Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 113-132 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/113.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

(19ος ΑΙΩΝΑΣ)

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΉΣ

Με την Επανάσταση και τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους συγκεντρώθηκε στον ελλαδικό χώρο σεβαστός αριθμός ελλήνων λογίων από τις ελληνικές παροικίες της διασποράς αλλά και από τον αλύτρωτο ελληνισμό. Οι λόγιοι αυτοί έφεραν μαζί τους διαμορφωμένες ιδέες για την αξία και την ανάγκη της βιβλιοθήκης.1 Για τους λογίους που έζησαν σε ευρωπαϊκές χώρες, η συνειδητοποίηση της αξίας της βιβλιοθήκης είχε συμπληρωθεί με την εμπειρία της χρησιμοποίησης των δημόσιων βιβλιοθηκών, αλλά και των βιβλιοθηκών των ελληνικών κοινοτήτων και των σχολείων τους, κι ακόμη με τη χαρά της συγκρότησης προσωπικής βιβλιοθήκης, κάποτε σημαντικής. Αλλά και οι παραδοσιακοί λόγιοι και δάσκαλοι του κλίματος της εκκλησίας είχαν μέλημα τη συγκρότηση και τη χρήση βιβλιοθήκης καθώς και πόνο για τη στέρηση βιβλίων.

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, που οι πνευματικές τους δυνάμεις απογράφονται σε κλίμακα που αρχίζει από τον ολιγογράμματο δάσκαλο ως τον υψηλού επιπέδου λόγιο και ιδεολογικά κινούνται είτε στους χώρους της εκκλησίας είτε βρίσκονται ανάμεσα σ' αυτούς που πιστεύουν σε εκσυγχρονιστικά κηρύγματα και προέρχονται ή ανήκουν σε διάφορες κοινωνικές κατηγορίες, ζουν σε ποικίλες διαβαθμίσεις το όραμα ενός σύγχρονου εθνικού κράτους. Στα πλαίσιά του μια κεντρική, δημόσια εθνική βιβλιοθήκη πρέπει να είναι η κεφαλή ενός συστήματος-δικτύου τοπικών ειδικών και σχολικών βιβλιοθηκών που θα αναδειχθούν εργαλεία για την εκπαίδευση και την παιδεία του έθνους.

———————

1. Όσα σημειώνονται εισαγωγικά σε αυτή την ανακοίνωση έχουν αναπτυχθεί διεξοδικά και υπομνηματισμένα στην υπό εκτύπωση μελέτη μου "Η σχολική βιβλιοθήκη τον 19ο αιώνα: η βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935)", Τετράδια Εργασίας, τ. 9, μέρος β', 1989.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/114.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"'Έπεμψα εις την Βουλήν τα Ηθικά και Πολιτικά του Αριστοτέλους, τον Ονήσανδρον και τον Βεκκαρίαν, ως πρώτον θεμέλιον ή (αν αγαπάς) προζύμιον της μελλούσης του έθνους δημοσίου βιβλιοθήκης· περί της οποίας επρόβαλα και σχέδιον, πώς έχουν να την συναθροίσωσιν εγρήγορα", γράφει ο Αδαμάντιος Κοραής τον Οκτώβριο του 1823.2 Οι φωνές πυκνώνουν και οι βοηθητικές ενέργειες είναι πολλές: Έλληνες και φιλέλληνες προπαγανδίζουν την υπόθεση της συλλογής βιβλίων και από τις προσφορές συγκεντρώνονται χιλιάδες τόμοι. Τα βιβλία θα βρεθούν συγκεντρωμένα το 1829 στην Αποθήκη των βιβλίων στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας που ίδρυσαν ο Καποδίστριας και ο Ανδρέας Μουστοξύδης.

Από τα βιβλία αυτά θα πλουτιστούν οι σχολικές και οι ιδιωτικές βιβλιοθήκες και φυσικά από αυτά τα βιβλία σχηματίζεται ο πρώτος πυρήνας της Εθνικής Βιβλιοθήκης (588 τίτλοι, 1844 τόμοι) που ιδρύεται το 1832 στην Αίγινα και μεταφέρεται το 1835 στην Αθήνα. Ο πλουτισμός της Εθνικής Βιβλιοθήκης γίνεται από τα νέα βιβλία που είναι υποχρεωμένοι οι εκδότες να καταθέτουν, από τις δωρεές των Ελλήνων και των φιλελλήνων, από τις μετατάξεις βιβλίων παλαιών και χειρογράφων που βρίσκονται σε μοναστήρια και ιδιώτες, από τις λίγες αγορές του κράτους παλαιών βιβλίων και χειρογράφων και ξένων περί Ελλάδος βιβλίων, και τέλος με τις ανταλλαγές των πολλαπλών.

Η λειτουργία της Εθνικής Βιβλιοθήκης πρέπει να ήταν στοιχειώδης εξαιτίας κυρίως του ακατάλληλου χώρου που στεγάστηκε (Μέγα Λουτρό, εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου) και παρά τις μεγάλες προσπάθειες του επιστάτη της Γεωργίου Γενναδίου. Οι συλλογές που δωρίθηκαν ή αγοράστηκαν ήταν αδύνατο να ταξινομηθούν αφού δεν υπήρχαν βιβλιοστάσια να τοποθετηθούν και αποθηκεύτηκαν "άχρι καιρού" σε διάφορους χώρους.

Το 1838, ένα χρόνο μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών, σχηματίζεται και ο πρώτος πυρήνας της βιβλιοθήκης του από προσφορές των φιλελλήνων και των πανεπιστημίων της Ευρώπης.3 Η αύξηση των βιβλίων είναι ταχύτατη και το 1842 ξεπερνά τους 15.000 τόμους.

———————

2. Επιστολή από το Παρίσι στον Ιάκωβο Ρώτα, 9.10.1823: Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία, τ. Έ', Αθήνα, Ο.Μ.Ε.Δ., 1983, σ. 77.

3. Κύρια πηγή για τη σύνταξη της μελέτης, που μόνο υποτυπώνεται με αυτή την ανακοίνωση, στάθηκαν οι πρυτανικοί απολογισμοί οι οποίοι δημοσιεύονταν κάθε χρόνο ως τμήματα των λόγων των πρυτάνεων κατά την παράδοση της πρυτανείας στους διαδόχους τους. Βλ. Ευφημία Χρ. Εξίσου, "Πρυτανικοί και Πανηγυρικοί λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900. Βιβλιογραφική καταγραφή", Τετράδια Εργασίας, τ. 10,1988, σ. 471-507. Και ακόμη το ταξινομημένο τμήμα του Υπουργείου Παιδείας της Οθωνικής περιόδου που βρίσκεται στα ΓΑΚ. Η έρευνα θα ολοκληρωθεί αν κάποτε γίνουν προσιτά τα αρχεία του Πανεπιστημίου Αθηνών, της Εθνικής Βιβλιοθήκης και του Υπουργείου Παιδείας (υπόλοιπο τμήμα Οθωνικής περιόδου και ολόκληρο το αρχείο της εποχής του Γεωργίου

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/115.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το νέο κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών και ο χώρος για βιβλιοθήκη που πρόβλεψε ο αρχιτέκτονάς του είναι ο κύριος λόγος για την τοπική συνένωση της άστεγης Δημόσιας Βιβλιοθήκης με την Πανεπιστημιακή, με Έφορο τον Γεώργιο Κοζάκη Τυπάλδο.

Είναι μια λύση ανάγκης και όπως θα δούμε έγινε αιτία νόθευσης της φυσιογνωμίας και ακύρωσης των σκοπών κάθε μιας από τις δύο βιβλιοθήκες. Βέβαια οι πρυτάνεις του Πανεπιστημίου, στις ρητορικές τους ιδεολογικές αναζητήσεις στο κλίμα της Μεγάλης Ιδέας, στήριξαν αυτή τη συνένωση παρόλο που φαίνεται να υποπτεύονταν ότι ήταν πράξη επιβολής της κεντρικής εξουσίας και τραυμάτιζε την όποια αυτονομία του Πανεπιστημίου. Έλεγαν οι ρήτορες: Η πρώτη Εθνική Βιβλιοθήκη στο χώρο της Ανατολής ενώθηκε τοπικά με τη Βιβλιοθήκη του πρώτου πανεπιστημίου της Ανατολής και συναποτελούν τη μεγάλη Ελληνική Βιβλιοθήκη: πανεπιστημιακή και δημόσια.

Ο Έφορος και οι υπάλληλοι της Βιβλιοθήκης διορίζονται και ελέγχονται από τον Υπουργό Παιδείας ενώ οι παρεμβάσεις των πρυτανικών άρχων δεν μπορούν να είναι παρά συμβουλευτικές.

Οι προσφορές βιβλίων και προς τις δύο βιβλιοθήκες συνεχίζονται και είναι εντυπωσιακές. Οι Έλληνες του παροικιακού και του αλύτρωτου ελληνισμού στέλνουν τις προσφορές τους κυρίως στην Εθνική Βιβλιοθήκη προσβλέποντας με ελπίδες στο εθνικό κέντρο. Τα πανεπιστήμια και οι ακαδημίες της Ευρώπης και της Αμερικής στέλνουν τις εκδόσεις τους και άλλα βιβλία στην Πανεπιστημιακή. Οι ιδιώτες φιλέλληνες, ανάλογα με την πληροφόρησή τους και τις διασυνδέσεις τους, προτιμούν τη μια ή την άλλη βιβλιοθήκη ή σε μερικές περιπτώσεις και τις δύο. Ο Έφορος Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος κινεί τις διαδικασίες πλουτισμού των δύο βιβλιοθηκών αναζητώντας, όπου γης, τις πηγές των δωρεών και τους τρόπους προσέγγισής τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος εκδίδει (1845-1853) από τα κατάλοιπα του Δημητρίου Γαλανού, που φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη, τις μεταφράσεις του από τα σανσκριτικά και για να μπορεί να στέλνει σώματα αυτών των μεταφράσεων ως αντιχάρισμα στις προσφορές των ξένων ιδρυμάτων, αφού ούτε η Εθνική Βιβλιοθήκη είχε, ούτε το Πανεπιστήμιο απέκτησε, όλο τον 19ο αιώνα, σειρά επιστημονικών δημοσιευμάτων ή περιοδικό για να υπηρετηθεί στοιχειωδώς η έννοια της ανταλλαγής δημοσιευμάτων.

