να αισθανθεί απέχθεια προς τη βρώμα, σεβασμό προς την καθαριότητα, την αίσθηση του καθήκοντος και της εργασίας.

Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, ας αποπειραθούμε να εντοπίσουμε τα συστατικά της μυρωδιάς του αέρα γύρω από το σώμα μιας "καθωσπρέπει αστής": μυρωδιές από τα αγνά υλικά και τα μπαχαρικά της κουζίνας, άρωμα από λουλούδια, και σπανιότατα, σε εξαιρετικές περιπτώσεις όπως είναι οι χοροί η οι γιορτές, μια υποψία από φίνο παρισινό άρωμα19. Από το 1888 λειτουργεί στην Αθήνα το μυροποιείο των αδελφών Λιάπη. Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιεί είναι ακατέργαστα χόρτα και άνθη της Ελλάδας. Πάνω από 200 είδη αρωμάτων διοχετεύονται όχι μόνο στη αγορά της Αθήνας αλλά και στην Ανατολή· τα περισσότερα από αυτά φέρουν ονόματα ανθέων όπως: ίρις, ηλιοτρόπιο των

18. Βλ. Ευγενία Ζωγράφου, ο.π., σ. 50.

19. Η καθιέρωση των αρωμάτων συμβαδίζει με την παρισινή "Haute Couture". Το 1858 ο Worth ιδρύει την "Haute Couture". Την ίδια χρονιά όχι μόνο στο Παρίσι αλλά και στο Λονδίνο υπάρχουν ήδη μεγάλοι οίκοι αρωματοποιίας: Atkinson, Lubin, Chardin, Violet, Legrand, Piesse και ιδίως ο Guerlain, βλ. Alain Corbin, ο.π., σ. 232.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/95.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Παρισίων, βιολέτα, γιασεμί, νερατζιά, πορτοκαλιά, λεβάντα. Στο μυροποιείο κατασκευάζονται αρωματικά σαπούνια, πούδρες καθώς και σκόνες δοντιών. Για την κατασκευή του αρωματικού σαπουνιού χρησιμοποιούνται ποτάσα, λίπη βοοειδών και χοίρων και καθόλου φυτικά έλαια20.

Στον αστικό λόγο η μυρωδιά της μούχλας που αποπνέει το σώμα της εργάτριας φαίνεται ότι επισκιάζει τα πάντα. Η μούχλα αναγνωρίζεται αμέσως από όλους όσοι εισέρχονται στην εργατική κατοικία. Το τοπίο της μυρωδιάς στο περιβάλλον της εργάτριας εμπλουτίζεται και με την έντονη μυρωδιά του ξυδιού. Ένα βρεγμένο πανί με ξύδι στο μέτωπο του ασθενούς διώχνει τον ιδρώτα, Η καθημερινή επάλειψη με ξύδι στα μαλλιά θεωρείται το καταλληλότερο όπλο κατά της ψείρας. Η μυρωδιά του ξυδιού είναι τόσο έντονη που σβήνει όλες τις υπόλοιπες: "οπόταν ουν ο αέρας ήναι ζεστός, κυβερνού με ψυχρά πράγματα, ήγουν ράντιζε το σπήτι με κρύον νερόν, και ξύδι" ότι το ξύδι με την φυσικήν του ψυχρότητα διώκει την φθοράν του αέρος, και την κακήν αναθυμίασιν [,..]"21.

