Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 89-108 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/89.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΠΟΛΥΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΦΤΩΧΟΥ: 

Η ΚΑΘΑΡΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΝΑΛΙΣΤΙΚΟ ΛΟΓΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

ZIZH ΣΑΛΙΜΠΑ

Προσπαθώντας να ανασυνθέσουμε με βάση τις πέντε αισθήσεις το τοπίο της ελληνικής πόλης στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, ανακαλύπτουμε δύο αντίθετες εικόνες: Στη μια κυριαρχούν ο βόρβορος, στον οποίο βυθίζονται μέχρι τα γόνατα οι λαϊκές τάξεις1, οι αναθυμιάσεις των βόθρων και των σφαγείων, οι υπαίθριοι κοπριστές και οι ρυπαροί μαχαλάδες του Βαθρακονησίου, της Βάθειας, των Καμινιών, ενώ στην άλλη κυριαρχούν δρόμοι και μαγαζιά με ευρωπαϊκή όψη, η κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα του Φαλήρου, τα σκιερά μονοπάτια του Βασιλικού Κήπου και οι βίλες της Κηφισιάς. Δημοσιογράφοι, λογοτέχνες, όπως ο Ροΐδης και ο Μητσάκης, καθώς και φιλανθρωπικοί σύλλογοι, ανακαλύπτουν και καταγράφουν το τοπίο με τις αντιθέσεις του2. Οι συζητήσεις για τον εξωραϊσμό των πόλεων και των ανθρώπων κορυφώνονται με τις προετοιμασίες για την τέλεση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Για την ελληνική κοινωνία η αποκατάσταση της καθαριότητας αποτελεί σημάδι ευημερίας, υγείας και πολιτισμού3.

1. Ανώνυμος, «Τα έργα σας», Εφημ. Ποσειδών, αρ. 1163, 21.3.1879.

2. Από τη λογοτεχνία και τους περιηγητές μπορούμε να αναζητήσουμε πολλά στοιχεία που βοηθούν στην ανάπλαση της εικόνας της πόλης. Συγκεκριμένα αναφέρω τα εξής δημοσιεύματα που περιέχουν χαρακτηριστικές εικόνες της Αθήνας: Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αθηναϊκοί περίπατοι. Α', Οι Αθηναϊκοί δρόμοι», εφημ. Εστία, 22.5.1896 και «Οδός Βουλής», ο.π., 2.6.1896 (= Εμμανουήλ Ροΐδης, Αφηγήματα, Αθήνα 1988, σ. 223-233) και Μιχαήλ Μητσάκης, «Το θέρος», εφημ. Εστία, 24.5.1887 (= Μιχαήλ Μητσάκης, Πεζογραφήματα, Αθήνα 1988, σ. 69-83). Βλ. επίσης Henri Belle, Ταξίδι στην Ελλάδα 1861-187..., Αθήνα 1993, σ. 111-115.

3. O Georges Vigarello, στηριζόμενος στο έργο του Γερμανού κοινωνιολόγου Norbert Elias, Über den Prozess der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, Ζυρίχη 1939 (Ελληνική μετάφραση: Η εξέλιξη του πολιτισμού. Κοινωνιογενετικές και ψυχογενετικές έρευνες, τ. Α'-Β', Αθήνα, Νεφέλη, 1997), επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στο Θέμα της καθαριότητας, συσχετίζοντας το απολύτως με την έννοια του πολιτισμού. Βλ. Georges Vigarello, Le propre et le sale. L'Hygiène du corps depuis le Moyen Age, Παρίσι, Ed. du Seuil, 1991.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/90.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο Γεώργιος Τυπάλδος, αρθρογράφος του περιοδικού "Οικονομική Επιθεώρησις", μας μυεί στις συνήθειες της καθαριότητας που επικρατούσαν στην Αθήνα στα 1874, Οι κάτοικοι της πόλης είχαν να επιλέξουν ανάμεσα στο λουτρό με κρύο νερό (ψυχρολουσία), με χλιαρό νερό, με θερμό ατμό στα βαλανεία, καθώς και στα θαλάσσια λουτρά στις παραλίες4. Ωστόσο, η εφαρμογή των συνηθειών της καθαριότητας συσχετιζόταν με τις κοινωνικές διαβαθμίσεις και την οικονομική ευμάρεια.

Ας δούμε όμως από κοντά τις εμπλεκόμενες ομάδες. Είναι οι νεοφερμένοι της νεοελληνικής πόλης που συνιστούν δύο αντίθετους κοινωνικούς πόλους· οι ομογενείς της διασποράς και οι φτωχοί των πόλεων. Για τους ομογενείς, που αποτελούν την κυρίαρχη αστική τάξη, η καθαριότητα αποδεικνύει την οικονομική και κοινωνική τους υπεροχή, γιατί απαιτεί χρόνο, κατάλληλη υποδομή (χώρο και νερό), εξοπλισμό (σαπούνι και ρούχα) και συνήθειες καλής αγωγής. Η πρόοδος της σωματικής υγιεινής που συντελείται στα κυρίαρχα αστικά στρώματα προϋποθέτει την εξάλειψη της σωματικής μυρωδιάς. Έτσι, για τους φτωχούς η έλλειψη καθαριότητας, που αναγνωρίζεται από τον ιδρώτα, τις μυρωδιές και τα ντρίλινα ρούχα, αποτελεί ένα σημάδι βαθιάς διαφοροποίησης ακόμη και περιθωριοποίησης από τα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα της πόλης 5, Η εικόνα τους προκαλεί ανησυχίες και επιβάλλει την αντιμετώπιση τους. Ένα μέσο για την αντιμετώπιση αυτής της ανησυχίας είναι η διαπαιδαγώγηση των φτωχών στην καθαριότητα. Γιατί η καθαριότητα του φτωχού είναι η εγγύηση για την ηθικότητα του. Οι φιλανθρωπικοί σύλλογοι αναλαμβάνουν τη διάδοση της καθαριότητας, μιας καθαριότητας που ακολουθεί διαβαθμίσεις: από τον δρόμο στην κατοικία και από την κατοικία στο ανθρώπινο σώμα. Ως προς τις εργαζόμενες γυναίκες των κατωτέρων στρωμάτων η προσοχή τους εστιάζεται στη νέα εργάτρια, η οποία σύμφωνα με τις διακηρύξεις τους διατελεί σε "ημικτηνώδη κατάστασιν εκ της παντελούς ελλείψεως στοιχειώδους μορφώσεως και ανατροφής"6. Οι υπηρέτριες και οι τροφοί, λόγω της συγκατοίκησης τους με τις αστικές οικογένειες, μπορούν να μυηθούν και να εξοικειωθούν με την καθαριότητα χωρίς να χρειάζονται ειδικό εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Η νέα εργάτρια, ως ηθικός αρχηγός της μελλοντικής της οικογένειας, πρέπει να λάβει την κατάλληλη αγωγή και εκπαίδευση ώστε να εφαρμόσει και να

4. Γεώργιος Τυπάλδος, "Κοινωνική καθαριότης". Οικονομική Επιθεώρησις 19 (1874) 318-319.

5. Για την έννοια της καθαριότητας και τη σύνδεση της με τα κοινωνικά στρώματα βλ. Alain Corbin, Le miasme et la jonquille, Παρίσι 1986· Constance Classen, David Howes and Anthony Svnnott, Aroma, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 1994, σ. 165-169· Philippe Perrot, Le travail des apparences Le corps féminin XVIIe-XIXe siècle, Παρίσι, ed. du Seuil 1984, σ. io7-116.

6. Ανώνυμος, "Θεραπαινίδες και τροφοί", Εφημερίς των Κυριών, αρ. 250, 24.1.1893.

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/91.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μεταδώσει καλές αρχές στα παιδιά της7. Από τα αρχεία των Κυριακών Σχολείων, που είχα την ευκαιρία να μελετήσω, συγκεκριμένα του Κυριακού Σχολείου που ίδρυσε η Καλλιρρόη Παρρέν, του Κυριακού Σχολείου του Πειραιά και του Κυριακού Σχολείου του Εργατικού Κέντρου Αθηνών, που ιδρύεται αργότερα από την Αύρα Θεοδωροπούλου, παρατήρησα ότι τόσο στις λογοδοσίες τους όσο και στα έντυπά τους επαναλαμβάνεται τακτικά η έκφραση «εκπολιτισμός της εργάτριας». Εδώ ανακύπτει ένα ερώτημα: τι ακριβώς σημαίνει εκπολιτίζω τις εργάτριες; Η απάντηση μας δίνεται από τις ίδιες τις πηγές: Σημαίνει ότι οι σύλλογοι αυτοί έχουν σκοπό την ηθική διαπαιδαγώγηση και εκπαίδευση της εργάτριας· και πιο συγκεκριμένα την παροχή στοιχειωδών γνώσεων, δηλαδή αυτών που αντιστοιχούν στην κοινωνική τους τάξη και στο επάγγελμα τους8.