Οι ανάγκες όμως των βιβλιοθηκών για την εκπλήρωση των σκοπών τους δεν καλύπτονται από τις προσφορές. Αλλά και τα χρήματα που διατίθενται για τις αγορές είναι ανεπαρκή. Για την Εθνική Βιβλιοθήκη αγοράζονται

———————

του Α', που βρίσκεται στα ΓΑΚ αταξινόμητο), τα οποία είναι σήμερα απρόσιτα για την έρευνα.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/116.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χειρόγραφα και παλαιές εκδόσεις ελληνικών βιβλίων ή ελληνικού ενδιαφέροντος και ακόμη πρόσφατα βιβλία ξένων για την Ελλάδα· για τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου τα απαραίτητα κατά τη γνωμοδότηση των Σχολών, κυρίως ξένα σύγχρονα και παλαιότερα. Η σύνταξη των καταλόγων βιβλίων για αγορά είναι δύσκολη αφού δεν υπάρχουν πλήρεις κατάλογοι των υπαρχόντων.

Ο Κωνσταντίνος Ασώπιος περιγράφει με σαφήνεια το πρόβλημα στον πρυτανικό του λόγο του 1844: "Δεν δυνάμεθα να είπωμεν ότι έχομεν βιβλιοθήκην τελείαν, εξαρκούσαν εις τας επιστημονικάς, γραμματολογικάς και τεχνολογικάς ημών χρείας και ανάγκας· πολλού γε και δει. Οι χαρίζοντες είναι βέβαια πολλής και μεγάλης ευγνωμοσύνης παρ' ημών άξιοι, δεν χαρίζουσιν όμως πάντοτε ό,τι ημείς χρειαζόμεθα, αλλ' ό,τι αυτοί έχουσιν ή προαιρούνται· όθεν και πολλά λαμβάνοντες θέλομεν στερείσθαι ουκ ολίγων, και πολλάκις των αναγκαιοτάτων επιστημονικών συγγραμμάτων, π.χ. και μάλιστα νέων, είμεθα ελλειπείς. Το δε παράδοξον, ότι εν ω έχομεν συγγράμματα εκδεδομένα εν Βερολίνω, εν Κοπενάγη, και εν Ουψάλη στερούμεθα των εν Ελλάδι κατ' ασυγχώρητον παράβασιν του περί τούτων νόμου".4

Τα ίδια περίπου επαναλαμβάνει το 1857 και προσθέτει ότι αν ο πλουτισμός της βιβλιοθήκης γίνεται μόνο από τις δωρεές "θέλομεν έχει σωρούς βιβλίων, μεταξύ πολλών καλών, και πλήθος ολίγων χρησίμων ανωφελώς πολλάκις καταργούντων τον τόπον, ουδέποτε όμως συγγραμμάτων σειράν τακτικήν, ικανήν προς τελείαν, ιδιαιτέραν και συνεχή σπουδήν τούτου ή εκείνου του κλάδου. Επειδή δε η ημετέρα βιβλιοθήκη, ως βιβλιοθήκη ουχί μόνον των Αθηνών και της Ελλάδος, αλλά, ει θεός θέλει, και της Ανατολής συμπάσης, πρέπει να περιέχη μέχρι συλλαβής παν ελληνικόν και περί των ελληνικών γεγραμμένον, πάσας τας επισήμους ακαδημαϊκάς και παν εν γένει προς συστηματικής βιβλιοθήκης σύστασιν αναγκαίον, διά τούτο αντί του μέχρι τούδε, άλλος τρόπος ζητητέος. Εγώ νομίζω ότι δωδεκακισχίλιοι δραχμαί κατ' έτος επί τοιούτω σκοπώ είναι απαραιτήτως αναγκαίαι".5

Ιδεολογικά είμαστε στο κέντρο της Μεγάλης Ιδέας. Ο Ασώπιος, παρόλο που μιλάει για ενιαία βιβλιοθήκη, παρατάσσει τα αιτήματα για πληρότητα και των δύο βιβλιοθηκών σύμφωνα με τους σκοπούς που έχει κάθε μια να υπηρετήσει: συγκέντρωση των υπό Ελλήνων και περί Ελλάδος βιβλίων για την Εθνική αλλά και δημιουργία πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης για τις ανάγκες κάθε επιστημονικού κλάδου. Από τους τελευταίους εκπροσώπους του

———————

4. Κωνσταντίνος Ασώπιος, Ομιλία, Εκφωνηθείσα υπ' αυτού επί της παραδόσεως της του Πανεπιστημίου Πρυτανείας (Tη α΄ Οκτωβρίου 1844), σ. 8-9.

5. Λόγος Κ. Ασωπίου παραδίδοντος την δευτέραν αυτού Πρυτανείαν, εν Αθήναις τη κθ΄ Σεπτεμβρίου 1857, Αθήνα 1857, σ 44-45.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/117.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κινήματος του διαφωτισμού αλλά και θιασώτης της ρομαντικής Μεγάλης Ιδέας υποστηρίζει την καλλιέργεια της επιστήμης μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του εγκυκλοπαιδισμού αλλά και της εννοίας της κεντρικής βιβλιοθήκης ενός κράτους που ανήκει σε ένα έθνος προορισμένο να φωτίσει την Ανατολή.

Τα χρήματα που ζητούσε ο Ασώπιος και οι διάδοχοί του στην πρυτανεία δε δόθηκαν ποτέ. Έτσι, τα αναγκαία βιβλία δεν αγοράζονταν. Αντίθετα, οι προσφορές έμεναν στα κιβώτια, στις αποθήκες ή στο πάτωμα αφού ούτε το προσωπικό ούτε ο χώρος μπορούσαν να τις απορροφήσουν, παρόλο που ο Έφορος πίεζε και το Πανεπιστήμιο παραχωρούσε συνεχώς χώρους για την επέκταση της Βιβλιοθήκης.

Και ενώ όλοι περιγράφουν το αδιέξοδο και το Υπουργείο Παιδείας δεν συζητά το προτεινόμενο σχέδιο για ανέγερση βιβλιοθήκης στο οικόπεδο που παραχωρεί το Πανεπιστήμιο, ο Πρύτανης Κ. Φρεαρίτης ζήτησε το 1864 το χωρισμό των δύο βιβλιοθηκών για να αποσυρθούν από το Πανεπιστήμιο τα βιβλία της Εθνικής Βιβλιοθήκης: "Η δημοσία βιβλιοθήκη πρέπει να χωρισθή εντελώς από της του Πανεπιστημίου βιβλιοθήκης. Αυτή είναι κτήμα του Πανεπιστημίου, όπερ μόνον το Πανεπιστήμιον έχει δικαίωμα και καθήκον μάλιστα να διαχειρίζηται και να εποπτεύη. Ου μόνον δε τούτο, αλλά και η μετάθεσις της δημοσίας βιβλιοθήκης εις άλλο μέρος εκτός του Πανεπιστημίου, οσημέραι καθίσταται αναγκαία και αναπόφευκτος [...] ου μόνον ίνα δυνηθή το Πανεπιστήμιον να διαθέση τας επιστημονικάς αυτού συλλογάς επιστημονικότερον και ευρύτερον [...] αλλ' ίνα δυνηθή αυτή η δημοσία βιβλιοθήκη, ως ασθενής έχων απόλυτον ανάγκην αλλαγής αέρος και κλίματος προς ανάρρωσίν του, να σωθή εκ του θανατηφόρου μαρασμού".6

Το κράτος δεν συζήτησε ποτέ τον χωρισμό της Βιβλιοθήκης για να μην αναγκαστεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα στέγης της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αλλά και το Πανεπιστήμιο δεν άρθρωσε ποτέ πειστικά επιχειρήματα για την ανάγκη του χωρισμού πέρα από το πρόβλημα του χώρου και του φόβου ότι δεν σημαίνονται όλα τα βιβλία της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης με ειδική σφραγίδα και κινδυνεύει έτσι η βιβλιακή του περιουσία.

Είναι χαρακτηριστικό και για την επιμονή του κράτους στην ιδέα της ενιαίας βιβλιοθήκης αλλά και για την υποχωρητικότητα του Πανεπιστημίου, ότι τρία χρόνια αργότερα, το 1867, ο Φρεαρίτης διορίζεται Έφορος της Βιβλιοθήκης και επί των ημερών του συγχωνεύονται και διοικητικά οι βιβλιοθήκες με το μοναδικό τίτλο Εθνική.

Μπροστά στη νέα κατάσταση το Πανεπιστήμιο ξεχνά και τα προβλήματα

———————

6. Λόγος και ευθύναι του Πρυτάνεως Κωνσταντίνου Φρεαρίτου... Μέρος Α', Αθήνα 1864, σ. 22.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/118.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χώρου και τα προβλήματα λειτουργίας και θέτει το περιουσιακό και πάλι: διεκδικεί το σύνολο των βιβλίων και τη μετονομασία της Εθνικής σε Εθνική του Πανεπιστημίου Βιβλιοθήκη. Οι διαξιφισμοί αυτοί θα συνεχιστούν αλλά το Υπουργείο διατήρησε ενιαία τη Βιβλιοθήκη ως το 1903 που την μετέφερε στο κτίριο της Βαλλιανείου Βιβλιοθήκης.