Αντίθετα με τη μυρωδιά της μούχλας που συμβολίζει τη σήψη, τη στασιμότητα και τη φτώχεια ενός κόσμου που ζει στο περιθώριο, ο ιδρώτας του σώματος όχι μόνο δεν ενοχλεί, αλλά κατέχει περίοπτη θέση ανάμεσα στα σύμβολα του κόσμου του μόχθου και της εργασίας, Ο ιδρώτας του σώματος στις κυρίαρχες αντιλήψεις προσλαμβάνεται εξαγνισμένος από την κακοσμία -η αίσθηση της όσφρησης λες κι έχει απαλειφθεί εντελώς- ενώ λειτουργεί μόνο η όραση, "Χρυσές σταγόνες" στάζει ο ιδρώτας των εργατών της "φάμπρικας" και των εργατριών στα υφαντουργεία22. Ο ιδρώτας αποδεικνύει τη σκληρή δουλειά: "Αχ, είμαστε δυστυχισμένοι άνθρωποι. Τρέχει όπως το ποτάμι ο ιδρώτας μας" έλεγε ο μιναδόρος στον εισαγγελέα όταν άρχισαν οι ανακρίσεις των εργατών στις απεργίες που έγιναν τον Απρίλη του 1896 στο Λαύριο23. Το υποκείμενο των προκηρύξεων που βγάζουν τα εργατικά κέντρα είναι "ο λαός του ιδρώτος και της εργασίας". Έτσι υπογράφουν οι συνδικαλιστικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων24.

20. Για το μυροποιείο των αδελφών Λιάπη βλ. Μποέμ, "Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Μυρεψοί και μυροποιεία", εφημ. Άστυ, αρ. 1198, 26.3.1894.

21. Βλ. Γεωπονικόν, Συντεθέν παρά Αγαπίου Μοναχού του Κρητός, Βενετία 1870, σ. 43.

22. "Φράγκο δε δίνουνε για μεγαλεία,/έχουν μάθει να ζουν απλά, στάζ' ο ιδρώτας τους χρυσές σταγόνες/γεια σου περήφανη κι αθάνατη εργατιά". Από τους στίχους του γνωστού ζεϊμπέκικου του Τσιτσάνη "Οι φάμπρικες" (δίσκος του 1950).

23. "Τα θύματα της Εργασίας - Ο κόσμος του Λαυρίου - Δεσπόται και ανδράποδα", εφημ. Ακρόπολις, φ. 22,14.4Α896.

24. "Προκήρυξις προς τον εργαζόμενον λαόν

[...] Ελάτε αδελφοί, ας αποδείξωμεν ότι ζη ο λαός και δεν απέθανε. Οι αδελφοί καλούν

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/96.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πόσο αγεφύρωτο άραγε είναι το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα της σιδερώτριας με το μικρό λεκέ στη μασχάλη και το χέρι στο μέτωπο να σκουπίζει τον ιδρώτα της και σ' αυτήν που απεικονίζει την αστή κρατώντας την ομπρέλλα της, να περπατάει στις πρασιές του κήπου με το ατσαλάκωτο, "άσπιλο", άσπρο φόρεμα χωρίς ίχνος λεκέ;

Όσον αφορά την αισθητική εμφάνιση, στα ανύπαντρα κορίτσια της αστικής τάξης αυτή αποτελεί απόδειξη της κοινωνικής και οικονομικής τους κατάστασης, και χρησιμεύει κυρίως ως επένδυση για την ανεύρεση συζύγου. Αντίθετα, οι εργάτριες με την εμφάνιση τους, πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουν ότι εργάζονται για να ζήσουν και όχι για να "ντυθούν".

Σύμφωνα με τα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα, οι νέες εργάτριες με την εμφάνιση τους δεν πρέπει να μπορούν να επιδείξουν τίποτε άλλο εκτός από την καθαριότητα τους. Πρέπει να φορούν ρούχα απλά -όχι πολυτελή- και άνετα, ώστε να διευκολύνονται οι κινήσεις. Η καθαριότητα των ρούχων απαιτεί την αφαίρεση των λεκέδων και των οσμών. Τα εσώρουχα των γυναικών πρέπει να αλλάζονται μία η δύο φορές την εβδομάδα25. Όμως, αυτό αποτελεί ένα πρόβλημα γιατί οι γυναίκες δεν έχουν χρήματα για να αγοράσουν λευκό ύφασμα και να ράψουν εσώρουχα. Το λευκό βαμβακερό ύφασμα -κατάλληλο για τη ραφή εσωρούχων- εθεωρείτο ένα πολύτιμο χριστουγεννιάτικο δώρο για τις εργάτριες που φοιτούσαν στα Κυριακά Σχολεία.

