Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 121-140 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/121.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΠΙΠΕΔΟ ΖΩΗΣ ΕΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ:

ΑΛΕΞΙΟΣ ΠΑΛΛΗΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΟΥΚΟΣ

Ο Αλέξιος Μπαλάνου Πάλλης ήταν καθηγητής της Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γεννήθηκε στα Ιωάννινα το 1809 και σπούδασε στην Ιόνιο Ακαδημία και την Πίζα. Στην Ελλάδα ήλθε το 1832 και διορίστηκε νομοϊατρός στην Εύβοια. Το 1837, 28 μόλις χρονών, κατέλαβε την έδρα της Ιατρονομικής (της Ιατροδικαστικής δηλαδή) στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο. Δίδαξε επί 44 έτη, σχεδόν ως το θάνατό του (1885). Αναγορεύτηκε δύο φορές κοσμήτορας και μία φορά πρύτανης (1860-1861) και αντιπροσώπευσε την Ελλάδα στο ιατρικό συνέδριο του Τουρίνου (1847 ).1 Εξαδέλφη του ήταν η γνωστή ποιήτρια Αγγελική Πάλλη Βαρθολομαίου και συγγενής του ο μεταφραστής της Ιλιάδος Αλέξανδρος Πάλλης.

Οι παραδόσεις του στο Πανεπιστήμιο, τα συγγράμματά του, η δράση του ως ιατρού δεν θα με απασχολήσουν εδώ. Σημειώνω μόνον ότι σε πολλά έργα του υπηρετεί κι αυτός την προσπάθεια να αποδειχθεί η συνέχεια του ελληνισμού. Παράλληλα, θίγει καίρια προβλήματα του νεοσύστατου κράτους και διεκδικεί, όπως άλλωστε και πολλοί άλλοι ιατροί της εποχής, ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο. Δύο παραδείγματα: 1) Από πολύ νωρίς υποστηρίζει ότι το ισχύον τότε εκπαιδευτικό σύστημα επέτρεπε, χάρη στο δημοκρατικό του χαρακτήρα, στους

———————

1. Βιογραφικά στοιχεία για τον Αλ. Πάλλη βλ. κυρίως στη νεκρολογία που δημοσίευσε η Εφημερίς, έτος ΙΒ', αρ. 36, Αθήνα 5 Φεβρ. 1885, σ. 2· και Αχιλ. Γεωργαντάς, "Λόγος επιτάφιος εις Αλέξιον Πάλλην", Γαληνός, τ. 13, 1885, σ. 109-112. Σχετικά με το διδακτορικό του δίπλωμα βλ. Ν. Β. Τωμαδάκης, "Ηπειρώτες διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον, εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1956, σ. 14: στο σχετικά Registro σημειώνεται: "Il Sig. Alessio di Balano Palli dell'Epiro si dottofe in Filosofia e Medicina. 4 Giugno 1832".

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/122.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

νέους των κατωτέρων τάξεων να διεκδικούν υψηλότερη κοινωνική θέση· πολλοί απ' αυτούς αδυνατούσαν να αντεπεξέλθουν στο νέο τους ρόλο και αναγκάζονταν να μείνουν άγαμοι ή να αποφύγουν την πολυτεκνία, με αποτέλεσμα τη δραστική μείωση των γεννήσεων.3 2) Αλλού, αφού προσπαθεί να αποδείξει το δικαίωμα, των ιατρών να έχουν γνώμη όταν πρόκειται για τη θεραπεία των "ηθικών νοσημάτων" της κοινωνίας, ισχυρίζεται ότι στην Ελλάδα επιβάλλεται η ενδυνάμωση της βασιλικής εξουσίας, επειδή, μετά το 1821, έλειψαν οι "αυθεντίες". Και για να ενισχύσει την άποψή του, αναφέρεται στην αρχαιότητα: επαινεί την αθηναϊκή αριστοκρατία και τον Πεισίστρατο, ενώ θεωρεί παρακμή την επικράτηση της δημοκρατίας επί Περικλή, γιατί οδήγησε στην κατάργηση της κοινωνικής ιεραρχίας.3 Αυτά γράφονταν στα τέλη του 1864, όταν η πρωτεύουσα και οι επαρχίες συνταράσσονταν από τις συγκρούσεις που ακολούθησαν την έξωση του Όθωνα και την εκλογή του Γεωργίου. Στις θέσεις αυτές αντέδρασε με βίαιους χαρακτηρισμούς ο Στέφανος Κουμανούδης.4