Η μίζερη λύση της συνένωσης των βιβλιοθηκών το 1842 αντιστοιχούσε σε πολλά από τα στοιχεία, από οικονομικά ως νοοτροπικά, που συνιστούσαν την ελληνική πραγματικότητα, γι' αυτό η λύση αυτή φάνηκε ανθεκτική στο χρόνο. Η πολιτεία που την επέβαλε σαν πρόχειρη λύση δεν αισθάνθηκε ποτέ την κοινωνική πίεση για να αποφασίσει τη μεταβολή της. Οι ανάγκες της πανεπιστημιακής κοινότητας στην εκπαιδευτική διαδικασία μπορούσαν να ικανοποιηθούν και χωρίς λειτουργική βιβλιοθήκη. Τα πανεπιστημιακά συγγράμματα, οι παραδόσεις, αναπαράγονταν και κυκλοφορούσαν είτε σε τυπογραφική μορφή είτε σε χειρόγραφη (λιθόγραφα). Οι φοιτητές είχαν τα εγχειρίδιά τους.

Οι ανάγκες των πανεπιστημιακών δασκάλων για τη συγγραφή μικρών μελετών, λόγων και άρθρων και κυρίως τη σύνταξη των πανεπιστημιακών τους συγγραμμάτων (ερανίσματα, μεταφράσεις) μπόρεσαν να βολευτούν ως το 1862 με τις δυνατότητες της ενιαίας βιβλιοθήκης, ενώ από το 1863 είχαν στη διάθεσή τους και την ιδιαίτερη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου με δικό της αναγνωστήριο σε ιδιαίτερο χώρο, και με πρώτο πυρήνα τα βιβλία του Θείρσιου που αγόρασε το Πανεπιστήμιο.

Την ιδιαίτερη πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη ταξινόμησαν δύο υφηγητές εκπρόσωποι της νεότερης γενιάς διδασκόντων του Πανεπιστημίου και φορέων της προσπάθειας να υπάρξουν και δυνατότητες ειδίκευσης και έρευνας στο Πανεπιστήμιο. Η βιβλιοθήκη αυτή έμεινε στο Πανεπιστήμιο και μάλιστα όχι χωρίς κάποιες αντιδράσεις της Εθνικής Βιβλιοθήκης και δεν συγχωνεύτηκε ποτέ με αυτήν. Όταν αργότερα, προς το τέλος του αιώνα, τα εργαστήρια, οι συλλογές, τα σπουδαστήρια και τα φροντιστήρια του Πανεπιστημίου απέκτησαν τη δική τους ξεχωριστή βιβλιοθήκη, φαίνεται ότι μοιράστηκε στις νέες ειδικευμένες βιβλιοθήκες.

Η ειδική πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη πλουτίζονταν από το 1865 με τακτικές δαπάνες κατά Σχολή και ο πρύτανης πανηγυρίζει για τη λειτουργία της αλλά στο γύρισμα του λόγου του ξαναγυρίζει σε παλαιότερες έμμονες ιδέες και εύχεται να αποκτήσει η βιβλιοθήκη τόσα βιβλία που να γίνει αντάξια εθνικής βιβλιοθήκης. Και τα πράγματα προς τα εκεί οδηγούσαν. Αν οι δωρεές βιβλίων που γνωρίζουμε ότι έγιναν στο Πανεπιστήμιο από Έλληνες και ξένους εντάχθηκαν σ' αυτή τη βιβλιοθήκη, θα πρέπει να αλλοίωσαν σε μεγάλο βαθμό

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/119.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

την έννοια της ειδικής βιβλιοθήκης, που φάνηκε προς στιγμήν ως ώριμο αίτημα με συγκεκριμένες προδιαγραφές.7

Πάντως το Πανεπιστήμιο υποστήριξε το δικαίωμά του έναντι της Εθνικής Βιβλιοθήκης και του Υπουργείου Παιδείας να έχει και να πλουτίζει τις δικές του ειδικές βιβλιοθήκες. Γράφει ο πρύτανης του 1897 στον Υπουργό Παιδείας: "Η διδασκαλία τανύν δεν γίνεται από της έδρας μόνον, αλλά και έμπρακτος, η δε πρακτική διδασκαλία και η εξάσκησις των φοιτητών, δι' ην τοσαύτα δαπανώσιν σήμερον τα κράτη, είναι [...] απαραίτητος. [...] Πάσα όμως νεωτέρα πρακτική διδασκαλία αναγκαίως δεν δύναται να είναι πρωτότυπος ούτε εν τοις επιστημονικοίς κέντροις, ούτε δε, και έτι μάλλον παρ' ημίν, αλλ' οφείλει να προβαίνη επί τη βάσει των υπό άλλων, προγενεστέρων, σοφωτέρων και ρηξικελευθοτέρων χαραχθεισών τροχιών. Άλλοτε μεν συνέτρεχον προς τούτο τα νεώτατα συγγράμματα και εγχειρίδια, νυν δε αρύονται οι διδάσκοντες εκ των νεωστί μεγίστην και ταχυτάτην διάδοσιν αποκτησάντων επιστημονικών εφημερίδων και περιοδικών. Δεν δύναται λοιπόν οιονδήποτε εργαστήριον να στερηθή ούτε επί μίαν στιγμήν πλήρους βιβλιοθήκης της συγγενούς φιλολογίας και προ πάντων των ειδικών περιοδικών. Τούτου ένεκα ιδρύθησαν εν άπασι τοις παραρτήμασι ίδιαι ειδικαί βιβλιοθήκαι και σειραί των αναγκαίων περιοδικών, ων άνευ ούτε καν επιτρέπεται να λαλώμεν περί εργαστηρίων του Εθνικού Πανεπιστημίου".8

Ο επιστημονικός θετικισμός και το πνεύμα της ειδίκευσης ήρθε και στο αθηναϊκό Πανεπιστήμιο.

Το 1903 η Εθνική Βιβλιοθήκη μεταφέρθηκε από το κτίριο του Πανεπιστημίου στο κτίριο όπου και σήμερα στεγάζεται. Το Πανεπιστήμιο δεν διαμαρτυρήθηκε για μια βιβλιοθήκη η οποία του ήταν άχρηστη και του στερούσε πολλούς χώρους.

Η Εθνική Βιβλιοθήκη θα συγκεντρώνει πάντα -ως τις μέρες μας- σύμφωνα με το νόμο, 2 αντίτυπα κάθε βιβλίου και θα σφραγίζει το δεύτερο με τη σφραγίδα του Πανεπιστημίου. Μια αίθουσά της θα ονομαστεί φοιτητικό αναγνωστήριο για να καταργηθεί αργότερα λόγω έλλειψης χώρου. Ένα τραπέζι στο κεντρικό αναγνωστήριο είναι ονοματισμένο για τους καθηγητές του Πανεπιστημίου και η μεταχείρισή τους ως αναγνωστών θα είναι εθιμικά προνομιακή. Οι φοιτητές για να μελετήσουν στη Βιβλιοθήκη θα χρειάζονται συστατικό σημείωμα του καθηγητή τους.

———————

7. Λόγος Εκφωνηθείς τη κδ΄ Οκτωβρίου 1865... υπό Ηρ. Μητσοπούλου παραδίδοντος την Πρυτανείαν..., Αθήνα 1865, σ. 18-21.

8. Λόγοι και ευθύναι Αναστασίου Κ. Χρηστομάνου... Πρυτάνεως του Εθνικού Πανεπιστημίου κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1896-1897..., Αθήνα 1898, σ. 148-149.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/120.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/121.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΠΙΠΕΔΟ ΖΩΗΣ ΕΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ:

ΑΛΕΞΙΟΣ ΠΑΛΛΗΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΟΥΚΟΣ

Ο Αλέξιος Μπαλάνου Πάλλης ήταν καθηγητής της Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γεννήθηκε στα Ιωάννινα το 1809 και σπούδασε στην Ιόνιο Ακαδημία και την Πίζα. Στην Ελλάδα ήλθε το 1832 και διορίστηκε νομοϊατρός στην Εύβοια. Το 1837, 28 μόλις χρονών, κατέλαβε την έδρα της Ιατρονομικής (της Ιατροδικαστικής δηλαδή) στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο. Δίδαξε επί 44 έτη, σχεδόν ως το θάνατό του (1885). Αναγορεύτηκε δύο φορές κοσμήτορας και μία φορά πρύτανης (1860-1861) και αντιπροσώπευσε την Ελλάδα στο ιατρικό συνέδριο του Τουρίνου (1847 ).1 Εξαδέλφη του ήταν η γνωστή ποιήτρια Αγγελική Πάλλη Βαρθολομαίου και συγγενής του ο μεταφραστής της Ιλιάδος Αλέξανδρος Πάλλης.

Οι παραδόσεις του στο Πανεπιστήμιο, τα συγγράμματά του, η δράση του ως ιατρού δεν θα με απασχολήσουν εδώ. Σημειώνω μόνον ότι σε πολλά έργα του υπηρετεί κι αυτός την προσπάθεια να αποδειχθεί η συνέχεια του ελληνισμού. Παράλληλα, θίγει καίρια προβλήματα του νεοσύστατου κράτους και διεκδικεί, όπως άλλωστε και πολλοί άλλοι ιατροί της εποχής, ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο. Δύο παραδείγματα: 1) Από πολύ νωρίς υποστηρίζει ότι το ισχύον τότε εκπαιδευτικό σύστημα επέτρεπε, χάρη στο δημοκρατικό του χαρακτήρα, στους

———————

1. Βιογραφικά στοιχεία για τον Αλ. Πάλλη βλ. κυρίως στη νεκρολογία που δημοσίευσε η Εφημερίς, έτος ΙΒ', αρ. 36, Αθήνα 5 Φεβρ. 1885, σ. 2· και Αχιλ. Γεωργαντάς, "Λόγος επιτάφιος εις Αλέξιον Πάλλην", Γαληνός, τ. 13, 1885, σ. 109-112. Σχετικά με το διδακτορικό του δίπλωμα βλ. Ν. Β. Τωμαδάκης, "Ηπειρώτες διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον, εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1956, σ. 14: στο σχετικά Registro σημειώνεται: "Il Sig. Alessio di Balano Palli dell'Epiro si dottofe in Filosofia e Medicina. 4 Giugno 1832".