Τα ρακώδη βαμβακερά ενδύματα της νεοαφιχθείσας στην πόλη εργάτριας έπρεπε να αντικατασταθούν με καθαρά, ατσαλάκωτα και καλομπαλωμένα ρούχα. Η διδασκαλία στοιχειωδών γνώσεων κοπτικής, ραπτικής και εμβαλωματικής στα Κυριακά Σχολεία είχε ως πρωταρχικό σκοπό τη βελτίωση της εξωτερικής εικόνας της εργάτριας.

Αντίθετα, για τις εργάτριες που ντύνονται πολυτελώς, παραβαίνοντας τα πρότυπα της σεμνότητας και της νοικοκυροσύνης, δημιουργείται ένα κλίμα καχυποψίας και απόρριψης. Το φαινόμενο παρατηρείται στις νέες που εργάζονται στα εργαστήρια μοδιστρικής και στα καπελάδικα. Προφανώς, η επαφή με τις αστές, με τους τρόπους τους και τις νοοτροπίες τους, δημιουργεί στις εργάτριες την επιθυμία της μίμησης. Η πολυτέλεια της νέας εργάτριας προκαλεί αναστάτωση σε όλους γιατί ανατρέπει αποδεκτούς κώδικες και συμπεριφορές. Φανερώνει σπατάλη και υπονοεί ανηθικότητα. Το 1920 η επιθεωρήτρια εργασίας Άννα Μακροπούλου σημειώνει ότι αρκετές εργάτριες "διαθέτουν τα περισσεύματά

 

σήμερον τους αδελφούς. Ο λαός, τον λαόν. Οι δυστυχισμένοι τους δυστυχισμένους. Οι καταπιεζόμενοι τους καταπιεζομένους. Οί κατάδικοι της πείνας και της δυστυχίας. Ο λαός του ιδρώτος και της εργασίας [,,,]". Προκήρυξη του Εργατικού Κέντρου Βόλου, Σεπτέμβριος 1909.

25. Παναγιώτης Χριστόπουλος, Μαθήματα Υγιεινής, Αθήνα 1920, σ. 79.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/97.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των εις είδη πολυτελείας, αδιαφορούσαι παντελώς διά το μέλλον των"26. Πραγματικά, η εικόνα της καθαρής εργάτριας φανερώνει την εκπαίδευση της και την υποταγή της στις νέες αρχές που βασίζονται στην υγιεινή του σώματος και στη σεμνότητα της ενδυμασίας. Το πνεύμα της νοικοκυροσύνης και της αποταμίευσης κυριαρχεί, Η ένταξη της στον κόσμο της εργασίας διευκολύνεται. Κάθε άλλη συμπεριφορά -κυρίως η υιοθέτηση της πολυτέλειας- αποτελεί παραβίαση των κυρίαρχων στην κοινωνία αναπαραστάσεων,

Η ιδιοκτήτρια του μεταξοϋφαντήριου Καρασταμάτη διευκρινίζει τι ακριβώς θεωρείται πολυτέλεια για τη νέα εργάτρια και αποκαλύπτει τις ανησυχίες της: "Η ελληνίς εργάτις ουδέν άλλο ιδανικόν έχει, δι' ουδέν άλλο φροντίζει η πως να αμείβεται καλώς, να έχη μεταξωτόν φόρεμα, ωρολόγιον της χειρός, να φορή την καλυτέραν κάλτσαν, να περιποιήται τους όνυχας, το πρόσωπον και την κόμην της, και να φροντίζη πως να εύρη ένα σύζυγον, όστις θα εξασφάλιση εις αυτήν άνετον βίον και αποχήν από πάσης εργασίας εν τω μέλλοντι"27.