———————

2. Α. Πάλλης, Περί του μηνιγγαίου λοιμού, Αθήνα 1869, σ. 11-12 σημ. 1: "...Νομίζω ότι η απότομος μετάταξις (declassement) ουκ ολίγον συνήργησε συν άλλαις αίτίαις εις την ελάττωσιν της γονιμότητος... Εάν σκεφθώμεν ότι παρ' ημίν οι γεωργοί και βιομήχανοι και εν γένει οι διά σωματικής εργασίας ποριζόμενοι τα του βίου ευδαιμονούσιν εν λιτότητι και αυταρκεία βιούντες, και πλούτον την πολυτεκνίαν θεωρούσι, θέλομεν εννοήσει ότι ουχί η πενία, αλλ' η κοινωνική θέσις υπαγορεύει την ηθικήν περιστολήν (contrainte morale) και την ολιγοτεκνίαν. Όταν ο υιός του γεωργού ή του χειρώνακτας παρ' ημίν λάβη επιστημονικήν ή και απλώς γυμνασιακήν εκπαίδευσιν μεταβαίνει αποτόμως εις άλλην κοινωνικήν θέσιν και αφίσταται της πατρικής ολιγαρκείας και απλότητος· ευρισκόμενος δε απέναντι πολλών εις την αυτήν κατηγορίαν υπαγομένων, και απαντών ούτω ου μικρόν συναγωνισμόν, μη έχων δε ιδίαν περιουσίαν, αναγκάζεται ή να ζητήση αλλαχού πόρον ζωής... ή να μείνη άγαμος, ή έγγαμος να αποφύγη την πολυτεκνίαν όπως μη αυξήση την πενίαν του. Και ιδού πώς η απότομος μετάταξις, ην επήνεγκε το άθλιον της δημοσίας εκπαιδεύσεως σύστημα, εμποδίζει την αύξησιν του πληθυσμού παρ' ημίν. Κατά το έτος 1838 συνέταξα υπόμνημα δι' ου απεδείκνυον διά πολλών το ασύμφορον και άδικον και επομένως τυραννικόν του παρ' ημίν συστήματος. Ο Βασιλεύς είπεν, ότι εννοεί μεν το επιβλαβές του συστήματος, αλλά πρέπει πρώτον να μορφωθή η κοινή γνώμη περί τούτου, άλλως θέλουν ονομάσει την Κυβέρνησιν φωτοσβέστην. Ατυχώς μετά είκοσι πέντε έτη το επιζήμιον και άδικον τούτο σύτημα υψώθη εις βαθμόν θεμελιώδους νόμου".

3. Α. Πάλλης, "Μελέται περί του αρμόζοντος ημίν πολιτεύματος", Πανδώρα, τ. 15, 1864, σ. 333-343, 365-375, 389-400. Βλ. και Α. Πάλλης, Ότι οι Έλληνες ιατροί πολυειδώς ωφέλησαν την πατρίδα αυτών. Ομιλία..., Αθήνα 1844, σ. 17: "...εάν εις την σύνταξιν των νόμων είναι αναγκαία η επέμβασις των ιατρών, εις την εφαρμογήν αυτών εις πολλάς περιπτώσεις είναι εκ των ων ουκ άνευ".

4. Εθνική Βιβλιοθήκη - Τμήμα Χειρογράφων, Αρχείο Στεφ. Κουμανούδη, φακ. 36: "...καταφέρεται ο ιατρικός ανήρ κατά των ελευθέρων πολιτευμάτων, άτε φοβούμενος εξ αυτών τον όλεθρον του Ελληνικού έθνους, συνιστά δε και εκθειάζει ως πανάκειαν μόνην των δεινών μας την απόλυτον μοναρχίαν άνευ αντιπροσωπείας και των τοιούτων κακών...