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/122.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

νέους των κατωτέρων τάξεων να διεκδικούν υψηλότερη κοινωνική θέση· πολλοί απ' αυτούς αδυνατούσαν να αντεπεξέλθουν στο νέο τους ρόλο και αναγκάζονταν να μείνουν άγαμοι ή να αποφύγουν την πολυτεκνία, με αποτέλεσμα τη δραστική μείωση των γεννήσεων.3 2) Αλλού, αφού προσπαθεί να αποδείξει το δικαίωμα, των ιατρών να έχουν γνώμη όταν πρόκειται για τη θεραπεία των "ηθικών νοσημάτων" της κοινωνίας, ισχυρίζεται ότι στην Ελλάδα επιβάλλεται η ενδυνάμωση της βασιλικής εξουσίας, επειδή, μετά το 1821, έλειψαν οι "αυθεντίες". Και για να ενισχύσει την άποψή του, αναφέρεται στην αρχαιότητα: επαινεί την αθηναϊκή αριστοκρατία και τον Πεισίστρατο, ενώ θεωρεί παρακμή την επικράτηση της δημοκρατίας επί Περικλή, γιατί οδήγησε στην κατάργηση της κοινωνικής ιεραρχίας.3 Αυτά γράφονταν στα τέλη του 1864, όταν η πρωτεύουσα και οι επαρχίες συνταράσσονταν από τις συγκρούσεις που ακολούθησαν την έξωση του Όθωνα και την εκλογή του Γεωργίου. Στις θέσεις αυτές αντέδρασε με βίαιους χαρακτηρισμούς ο Στέφανος Κουμανούδης.4

———————

2. Α. Πάλλης, Περί του μηνιγγαίου λοιμού, Αθήνα 1869, σ. 11-12 σημ. 1: "...Νομίζω ότι η απότομος μετάταξις (declassement) ουκ ολίγον συνήργησε συν άλλαις αίτίαις εις την ελάττωσιν της γονιμότητος... Εάν σκεφθώμεν ότι παρ' ημίν οι γεωργοί και βιομήχανοι και εν γένει οι διά σωματικής εργασίας ποριζόμενοι τα του βίου ευδαιμονούσιν εν λιτότητι και αυταρκεία βιούντες, και πλούτον την πολυτεκνίαν θεωρούσι, θέλομεν εννοήσει ότι ουχί η πενία, αλλ' η κοινωνική θέσις υπαγορεύει την ηθικήν περιστολήν (contrainte morale) και την ολιγοτεκνίαν. Όταν ο υιός του γεωργού ή του χειρώνακτας παρ' ημίν λάβη επιστημονικήν ή και απλώς γυμνασιακήν εκπαίδευσιν μεταβαίνει αποτόμως εις άλλην κοινωνικήν θέσιν και αφίσταται της πατρικής ολιγαρκείας και απλότητος· ευρισκόμενος δε απέναντι πολλών εις την αυτήν κατηγορίαν υπαγομένων, και απαντών ούτω ου μικρόν συναγωνισμόν, μη έχων δε ιδίαν περιουσίαν, αναγκάζεται ή να ζητήση αλλαχού πόρον ζωής... ή να μείνη άγαμος, ή έγγαμος να αποφύγη την πολυτεκνίαν όπως μη αυξήση την πενίαν του. Και ιδού πώς η απότομος μετάταξις, ην επήνεγκε το άθλιον της δημοσίας εκπαιδεύσεως σύστημα, εμποδίζει την αύξησιν του πληθυσμού παρ' ημίν. Κατά το έτος 1838 συνέταξα υπόμνημα δι' ου απεδείκνυον διά πολλών το ασύμφορον και άδικον και επομένως τυραννικόν του παρ' ημίν συστήματος. Ο Βασιλεύς είπεν, ότι εννοεί μεν το επιβλαβές του συστήματος, αλλά πρέπει πρώτον να μορφωθή η κοινή γνώμη περί τούτου, άλλως θέλουν ονομάσει την Κυβέρνησιν φωτοσβέστην. Ατυχώς μετά είκοσι πέντε έτη το επιζήμιον και άδικον τούτο σύτημα υψώθη εις βαθμόν θεμελιώδους νόμου".

3. Α. Πάλλης, "Μελέται περί του αρμόζοντος ημίν πολιτεύματος", Πανδώρα, τ. 15, 1864, σ. 333-343, 365-375, 389-400. Βλ. και Α. Πάλλης, Ότι οι Έλληνες ιατροί πολυειδώς ωφέλησαν την πατρίδα αυτών. Ομιλία..., Αθήνα 1844, σ. 17: "...εάν εις την σύνταξιν των νόμων είναι αναγκαία η επέμβασις των ιατρών, εις την εφαρμογήν αυτών εις πολλάς περιπτώσεις είναι εκ των ων ουκ άνευ".

4. Εθνική Βιβλιοθήκη - Τμήμα Χειρογράφων, Αρχείο Στεφ. Κουμανούδη, φακ. 36: "...καταφέρεται ο ιατρικός ανήρ κατά των ελευθέρων πολιτευμάτων, άτε φοβούμενος εξ αυτών τον όλεθρον του Ελληνικού έθνους, συνιστά δε και εκθειάζει ως πανάκειαν μόνην των δεινών μας την απόλυτον μοναρχίαν άνευ αντιπροσωπείας και των τοιούτων κακών...

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/123.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μια νέα πηγή μάς επιτρέπει να προσεγγίσουμε τον Αλέξιο Πάλλη από άλλη οπτική γωνία. Πρόκειται για το χειρόγραφο 1888 της Εθνικής Βιβλιοθήκης.5 Στα φύλλα του χφ.. και ανάμεσα σ' άλλες εγγραφές,6 σημειώνονται αναλυτικά τα μηνιαία έσοδα και έξοδα ενός νοικοκυριού για την περίοδο Ιανουαρίου 1849-Δεκεμβρίου 1851, δηλαδή για τρία ολόκληρα χρόνια. Αφορούν στην οικογένεια του Αλ. Πάλλη που την αποτελούν το ζεύγος Πάλλη, 4 ανήλικα παιδιά7 (το ένα είναι νεογέννητο το 1849) και το υπηρετικό προσωπικό (τουλάχιστον 2-4 υπηρέτες και υπηρέτριες).8 Το κατάστιχο τηρεί η σύζυγος του Αλ. Πάλλη Μαρία, κόρη του Ιταλού φιλέλληνα και ιατρού Κ. Βιτάλη.9 Δείγμα του κατάστιχου παρατίθεται στον Πίνακα Ι.

Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τη δομή των εισόδων και εξόδων του παραπάνω νοικοκυριού. Έπειτα, θα επιχειρήσω κάποιες υποθέσεις για το βιοτικό επίπεδο που η δομή αυτή φαίνεται να υποδεικνύει και, τέλος, θα διερευνήσω κατά πόσο η περίπτωση της οικογενείας Πάλλη ξεπερνά το ατομικό και συνιστά κάποια τυπολογία.

———————

Αλοίμονον λέγομεν ημείς εις το πολυπαθές ημών έθνος, αν από τοιούτων ιατρών πλανηθέν προσέξη και μίαν καν στιγμήν εις τας συμβουλάς των. Εφαρμακίσθη αμέσως. Άνθρωποι οίτινες ως ο Πάλλης εις μίαν και μόνην κοινωνικήν τάξιν εύπορον και μη εργαζομένην σωματικώς εναποθέτουσι την περί των κοινών μέριμναν τι άλλο βουλεύονται ή να επαναγάγωσιν εις την πατρίδα ημών την βδελυκτήν σκοτόμαιναν του μεσαιώνος; Ημείς περί τούτου δεν αμφιβάλλομεν, καθ' όσον βλέπομεν αυτούς τόσον εμπαθώς γράφοντας κατά των ελευθέρων ιδεών και τόσον ασυστόλως υβρίζοντας τους της ελληνικής αρχαιότητος άνδρας εφ' οις πάντες οι σώζοντες μνείαν της προγονικής ευκλείας εγκαυχώμεθα...".

5. Διαστάσεις 0,225 x 0,19, φφ. 60. Το χφ. εντόπισε ο Κώστας Λάππας και είχε την καλοσύνη και τη γενναιοδωρία να μου το παραχωρήσει για επεξεργασία. Τον ευχαριστώ και από εδώ.

6. Τα μηνιαία έσοδα-έξοδα των ετών 1849-1851 έχουν καταγραφεί στα φφ. 6v-42r. Άλλες εγγραφές: παλαιότερα σημειώματα, κυρίως του 1828 (φφ. 3r, 5r, 59)· έξοδα για την ανέγερση οικίας στην Κηφισιά (φφ. 43r-50r, 56r-58v)- "Κατάλογος των εν Αθήναις Μαιών" (φ. 51r)' διάφορα αλλά σημειώματα (φφ. 1-3r, 42, 52r, καθώς και μεταξύ των άλλων καταχωρίσεων: φφ. 49r, 50r, 57r, 59v, 60r).

7. Φίλιππος, Ευγένιος, Αγγελική, Αικατερίνη.

8. Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί πόσοι ακριβώς υπηρέτες/τριες υπηρετούν σε κάθε χρονική στιγμή, γιατί η εμφάνιση κάποιου νέου ονόματος στο κατάστιχο δεν συνεπάγεται κατ' ανάγκην και την απομάκρυνση κάποιου άλλου προσώπου του οποίου το όνομα παύει να μνημονεύεται. Κατά μία πληροφορία (Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 926, 5 Μαΐου 1851), οικογένειες της Αθήνας παραπονούνταν ότι οι υπηρέτες/τριες, λίγους μήνες μετά την πρόσληψή τους, εγκατέλειπαν τη θέση τους. Η Διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών-Πειραιώς με διάταξή της (30 Σεπτ. 1849) επιχειρεί να ρυθμίσει τις κινήσεις των υπηρετών: όλοι εγγράφονται σε ειδικό βιβλιάριο και κανείς δεν μπορεί να αφήσει τον κύριό του πριν λήξει η προθεσμία που συμφωνήθηκε (ό.π., αρ. 831, 26 Νοεμ. 1849).

9. Βλ. τι γράφει γι' αυτόν, με αφορμή το θάνατό του, η Γενική Εφημερίς, αρ. 2, Αίγινα 7 Ιαν. 1828: "Την 2 του παρελθόντος Δεκεμβρίου ετελεύτησεν ενταύθα ο 

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/124.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Έξοδα και

Πρώτη Νοεμβρίου 1850

του Φίλιπου το μηναίον*  6:
της Σμέτζερ το μηναίον του οκτωμβρίου 10:
της Δασκάλισας Κατύνκος του οκτωμβρίου 10
του Δάσκαλου Καλομήρι του οκτωμβρίου 30: 
του Δαλέζι διά ένα σουρτούκο κ' ραυτικά πανταλόνι κ' γελέκο 110:
διά παπούτζα των παιδιών 21
διά μία σόμπα 45:
δια έναν πανταλόνι του Ευγένειου 11:
εις τον μάστορι ρίζω δύω μεροδούλια
11:
  254:

 

δια ένα καντάρι σαπούνι 44:  50
της γυναικός οπού έπληνε 2:  
εις την μοδίστρα ροζάρια διά ραπτικά κ' σοπάνια(;) κρόσια 36:  
εις μίαν πτωχή 2:  
του δούλου σπήρου διά ένα βιβλίο οπού πλέροσε 2:  75
του Μ: Γεωργάκι τον εξεπλήροσα 5:  
   346:  25

 

δια ένα κασκέτο του φίλιπου 7:  
εις την κήπρια διά ραυτικά έξη ποκαμίσων 6:  
δια δέσιμον βιβλίων του Πάλλη 11:  50
δια αλεύρι 3:  85
δια το φαϊτό του μηνός 120  
  494:  60

———————

φιλέλλην ιατρός Καίσαρ Βιτάλης. Ιταλός το γένος, ήλθε προ είκοσι ετών εις την Ελλάδα, και πολιτογραφηθείς και νυμφευθείς εις Αθήνας ωφέλησεν όχι ολίγον μετερχόμενος το φιλάνθρωπον επάγγελμά του. Εις τας αρχάς της επαναστάσεώς μας, μολονότι υποκείμενος εις χρέη εξωτερικού υπουργήματος, πρόξενος ων Νεαπόλεως, δεν έλειψε, καθόσον τα φιλελεύθερα αισθήματά του εσυμβιβάζοντο με τα χρέη του, να ωφελήση τους Έλληνας και με λόγον και με έργον, στερηθείς και αυτός όλης της καταστάσεώς του μετά των λοιπών Αθηναίων. Αιωνία του η μνήμη!". Την άλλη κόρη του Βιτάλη παντρεύτηκε ο Γ. Ψύλλας, ο οποίος είχε το σύγγαμπρό του Πάλλη και προσωπικό ιατρό· βλ. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, έκδ. ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών, επιμ. Ελευθέριος Πρεβελάκης, Αθήνα 1974, σ 269-270, 291-292.

* Διατηρείται η ορθογραφία και η στίξη. 

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/125.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έσοδα Νοεμβρίου 1850

Πρώτη Νοεμβρίου 1850

από Δήμο Καφετζί το μηναίον  35:
από Τζαλακόστα την δυμηνίαν  110:
από τους Ιταλούς παπουτζίδες  16:
από έναν γάλον επισκέψεις  27:
από ένα συμβούλιον  11:
από τον λόνδο την δυμηνίαν 
280:
  479:

 

από επισκέψεις Θεωχάρι  300:
από επισκέψεις Σουλτανίτζας  130:
από το ενοίκιον του Μπαρπέρι 
20:
  929:

 

από τον Μισθόν του Πάλλη 300:
από την χρονιά της Ζωήτζας Σούτζου 
250:
  1479:

Τα συνολικά έξοδα για την τριετία 1849-1851 ανέρχονται σε 19.653,86 δρχ. ή, κατά μέσο όρο, σε 545,94 δρχ. το μήνα και 18,20 δρχ. την ημέρα.10 Αν πάρουμε τους μηνιαίους και ημερήσιους μέσους όρους χωριστά για κάθε χρόνο έχουμε:

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Έξοδα 1849-1851

    Συνολικά έξοδα ΜΜΟ ΗΜΟ  

1849

  5.900,17 δρχ.

491,68

16,16

1850

  6.095,14

507,93

16,70

1851

  7.658,55

638,21

20,98
Σύνολο 19.653,86 545,94 17,95

Τα έξοδα επομένως του 1851 ήταν 29,8% υψηλότερα σε σύγκριση με αυτά του 1849. Η αύξηση αυτή δεν φαίνεται να επηρεάζει τις δαπάνες για διατροφή, οι οποίες παραμένουν σταθερές σ' όλη σχεδόν την τριετία. Σημειώνεται

———————

10. Δεν ήταν δυνατό εδώ, από έλλειψη χώρου, να παρουσιαστούν πιο αναλυτικά όλα τα στοιχεία που περιέχονται στο κατάστιχο. Περιορίζομαι στις γενικές τάσεις με την ελπίδα ότι θα επανέλθω στο θέμα με μια άλλη ευκαιρία.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/126.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για κάθε μήνα (έχουμε μόνο 4 εξαιρέσεις)11 το ποσό των 120 δρχ. για "φαϊτό του μηνός". Υπάρχουν, ωστόσο, και μερικές άλλες εγγραφές που αφορούν σε είδη διατροφής: κυρίως βούτυρο αλλά και αλεύρι, λάδι, ρύζι, ζάχαρη.12 Με την προσθήκη και των ειδών αυτών στις 120 δρχ., το ποσό που δαπανάται κάθε μήνα για διατροφή φθάνει τις 150 περίπου δρχ., δηλαδή 5 περίπου δραχμές την ημέρα.

Χωρίς να είναι ευκαταφρόνητο το ποσό αυτό, δεν φαίνεται εν τούτοις και υψηλό, αν σκεφθούμε ότι αφορά σε μια οικογένεια 8-10 ατόμων (συμπεριλαμβάνονται στον αριθμό αυτό και οι υπηρέτες), η οποία, μάλιστα, οικογένεια είχε τη δυνατότητα, όπως θα δούμε σε λίγο, υψηλών δαπανών. Ίσως, μερικά είδη διατροφής να προέρχονται, ως εισοδήματα ή ακόμη και ως δωρεές, από πηγές που δεν κατονομάζονται. Το γεγονός, πάντως, ότι δεν παρουσιάζονται αναλυτικά τα έξοδα διατροφής αλλά, κυρίως, με το συγκεντρωτικό ποσό των 120 δρχ. κατά μήνα, δεν μας επιτρέπει να διερευνήσουμε την ποιότητα του διαιτολογίου, τη σχέση κυρίως ανάμεσα στα αμυλώδη προϊόντα και σ' αυτά με ζωικές πρωτεΐνες. Κάποια ένδειξη προς ένα διαιτολόγιο που φαίνεται να αποκλίνει κάπως από το παραδοσιακό, ίσως αποτελεί η αυξημένη παρουσία του βουτύρου.13

Για να φανεί η αγοραστική δύναμη των ποσών που αναφέρω, κάνω εδώ μια παρένθεση για να υπενθυμίσω μερικές τιμές της εποχής για βασικά προϊόντα διατροφής:

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Τιμές βασικών ειδών διατροφής

 
δρχ. ή οκά
ψωμί 0,30-0,40
λάδι 1-1,10
βούτυρο 2,50-3
κρέας 1
ζάχαρη 1,50
κρασί 0,30-0,40
ρύζι  0,60 14

———————

11. 1849: Ιαν. 130 δρχ., Φεβρ. 130, Σεπτ. 100· 1850: Ιαν. 150 δρχ.

12. Π.χ. 1849: Ιαν. 25,90 δρχ. (18 οκ. ζάχαρη), Μάρτ. 107 δρχ. (40 οκ. βούτυρο), Ιούν. 20 δρχ. (αλεύρι)· 1850: Μάρτ. 14 δρχ. (14 οκ. λάδι), Μάιος 30 δρχ. (10 οκ. βούτυρο), Σεπτ. 45 δρχ. (15 οκ. βούτυρο)· 1851: Ιαν. 119 δρχ. (43 οκ. βούτυρο), Μάιος 64 δρχ. (58 οκ. λάδι), Ιούλ. 19,80 δρχ. (30 οκ. ρύζι), Σεπτ. 28,50 (15 οκ. καφέ).

13. 1849:  83  οκ.  βούτυρο  207  δρχ.
  1850:  25  "  "    75  δρχ.
  1851:  48  "  "  131,5  δρχ.