Ας ερμηνεύσουμε τον λόγο της: Για την εμφάνιση-πρότυπο της εργάτριας έχει δημιουργηθεί ένα ηθικό, οπτικό και αισθητικό σύστημα αναπαραστάσεων, το οποίο βασίζεται στη διαφοροποίηση της από τα κυρίαρχα αστικά στρώματα. Γι' αυτό η κατάκτηση της καθαριότητας από τις νέες εργάτριες θα είναι πάντοτε μισή αρχοντιά και ποτέ ολόκληρη.

26. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις τον προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, έτος 1921, Αθήνα 1923, σ. 83.

27. Σπάρτη Καρασταμάτη, "Αι Ελληνίδες της σήμερον", περ. Εργασία, τεύχος II, 22.3.1930.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/98.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/99.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

MAPIA ΚΟΡΑΣΙΔΟΥ

Ανάμεσα σε εκείνους που ασχολούνται, τον περασμένο αιώνα με την προστασία της παιδικής ηλικίας, πεζογράφους, φιλάνθρωπους, νομικούς και πολιτικούς, οι γιατροί κατέχουν μια ξεχωριστή θέση,

Με τον λόγο που αναπτύσσουν, την κοινωνική τους πρακτική και την εξάσκηση της ιατρικής τους τέχνης, οι γιατροί θα επιχειρήσουν να αναδείξουν την υγεία των παιδιών σε ζήτημα πρωταρχικής σημασίας και αντικείμενο ιδιαίτερης μέριμνας στους κόλπους της οικογένειας, του σχολείου και των φιλανθρωπικών θεσμών.

Η παρέμβαση τους προς την κατεύθυνση των παιδιών είναι βέβαια συνυφασμένη με τη γενικότερη διαδικασία συγκρότησης υγειονομικών θεσμών μέσα από την οποία οι επιστήμονες γιατροί αναδεικνύονται σε κύριους διαχειριστές της υγείας του ελληνικού πληθυσμού από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια.

Το Ιατροσυνέδριο, ένας νέος κεντρικός θεσμός που δημιουργείται το 18341 και αναλαμβάνει την ορθολογική οργάνωση της δημόσιας υγείας και την επέκταση της επιστημονικής ιατρικής γνώσης, θα σηματοδοτήσει και την απαρχή συγκρότησης του ιατρικού σώματος. Ο κεντρικός πολιτικός ρόλος τον οποίο διαδραματίζει το παραπάνω όργανο θα φανεί κυρίως μέσα από την οργάνωση εξετάσεων για τη χορήγηση αδείας άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος, καθώς και μέσα από την αντιμετώπιση του πλήθους των εμπειρικών θεραπευτών που μέχρι τα χρόνια της Ανεξαρτησίας ήταν οι μοναδικοί φορείς της θεραπευτικής τέχνης. Χαρακτηριστική είναι η αντιπαράθεση των επιστημόνων γιατρών με τους κουρείς, που ασκούσαν τότε και χρέη πρακτικών θεραπευτών.

Η διαδικασία επικράτησης της επιστημονικής ιατρικής θα προσλάβει πολλαπλές διαστάσεις: νομοθετικές ρυθμίσεις, ίδρυση της Ιατρικής Σχολής Αθηνών το 1837 και ιατρικών εκπαιδευτικών σχολείων, σύσταση επαγγελματικών οργανώσεων, έκδοση εντύπων, δημιουργία νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Μια παρόμοια

1. Β.Δ. "Περί συστάσεως Ιατροσυνεδρίου", 13(25) Μαΐου 1834, Ε.τ.Κ. 24 (12 Ιουλίου 1834).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/100.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

διαδικασία, με μικρότερη όμως ένταση, θα ακολουθηθεί και για τη δημιουργία ενός σώματος επιστημόνων μαιών σε βάρος των εμπειρικών.