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/123.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μια νέα πηγή μάς επιτρέπει να προσεγγίσουμε τον Αλέξιο Πάλλη από άλλη οπτική γωνία. Πρόκειται για το χειρόγραφο 1888 της Εθνικής Βιβλιοθήκης.5 Στα φύλλα του χφ.. και ανάμεσα σ' άλλες εγγραφές,6 σημειώνονται αναλυτικά τα μηνιαία έσοδα και έξοδα ενός νοικοκυριού για την περίοδο Ιανουαρίου 1849-Δεκεμβρίου 1851, δηλαδή για τρία ολόκληρα χρόνια. Αφορούν στην οικογένεια του Αλ. Πάλλη που την αποτελούν το ζεύγος Πάλλη, 4 ανήλικα παιδιά7 (το ένα είναι νεογέννητο το 1849) και το υπηρετικό προσωπικό (τουλάχιστον 2-4 υπηρέτες και υπηρέτριες).8 Το κατάστιχο τηρεί η σύζυγος του Αλ. Πάλλη Μαρία, κόρη του Ιταλού φιλέλληνα και ιατρού Κ. Βιτάλη.9 Δείγμα του κατάστιχου παρατίθεται στον Πίνακα Ι.

Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τη δομή των εισόδων και εξόδων του παραπάνω νοικοκυριού. Έπειτα, θα επιχειρήσω κάποιες υποθέσεις για το βιοτικό επίπεδο που η δομή αυτή φαίνεται να υποδεικνύει και, τέλος, θα διερευνήσω κατά πόσο η περίπτωση της οικογενείας Πάλλη ξεπερνά το ατομικό και συνιστά κάποια τυπολογία.

———————

Αλοίμονον λέγομεν ημείς εις το πολυπαθές ημών έθνος, αν από τοιούτων ιατρών πλανηθέν προσέξη και μίαν καν στιγμήν εις τας συμβουλάς των. Εφαρμακίσθη αμέσως. Άνθρωποι οίτινες ως ο Πάλλης εις μίαν και μόνην κοινωνικήν τάξιν εύπορον και μη εργαζομένην σωματικώς εναποθέτουσι την περί των κοινών μέριμναν τι άλλο βουλεύονται ή να επαναγάγωσιν εις την πατρίδα ημών την βδελυκτήν σκοτόμαιναν του μεσαιώνος; Ημείς περί τούτου δεν αμφιβάλλομεν, καθ' όσον βλέπομεν αυτούς τόσον εμπαθώς γράφοντας κατά των ελευθέρων ιδεών και τόσον ασυστόλως υβρίζοντας τους της ελληνικής αρχαιότητος άνδρας εφ' οις πάντες οι σώζοντες μνείαν της προγονικής ευκλείας εγκαυχώμεθα...".

5. Διαστάσεις 0,225 x 0,19, φφ. 60. Το χφ. εντόπισε ο Κώστας Λάππας και είχε την καλοσύνη και τη γενναιοδωρία να μου το παραχωρήσει για επεξεργασία. Τον ευχαριστώ και από εδώ.

6. Τα μηνιαία έσοδα-έξοδα των ετών 1849-1851 έχουν καταγραφεί στα φφ. 6v-42r. Άλλες εγγραφές: παλαιότερα σημειώματα, κυρίως του 1828 (φφ. 3r, 5r, 59)· έξοδα για την ανέγερση οικίας στην Κηφισιά (φφ. 43r-50r, 56r-58v)- "Κατάλογος των εν Αθήναις Μαιών" (φ. 51r)' διάφορα αλλά σημειώματα (φφ. 1-3r, 42, 52r, καθώς και μεταξύ των άλλων καταχωρίσεων: φφ. 49r, 50r, 57r, 59v, 60r).

7. Φίλιππος, Ευγένιος, Αγγελική, Αικατερίνη.

8. Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί πόσοι ακριβώς υπηρέτες/τριες υπηρετούν σε κάθε χρονική στιγμή, γιατί η εμφάνιση κάποιου νέου ονόματος στο κατάστιχο δεν συνεπάγεται κατ' ανάγκην και την απομάκρυνση κάποιου άλλου προσώπου του οποίου το όνομα παύει να μνημονεύεται. Κατά μία πληροφορία (Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 926, 5 Μαΐου 1851), οικογένειες της Αθήνας παραπονούνταν ότι οι υπηρέτες/τριες, λίγους μήνες μετά την πρόσληψή τους, εγκατέλειπαν τη θέση τους. Η Διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών-Πειραιώς με διάταξή της (30 Σεπτ. 1849) επιχειρεί να ρυθμίσει τις κινήσεις των υπηρετών: όλοι εγγράφονται σε ειδικό βιβλιάριο και κανείς δεν μπορεί να αφήσει τον κύριό του πριν λήξει η προθεσμία που συμφωνήθηκε (ό.π., αρ. 831, 26 Νοεμ. 1849).