14. Οι τιμές για το λάδι, βούτυρο, ζάχαρη και ρύζι προέρχονται από το υπό εξέταση κατάστιχο της οικογενείας Πάλλη. Για τα υπόλοιπα είδη βλ. κατάλογο τιμών που 

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/127.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το μηνιαίο εισόδημα ενός εργάτη κυμαίνεται ανάμεσα στις 50-70 δρχ.· το μεροκάματο μεταξύ των 2-3 δρχ. (υψηλότερο είναι για ειδικευμένους εργάτες).15 Σχετικά με τους μισθούς, στη δεκαετία 1840, δίνονται ενδεικτικά τα ακόλουθα στοιχεία:

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Μηνιαίοι μισθοί

καθηγητής Πανεπιστημίου τακτικός 300 δρχ.

καθηγητής Πανεπιστημίου έκτακτος 200

υπουργός 800

νομάρχης 400

γραφέας νομαρχίας 50

κλητήρας 30

υπηρέτρια 15-18

υπηρέτης 24-25 16

Ξαναγυρίζουμε στην οικογένεια Πάλλη. Οι δαπάνες διατροφής καλύπτουν, κατά μέσο όρο για όλη την τριετία, μόλις το 27% των συνολικών εξόδων. Το ποσοστό αυτό φαίνεται πολύ χαμηλό για την εποχή του. Για να κάνω μια σύγκριση: ο έμπορος Χριστόδουλος Ευθυμίου δαπανά το 1840 και 1843 για διατροφή το 70 και 61% αντίστοιχα των συνολικών εξόδων.17 Ο Ευθυμίου, όμως, είναι ανύπανδρος, σε προχωρημένη ηλικία και ετοιμάζει ήδη τη μεταθανάτια δωρεά του στο Πανεπιστήμιο. Αντίθετα, ο Πάλλης φαίνεται ότι βρίσκεται στην κοινωνική του απογείωση. Η εδραίωση της κοινωνικής του αξίας απαιτούσε, φυσικά, γνώσεις αλλά, συγχρόνως, και μια εμφάνιση προς τα έξω που δεν μπορούσε παρά να είναι δαπανηρή.

Τα έξοδα για ένδυση και υπόδηση φθάνουν κατά μέσο όρο το 22% των γενικών εξόδων, δηλαδή υπολείπονται μόλις κατά 5 μονάδες του ποσοστού

———————

δημοσιεύει η Ευτυχία Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-1846). Μια μαρτυρία από το κατάστιχο τον εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. 92 κ.εξ. Πβλ. και τις ακόλουθες τιμές: μια μερίδα φαγητού με κρέας 0,30 δρχ., χωρίς κρέας 0,12 δρχ., με ψάρι 0,35 δρχ. (Π. Πιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Το παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 74).

15. Ε. Λιάτα, ό.π., σ. 60-62. Βλ. και παρακάτω, σημ. 29

16. Ό.π., σ. 51, 60. Η οικογένεια Πάλλη φαίνεται ότι πληρώνει χαμηλότερους μισθούς στο υπηρετικό προσωπικό· βλ. παρακάτω, σημ. 27. Πβλ. τις μηνιαίες αποδοχές τραπεζικών, δικαστικών και άλλων δημόσιων λειτουργών που παραθέτει ο Π. Πιζάνιας, ό.π., σ. 99-101. Για τους μισθούς των γυμνασιαρχών (300 δρχ.), των καθηγητών του Γυμνασίου (200-250 δρχ.) και των διδασκάλων του Ελληνικού Σχολείου (100-160 δρχ.) βλ. δ/μα 16 Νοεμ. 1846: Π. Κλάδος, Εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά..., τ. Α', Αθήνα 1860, σ. 351.

17. Ε. Λιάτα, ό.π., σ. 63. Για τις δαπάνες, μιας οικογενείας οπλαρχηγού, βλ. Στέφανος Π. Παπαγεωργίου - Ιωάννα Πεπελάση Μίνογλου, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1834).

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/128.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

που σημειώσαμε για διατροφή (27%). Δεν φαίνεται να υπήρξε εδώ δισταγμός για την αγορά ειδών υψηλού κόστους: 140 δρχ. για φόρεμα της κυρίας (Δεκ. 1849), άλλες 100 για μεταξωτό φόρεμα (Φεβρ. 1851), 97 δρχ. για φόρεμα χορού (Νοέμ. 1851). Κάθε χρόνο ο Πάλλης δίνει 100 περίπου δρχ. για σουρτούκο και γιλέκο· άλλες 100 τον Οκτ. του 1850 για μια βελάδα.18 Άφθονα τα καπέλα19 και τα υποδήματα20 για όλη την οικογένεια. Κατονομάζονται 4 μαγαζιά ετοίμων ενδυμάτων (σ' ένα από αυτά, του Παπαδάκη, πληρώνεται το Νοέμ. 1849 ένας λογαριασμός 380 δρχ. με το αιτιολογικό "διά διάφορα ψώνια"). Πολλά ρούχα ράβονται·21 τα ραπτικά καλύπτουν το 16% περίπου των συνολικών εξόδων για ένδυση. Αναφέρονται έξι διαφορετικοί ράπτες και ράπτριες.

Ο εξοπλισμός του σπιτιού με έπιπλα, σκεύη κλπ. είναι το τρίτο ιεραρχικά (μετά τη διατροφή και ένδυση-υπόδηση ) έξοδο της οικογένειας: 18% περίπου των γενικών εξόδων. Τα υψηλότερα ποσά απορροφούν τα "μόμπιλα" της κάμαρας (600 δρχ.), το ταπέτο της σάλας (565 δρχ.), το πιάνο (750 δρχ.), το γραφείο με την πολυθρόνα (300 δρχ. ), τα ασημένια κουτάλια (53,50 δρχ.),ο καναπές, το ρολόι, τα τραπεζάκια, και άλλα. Θυμίζω, για σύγκριση, ότι το βραβείο του ποιητικού διαγωνισμού, το οποίο εθεωρείτο πολύ υψηλό, ήταν 1000 δρχ.

Για την εκπαίδευση, των παιδιών κυρίως, διατίθεται το 10% περίπου των συνολικών εξόδων. Εκτός από το δάσκαλο και τη δασκάλα, των ελληνικών προφανώς, αναφέρονται η "γαλλίδα", δηλαδή η δασκάλα των γαλλικών, ο δάσκαλος του πιάνου ή της μουσικής, ο δάσκαλος του χορού, ο προγυμναστής. Οι περισσότεροι απ' αυτούς πληρώνονται με μηνιαίο μισθό.22 Μια φορά σημειώνονται δίδακτρα για το σχολείο του Ευγένιου.

———————

Κοινωνική συμπεριφορά και οικονομικός ορθολογισμός της οικογενείας Βάσου Μαυροβουνιώτη, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1988.

18. Βλ. και τις ακόλουθες εγγραφές: Μάρτ. 1851: "διά τζόχα και διά πετζέτες" 121 δρχ.- Σεπτ. 1850: "διά τρεις φλανέλες" 27 δρχ.· Μάρτ. 1851: "διά ένα πανταλόνι του Πάλλη και 10 μανδήλια λινά" δρχ. 41. Οι παραπάνω εγγραφές καθώς κι αυτές που ακολουθούν είναι ενδεικτικές. Στα παραθέματα αποκαθίσταται η ορθογραφία και η στίξη· δείγμα γραφής του κατάστιχου βλ. στον Πίνακα Ι.

19. Ιούλ. 1850: "διά ένα καπέλο του Πάλλη" 23 δρχ.· Σεπτ. 1850: "διά ένα καπέλο μου και της Αγγελικής" 35,72 δρχ.· Ιούν, 1851: "διά ένα καπέλο μου" 50 δρχ.· Ιούλ 1851: "διά ένα καπέλο μου" 61 δρχ.· Αύγ. 1851: "διά ένα καπέλο του Φίλιππου" 7 δρχ.

20. Απρ. 1849: "διά παπούτζα του Ευγένιου, Φίλιππου και Πάλλη" 30 δρχ.· Ιούλ 1849: "διά τρία ζευγάργια παπούτζα του Πάλλη..." 36 δρχ.· Δεκ. 1851: "εις τους Ιταλούς διά παπούτζα των παιδιών" δρχ. 44.

21. Δεκ. 1849: "ραφτικά διά φορέματά μου" 25 δρχ.· Ιούν. 1850: "έναν λογαργιασμόν του ράπτη..." 110 δρχ.· Οκτ. 1850: "του Μάστρο Γεωργάκη διά ραφτικά" 65 δρχ.

22. Π.χ. τον Ιούνιο 1849 μεταξύ των άλλων εξόδων σημειώνονται: 20 δρχ. για τον δάσκαλο του πιάνου, 10 δρχ. για την "Γαλλίδα", και για το μηνιαίο μισθό του δασκάλου και της δασκάλας 30 και 10 δρχ. αντίστοιχα.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/129.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Ανάλυση εξόδων κατά κατηγορίες

Είδος εξόδων % των γενικών εξόδων

Διατροφή 27

Ένδυση-υπόδηση 22

Εξοπλισμός οικίας 18

Εκπαίδευση 10

Λοιπά έξοδα 23

100

Οι περισσότερες αγορές βιβλίων αφορούν στην εκπαίδευση: γραμματική, γεωγραφία, άτλαντας, συντακτικό, λεξικό, "μουσική". Δυο φορές σημειώνονται ποσά για βιβλία του Αλ. Πάλλη και για το δέσιμό τους. Καταχωρίζονται τρεις συνδρομές: σε ιταλική εφημερίδα, σε ιατρική εφημερίδα και στην "Πανδώρα".