Παράλληλα όμως με τη διερεύνηση της διαδικασίας επικράτησης των επιστημόνων γιατρών και της οργάνωσης θεσμών δημόσιας υγείας στο ελληνικό κράτος, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εξέταση των αντιλήψεων που διαμορφώνονται κατά τον 19ο αιώνα γύρω από την υγεία, την αρρώστια και τον θάνατο,

Η υγεία Θα προβάλει ως θεμελιακό φυσικό ανθρώπινο αγαθό, ως αδιάσπαστη ενότητα σωματικών και πνευματικών δυνάμεων για τη διατήρηση της οποίας απαιτείται η τήρηση βασικών κανόνων υγιεινής. Κανόνων υγιεινής που οφείλουν να βρουν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης στο εσωτερικό της οικογενείας και του σπιτιού με την αποφασιστική συμβολή των γυναικών. Η διατήρηση της υγείας θα προσλάβει και μια άλλη διάσταση, εκείνη της προαγωγής της ευεξίας του ελληνικού πληθυσμού, για την επίτευξη της οποίας, καθοριστικής σημασίας παράγοντες θεωρούνται η απαγόρευση της αιμομιξίας, αλλά και η νομοθετική απαγόρευση της σύναψης πρόωρων γάμων, η γάμων των ατόμων που πάσχουν από ασθένειες θεωρούμενες ως κληρονομικές, Η επιδίωξη των γιατρών να επιβάλουν νομοθετικές ρυθμίσεις περιοριστικές της ελευθερίας των αρρώστων, βασισμένες στις αντιλήψεις τους (σε μεγάλο βαθμό εσφαλμένες, όπως αποδείχθηκε αργότερα) περί κληρονομικότητας ορισμένων ασθενειών είναι χαρακτηριστική της προσπάθειας τους να αναβαθμίσουν τον κοινωνικό τους ρόλο και την κοινωνική τους θέση στο πλαίσιο της νεοελληνικής κοινωνίας.

Η επιβίωση πάντως θρησκευτικών αντιλήψεων σχετικά με την υγεία και την αρρώστια είναι ιδιαίτερα αισθητή, Η διατήρηση της υγείας η διαφορετικά η καταπολέμηση της ασθένειας αντιμετωπίζεται ως έργο στηριζόμενο στη συνδυασμένη δράση της θείας πρόνοιας και της ατομικής ευθύνης, Συχνές είναι οι αναφορές στις ηθικές αρετές που κερδίζει το άτομο μέσα από τη δοκιμασία της αρρώστιας. Ταυτόχρονα βέβαια η αρρώστια είναι πάντοτε ένα κακό που πρέπει να καταπολεμηθεί, και τα μέσα που προβάλλονται για τον αγώνα κατά της αρρώστιας, εκτός από την ευεργετική επίδραση της θείας πρόνοιας, είναι και η προφύλαξη από την άγνοια και τις προλήψεις και η αυστηρή τήρηση των κανόνων της υγιεινής. Μόνο έτσι μπορεί να αποτραπεί προσωρινά ο αναπόφευκτος Θάνατος, που η επέλευση του εναπόκειται, τελικά στη θεϊκή σοφία και δικαιοσύνη.

Όπως είναι προφανές, οι προσπάθειες για την προστασία της υγείας των παιδιών δεν είναι αποκομμένες από τις γενικότερες προσπάθειες που καταβάλλονται για την οργάνωση της μέριμνας για την υγεία του ελληνικού πληθυσμού τον 19ο αιώνα. Η παιδική προστασία θα επιχειρηθεί στα πλαίσια μιας γενικής προβληματικής για τη σημασία της αύξησης του πληθυσμού, αλλά και της ευρωστίας και "καλλιτεκνίας" της ελληνικής φυλής, η οποία θεωρείται ότι συμβάλλει στην οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική πρόοδο του κράτους. Για