9. Βλ. τι γράφει γι' αυτόν, με αφορμή το θάνατό του, η Γενική Εφημερίς, αρ. 2, Αίγινα 7 Ιαν. 1828: "Την 2 του παρελθόντος Δεκεμβρίου ετελεύτησεν ενταύθα ο 

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/124.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Έξοδα και

Πρώτη Νοεμβρίου 1850

του Φίλιπου το μηναίον*  6:
της Σμέτζερ το μηναίον του οκτωμβρίου 10:
της Δασκάλισας Κατύνκος του οκτωμβρίου 10
του Δάσκαλου Καλομήρι του οκτωμβρίου 30: 
του Δαλέζι διά ένα σουρτούκο κ' ραυτικά πανταλόνι κ' γελέκο 110:
διά παπούτζα των παιδιών 21
διά μία σόμπα 45:
δια έναν πανταλόνι του Ευγένειου 11:
εις τον μάστορι ρίζω δύω μεροδούλια
11:
  254:

 

δια ένα καντάρι σαπούνι 44:  50
της γυναικός οπού έπληνε 2:  
εις την μοδίστρα ροζάρια διά ραπτικά κ' σοπάνια(;) κρόσια 36:  
εις μίαν πτωχή 2:  
του δούλου σπήρου διά ένα βιβλίο οπού πλέροσε 2:  75
του Μ: Γεωργάκι τον εξεπλήροσα 5:  
   346:  25

 

δια ένα κασκέτο του φίλιπου 7:  
εις την κήπρια διά ραυτικά έξη ποκαμίσων 6:  
δια δέσιμον βιβλίων του Πάλλη 11:  50
δια αλεύρι 3:  85
δια το φαϊτό του μηνός 120  
  494:  60

———————

φιλέλλην ιατρός Καίσαρ Βιτάλης. Ιταλός το γένος, ήλθε προ είκοσι ετών εις την Ελλάδα, και πολιτογραφηθείς και νυμφευθείς εις Αθήνας ωφέλησεν όχι ολίγον μετερχόμενος το φιλάνθρωπον επάγγελμά του. Εις τας αρχάς της επαναστάσεώς μας, μολονότι υποκείμενος εις χρέη εξωτερικού υπουργήματος, πρόξενος ων Νεαπόλεως, δεν έλειψε, καθόσον τα φιλελεύθερα αισθήματά του εσυμβιβάζοντο με τα χρέη του, να ωφελήση τους Έλληνας και με λόγον και με έργον, στερηθείς και αυτός όλης της καταστάσεώς του μετά των λοιπών Αθηναίων. Αιωνία του η μνήμη!". Την άλλη κόρη του Βιτάλη παντρεύτηκε ο Γ. Ψύλλας, ο οποίος είχε το σύγγαμπρό του Πάλλη και προσωπικό ιατρό· βλ. Γ. Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου, έκδ. ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών, επιμ. Ελευθέριος Πρεβελάκης, Αθήνα 1974, σ 269-270, 291-292.

* Διατηρείται η ορθογραφία και η στίξη. 

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/125.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έσοδα Νοεμβρίου 1850

Πρώτη Νοεμβρίου 1850

από Δήμο Καφετζί το μηναίον  35:
από Τζαλακόστα την δυμηνίαν  110:
από τους Ιταλούς παπουτζίδες  16:
από έναν γάλον επισκέψεις  27:
από ένα συμβούλιον  11:
από τον λόνδο την δυμηνίαν 
280:
  479:

 

από επισκέψεις Θεωχάρι  300:
από επισκέψεις Σουλτανίτζας  130:
από το ενοίκιον του Μπαρπέρι 
20:
  929:

 

από τον Μισθόν του Πάλλη 300:
από την χρονιά της Ζωήτζας Σούτζου 
250:
  1479:

Τα συνολικά έξοδα για την τριετία 1849-1851 ανέρχονται σε 19.653,86 δρχ. ή, κατά μέσο όρο, σε 545,94 δρχ. το μήνα και 18,20 δρχ. την ημέρα.10 Αν πάρουμε τους μηνιαίους και ημερήσιους μέσους όρους χωριστά για κάθε χρόνο έχουμε:

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Έξοδα 1849-1851

    Συνολικά έξοδα ΜΜΟ ΗΜΟ  

1849

  5.900,17 δρχ.