Οι λέξεις "διά άμαξα" ή "διά αμάξια" συναντώνται πολύ συχνά στο κατάστιχο: εκτός από τις μετακινήσεις της οικογενείας προς Πειραιά, Αμπελοκήπους, Κηφισιά, Πατήσια ή και μέσα στην ίδια την Αθήνα (δυο φορές αναφέρεται μετάβαση στο παλάτι), ο Πάλλης χρησιμοποιεί τακτικά, ως ιατρός, την άμαξα για τις επισκέψεις του σε ασθενείς. Σημειώνεται, για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο 1850: "διά αμάξια εις την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις" δρχ. 50. Πρόκειται, προφανώς, για τη Δούκισσα της Πλακεντίας.23

Αναφέρονται δύο ταξίδια: στη Θήβα και την Κύθνο.24 Το καλοκαίρι η οικογένεια πηγαίνει για λουτρά στη θάλασσα: καταγράφονται εδώ έξοδα για καρότσες και μπαράκες.25

Το θέατρο εισβάλλει ξαφνικά στις αρχές του 1851: 3 καταγραφές τον Ιανουάριο, 4 τον Φεβρουάριο, 3 το Μάρτιο και 2 τον Απρίλιο· το Νοέμβριο ενοικιάζεται θεωρείο.26

———————

23. Μερικές άλλες αναγραφές: Απρ. 1849: "διά την άμαξα εις Αμπελοκήπου(ς)" 3,50 δρχ.· Σεπτ. 1849: "διά την άμαξα εις το παλάτι" 3 δρχ.· Ιούν. 1851: "εις την άμαξα εις επισκέψεις" 6,50 δρχ.

24. Ιούλιος 1849: "διά την άμαξα εις Θήβας" 40 δρχ.· "διά την άμαξα όπου επέστρεψα από Θήβας και ένα άλογο" 38 δρχ.· "διά έξοδα του ταξιδιού εκεί" 35 δρχ. (σύνολο: 113 δρχ.). Μάιος 1851: "έξοδα διά το ταξίδι της Κύθνου" δρχ. 160.

25. Αύγ. 1851: "διά τας καρότζας εις λουτρά" 90 δρχ., "εις τας μπαράκας των λουτρών" 9 δρχ., "διά τα τελευταία λουτρά" 8 δρχ. Για τα θαλάσσια λουτρά στη Μουνιχία, βλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 873, 15 Ιουλ. 1850· αρ. 929, 19 Μαΐου 1851 και αρ. 943, 31 Ιουλ. 1851.

26. Αναγράφεται: "Έμβασμα εις το θέατρο" ή απλώς "εις το θέατρο". Τα ποσά κυμαίνονται από 3-7 δρχ. Το Νοέμ. 1851 σημειώνεται: "διά του θεάτρου το πάλκο" δρχ. 60. Προφανώς πρόκειται για ενοικίαση θεωρείου. Πβλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 971, 1 Ιαν. 1852: "ενοικιάζεται έν θεωρείον του θεάτρου προς 5 δρχ. δι' εκάστην παράστασιν, ή και

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/130.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Άλλα έξοδα είναι για μισθούς των υπηρετών και υπηρετριών,27 για ξύλα και κάρβουνα,28 μεροκάματα και υλικά για επισκευές σπιτιών και μαγαζιών,29 πληρωμές παλαιών λογαριασμών, χαρτζιλίκι των παιδιών,30 πλυστικά,31 σαπούνι,32 διάφορα δώρα (κυρίως στο υπηρετικά προσωπικό),33 γεύματα σε φίλους και συγγενείς,34 έξοδα για στεφάνωση και βάπτιση,35 ελεημοσύνες και ψυχικά,36 αφαιμάξεις και βδέλλες,37 λουτρά,38 φόρους,39 κ.ά.

Σε ένα κατάστιχο οικογενειακών εξόδων δύσκολα περνούν στοιχεία που αφορούν σε πολιτικά και άλλα γεγονότα. Στα χρόνια που αυτό καλύπτει, 1849-1851, θα κατασταλούν βίαια οι ευρωπαϊκές επαναστάσεις, ο Ναπολέων Γ' θα επικρατήσει στη Γαλλία, οι Αθηναίοι θα κάψουν το σπίτι του Πατσίφικο, ο ναύαρχος Πάρκερ θα αποκλείσει τον Πειραιά, θα εκδοθεί ο Συνοδικός Τόμος, η ληστεία που μαστίζει το κράτος θα απειλήσει ακόμη και τα προάστια

———————

κατά μήνα"· βλ. και αρ. 962· 7 Νοεμ. 1851: "Έφθασε τέλος πάντων με το χθεσινόν Αυστριακόν ατμόπλοιον και η θεατρική εταιρία εξ Ιταλίας. Ανυπομόνως επεριμένετο αύτη υπό πολλών νέων τε και γερόντων..."

27. Σεπτ. 1849: "της δούλας Ασπασίας τον μισθόν" δρχ. 9· "του Γιώργη το πρώτο μηναίον υπηρέτου μου" δρχ. 10· Ιούλ.. 1849: "έδωσα της παραμάνας ένα μηναίον" δρ. 22,50. Στο φ. 1r του κατάστιχου έχουν διαγραφεί: "επήρα την Ασπασία α' Αυγούστου προς 6 δρ. Επήρα τον Γιώργη εις τας 21 Αυγ. [προς] 10. Επήρα εις την δούλεψίν μου τον Ζαχαρία εις τας επτά Δεκεμβρίου προς 20 δρ. τον μήνα".

28. Μάιος 1849: "διά κάρβουνα καντάργια 10" δρχ. 27,40· Δεκ. 1849: "δύω κάρα ξύλα" δρχ. 14.

29. Ιούλ.. 1849: "διά μαστόρους και ξυλική όπου έφτιασαν την σκάλαν και τον τοίχον της ταρά(τ)σας" δρχ. 80· Νοέμ. 1850: "εις τον μάστορη Ρίζο δύω μεροδούλια" δρχ. 11.

30. Ιαν. 1850: "το μηνιαίον του Ιανουαρίου διά τον Ευγένιον" δρχ. 12· Σεπτ. 1851: "το μηναίον της Αγγελικής" δρχ. 5.

31. Απρ. 1849: "της γυναικός οπού έπλυνε" δρχ. 1.

32. Νοεμ. 1850: "διά ένα καντάρι" δρχ. 44,50.

33. Δεκ. 1849: "εις δώρα διά την πρώτη του χρόνου" δρχ. 50· Δεκ. 1850: "δώρον εις έναν υπηρέτην" δρχ. 3 και "διά δώρα των δούλων" δρχ. 16.

34. Ιαν. 1851: "διά ένα τραπέζι εις τους συγγενείς" δρχ. 35,45· Φεβρ. 1851: "διά ένα γεύμα εις δύω φίλους" δρχ. 20.

35. Σεπτ. 1849: "διά την στεφάνωσιν του Κωσταντή" δρχ. 320· Αύγ. 1850: "διά την βάπτισιν έξοδα" δρχ. 110.

36. Μάρτ. 1849: "εις μίαν πτωχή" δρχ. 1· Ιούν. 1850: "βοήθεια εις το παιδί του κλητήρος" δρχ. 4· Δεκ. 1850: "διά έναν μαθητή πτωχό" δρχ. 10· Απρ. 1851: "εις δύω πτωχάς" δρχ. 2.

37. Οκτ. 1850: "του μπαρ(μ)πέρη διά αίματα και αβδέλλες" δρχ. 5.

38. Φεβρ. 1849: "εις τον λουτρόν" 8ρχ. 5· Ιούν. και Δεκ. 1849: "διά τον λουτρόν" δρχ. 8 και 2,70 αντίστοιχα. Πβλ. σχετική διαφήμιση: ανοίγουν τα λουτρά στον οίκο του Ηπίτη· "η τιμή του απλού θερμού ή ψυχρού λουτρού" δρχ. 1, "με οθόνια" δρχ. 1,25, "διά εν κατάχυσμα (douches)" δρχ. 1,50 (Αιών, αρ. 971, 11 Ιούν. 1849, σ. [4]).

39. Δεκ. 1850: "διά φόρους οικοδομών και φόρους επιτηδευμάτων" δρχ. 369.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/131.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της πρωτεύουσας,40 κ.ά. Μόνον η μνεία των Ιταλών παπουτσήδων στο κατάστιχο,41 ίσως μας παραπέμπει στους Ιταλούς πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Ελλάδα.

Είδαμε ότι κατά μέσο όρο η οικογένεια Πάλλη δαπανά το μήνα περίπου 550 δρχ. για διατροφή και λοιπά έξοδα. Ο μισθός του Πάλλη, ως καθηγητή στο Πανεπιστήμιο, είναι 300 δρχ. Μπαίνει, επομένως, το ερώτημα από πού προέρχονται τα συμπληρωματικά έσοδα.

Τα έσοδα, όπως καταχωρίζονται στο κατάστιχο, φθάνουν τις 36.397 δρχ. για όλη την τριετία, είναι δηλαδή σχεδόν διπλάσια των εξόδων (μηνιαίος μέσος όρος εξόδων 546 δρχ. και εσόδων 1011 δρχ.). Κι εδώ, όπως στην περίπτωση των εξόδων, υπάρχει αύξηση από χρόνο σε χρόνο: τα έσοδα του 1851 είναι 49,19% υψηλότερα σε σύγκριση με αυτά του 1849.

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Έσοδα 1849-1851

    Συνολικά έσοδα ΜΜΟ ΗΜΟ  
1849

   9.685,90 δρχ.