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/101.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την επίτευξη όμως της κοινωνικής προόδου, η σπουδαιότητα της οικογενείας και συνακόλουθα των παιδιών που γεννιούνται, ανατρέφονται και μεγαλώνουν στους κόλπους της, προβάλλει σαν ζήτημα αποφασιστικής σημασίας. Όλη η συζήτηση για την ευρωστία και ευεξία του ελληνικού έθνους επικεντρώνεται στα παιδιά, αφού αυτά θα αποτελέσουν τους μελλοντικούς πολίτες του. Έτσι τεκμηριώνεται το ενδιαφέρον που στρέφεται προς την εμβρυακή, βρεφική και παιδική ηλικία. Έτσι αιτιολογούνται οι προσπάθειες που γίνονται για την καταγραφή των ασθενειών που πλήττουν την παιδική ηλικία και που πολύ συχνά επιφέρουν το θάνατο των παιδιών. Έτσι δικαιολογούνται τέλος τα μέτρα που προτείνονται και λαμβάνονται για την προστασία της υγείας των παιδιών στην Αθήνα του περασμένου αιώνα.

Ο Αναστάσιος Ζίννης, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώτος διευθυντής του Βρεφοκομείου Αθηνών υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές της παιδικής νοσολογίας της εποχής του. Από τη μονογραφία του με τίτλο "Étude sur les principales causes léthifères chez les enfants audessous de cinq ans et plus spécialement chez ceux de 0-1 an à Athènes", που δημοσιεύτηκε το 1880, προκύπτει, ότι από το σύνολο των θανάτων που καταγράφηκαν στους "νεκρικούς καταλόγους" της πόλης της Αθήνας, καταλόγους που κρατούσε η αστυνομία, για τη δεκαετία 1869-1878, το 46% ήταν θάνατοι παιδιών ηλικίας 0-5 ετών και από αυτούς το 68,5% ήταν θάνατοι βρεφών ηλικίας 0-12 μηνών.

Ως την πλέον θανατηφόρα ασθένεια, που πλήττει την πρώτη παιδική ηλικία, ο A. Ζίννης καταγράφει τη διάρροια: το 34% των περιπτώσεων θανάτων παιδιών και το 80% των περιπτώσεων θανάτων βρεφών οφείλονται στη διάρροια.

Για τη δεκαετία 1880-1890, ο Αλκιβιάδης Παπαπαναγιώτου, υφηγητής της Παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής της πανεπιστημιακής κλινικής στο Βρεφοκομείο Αθηνών, αναφέρει ότι από το σύνολο των θανάτων στην πόλη της Αθήνας, το 48,13% ήταν θάνατοι παιδιών ηλικίας 0-10 ετών και από αυτούς το 66,19% ήταν Θάνατοι βρεφών ηλικίας 0-12 μηνών. Για την ίδια χρονική περίοδο, σύμφωνα πάντα με τον A. Παπαπαναγιώτου, το 32,37% των περιπτώσεων θανάτων παιδιών και το 85,8% των περιπτώσεων θανάτων βρεφών οφείλεται σε νοσήματα του γαστρεντερικού σωλήνα2.

Τόσο ο A. Ζίννης όσο και ο A. Παπαπαναγιώτου θεωρούν ότι. η κύρια αιτία που συντελεί στο να μετατραπεί η διάρροια στο "κοινότερον και φονικώτερον νόσημα της βρεφικής ηλικίας"3 είναι η "πρόληψις" που επικρατεί κυρίως στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων της εποχής, "ότι η επερχόμενη

2. Αλκιβιάδης Παπαπαναγιώτου, "Η θνητότης των παίδων εν Αθήναις", Ημερολόγιον Εφημερίδος των Κυριών τον 1891, Αθήνα 189Ο, σ. 36.