Εκτός από τα βασικά μαθήματα (ανάγνωση, γραφή. Αριθμητική, Ιερά Κατήχηση) οι εργάτριες διδάσκονται υγιεινή και καθαριότητα. Και στα τρία Κυριακά Σχολεία, τον περισσότερο καιρό το μάθημα της Υγιεινής γίνεται από την Άννα Κατσίγρα-Μελά, γιατρό και συγγραφέα βιβλίων που έχουν σχέση με τη διαπαιδαγώγηση. Στο μάθημα της Υγιεινής οι μαθήτριες-εργάτριες διδάσκονται να λαμβάνουν προφυλακτικά μέτρα για την αποφυγή ασθενειών, κυρίως της φυματίωσης, της ευλογιάς και της ελονοσίας, καθώς και κανόνες για την καθαριότητα του σώματος τους και την ευπρεπή τους εμφάνιση, Η έννοια της υγιεινής, όπως διδάσκεται, συμπεριλαμβάνει την καθαριότητα και την υγεία. Για να γίνουμε πιο σαφείς η καθαριότητα αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στην υγιεινή και την υγεία.

Εκτός από τα Κυριακά Σχολεία των εργατριών και τα φιλανθρωπικά σωματεία που ασχολούνται με τη διάδοση της υγιεινής και της καθαριότητας, από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα παρατηρείται το φαινόμενο της ίδρυσης συλλόγων «Υγιεινής». Συγκεκριμένα ο «Σύλλογος Υγιεινής Σύρου» διοργανώνει «λαϊκές διαλέξεις» για τη διαφώτιση του κοινού περί του τρόπου μολύνσεως του οργανισμού και των μέσων της άμυνας και προφύλαξης από τη φυματίωση9. Στη μάχη κατά των ασθενειών που αποδεκατίζουν κυρίως τα εργατικά στρώματα ένα καινούργιο όπλο προστίθεται: η απολύμανση, Η απολύμανση, ως προέκταση της καθαριότητας, δεν αποτελεί μόνο κεκτημένο πεδίο των νοσοκομείων, των ιατρείων, των εργαστηρίων, των ιατρών και των μαιών αλλά γίνεται προσπάθεια για τη διάδοση της και την εφαρμογή της στις μη

7. Ελένη Γεωργιάδου, «Αι εργαζόμεναι γυναίκες», Εφημερίς των Κυριών, αρ. 690, 13.1.1902.

8. Βλέπε τις ετήσιες λογοδοσίες του «Εν Πειραιεί Συνδέσμου των Κυριών προς προστασίαν της εργάτιδος» από το 1907 έως και το 1923 τα άρθρα που αναφέρονται στο περιοδικό Εφημερίς των Κυριών, Αύρα Θεοδωροπούλου, «Το Κυριακό Σχολείο Εργατριών», Ανατύπωση από το Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου 1915, Αθήνα 1916.

9. Σύλλογος Υγιεινής Σύρου, Τα πεπραγμένα κατά το 1920, Ερμούπολη 1921, σ. 14.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/92.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

προνομιούχες τάξεις. Μέχρι τότε η περισσότερο διαδεδομένη πρακτική απολύμανσης ήταν το ασβέστωμα των τοίχων, του εξωτερικού της κατοικίας, της αυλής η του στενού δρόμου που χρησίμευε ως προέκταση της κατοικίας. Στην απολύμανση της κατοικίας προστίθενται νέα μέσα πιο αποτελεσματικά, όπως το διάλυμα φαινικού οξέως, η άχνη υδραργύρου. Το κάψιμο των ρούχων και των μολυσμένων αντικειμένων του ασθενούς αντικαθίσταται σε αρκετές περιπτώσεις από τη μέθοδο απολύμανσης που γίνεται με το βράσιμο του νερού10, ενώ το πλύσιμο των χεριών με ζεστό νερό και σαπούνι θεωρείται η πανάκεια για την πρόληψη όλων των ασθενειών.

Η καθαριότητα συνδέεται και με την ηθική, προστίθεται στις αρετές, γιατί εξασφαλίζει την τάξη, Στον κανονισμό των Κυριακών Σχολείων αναγράφεται ότι η εργάτρια, για να γίνει δεκτή, πρέπει να είναι "καθαρά εις την κεφαλήν και το σώμα της, τακτική εις τα φορέματα της"11. Στον έλεγχο των μαθητριών η καθαριότητα βαθμολογείται. Σε αντίθεση με τα σχολεία τακτικής φοίτησης που το μάθημα της Υγιεινής είναι δευτερεύουσας σημασίας, τα Κυριακά Σχολεία δίνουν μεγάλη σημασία στην προπαγάνδα υπέρ της υγιεινής, που, σύμφωνα με τις δηλώσεις των υπευθύνων γυναικών, για τις εργάτριες είναι terra incognita12. Μεταξύ των γυναικών που ασχολούνται με την εκπαίδευση και αγωγή των εργατριών και της ίδιας της εργάτριας-μαθήτριας υποβόσκει η κοινωνική αντιπαράθεση του "πολιτισμένου" και του "απολίτιστου". Βεβαίως δεν πρόκειται για αντίθεση της μορφής "καλό-κακό", αλλά για τις βαθμίδες της εξελικτικής πορείας που ακολουθούν οι πρακτικές της καθαριότητας. Η καθαριότητα είναι μια διαδικασία που εκδηλώνεται αποκλειστικά μέσα στο πλαίσιο μιας ορισμένης "πολιτισμένης" συμπεριφοράς. Με τις πρακτικές της καθαριότητας εισβάλλει σταδιακά ο πολιτισμός στον κόσμο των αισθήσεων. Π καταστολή, η περιθωριοποίηση, η απόκρυψη της αίσθησης της οσφρήσεως είναι ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του "πολιτισμένου ανθρώπου"13.

Η μύηση της εργάτριας στην καθαριότητα της χαρίζει υγεία, ευρωστία, την απαλλάσσει από τη βαρβαρότητα, την εξοικειώνει με νέες συμπεριφορές, όπως είναι η υγιεινή, η απλότητα και η τάξη. Όμως, το οικονομικό χάσμα που δημιουργείται ανάμεσα στα κυρίαρχα αστικά στρώματα και στους φτωχούς των πόλεων έχει πολιτιστικά επακόλουθα.

Έχοντας ως δεδομένη την οικονομική κατάσταση της εργάτριας, ας διερευνήσουμε

10. Βλ. Υπουργείο Εσωτερικών, Τμήμα Υγειονομικών, Βασιλικό Διάταγμα της 2.12. 1911, Περί υγειονομικών μέτρων προς περιστολήν της ευλογιάς, Αθήνα 1911, σ. 20, 22, 25-26.

11. Κυριακόν Σχολείον Εργατριών. Κανονισμός (μονόφυλλο), Αθήνα 23 Αυγούστου 1912.

12. Βλ. Αύρα Θεοδωροπούλου,ο.π.,σ. 5-6.

13. Constance Classen, David Howes, Antony Synnott,ó.Jt.,CT. 89.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/93.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γιατί η καθιέρωση της καθαριότητας αποτελεί γι' αυτήν πολυτέλεια, Ο χώρος που αναλογούσε στην κάθε εργάτρια ήταν ένα κοινό δωμάτιο ύπνου για όλη την οικογένεια, και ένα κοινό πλυσταριό για όλους τους συνοίκους της αυλής14. Δημόσια γυναικεία λουτρά δεν είχε ούτε η Ερμούπολη16, ούτε η Αθήνα, Τα δημόσια γυναικεία λουτρά στη συνοικία της Μουνιχίας, στον Πειραιά ήταν τα μοναδικά. Στα λουτρά αυτά το μπάνιο αποτελούσε πρόβλημα για τις γυναίκες. Από την εφημερίδα "Σφαίρα" πληροφορούμαστε ότι οι "πετρομαχούντες παίδες" έσπαγαν τα τζάμια των λουτρών, με αποτέλεσμα η διεξαγωγή του μπάνιου να παρουσιάζει εξαιρετικές δυσκολίες για τις γυναίκες16. Θα έπρεπε να έχει κανείς μεγάλη δόση εφευρετικότητας για να κατορθώσει με τα μέσα αυτά να κάνει ένα γενικό λουτρό. Το 1903 η Ευγενία Ζωγράφου προτείνει στους ιδιοκτήτες βιομηχανικών καταστημάτων να δημιουργήσουν λουτρά και πλυντήρια ενδυμάτων για τις εργάτριες. Το θερμό νερό που εξέρχεται από τις μηχανές κατά την εξάτμιση θα μπορούσε να κατευθυνθεί σε ειδική αίθουσα και να χρησιμοποιηθεί για λουτρό των εργατριών. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία μου η πρόταση της δεν εισακούσθηκε. Εκτός όμως από τον χώρο για το λουτρό οι εργάτριες δεν διέθεταν ούτε τον απαραίτητο χρόνο, ούτε νερό, ούτε σαπούνι, Στην καλύτερη περίπτωση η τροφοδοσία του νερού γινόταν από τη βρύση του δρόμου που βρισκόταν πολλές φορές σε μεγάλη απόσταση από την κατοικία, Στη χειρότερη περίπτωση αντλούσαν νερό από τα πηγάδια η από δεξαμενές. Το νερό ήταν περιορισμένο λόγω της λειψυδρίας κατά τους θερινούς μήνες. Ακόμα και το νερό από τη βρύση του δρόμου διοχετευόταν κάθε δεύτερη μέρα κατά το χειμώνα και κάθε 3, 4, 5 ημέρες κατά το θέρος17. Πώς οι γυναίκες αυτές θα εξοικονομούσαν νερό, ώστε η οικογένεια να κάνει άφθονη χρήση και να περισσέψει για το λουτρό τους;

Το "κοινό σαπούνι" και το χτένι για τα μαλλιά αποτελούσαν είδη πολυτελείας. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι τα Κυριακά Σχολεία των Εργατριών κατά τις εορτές των Χριστουγέννων και στις εξετάσεις του Ιουνίου προσφέρουν ως δώρα η ως βραβεία στις εργάτριες σαπούνια και χτένια. Η Ένωσις των Ελληνίδων διανέμει σαπούνια και χτένια στις οικογένειες των λαϊκών συνοικιών.