   807,16

26,54

1850

 12.261,26

1.021,77

33,59

1851

 14.450

1.204,17

39,59

Σύνολο 36.397,16 1.011,03 33,24

Ο μισθός του Πάλλη αντιπροσωπεύει μόλις το 28,5% των εσόδων αυτών. Τα υπόλοιπα προέρχονται από ενοίκια42 (24%) και, κυρίως, από αμοιβές του Πάλλη κατά την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος (46%).43 Αν και δεν λείπουν ασθενείς από τις κατώτερες εισοδηματικές κατηγορίες (όπως

———————

40. Βλ. ενδεικτικά: Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 943, 31 Ιουλ.. 1851: "Εις την Κηφισσίαν, προάστειον των Αθηνών, ανεφάνη νέα ληστρική συμμορία... Ο λήσταρχος ούτος Μπάκας καταδικασμένος ων εις ένδεκα ετών ειρκτήν εδραπέτευσεν από τας φυλακάς της Χαλκίδος και ήδη πολιορκεί την Κηφισσίαν και το Αμαρούσιον... Εντεύθεν οι χάριν διασκεδάσεως κατοικούντες εις Κηφισσίαν ηναγκάσθησαν να επανέλθουν εις την πρωτεύουσαν".

41. Φεβρ. 1850: [έσοδα] "από τους Ιταλούς παπουτζήδες διά τρεις μήνας· αρχίζει από πρώτη Φεβρουαρίου προπλη(ρωτέα)" δρχ. 48. Πρόκειται για την ενοικίαση μαγαζιού. Βλ. και Φεβρ. 1851: "από τους Ιταλούς διά τους μήνας Νοέμβρι(ο), Δεκέμβριον και Γενουάριον" δρχ. 48.

42. Σεπτ. 1849: "από τον Αρμένη διά το μαγαζί· αρχίζει 25 Σε(π)τεμβρίου" δρχ. 40· Νοεμ 1849: "ενοικίασα το μαγαζί εις τον γαλατά εις τας 7 Νοεμβρίου 1849· έλαβα" δρχ. 30· Μάιος 1850: "έλαβα διμηνίαν από τον Τζαλακώστα προς δρχ. 55· αρχίζει από πρώτη Μαΐου 1850" δρχ. 97. Βλ. και όσα σημειώνονται στη σημ. 41.

43. Το ποσοστό ανεβαίνει κατά μισή περίπου μονάδα αν προσθέσουμε και τις 150,56 δρχ. που ο Πάλλης εισπράττει από διάφορα "συμβούλια", προφανώς ιατρικά· π.χ. Σεπτ.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/132.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μαλτέζος, κλητήρας, δάσκαλος, μπακάλης, παπουτσής), η πλειοψηφία των ασθενών ανήκει στις οικονομικά ισχυρές ομάδες. Αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά ονόματα: Δούκισσα της Πλακεντίας, Μιαούλης, κυρία Περσιάνη (σύζυγος του Ρώσου πρεσβευτή), Ραγκαβής, Ζαΐμενα, Δομνίτσα Μουρούζη, Αλέκος Μουρούζης, Δημ. Λεβίδης, Πέτρος Παπαρρηγόπουλος, Ζωίτσα Σούτσου, Ανδρ. Χατζηανάργυρος, Μαγγίνας, Αναστ. Χαραλάμπης, Δ. Μαυροκορδάτος, Πάικος, κ.ά. Οι περισσότεροι απ' αυτούς πληρώνουν για πολλαπλές επισκέψεις και είναι ιδιαίτερα γενναιόδωροι: 100 δρχ. και άνω· π.χ. "από την Μουρούζη διά δύο έτη 600 δρχ.", "από την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις 225 δρχ." και αλλού 740 δρχ., από τον Αλέκο Μουρούζη 1000 δρχ. Η κυρία Περσιάνη πλήρωσε συνολικά την τριετία 1250 δρχ., η Δούκισσα 1265 δρχ. Για σύγκριση, ας αναφερθεί ότι ο Μαλτέζος, ο δάσκαλος, ο μπακάλης, ο κλητήρας κλπ. είχαν πληρώσει από 6-12 δρχ. Τον ιατρό Πάλλη επισκέπτονται ή τον καλούν και ξένοι, κυρίως Γάλλοι και Άγγλοι.44 Άλλα, τέλος, έσοδα, που στην εξεταζόμενη εποχή δεν φαίνονται, αναλογικά, πολύ υψηλά, προέρχονται από τόκους,45 της Τράπεζας και ιδιωτών, καθώς και από εισοδήματα από γαίες στη Λιβαδιά και ένα περιβόλι στην Κηφισιά.46

———————

1849: "από δύο συμβούλια" δρχ. 21, τον ίδιο μήνα: "από συμβούλιο" δρχ. 11,56 και παρακάτω 11 δρχ. Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα περισσότερα ποσά που εδώ υπολογίζονται ως αμοιβές του Πάλλη εικάζονται ως τέτοια γιατί συχνά η αιτιολογία τους δεν σημειώνεται. Συνήθως οι σχετικές εγγραφές έχουν την ακόλουθη μορφή: "από τον Πάικο" δρχ. 200, "από τον Βάλβη" δρχ. 60, "από τον Σταϊκόπουλο" δρχ. 35. Λιγότερες είναι οι πιο συγκεκριμένες καταχωρίσεις, όπως: "από επισκέψεις Γαλιάνου" δρχ. 100, "από επισκέψεις Σουλτανίτζας" δρχ. 130, "από επισκέψεις Θεοχάρη" δρχ. 300. Δεν μπορεί να αποκλειστεί, επομένως, ότι κάποιες ασαφείς εγγραφές ίσως να αφορούν και σε άλλου είδους έσοδα, π.χ. τόκους ή επιστροφή δανεισθέντων.

44. Σεπτ. 1850: "από Μιμόν Γάλλο" δρχ. 160· Νοεμ. 1850: "από έναν Γάλλον επισκέψεις" δρχ. 27· Ιαν. 1850: "από δύο Άγγλους" δρχ. 28. Για τις αμοιβές των ιατρών βλ. τι προέβλεπε το διάταγμα της 5/17 Μάρτ. 1835 "Περί προσδιορισμού των ιατρικών τιμημάτων": Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 11, 4/16 Απρ. 1835, σ. 64-65.

45. Στις καταχωρίσεις των τριών ετών που αναλύθηκαν μόνο μια φορά ρητώς αναφέρεται έσοδο από τόκο (Αύγ. 1851: 21 δρχ.). Σε άλλο, όμως, σημείο του κατάστιχου (φφ. 1r, 59v) υπάρχουν συμπληρωματικές εγγραφές (πολλές έχουν διαγραφεί) οι οποίες, μεταξύ των άλλων, μνημονεύουν και περιπτώσεις δανεισμού καθώς και είσπραξη τόκων: 10 Φεβρ. 1849: "εδάνεισα του... Μπόρσα δρ. 100", Ιούλιος [1849]: "ελάβαμεν εις λογαριασμό του διαφόρου οπού μας χρωστεί ο Μπόρσας δρ. διακοσίας· έτι(;) δρ. τριακοσίας μου χρωστεί". Βλ. και: 1 Φεβρ. 1851: "ελάβαμεν από τόκους της Τραπέζης δρ. 440"· 25 Φεβρ. 1851: "ελάβαμε τόκους του Αφθονίδου 2500", "ελάβαμε τόκους της Τραπέζης 440".

46. Μάιος 1851: "εκ Λεβαδιάς το εισόδημα του 1849 εκ των γαιών" δρχ. 139· Ιούλ.. 1851: "από το περιβόλι Κηφισιάς" δρχ. 65.

Σελ. 132
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 113
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

    (19ος ΑΙΩΝΑΣ)

    ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΉΣ

    Με την Επανάσταση και τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους συγκεντρώθηκε στον ελλαδικό χώρο σεβαστός αριθμός ελλήνων λογίων από τις ελληνικές παροικίες της διασποράς αλλά και από τον αλύτρωτο ελληνισμό. Οι λόγιοι αυτοί έφεραν μαζί τους διαμορφωμένες ιδέες για την αξία και την ανάγκη της βιβλιοθήκης.1 Για τους λογίους που έζησαν σε ευρωπαϊκές χώρες, η συνειδητοποίηση της αξίας της βιβλιοθήκης είχε συμπληρωθεί με την εμπειρία της χρησιμοποίησης των δημόσιων βιβλιοθηκών, αλλά και των βιβλιοθηκών των ελληνικών κοινοτήτων και των σχολείων τους, κι ακόμη με τη χαρά της συγκρότησης προσωπικής βιβλιοθήκης, κάποτε σημαντικής. Αλλά και οι παραδοσιακοί λόγιοι και δάσκαλοι του κλίματος της εκκλησίας είχαν μέλημα τη συγκρότηση και τη χρήση βιβλιοθήκης καθώς και πόνο για τη στέρηση βιβλίων.

    Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, που οι πνευματικές τους δυνάμεις απογράφονται σε κλίμακα που αρχίζει από τον ολιγογράμματο δάσκαλο ως τον υψηλού επιπέδου λόγιο και ιδεολογικά κινούνται είτε στους χώρους της εκκλησίας είτε βρίσκονται ανάμεσα σ' αυτούς που πιστεύουν σε εκσυγχρονιστικά κηρύγματα και προέρχονται ή ανήκουν σε διάφορες κοινωνικές κατηγορίες, ζουν σε ποικίλες διαβαθμίσεις το όραμα ενός σύγχρονου εθνικού κράτους. Στα πλαίσιά του μια κεντρική, δημόσια εθνική βιβλιοθήκη πρέπει να είναι η κεφαλή ενός συστήματος-δικτύου τοπικών ειδικών και σχολικών βιβλιοθηκών που θα αναδειχθούν εργαλεία για την εκπαίδευση και την παιδεία του έθνους.

    ———————

    1. Όσα σημειώνονται εισαγωγικά σε αυτή την ανακοίνωση έχουν αναπτυχθεί διεξοδικά και υπομνηματισμένα στην υπό εκτύπωση μελέτη μου "Η σχολική βιβλιοθήκη τον 19ο αιώνα: η βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935)", Τετράδια Εργασίας, τ. 9, μέρος β', 1989.

    8