491,68

16,16

1850

  6.095,14

507,93

16,70

1851

  7.658,55

638,21

20,98
Σύνολο 19.653,86 545,94 17,95

Τα έξοδα επομένως του 1851 ήταν 29,8% υψηλότερα σε σύγκριση με αυτά του 1849. Η αύξηση αυτή δεν φαίνεται να επηρεάζει τις δαπάνες για διατροφή, οι οποίες παραμένουν σταθερές σ' όλη σχεδόν την τριετία. Σημειώνεται

———————

10. Δεν ήταν δυνατό εδώ, από έλλειψη χώρου, να παρουσιαστούν πιο αναλυτικά όλα τα στοιχεία που περιέχονται στο κατάστιχο. Περιορίζομαι στις γενικές τάσεις με την ελπίδα ότι θα επανέλθω στο θέμα με μια άλλη ευκαιρία.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/126.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για κάθε μήνα (έχουμε μόνο 4 εξαιρέσεις)11 το ποσό των 120 δρχ. για "φαϊτό του μηνός". Υπάρχουν, ωστόσο, και μερικές άλλες εγγραφές που αφορούν σε είδη διατροφής: κυρίως βούτυρο αλλά και αλεύρι, λάδι, ρύζι, ζάχαρη.12 Με την προσθήκη και των ειδών αυτών στις 120 δρχ., το ποσό που δαπανάται κάθε μήνα για διατροφή φθάνει τις 150 περίπου δρχ., δηλαδή 5 περίπου δραχμές την ημέρα.

Χωρίς να είναι ευκαταφρόνητο το ποσό αυτό, δεν φαίνεται εν τούτοις και υψηλό, αν σκεφθούμε ότι αφορά σε μια οικογένεια 8-10 ατόμων (συμπεριλαμβάνονται στον αριθμό αυτό και οι υπηρέτες), η οποία, μάλιστα, οικογένεια είχε τη δυνατότητα, όπως θα δούμε σε λίγο, υψηλών δαπανών. Ίσως, μερικά είδη διατροφής να προέρχονται, ως εισοδήματα ή ακόμη και ως δωρεές, από πηγές που δεν κατονομάζονται. Το γεγονός, πάντως, ότι δεν παρουσιάζονται αναλυτικά τα έξοδα διατροφής αλλά, κυρίως, με το συγκεντρωτικό ποσό των 120 δρχ. κατά μήνα, δεν μας επιτρέπει να διερευνήσουμε την ποιότητα του διαιτολογίου, τη σχέση κυρίως ανάμεσα στα αμυλώδη προϊόντα και σ' αυτά με ζωικές πρωτεΐνες. Κάποια ένδειξη προς ένα διαιτολόγιο που φαίνεται να αποκλίνει κάπως από το παραδοσιακό, ίσως αποτελεί η αυξημένη παρουσία του βουτύρου.13

Για να φανεί η αγοραστική δύναμη των ποσών που αναφέρω, κάνω εδώ μια παρένθεση για να υπενθυμίσω μερικές τιμές της εποχής για βασικά προϊόντα διατροφής:

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Τιμές βασικών ειδών διατροφής

 
δρχ. ή οκά
ψωμί 0,30-0,40
λάδι 1-1,10
βούτυρο 2,50-3
κρέας 1
ζάχαρη 1,50
κρασί 0,30-0,40
ρύζι  0,60 14

———————

11. 1849: Ιαν. 130 δρχ., Φεβρ. 130, Σεπτ. 100· 1850: Ιαν. 150 δρχ.