3. Α. Ζίννης, Η εν Αθήναις θνησιμότης των βρεφών, Αθήνα 1877, σ. 4.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/102.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τοις βρέφεσι διάρροια μετά τον έκτον μήνα απότοκος ούσα της οδοντοφυΐας ουδεμιάς δείται θεραπείας"4.

O A. Ζίννης και ο A. Παπαπαναγιώτου υποστηρίζουν ότι η οδοντοφυΐα συμβάλλει σίγουρα στην εκδήλωση διάρροιας των παιδιών. Οι παράγοντες όμως που, κατά τη γνώμη τους, συμβάλλουν αποφασιστικά στην επιδείνωση της ασθένειας, είναι κυρίως ο πρόωρος απογαλακτισμός και η διατροφή των βρεφών με τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους.

Έτσι, τα μέσα που ο A. Ζίννης θεωρεί ως τα πλέον αποτελεσματικά για την καταπολέμηση της παιδικής θνησιμότητας είναι: "να εκριζωθή εκ της κεφαλής των μητέρων η ολεθρία πρόληψις" ότι η διάρροια η οποία εμφανίζεται μετά τον 6ο μήνα είναι "ωφέλιμος παροχέτευσις, ήτις συμφέρει να μένη αθεράπευτος"5. Ακόμη, να εξαφανισθεί η "μωρά συνήθεια"6 του πρόωρου απογαλακτισμού και της διατροφής των βρεφών με τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους.

Για την εκπλήρωση του στόχου αυτού, ο A. Ζίννης προτείνει την οργάνωση μιας "αληθούς σταυροφορίας", στην οποία καλεί την κυβέρνηση, τους εφημέριους και τους γιατρούς να συμμετάσχουν ενεργά, "ανενδότως", "ειλικρινώς" και "ευσυνειδήτως"7,

Παράλληλα με την οργάνωση της "σταυροφορίας" για το ξερίζωμα των προλήψεων και των πρακτικών που αφορούν τη διατροφή των βρεφών στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων, οι γιατροί θα επιδιώξουν με όλα τα μέσα να πείσουν τις μητέρες των εύπορων οικογενειών να αναλάβουν οι ίδιες το θηλασμό των παιδιών τους.

Από τη στιγμή που οι γιατροί διαπιστώνουν ότι οι σοβαρές διαταραχές, που προκαλούνται στην υγεία των παιδιών, είναι αποτέλεσμα κυρίως του πρόωρου απογαλακτισμού και της κακής διατροφής των παιδιών, θα αρχίσουν να αποδίδουν μια αυξημένη σημασία στον τρόπο διατροφής τους, και να στρέφονται κατά του θηλασμού τους από τις τροφούς, πρακτική ευρύτατα διαδεδομένη στους κόλπους των εύπορων οικογενειών της πρωτεύουσας.

Ο μητρικός θηλασμός θα θεωρηθεί ως το πρωταρχικό μέσο στον αγώνα για την καταπολέμηση των παιδικών ασθενειών, ως η σημαντικότερη απόδειξη της ευθύνης των μητέρων απέναντι στην υγεία των παιδιών τους, ως το "πρώτιστον των μητέρων καθήκον"8, το οποίο πρέπει να ενισχυθεί με όλα τα δυνατά

4. Στο ίδιο, σ. 8 και Α. Zinnis, Étude sur les principales causes léthifères chez les enfants au-dessous de cinq ans et plus spécialement chez ceux de 0-1 an a Athènes Αθήνα 1880, σ. 13.

5. Α. Ζίννης, Η εν Αθήναις θνησιμότης..., ο.π., σ. 14.

6. Στο ίδιο, σ. 14.

7. Στο ίδιο, σ. 15.

8. "Το πρώτιστον καθήκον της μητρός", Πανδώρα, 1858, σ. 187.