14. Ευγενία Ζωγράφου, Δημοσιεύματα, Σειρά Δευτέρα, Τόμος Τέταρτος, Αθήνα 19Ο3, σ. 5Ο- Αύρα Θεοδωροπούλου, "Τα Λουτρά των Εργατίδων", εφημ. Εστία, 18.11.1911' Αθανάσιος Τσακαλώτος, Περί της Δημοσίας Υγείας εν Σύρω και ιδία της Φυματιώσεως, Αθήνα 1914.

15. Αθανάσιος Τσακαλώτος, ο.π., σ. 29.

16. Ανώνυμος, εφημ. Σφαίρα, αρ. 1287, 16.3.1885.

17. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας και Κοινωνικής Προνοίας, Επιθεώρησις Εργασίας, Έρευνα επί των Συνθηκών της Εργατικής Κατοικίας των Πόλεων Αθηνών Πειραιώς 1921, Αθήνα 1922.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/94.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι πρακτικές καθαριότητας βασίζονται στην οικονομία: του χώρου, του χρόνου, του νερού, των υλικών, και των κινήσεων. Μια πήλινη γαβάθα με χλιαρό νερό, ένας άδειος κάδος που χρησίμευε και για την μπουγάδα, μια βούρτσα απ" αυτές που τρίβουν τα πατώματα η ένα σφουγγάρι και ένα κομμάτι φανέλας ήταν τα απαραίτητα υλικά για το λουτρό. Πριν από το μπάνιο έπρεπε να τρίβουν το σώμα τους για να ανέβει η θερμοκρασία και να ανοίξουν οι πόροι, μετά με τη φανέλα έπρεπε να σκουπιστούν. Όσον αφορά την υγιεινή των μαλλιών έπρεπε να βρέχονται και να κτενίζονται καθημερινά, να λούζονται τακτικά (δύο φορές την εβδομάδα), έτσι ώστε να μην αναπτύσσουν παράσιτα (ψείρες, τριχοφάγο, ψώρα κ.ά,), Η περιποίηση των δοντιών προστίθεται πολύ αργότερα στις πρακτικές καθαριότητας. Το 1911 προσφέρεται σκόνη για τον καθαρισμό των δοντιών ως βραβείο στις εξετάσεις του Κυριακού Σχολείου του Εργατικού Κέντρου Αθηνών.

Το πλύσιμο των ρούχων είναι επίπονο, χρονοβόρο και δαπανηρό, αφού θα πρέπει να θυσιάσουν την Κυριακή, να εξοικονομήσουν σαπούνι, στάχτη και ξύλα, είδη που δεν βρίσκονται εν αφθονία, για να πλύνουν τα ρούχα τους. Έτσι, θεωρείται κατόρθωμα για τις εργάτριες να πλένουν τα ρούχα τους μία φορά το μήνα18.

Η διαδικασία του λουτρού με το πρωτόκολλο συμπεριφοράς αποτελεί έναν ισχυρό αυτοκαταναγκασμό. Οι εργάτριες πρέπει να αναπτύξουν τέτοιου τύπου συνήθειες ώστε να χαλιναγωγηθούν. Μέσω της καθαριότητας και της ευπρέπειας διακόπτεται η συμβολική βία που ασκούν οι βρώμικοι και οι ατημέλητοι. Η εργάτρια για να ενταχθεί κοινωνικά, να ξεφύγει από τις αγροτικές της καταβολές, πρέπει να αισθανθεί απέχθεια προς τη βρώμα, σεβασμό προς την καθαριότητα, την αίσθηση του καθήκοντος και της εργασίας.

Όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, ας αποπειραθούμε να εντοπίσουμε τα συστατικά της μυρωδιάς του αέρα γύρω από το σώμα μιας "καθωσπρέπει αστής": μυρωδιές από τα αγνά υλικά και τα μπαχαρικά της κουζίνας, άρωμα από λουλούδια, και σπανιότατα, σε εξαιρετικές περιπτώσεις όπως είναι οι χοροί η οι γιορτές, μια υποψία από φίνο παρισινό άρωμα19. Από το 1888 λειτουργεί στην Αθήνα το μυροποιείο των αδελφών Λιάπη. Οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιεί είναι ακατέργαστα χόρτα και άνθη της Ελλάδας. Πάνω από 200 είδη αρωμάτων διοχετεύονται όχι μόνο στη αγορά της Αθήνας αλλά και στην Ανατολή· τα περισσότερα από αυτά φέρουν ονόματα ανθέων όπως: ίρις, ηλιοτρόπιο των

18. Βλ. Ευγενία Ζωγράφου, ο.π., σ. 50.

19. Η καθιέρωση των αρωμάτων συμβαδίζει με την παρισινή "Haute Couture". Το 1858 ο Worth ιδρύει την "Haute Couture". Την ίδια χρονιά όχι μόνο στο Παρίσι αλλά και στο Λονδίνο υπάρχουν ήδη μεγάλοι οίκοι αρωματοποιίας: Atkinson, Lubin, Chardin, Violet, Legrand, Piesse και ιδίως ο Guerlain, βλ. Alain Corbin, ο.π., σ. 232.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/95.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Παρισίων, βιολέτα, γιασεμί, νερατζιά, πορτοκαλιά, λεβάντα. Στο μυροποιείο κατασκευάζονται αρωματικά σαπούνια, πούδρες καθώς και σκόνες δοντιών. Για την κατασκευή του αρωματικού σαπουνιού χρησιμοποιούνται ποτάσα, λίπη βοοειδών και χοίρων και καθόλου φυτικά έλαια20.

Στον αστικό λόγο η μυρωδιά της μούχλας που αποπνέει το σώμα της εργάτριας φαίνεται ότι επισκιάζει τα πάντα. Η μούχλα αναγνωρίζεται αμέσως από όλους όσοι εισέρχονται στην εργατική κατοικία. Το τοπίο της μυρωδιάς στο περιβάλλον της εργάτριας εμπλουτίζεται και με την έντονη μυρωδιά του ξυδιού. Ένα βρεγμένο πανί με ξύδι στο μέτωπο του ασθενούς διώχνει τον ιδρώτα, Η καθημερινή επάλειψη με ξύδι στα μαλλιά θεωρείται το καταλληλότερο όπλο κατά της ψείρας. Η μυρωδιά του ξυδιού είναι τόσο έντονη που σβήνει όλες τις υπόλοιπες: "οπόταν ουν ο αέρας ήναι ζεστός, κυβερνού με ψυχρά πράγματα, ήγουν ράντιζε το σπήτι με κρύον νερόν, και ξύδι" ότι το ξύδι με την φυσικήν του ψυχρότητα διώκει την φθοράν του αέρος, και την κακήν αναθυμίασιν [,..]"21.

Αντίθετα με τη μυρωδιά της μούχλας που συμβολίζει τη σήψη, τη στασιμότητα και τη φτώχεια ενός κόσμου που ζει στο περιθώριο, ο ιδρώτας του σώματος όχι μόνο δεν ενοχλεί, αλλά κατέχει περίοπτη θέση ανάμεσα στα σύμβολα του κόσμου του μόχθου και της εργασίας, Ο ιδρώτας του σώματος στις κυρίαρχες αντιλήψεις προσλαμβάνεται εξαγνισμένος από την κακοσμία -η αίσθηση της όσφρησης λες κι έχει απαλειφθεί εντελώς- ενώ λειτουργεί μόνο η όραση, "Χρυσές σταγόνες" στάζει ο ιδρώτας των εργατών της "φάμπρικας" και των εργατριών στα υφαντουργεία22. Ο ιδρώτας αποδεικνύει τη σκληρή δουλειά: "Αχ, είμαστε δυστυχισμένοι άνθρωποι. Τρέχει όπως το ποτάμι ο ιδρώτας μας" έλεγε ο μιναδόρος στον εισαγγελέα όταν άρχισαν οι ανακρίσεις των εργατών στις απεργίες που έγιναν τον Απρίλη του 1896 στο Λαύριο23. Το υποκείμενο των προκηρύξεων που βγάζουν τα εργατικά κέντρα είναι "ο λαός του ιδρώτος και της εργασίας". Έτσι υπογράφουν οι συνδικαλιστικοί εκπρόσωποι των εργαζομένων24.

20. Για το μυροποιείο των αδελφών Λιάπη βλ. Μποέμ, "Αι εργαζόμεναι Αθήναι. Μυρεψοί και μυροποιεία", εφημ. Άστυ, αρ. 1198, 26.3.1894.