Σελ. 102
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 83
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ιστορίας. Η επιστημονική αυτή πρόταση συμπυκνώθηκε στο μοντέλο που πρότειναν στα τέλη της δεκαετίας του '70 δύο γνωστές Αμερικανίδες ερευνήτριες, οι οποίες μελέτησαν τη σχέση των γυναικών με την εργασία και την οικογένεια στην Αγγλία και τη Γαλλία, η Louise Tilly και η Joan Scott (Women, Work and Family, New York 1978). Οι Tilly και Scott υποστήριξαν ότι από την οικονομία της αυτοκατανάλωσης κατά την προβιομηχανική περίοδο (την οποία χαρακτηρίζουν απλά "οικογενειακή οικονομία" - family economy), περνάμε κατά τη βιομηχανική περίοδο στην οικογενειακή οικονομία, στην οποία το κέντρο βάρους μετατίθεται στους μισθούς (family wage economy) και, ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στην οικογενειακή οικονομία που κυριαρχείται από τις καταναλωτικές ανάγκες και απαιτήσεις των μελών της οικογενείας (family consumer economy). Οι πηγές μας δείχνουν όμως ότι στον κεντροευρωπαϊκό χώρο η οικογενειακή οικονομία μέχρι τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ήταν μεικτή, σύνθετη, κι ότι, όσον αφορά τις οικονομικά ασθενέστερες τάξεις, διατήρησε σε μεγάλο βαθμό τον αυτοκαταναλωτικό της χαρακτήρα. Και είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια ιστορική μελέτη που θα ανέλυε τον οικονομικό ρόλο των παιδιών, προχωρώντας πέρα από το κλασικό θέμα της παιδικής εργασίας στα εργοστάσια κατά το πρώτο μισό του περασμένου αιώνα, θα έδειχνε ότι γενικότερα στον ευρωπαϊκό χώρο οι οικογενειακές οικονομίες έπλευσαν στα νερά (για να χρησιμοποιήσω τη γνωστή ποιητική έκφραση του Braudel) ενός πολλαπλού χωροχρόνου19, όπου τα όρια ανάμεσα στην αυτοκατανάλωση και τον εκχρηματισμό, την ύπαιθρο και την πόλη ήταν ρευστά. Η μελέτη της οικονομικής λειτουργίας των παιδιών, για την οποία οι θεωρητικοί της οικονομίας της οικογενείας έχουν δείξει πολύ περιορισμένο ενδιαφέρον, είναι με άλλα λογία, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητη, για να κατανοήσουμε τους πολλαπλούς χρόνους της οικογενειακής οικονομίας και να μην την προσδέσουμε αυτόματα στο άρμα ενός γραμμικού οικονομικού χρόνου μακράς διάρκειας, που βρίσκει την έκφραση του στο τρίπτυχο προβιομηχανική, βιομηχανική, μεταβιομηχανική περίοδος (για ορισμένους ιστορικούς, ιδιαίτερα στο γερμανόφωνο χώρο, υπάρχει και μια "πρωτοβιομηχανική" περίοδος, που προηγείται της βιομηχανικής, και συνακόλουθα μια "πρωτοβιομηχανική" οικογένεια - protoindustrieHe Familie20).

    19. Διότι "ο χώρος και ο χρόνος είναι μεταβλητές· δεν αποτελούν α-ιστορικές, αμετάβλητες καταστάσεις". Βλ. G. Dressel, Historische Anthropologie, Eine Einführung, Wien-Köln-Weimar 1996,σ.134.

    20. Θεμελιώδες το άρθρο του Η. Medick, "Zur strukturellen Funktion von Haushalt und Familie im Übergang von der traditionellen Agrargesellschaft zum industriellen Kapitalismus: die protoindustrielle Familienwirtschaft", στο W. Gonze (Hg.), Sozialgeschichte der Familie in der Neuzeit Europas, Stuttgart 1976, σ. 254-282. Εντωμεταξύ ο Medick και γενικά η ομάδα ιστορικών του Göttingen που έχει ασχοληθεί με τα