21. Βλ. Γεωπονικόν, Συντεθέν παρά Αγαπίου Μοναχού του Κρητός, Βενετία 1870, σ. 43.

22. "Φράγκο δε δίνουνε για μεγαλεία,/έχουν μάθει να ζουν απλά, στάζ' ο ιδρώτας τους χρυσές σταγόνες/γεια σου περήφανη κι αθάνατη εργατιά". Από τους στίχους του γνωστού ζεϊμπέκικου του Τσιτσάνη "Οι φάμπρικες" (δίσκος του 1950).

23. "Τα θύματα της Εργασίας - Ο κόσμος του Λαυρίου - Δεσπόται και ανδράποδα", εφημ. Ακρόπολις, φ. 22,14.4Α896.

24. "Προκήρυξις προς τον εργαζόμενον λαόν

[...] Ελάτε αδελφοί, ας αποδείξωμεν ότι ζη ο λαός και δεν απέθανε. Οι αδελφοί καλούν

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/96.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πόσο αγεφύρωτο άραγε είναι το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα της σιδερώτριας με το μικρό λεκέ στη μασχάλη και το χέρι στο μέτωπο να σκουπίζει τον ιδρώτα της και σ' αυτήν που απεικονίζει την αστή κρατώντας την ομπρέλλα της, να περπατάει στις πρασιές του κήπου με το ατσαλάκωτο, "άσπιλο", άσπρο φόρεμα χωρίς ίχνος λεκέ;

Όσον αφορά την αισθητική εμφάνιση, στα ανύπαντρα κορίτσια της αστικής τάξης αυτή αποτελεί απόδειξη της κοινωνικής και οικονομικής τους κατάστασης, και χρησιμεύει κυρίως ως επένδυση για την ανεύρεση συζύγου. Αντίθετα, οι εργάτριες με την εμφάνιση τους, πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουν ότι εργάζονται για να ζήσουν και όχι για να "ντυθούν".

Σύμφωνα με τα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα, οι νέες εργάτριες με την εμφάνιση τους δεν πρέπει να μπορούν να επιδείξουν τίποτε άλλο εκτός από την καθαριότητα τους. Πρέπει να φορούν ρούχα απλά -όχι πολυτελή- και άνετα, ώστε να διευκολύνονται οι κινήσεις. Η καθαριότητα των ρούχων απαιτεί την αφαίρεση των λεκέδων και των οσμών. Τα εσώρουχα των γυναικών πρέπει να αλλάζονται μία η δύο φορές την εβδομάδα25. Όμως, αυτό αποτελεί ένα πρόβλημα γιατί οι γυναίκες δεν έχουν χρήματα για να αγοράσουν λευκό ύφασμα και να ράψουν εσώρουχα. Το λευκό βαμβακερό ύφασμα -κατάλληλο για τη ραφή εσωρούχων- εθεωρείτο ένα πολύτιμο χριστουγεννιάτικο δώρο για τις εργάτριες που φοιτούσαν στα Κυριακά Σχολεία.

Τα ρακώδη βαμβακερά ενδύματα της νεοαφιχθείσας στην πόλη εργάτριας έπρεπε να αντικατασταθούν με καθαρά, ατσαλάκωτα και καλομπαλωμένα ρούχα. Η διδασκαλία στοιχειωδών γνώσεων κοπτικής, ραπτικής και εμβαλωματικής στα Κυριακά Σχολεία είχε ως πρωταρχικό σκοπό τη βελτίωση της εξωτερικής εικόνας της εργάτριας.

Αντίθετα, για τις εργάτριες που ντύνονται πολυτελώς, παραβαίνοντας τα πρότυπα της σεμνότητας και της νοικοκυροσύνης, δημιουργείται ένα κλίμα καχυποψίας και απόρριψης. Το φαινόμενο παρατηρείται στις νέες που εργάζονται στα εργαστήρια μοδιστρικής και στα καπελάδικα. Προφανώς, η επαφή με τις αστές, με τους τρόπους τους και τις νοοτροπίες τους, δημιουργεί στις εργάτριες την επιθυμία της μίμησης. Η πολυτέλεια της νέας εργάτριας προκαλεί αναστάτωση σε όλους γιατί ανατρέπει αποδεκτούς κώδικες και συμπεριφορές. Φανερώνει σπατάλη και υπονοεί ανηθικότητα. Το 1920 η επιθεωρήτρια εργασίας Άννα Μακροπούλου σημειώνει ότι αρκετές εργάτριες "διαθέτουν τα περισσεύματά

 

σήμερον τους αδελφούς. Ο λαός, τον λαόν. Οι δυστυχισμένοι τους δυστυχισμένους. Οι καταπιεζόμενοι τους καταπιεζομένους. Οί κατάδικοι της πείνας και της δυστυχίας. Ο λαός του ιδρώτος και της εργασίας [,,,]". Προκήρυξη του Εργατικού Κέντρου Βόλου, Σεπτέμβριος 1909.

25. Παναγιώτης Χριστόπουλος, Μαθήματα Υγιεινής, Αθήνα 1920, σ. 79.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/97.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των εις είδη πολυτελείας, αδιαφορούσαι παντελώς διά το μέλλον των"26. Πραγματικά, η εικόνα της καθαρής εργάτριας φανερώνει την εκπαίδευση της και την υποταγή της στις νέες αρχές που βασίζονται στην υγιεινή του σώματος και στη σεμνότητα της ενδυμασίας. Το πνεύμα της νοικοκυροσύνης και της αποταμίευσης κυριαρχεί, Η ένταξη της στον κόσμο της εργασίας διευκολύνεται. Κάθε άλλη συμπεριφορά -κυρίως η υιοθέτηση της πολυτέλειας- αποτελεί παραβίαση των κυρίαρχων στην κοινωνία αναπαραστάσεων,

Η ιδιοκτήτρια του μεταξοϋφαντήριου Καρασταμάτη διευκρινίζει τι ακριβώς θεωρείται πολυτέλεια για τη νέα εργάτρια και αποκαλύπτει τις ανησυχίες της: "Η ελληνίς εργάτις ουδέν άλλο ιδανικόν έχει, δι' ουδέν άλλο φροντίζει η πως να αμείβεται καλώς, να έχη μεταξωτόν φόρεμα, ωρολόγιον της χειρός, να φορή την καλυτέραν κάλτσαν, να περιποιήται τους όνυχας, το πρόσωπον και την κόμην της, και να φροντίζη πως να εύρη ένα σύζυγον, όστις θα εξασφάλιση εις αυτήν άνετον βίον και αποχήν από πάσης εργασίας εν τω μέλλοντι"27.

Ας ερμηνεύσουμε τον λόγο της: Για την εμφάνιση-πρότυπο της εργάτριας έχει δημιουργηθεί ένα ηθικό, οπτικό και αισθητικό σύστημα αναπαραστάσεων, το οποίο βασίζεται στη διαφοροποίηση της από τα κυρίαρχα αστικά στρώματα. Γι' αυτό η κατάκτηση της καθαριότητας από τις νέες εργάτριες θα είναι πάντοτε μισή αρχοντιά και ποτέ ολόκληρη.

26. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Διεύθυνσις Εργασίας, Εκθέσεις τον προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, έτος 1921, Αθήνα 1923, σ. 83.

27. Σπάρτη Καρασταμάτη, "Αι Ελληνίδες της σήμερον", περ. Εργασία, τεύχος II, 22.3.1930.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/98.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/99.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

MAPIA ΚΟΡΑΣΙΔΟΥ

Ανάμεσα σε εκείνους που ασχολούνται, τον περασμένο αιώνα με την προστασία της παιδικής ηλικίας, πεζογράφους, φιλάνθρωπους, νομικούς και πολιτικούς, οι γιατροί κατέχουν μια ξεχωριστή θέση,

Με τον λόγο που αναπτύσσουν, την κοινωνική τους πρακτική και την εξάσκηση της ιατρικής τους τέχνης, οι γιατροί θα επιχειρήσουν να αναδείξουν την υγεία των παιδιών σε ζήτημα πρωταρχικής σημασίας και αντικείμενο ιδιαίτερης μέριμνας στους κόλπους της οικογένειας, του σχολείου και των φιλανθρωπικών θεσμών.

Η παρέμβαση τους προς την κατεύθυνση των παιδιών είναι βέβαια συνυφασμένη με τη γενικότερη διαδικασία συγκρότησης υγειονομικών θεσμών μέσα από την οποία οι επιστήμονες γιατροί αναδεικνύονται σε κύριους διαχειριστές της υγείας του ελληνικού πληθυσμού από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια.

Το Ιατροσυνέδριο, ένας νέος κεντρικός θεσμός που δημιουργείται το 18341 και αναλαμβάνει την ορθολογική οργάνωση της δημόσιας υγείας και την επέκταση της επιστημονικής ιατρικής γνώσης, θα σηματοδοτήσει και την απαρχή συγκρότησης του ιατρικού σώματος. Ο κεντρικός πολιτικός ρόλος τον οποίο διαδραματίζει το παραπάνω όργανο θα φανεί κυρίως μέσα από την οργάνωση εξετάσεων για τη χορήγηση αδείας άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος, καθώς και μέσα από την αντιμετώπιση του πλήθους των εμπειρικών θεραπευτών που μέχρι τα χρόνια της Ανεξαρτησίας ήταν οι μοναδικοί φορείς της θεραπευτικής τέχνης. Χαρακτηριστική είναι η αντιπαράθεση των επιστημόνων γιατρών με τους κουρείς, που ασκούσαν τότε και χρέη πρακτικών θεραπευτών.

Η διαδικασία επικράτησης της επιστημονικής ιατρικής θα προσλάβει πολλαπλές διαστάσεις: νομοθετικές ρυθμίσεις, ίδρυση της Ιατρικής Σχολής Αθηνών το 1837 και ιατρικών εκπαιδευτικών σχολείων, σύσταση επαγγελματικών οργανώσεων, έκδοση εντύπων, δημιουργία νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Μια παρόμοια

1. Β.Δ. "Περί συστάσεως Ιατροσυνεδρίου", 13(25) Μαΐου 1834, Ε.τ.Κ. 24 (12 Ιουλίου 1834).

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/100.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

διαδικασία, με μικρότερη όμως ένταση, θα ακολουθηθεί και για τη δημιουργία ενός σώματος επιστημόνων μαιών σε βάρος των εμπειρικών.

Παράλληλα όμως με τη διερεύνηση της διαδικασίας επικράτησης των επιστημόνων γιατρών και της οργάνωσης θεσμών δημόσιας υγείας στο ελληνικό κράτος, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εξέταση των αντιλήψεων που διαμορφώνονται κατά τον 19ο αιώνα γύρω από την υγεία, την αρρώστια και τον θάνατο,

Η υγεία Θα προβάλει ως θεμελιακό φυσικό ανθρώπινο αγαθό, ως αδιάσπαστη ενότητα σωματικών και πνευματικών δυνάμεων για τη διατήρηση της οποίας απαιτείται η τήρηση βασικών κανόνων υγιεινής. Κανόνων υγιεινής που οφείλουν να βρουν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης στο εσωτερικό της οικογενείας και του σπιτιού με την αποφασιστική συμβολή των γυναικών. Η διατήρηση της υγείας θα προσλάβει και μια άλλη διάσταση, εκείνη της προαγωγής της ευεξίας του ελληνικού πληθυσμού, για την επίτευξη της οποίας, καθοριστικής σημασίας παράγοντες θεωρούνται η απαγόρευση της αιμομιξίας, αλλά και η νομοθετική απαγόρευση της σύναψης πρόωρων γάμων, η γάμων των ατόμων που πάσχουν από ασθένειες θεωρούμενες ως κληρονομικές, Η επιδίωξη των γιατρών να επιβάλουν νομοθετικές ρυθμίσεις περιοριστικές της ελευθερίας των αρρώστων, βασισμένες στις αντιλήψεις τους (σε μεγάλο βαθμό εσφαλμένες, όπως αποδείχθηκε αργότερα) περί κληρονομικότητας ορισμένων ασθενειών είναι χαρακτηριστική της προσπάθειας τους να αναβαθμίσουν τον κοινωνικό τους ρόλο και την κοινωνική τους θέση στο πλαίσιο της νεοελληνικής κοινωνίας.

Η επιβίωση πάντως θρησκευτικών αντιλήψεων σχετικά με την υγεία και την αρρώστια είναι ιδιαίτερα αισθητή, Η διατήρηση της υγείας η διαφορετικά η καταπολέμηση της ασθένειας αντιμετωπίζεται ως έργο στηριζόμενο στη συνδυασμένη δράση της θείας πρόνοιας και της ατομικής ευθύνης, Συχνές είναι οι αναφορές στις ηθικές αρετές που κερδίζει το άτομο μέσα από τη δοκιμασία της αρρώστιας. Ταυτόχρονα βέβαια η αρρώστια είναι πάντοτε ένα κακό που πρέπει να καταπολεμηθεί, και τα μέσα που προβάλλονται για τον αγώνα κατά της αρρώστιας, εκτός από την ευεργετική επίδραση της θείας πρόνοιας, είναι και η προφύλαξη από την άγνοια και τις προλήψεις και η αυστηρή τήρηση των κανόνων της υγιεινής. Μόνο έτσι μπορεί να αποτραπεί προσωρινά ο αναπόφευκτος Θάνατος, που η επέλευση του εναπόκειται, τελικά στη θεϊκή σοφία και δικαιοσύνη.

Όπως είναι προφανές, οι προσπάθειες για την προστασία της υγείας των παιδιών δεν είναι αποκομμένες από τις γενικότερες προσπάθειες που καταβάλλονται για την οργάνωση της μέριμνας για την υγεία του ελληνικού πληθυσμού τον 19ο αιώνα. Η παιδική προστασία θα επιχειρηθεί στα πλαίσια μιας γενικής προβληματικής για τη σημασία της αύξησης του πληθυσμού, αλλά και της ευρωστίας και "καλλιτεκνίας" της ελληνικής φυλής, η οποία θεωρείται ότι συμβάλλει στην οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική πρόοδο του κράτους. Για

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/101.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την επίτευξη όμως της κοινωνικής προόδου, η σπουδαιότητα της οικογενείας και συνακόλουθα των παιδιών που γεννιούνται, ανατρέφονται και μεγαλώνουν στους κόλπους της, προβάλλει σαν ζήτημα αποφασιστικής σημασίας. Όλη η συζήτηση για την ευρωστία και ευεξία του ελληνικού έθνους επικεντρώνεται στα παιδιά, αφού αυτά θα αποτελέσουν τους μελλοντικούς πολίτες του. Έτσι τεκμηριώνεται το ενδιαφέρον που στρέφεται προς την εμβρυακή, βρεφική και παιδική ηλικία. Έτσι αιτιολογούνται οι προσπάθειες που γίνονται για την καταγραφή των ασθενειών που πλήττουν την παιδική ηλικία και που πολύ συχνά επιφέρουν το θάνατο των παιδιών. Έτσι δικαιολογούνται τέλος τα μέτρα που προτείνονται και λαμβάνονται για την προστασία της υγείας των παιδιών στην Αθήνα του περασμένου αιώνα.

Ο Αναστάσιος Ζίννης, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώτος διευθυντής του Βρεφοκομείου Αθηνών υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές της παιδικής νοσολογίας της εποχής του. Από τη μονογραφία του με τίτλο "Étude sur les principales causes léthifères chez les enfants audessous de cinq ans et plus spécialement chez ceux de 0-1 an à Athènes", που δημοσιεύτηκε το 1880, προκύπτει, ότι από το σύνολο των θανάτων που καταγράφηκαν στους "νεκρικούς καταλόγους" της πόλης της Αθήνας, καταλόγους που κρατούσε η αστυνομία, για τη δεκαετία 1869-1878, το 46% ήταν θάνατοι παιδιών ηλικίας 0-5 ετών και από αυτούς το 68,5% ήταν θάνατοι βρεφών ηλικίας 0-12 μηνών.

Ως την πλέον θανατηφόρα ασθένεια, που πλήττει την πρώτη παιδική ηλικία, ο A. Ζίννης καταγράφει τη διάρροια: το 34% των περιπτώσεων θανάτων παιδιών και το 80% των περιπτώσεων θανάτων βρεφών οφείλονται στη διάρροια.

Για τη δεκαετία 1880-1890, ο Αλκιβιάδης Παπαπαναγιώτου, υφηγητής της Παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής της πανεπιστημιακής κλινικής στο Βρεφοκομείο Αθηνών, αναφέρει ότι από το σύνολο των θανάτων στην πόλη της Αθήνας, το 48,13% ήταν θάνατοι παιδιών ηλικίας 0-10 ετών και από αυτούς το 66,19% ήταν Θάνατοι βρεφών ηλικίας 0-12 μηνών. Για την ίδια χρονική περίοδο, σύμφωνα πάντα με τον A. Παπαπαναγιώτου, το 32,37% των περιπτώσεων θανάτων παιδιών και το 85,8% των περιπτώσεων θανάτων βρεφών οφείλεται σε νοσήματα του γαστρεντερικού σωλήνα2.

Τόσο ο A. Ζίννης όσο και ο A. Παπαπαναγιώτου θεωρούν ότι. η κύρια αιτία που συντελεί στο να μετατραπεί η διάρροια στο "κοινότερον και φονικώτερον νόσημα της βρεφικής ηλικίας"3 είναι η "πρόληψις" που επικρατεί κυρίως στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων της εποχής, "ότι η επερχόμενη

2. Αλκιβιάδης Παπαπαναγιώτου, "Η θνητότης των παίδων εν Αθήναις", Ημερολόγιον Εφημερίδος των Κυριών τον 1891, Αθήνα 189Ο, σ. 36.

3. Α. Ζίννης, Η εν Αθήναις θνησιμότης των βρεφών, Αθήνα 1877, σ. 4.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/102.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τοις βρέφεσι διάρροια μετά τον έκτον μήνα απότοκος ούσα της οδοντοφυΐας ουδεμιάς δείται θεραπείας"4.

O A. Ζίννης και ο A. Παπαπαναγιώτου υποστηρίζουν ότι η οδοντοφυΐα συμβάλλει σίγουρα στην εκδήλωση διάρροιας των παιδιών. Οι παράγοντες όμως που, κατά τη γνώμη τους, συμβάλλουν αποφασιστικά στην επιδείνωση της ασθένειας, είναι κυρίως ο πρόωρος απογαλακτισμός και η διατροφή των βρεφών με τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους.

Έτσι, τα μέσα που ο A. Ζίννης θεωρεί ως τα πλέον αποτελεσματικά για την καταπολέμηση της παιδικής θνησιμότητας είναι: "να εκριζωθή εκ της κεφαλής των μητέρων η ολεθρία πρόληψις" ότι η διάρροια η οποία εμφανίζεται μετά τον 6ο μήνα είναι "ωφέλιμος παροχέτευσις, ήτις συμφέρει να μένη αθεράπευτος"5. Ακόμη, να εξαφανισθεί η "μωρά συνήθεια"6 του πρόωρου απογαλακτισμού και της διατροφής των βρεφών με τροφές ακατάλληλες για την ηλικία τους.

Για την εκπλήρωση του στόχου αυτού, ο A. Ζίννης προτείνει την οργάνωση μιας "αληθούς σταυροφορίας", στην οποία καλεί την κυβέρνηση, τους εφημέριους και τους γιατρούς να συμμετάσχουν ενεργά, "ανενδότως", "ειλικρινώς" και "ευσυνειδήτως"7,

Παράλληλα με την οργάνωση της "σταυροφορίας" για το ξερίζωμα των προλήψεων και των πρακτικών που αφορούν τη διατροφή των βρεφών στους κόλπους των λαϊκών στρωμάτων, οι γιατροί θα επιδιώξουν με όλα τα μέσα να πείσουν τις μητέρες των εύπορων οικογενειών να αναλάβουν οι ίδιες το θηλασμό των παιδιών τους.

Από τη στιγμή που οι γιατροί διαπιστώνουν ότι οι σοβαρές διαταραχές, που προκαλούνται στην υγεία των παιδιών, είναι αποτέλεσμα κυρίως του πρόωρου απογαλακτισμού και της κακής διατροφής των παιδιών, θα αρχίσουν να αποδίδουν μια αυξημένη σημασία στον τρόπο διατροφής τους, και να στρέφονται κατά του θηλασμού τους από τις τροφούς, πρακτική ευρύτατα διαδεδομένη στους κόλπους των εύπορων οικογενειών της πρωτεύουσας.

Ο μητρικός θηλασμός θα θεωρηθεί ως το πρωταρχικό μέσο στον αγώνα για την καταπολέμηση των παιδικών ασθενειών, ως η σημαντικότερη απόδειξη της ευθύνης των μητέρων απέναντι στην υγεία των παιδιών τους, ως το "πρώτιστον των μητέρων καθήκον"8, το οποίο πρέπει να ενισχυθεί με όλα τα δυνατά

4. Στο ίδιο, σ. 8 και Α. Zinnis, Étude sur les principales causes léthifères chez les enfants au-dessous de cinq ans et plus spécialement chez ceux de 0-1 an a Athènes Αθήνα 1880, σ. 13.

5. Α. Ζίννης, Η εν Αθήναις θνησιμότης..., ο.π., σ. 14.

6. Στο ίδιο, σ. 14.

7. Στο ίδιο, σ. 15.

8. "Το πρώτιστον καθήκον της μητρός", Πανδώρα, 1858, σ. 187.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/103.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μέσα. Έτσι, η παραμέληση η εγκατάλειψη του θηλασμού καταγγέλλεται και στιγματίζεται έντονα, στο βαθμό που θεωρείται ότι αποτελεί; εκδήλωση μιας ανεύθυνης, επιπολαίας και εγωιστικής συμπεριφοράς των γυναικών εκείνων που δεν συνειδητοποιούν το μητρικό "προορισμό" τους, "προορισμό" που ο ιδεολογικός λόγος του 19ου αιώνα μετέτρεψε σε συνώνυμο της ίδιας της ύπαρξης των γυναικών.

Αν ο μητρικός θηλασμός θεωρήθηκε αναμφίβολα το σημαντικότερο μέσο για την προστασία των παιδιών από τις διάφορες ασθένειες που τα έπλητταν θανάσιμα, δεν αποτέλεσε ωστόσο το μοναδικό μέσο. Η "τεχνητή γαλουχία" θα εισέλθει σιγά-σιγά στις συνήθειες. Στις περιπτώσεις της "τεχνητής γαλουχίας", οι γιατροί προσπαθούν να εξηγήσουν στις μητέρες την ύπαρξη στοιχειωδών κανόνων υγιεινής που αφορούν τη χρήση του ζωικού γάλατος: ποσότητα του γάλατος για κάθε γεύμα ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, αραίωση και αποστείρωση του γάλατος, συγκεκριμένες ώρες γευμάτων, απόλυτη καθαριότητα του θηλάστρου, κ.ά. Τους κανόνες αυτούς οφείλουν να γνωρίζουν και να εφαρμόζουν όλες οι μητέρες, προκειμένου να επιτύχουν τη σωστή διατροφή των παιδιών τους. Η κύρια προσπάθεια των γιατρών συνίσταται στο να αποτρέψουν τις μητέρες από το να "παρακολουθώσιν ως προς την υγιεινήν των παίδων αλλόκοτους πολλάκις ιδέας των αμαθών", και να τις προτρέψουν να "προβαίνωσιν επιστημονικώς εις την εν γένει δίαιταν του νηπίου"9.

Εκτός από τα παραπάνω, οι γιατροί προτείνουν στις μητέρες και άλλους κανόνες υγιεινής, κανόνες, που, όπως υποστηρίζουν, πρέπει να υιοθετούνται και να εφαρμόζονται καθημερινά από τις μητέρες όλων των κοινωνικών στρωμάτων. Οι κανόνες αυτοί αφορούν κυρίως την ένδυση, τη σωματική φροντίδα και καθαριότητα των μικρών παιδιών, καθώς και τους χώρους και τις γενικές συνθήκες διαμονής τους.

Είναι φανερό ότι το σύνολο των ιατρικών οδηγιών, υποδείξεων και συμβουλών αποβλέπουν πρωταρχικά στην εισαγωγή και εφαρμογή των καθημερινών κανόνων υγιεινής στους κόλπους της οικογένειας. Οι γιατροί, επιχειρούν να καταπολεμήσουν τις πρακτικές, τις συνήθειες και τις αντιστάσεις που στηρίζονται στην "άγνοια", τις "προλήψεις", τις "σφαλερές και στρεβλές ιδέες" που συντηρούνται από τις μητέρες των φτωχών οικογενειών και, στη θέση τους, να επιβάλουν νέους ορθολογικούς κανόνες παιδικής υγιεινής, κανόνες που υπαγορεύονται από την επιστημονική γνώση,

Στην προσπάθεια τους αυτή θα βρουν στήριγμα τόσο στο εσωτερικό της οικογένειας, και κυρίως στις μητέρες που αναλαμβάνουν τη φυσική επιβίωση και τη σωματική και ηθική ανατροφή των παιδιών τους, όσο και στους εξωοικογενειακούς

9. "Υγιεινά παραγγέλματα. Υγιεινή των παίδων", Ημερολόγιον Οικογενειακόν του 1900, Αθήνα 1899. σ. 152.

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/104.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

θεσμούς, όπως το σχολείο και, τα φιλανθρωπικά ιδρύματα που αναλαμβάνουν την εκπαίδευση και περίθαλψη των παιδιών. Με αυτή την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για μια προσπάθεια "ιατρικοποίησης" τόσο των οικογενειών όσο και ολόκληρου του κοινωνικού σώματος, που χρησιμοποιεί ως μέσο την καθολική εξάπλωση των κανόνων υγιεινής.

Μέσα από τη διαδικασία αυτή εδραιώνεται η θέση της επιστημονικής ιατρικής στην ελληνική κοινωνία, αναβαθμίζεται η κοινωνική θέση και ο κοινωνικός ρόλος των γιατρών, οι μητέρες αναδεικνύονται σε φυσικούς και ηθικούς στυλοβάτες της οικογενείας και του έθνους και οι φιλανθρωπικοί θεσμοί σε κηδεμόνες της οικογενειακής ζωής.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/105.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΑΝΑΔΙΕΥΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ

ΑΠΟ TH ΣΚΟΠΙΑ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

ΤΑΣΟΥΛΑ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ

Στο Μεσοπόλεμο, ακόμα και στην Αθήνα, μια γυναίκα που καθόταν μόνη της σε ένα καφενείο η έστω ζαχαροπλαστείο, που μέσα σε μια συντροφιά εξέθετε ανοιχτά τις απόψεις της για την πολιτική κατάσταση η που δεν είχε να επιδείξει δικά της εργόχειρα, δεν αντιπροσώπευε το κοινώς αποδεκτό πρότυπο1. Κυρίαρχη ήταν η πεποίθηση ότι η θέση της γυναίκας ήταν στο σπίτι και ότι ο προορισμός της ήταν να κάνει παιδιά και να τα φροντίζει. Ακόμα και ο Δημήτρης Γληνός, ένα από τα πιο λαμπρά μυαλά της εποχής, μιλώντας στα εγκαίνια της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής υπέδειξε ένα νέο τύπο γυναίκας μορφωμένης και εργαζόμενης, η οποία όμως δε θα προσπαθούσε "ν' αλλάξει τη φύση της" ούτε "να κατάργηση τον προορισμό της"2.

Η κίνηση των ανθρώπων στο χώρο -με την κυριολεκτική και τη συμβολική του έννοια- όσο και η διάθεση του χρόνου τους εξαρτάται από την εποχή και τη χώρα στην οποία ζουν, από την κοινωνική τους θέση, την ταξική τους προέλευση, την οικονομική τους κατάσταση, την ηλικία, αλλά και το φύλο τους. Στο Μεσοπόλεμο ο χώρος μέσα στον οποίο κινούνταν οι γυναίκες, αλλά και οι ενέργειες, ο τρόπος, με τον οποίο διέθεταν η "κατανάλωναν" το χρόνο τους, υπέστησαν βασικές αλλαγές. Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές οδήγησαν σε μια αναδιευθέτηση του χώρου και του χρόνου, η οποία αφορούσε κυρίως τους νέους και ιδιαίτερα τις νέες, Η κοινωνική θέση της γυναίκας χωρίς να αμφισβητείται συνολικά και ανοιχτά, υποσκάπτεται από τις κοινωνικές αναγκαιότητες. Αυτές έχουν την αφετηρία τους στην προηγούμενη ιστορική φάση, εντείνονται όμως με τον ερχομό των προσφύγων και την ένταξη τους στην ελληνική κοινωνία, τον εντυπωσιακό ρυθμό βιομηχανικής ανάπτυξης

1. Το κείμενο εκτός από τις γραπτές πηγές στηρίζεται και σε προφορικές μαρτυρίες. Πρόκειται για 158 συνεντεύξεις που πήρα από το 1987 έως σήμερα από 96 γυναίκες σε 220 κασέτες. Στην περίπτωση που αναφέρεται μέρος της συνομιλίας καταγράφεται και το όνομα και η ημερομηνία της συνέντευξης.

2. Δημήτρης Γληνός, "Γυναικείος Ανθρωπισμός", Εκλεκτές Σελίδες, τ. 1, Αθήνα, εκδόσεις Στοχαστής, 1982, σ. 35-61.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/106.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στη δεκαετία 1920-30, την οικονομική κρίση, την άνοδο του φασισμού και την απειλή του πολέμου, τα νέα πρότυπα που εισάγονται μέσω του κινηματογράφου...

Αυτή την εποχή όλο και περισσότερα κορίτσια ξεφεύγουν από την ιδιωτική σφαίρα και πορεύονται —έστω και επιτηρούμενα— στο δρόμο προς τη μισθωτή εργασία3 και την πολιτική, χώρους από τους οποίους ήταν λίγο ως πολύ αποκλεισμένες. Την πορεία τους αυτή προς μια αξιοπρεπή μισθωτή εργασία και τη δειλή τους εμφάνιση στο χώρο της πολιτικής διευκόλυνε η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και η οικονομική κρίση. Η εκπαίδευση δημιούργησε ένα χώρο μισθωτής εργασίας επίζηλο, ενώ η οικονομική κρίση τους επέτρεψε να αποδείξουν ότι μπορούν να ξοφλήσουν μόνες τους το χρέος της γέννησης τους, να πληρώσουν μόνες τους την προίκα τους. Όλη αυτή η πορεία «έξω από το σπίτι» επέφερε τεράστιες αλλαγές ως προς τον τρόπο με τον οποίο διέθεταν το χρόνο τους.

Π εκπαίδευση θα αποτελέσει ένα από τα βασικά κλειδιά που θα χρησιμοποιήσουν οι γυναίκες για να ανοίξουν την πόρτα της δημόσιας σφαίρας. Γι' αυτό το 1929, χρονιά της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης4, μπορεί να θεωρηθεί ως συμβατική τομή. Επιπλέον πρέπει να σημειώσουμε (παρόλο που το θέμα δεν αφορά άμεσα την Ελλάδα) ότι την ίδια χρονιά ξεσπά η μεγάλη οικονομική κρίση και την επόμενη δίνεται στις γυναίκες το εκλογικό δικαίωμα με περιορισμούς για τις δημοτικές εκλογές. Ανάμεσα στις δύο δεκαετίες του Μεσοπολέμου τα ποσοστά αύξησης των μαθητριών και των φοιτητριών είναι εκπληκτικά. Στη δεκαετία του '20, στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, τα αγόρια ήταν τέσσερις φορές περισσότερα από τα κορίτσια. Μετά την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1929, στο τέλος της δεκαετίας του '30, αποτελούσαν το 45% των μαθητών στην Πρωτοβάθμια, και το 33% στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι το ποσοστό αποτυχίας τους στις εξετάσεις, στη

3. Αυτό σε καμιά περίπτωση δε σημαίνει ότι οι γυναίκες μέχρι τότε δεν εργάζονταν. Το μεγαλύτερο μέρος του γυναικείου πληθυσμού, το οποίο ζούσε στην ύπαιθρο, εργαζόταν σκληρά στα πλαίσια του αγροτικού νοικοκυριού. Μεγάλο μέρος από τις γυναίκες των πόλεων εκτελούσαν εργασίες, στο περιθώριο της οικονομικής δραστηριότητας, που δεν καταγράφονται στις στατιστικές: οικιακές βοηθοί (υπηρέτριες και ψυχοκόρες), πλύστρες, παραμάνες, όσες φρόντιζαν άρρωστους η ηλικιωμένους και πληρώνονταν σε είδος η σε χρήμα, εργάτριες της σπιτικής βιομηχανίας (φασόν), αλλά και ελεύθερες επαγγελματίες, που διατηρούσαν ραφείο, μανταριστήριο η καφενείο' ακόμα πολλές γυναίκες δούλευαν στην επιχείρηση του άντρα τους ως συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα πρόσωπα κτλ.

4. Η εκπαίδευση χωρίστηκε σε δύο ισόχρονους κύκλους και καθιερώθηκε η συνεκπαίδευση στην υποχρεωτική πια στοιχειώδη εκπαίδευση. Βλ. Αλέξης Δημαράς, «Εκπαίδευση 1913-1941», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', σ. 493.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/107.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μέση Δημόσια Εκπαίδευση, ήταν μικρότερο από των αγοριών. Η προφανής εξήγηση είναι ότι για να τους δοθεί η δυνατότητα να συνεχίσουν τις σπουδές τους, έπρεπε η απόδοση τους να ήταν εξαιρετικά καλή. Στην ιδιωτική εκπαίδευση ο αριθμός των κοριτσιών ήταν λίγο μεγαλύτερος από των αγοριών, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι γονείς με υψηλό εισόδημα σπούδαζαν τα κορίτσια τους. Ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα η "διακοσμητική" εκπαίδευση (πιάνο, τραγούδι, ξένες γλώσσες) λειτουργούσε ως ένα συμπλήρωμα της προίκας των κοριτσιών των εύπορων οικογενειών. Όσον αφορά την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, το σχολικό έτος 1919-20 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο 77 κοπέλες. Στο τέλος της δεκαετίας του '30, οι κοπέλες αποτελούσαν το 10% των φοιτητών και σε απόλυτους αριθμούς ήταν περίπου 1.0005.

Η πλειοψηφία των κοριτσιών που είχε τη δυνατότητα να σπουδάσει καταγόταν η κατοικούσε στις πόλεις. Εκεί υπήρχαν περισσότερες δυνατότητες πρόσβασης στα εκπαιδευτικά ιδρύματα αλλά και στη μισθωτή εργασία, την εξαρτημένη από το κράτος6. Υπήρχαν βέβαια και γυναίκες που εργάζονταν με μισθό στον ιδιωτικό τομέα: εργάτριες, νοσοκόμες, ταξιθέτριες, σερβιτόρες, εμποροϋπάλληλοι. Όλες όμως αυτές οι κατηγορίες εργαζομένων γυναικών, ασκούσαν το επάγγελμα τους κάτω από την πίεση μιας αδήριτης ανάγκης, με απώτερο στόχο να παντρευτούν και να πάψουν να εργάζονται. Οι συνθήκες δουλειάς, ιδίως στα εργοστάσια, μπορούσαν να προσελκύσουν μόνο ανθρώπους απελπισμένους που δεν είχαν άλλη διέξοδο, Η εκπαίδευση όμως άνοιξε ένα χώρο μισθωτής εργασίας επίζηλο και άρα διεκδικήσιμο από τα γυναικεία σωματεία του Μεσοπολέμου7, Επιπλέον διεύρυνε το πρότυπο της "αξιοπρεπούς" γυναικείας

5. Οι περισσότερες φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το ακαδημαϊκό έτος 19371938 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών 679 κορίτσια: στη Φιλοσοφική 188, στη Νομική 167, στην Ιατρική 134, στην Οδοντιατρική 107, στο Φυσιογνωστικό 77, στη Φαρμακευτική 34, στο Χημικό 16, στο Φυσικό 12, στο Μαθηματικό 11 και στη Θεολογική 6. Στο Πολυτεχνείο φοιτούσαν 6 κοπέλες. Από αυτές 3 σπούδαζαν πολιτικοί μηχανικοί και 3 Αρχιτεκτονική. Στη Σχολή Καλών Τεχνών φοιτούσαν 44 σε σύνολο 147. Στην Πάντειο 95 και στην ΑΣΟΕΕ 57. Βλ. Γ.Σ.Υ.Ε., Στατιστική της Εκπαιδεύσεως, 1932-33,1937-39. Naval Intelligence Division, τόμ. 1, σ. 306. Για τη "διακοσμητική εκπαίδευση" βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών. Η γέννηση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907, Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 1987, σ. 46.

6. Για τις γυναίκες δημόσιους υπαλλήλους βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού, Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 1990, σ. 37, passim.

7. Για το θέμα της γυναικείας εργασίας στο Μεσοπόλεμο βλ. Efi Avdela, "Contested Meanings: Protection and Resistance in Labour Inspectors' Reports in Twentieth Century Greece", Gender and History 9, 2 (Αύγουστος 1997) 310-332. Τασούλα Βερβενιώτη, Η γυναίκα της Αντίστασης. Η είσοδος των γυναικών στην πολιτική, Αθήνα,

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/108.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εργασίας, που ήδη είχε κατακτηθεί από τις δασκάλες 8. Διευρύνθηκαν επίσης τα κοινωνικά στρώματα που επιδίωκαν να στείλουν τα κορίτσια τους να σπουδάσουν για να δουλέψουν. Δε θα σπουδάζουν πια μόνο οι κόρες των ευπόρων οικογενειών η των δημοσίων υπαλλήλων, αλλά ακόμα και οι νεαρές αγρότισσες, Η εκπαίδευση θα πάψει, να είναι διακοσμητική. Θα αλλάξει χρήση. Θα αποτελέσει το εφαλτήριο για την πρόσβαση στη δημοσιοϋπαλληλία και τις υπηρεσίες της πόλης. Και τελικά δε θα δώσει μόνο στις κοπέλες τη δυνατότητα να φτιάξουν μόνες τους την προίκα τους, να ξοφλήσουν μόνες τους το "γραμμάτιο" της γέννησης τους, αλλά θα θεωρηθεί αυτή καθεαυτή ως προίκα.

Η πορεία αυτή δεν ήταν ευθύγραμμη. Στις πόλεις, κυρίως στην Αθήνα, η μετάβαση έγινε πιο ομαλά, και γιατί όσο η κοινωνία εκσυγχρονιζόταν βαδίζοντας το δρόμο της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπου όλα μετατρέπονταν σε εμπορεύματα, τόσο πιο πολύ υποτιμάτο ο ρόλος της νοικοκυράς, επειδή δεν απέφερε χρήματα, και μαζί του και το οικιακό ιδεώδες. Όσο όμως οι γυναίκες προχωρούσαν προς την κατάκτηση του χώρου της μισθωτής εργασίας, τόσο οι αντιδράσεις πλήθαιναν. Το 1930 η Συντακτική Επιτροπή Αστικού Κώδικα θεσμοθέτησε ότι χρειάζεται η συναίνεση του συζύγου για να μπορέσει η γυναίκα να εξασκήσει οποιοδήποτε επάγγελμα. Φυσικά την άποψη αυτή ενστερνίσθηκε και ο Κώδικας που φτιάχθηκε στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά και ίσχυσε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 19809. Έτσι κι αλλιώς για την ελληνική άρχουσα τάξη ο εργαζόμενος και μάλιστα ο μισθωτός δεν υπήρξε ποτέ πρότυπο. Όσον αφορά τις γυναίκες "επιτρεπόταν" να δουλεύουν μόνον εφόσον ο πατέρας η ο σύζυγος ήταν ανύπαρκτοι η ανίκανοι να τις συντηρήσουν. Επιπλέον στα μέσα της δεκαετίας του '30 θεσμοθετούνται και συγκροτούνται απαγορεύσεις, που δεν υπήρχαν πριν, ώστε να προσδιοριστεί και να περιοριστεί το εργασιακό πλαίσιο δράσης των γυναικών10.

Οδυσσέας, 1994, σ. 49-52,56-59. Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο Φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, Αθήνα, Γνώση, 1985, σ. 74-92.

8. Η μόρφωση της δασκάλας και η βασική εκπαίδευση ήταν οι μόνες εκπαιδευτικές ανάγκες της Ελληνίδας που αναγνωρίστηκαν από την Πολιτεία και κατοχυρώθηκαν νομοθετικά. Το επάγγελμα της δασκάλας ενώ αρχικά είχε οριστεί ως προέκταση της "γυναικείας φύσης" μετατράπηκε από τις ίδιες τις γυναίκες σε μοχλό που τους επέτρεψε να μετατοπίσουν τα εμπόδια που τις απέκλειαν από τη δημόσια σφαίρα. Το 1907 που προσλήφθηκαν οι πρώτες γυναίκες στην Ταχυδρομική και Τηλεγραφική Υπηρεσία ως απαραίτητο προσόν θεωρήθηκε το χαρτί της δασκάλας. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, "Εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1929)", στο Ανδρέας Καζαμίας, Μιχάλης Κασσωτάκης (επιμ.), Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα, (προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές). Πανελλήνιο Παιδαγωγικό Συνέδριο, Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης, 11-13 Ιουλίου 1982, Ρέθυμνο 1986, σ. 89-99.

9. Τασούλα Βερβενιώτη, ο.π., σ. 49.

10. Έφη Αβδελά, ο.π., σ. 47,49-59.

Σελ. 108
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 89
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Η ΠΟΛΥΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΦΤΩΧΟΥ: 

    Η ΚΑΘΑΡΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΡΓΑΤΡΙΑΣ

    ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΝΑΛΙΣΤΙΚΟ ΛΟΓΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

    ZIZH ΣΑΛΙΜΠΑ

    Προσπαθώντας να ανασυνθέσουμε με βάση τις πέντε αισθήσεις το τοπίο της ελληνικής πόλης στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα, ανακαλύπτουμε δύο αντίθετες εικόνες: Στη μια κυριαρχούν ο βόρβορος, στον οποίο βυθίζονται μέχρι τα γόνατα οι λαϊκές τάξεις1, οι αναθυμιάσεις των βόθρων και των σφαγείων, οι υπαίθριοι κοπριστές και οι ρυπαροί μαχαλάδες του Βαθρακονησίου, της Βάθειας, των Καμινιών, ενώ στην άλλη κυριαρχούν δρόμοι και μαγαζιά με ευρωπαϊκή όψη, η κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα του Φαλήρου, τα σκιερά μονοπάτια του Βασιλικού Κήπου και οι βίλες της Κηφισιάς. Δημοσιογράφοι, λογοτέχνες, όπως ο Ροΐδης και ο Μητσάκης, καθώς και φιλανθρωπικοί σύλλογοι, ανακαλύπτουν και καταγράφουν το τοπίο με τις αντιθέσεις του2. Οι συζητήσεις για τον εξωραϊσμό των πόλεων και των ανθρώπων κορυφώνονται με τις προετοιμασίες για την τέλεση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Για την ελληνική κοινωνία η αποκατάσταση της καθαριότητας αποτελεί σημάδι ευημερίας, υγείας και πολιτισμού3.

    1. Ανώνυμος, «Τα έργα σας», Εφημ. Ποσειδών, αρ. 1163, 21.3.1879.

    2. Από τη λογοτεχνία και τους περιηγητές μπορούμε να αναζητήσουμε πολλά στοιχεία που βοηθούν στην ανάπλαση της εικόνας της πόλης. Συγκεκριμένα αναφέρω τα εξής δημοσιεύματα που περιέχουν χαρακτηριστικές εικόνες της Αθήνας: Εμμανουήλ Ροΐδης, «Αθηναϊκοί περίπατοι. Α', Οι Αθηναϊκοί δρόμοι», εφημ. Εστία, 22.5.1896 και «Οδός Βουλής», ο.π., 2.6.1896 (= Εμμανουήλ Ροΐδης, Αφηγήματα, Αθήνα 1988, σ. 223-233) και Μιχαήλ Μητσάκης, «Το θέρος», εφημ. Εστία, 24.5.1887 (= Μιχαήλ Μητσάκης, Πεζογραφήματα, Αθήνα 1988, σ. 69-83). Βλ. επίσης Henri Belle, Ταξίδι στην Ελλάδα 1861-187..., Αθήνα 1993, σ. 111-115.

    3. O Georges Vigarello, στηριζόμενος στο έργο του Γερμανού κοινωνιολόγου Norbert Elias, Über den Prozess der Zivilisation. Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, Ζυρίχη 1939 (Ελληνική μετάφραση: Η εξέλιξη του πολιτισμού. Κοινωνιογενετικές και ψυχογενετικές έρευνες, τ. Α'-Β', Αθήνα, Νεφέλη, 1997), επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στο Θέμα της καθαριότητας, συσχετίζοντας το απολύτως με την έννοια του πολιτισμού. Βλ. Georges Vigarello, Le propre et le sale. L'Hygiène du corps depuis le Moyen Age, Παρίσι, Ed. du Seuil, 1991.