12. Π.χ. 1849: Ιαν. 25,90 δρχ. (18 οκ. ζάχαρη), Μάρτ. 107 δρχ. (40 οκ. βούτυρο), Ιούν. 20 δρχ. (αλεύρι)· 1850: Μάρτ. 14 δρχ. (14 οκ. λάδι), Μάιος 30 δρχ. (10 οκ. βούτυρο), Σεπτ. 45 δρχ. (15 οκ. βούτυρο)· 1851: Ιαν. 119 δρχ. (43 οκ. βούτυρο), Μάιος 64 δρχ. (58 οκ. λάδι), Ιούλ. 19,80 δρχ. (30 οκ. ρύζι), Σεπτ. 28,50 (15 οκ. καφέ).

13. 1849:  83  οκ.  βούτυρο  207  δρχ.
  1850:  25  "  "    75  δρχ.
  1851:  48  "  "  131,5  δρχ.

14. Οι τιμές για το λάδι, βούτυρο, ζάχαρη και ρύζι προέρχονται από το υπό εξέταση κατάστιχο της οικογενείας Πάλλη. Για τα υπόλοιπα είδη βλ. κατάλογο τιμών που 

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/127.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το μηνιαίο εισόδημα ενός εργάτη κυμαίνεται ανάμεσα στις 50-70 δρχ.· το μεροκάματο μεταξύ των 2-3 δρχ. (υψηλότερο είναι για ειδικευμένους εργάτες).15 Σχετικά με τους μισθούς, στη δεκαετία 1840, δίνονται ενδεικτικά τα ακόλουθα στοιχεία:

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Μηνιαίοι μισθοί

καθηγητής Πανεπιστημίου τακτικός 300 δρχ.

καθηγητής Πανεπιστημίου έκτακτος 200

υπουργός 800

νομάρχης 400

γραφέας νομαρχίας 50

κλητήρας 30

υπηρέτρια 15-18

υπηρέτης 24-25 16

Ξαναγυρίζουμε στην οικογένεια Πάλλη. Οι δαπάνες διατροφής καλύπτουν, κατά μέσο όρο για όλη την τριετία, μόλις το 27% των συνολικών εξόδων. Το ποσοστό αυτό φαίνεται πολύ χαμηλό για την εποχή του. Για να κάνω μια σύγκριση: ο έμπορος Χριστόδουλος Ευθυμίου δαπανά το 1840 και 1843 για διατροφή το 70 και 61% αντίστοιχα των συνολικών εξόδων.17 Ο Ευθυμίου, όμως, είναι ανύπανδρος, σε προχωρημένη ηλικία και ετοιμάζει ήδη τη μεταθανάτια δωρεά του στο Πανεπιστήμιο. Αντίθετα, ο Πάλλης φαίνεται ότι βρίσκεται στην κοινωνική του απογείωση. Η εδραίωση της κοινωνικής του αξίας απαιτούσε, φυσικά, γνώσεις αλλά, συγχρόνως, και μια εμφάνιση προς τα έξω που δεν μπορούσε παρά να είναι δαπανηρή.

Τα έξοδα για ένδυση και υπόδηση φθάνουν κατά μέσο όρο το 22% των γενικών εξόδων, δηλαδή υπολείπονται μόλις κατά 5 μονάδες του ποσοστού

———————

δημοσιεύει η Ευτυχία Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-1846). Μια μαρτυρία από το κατάστιχο τον εμπόρου Χριστόδουλου Ευθυμίου, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. 92 κ.εξ. Πβλ. και τις ακόλουθες τιμές: μια μερίδα φαγητού με κρέας 0,30 δρχ., χωρίς κρέας 0,12 δρχ., με ψάρι 0,35 δρχ. (Π. Πιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Το παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 74).

15. Ε. Λιάτα, ό.π., σ. 60-62. Βλ. και παρακάτω, σημ. 29

16. Ό.π., σ. 51, 60. Η οικογένεια Πάλλη φαίνεται ότι πληρώνει χαμηλότερους μισθούς στο υπηρετικό προσωπικό· βλ. παρακάτω, σημ. 27. Πβλ. τις μηνιαίες αποδοχές τραπεζικών, δικαστικών και άλλων δημόσιων λειτουργών που παραθέτει ο Π. Πιζάνιας, ό.π., σ. 99-101. Για τους μισθούς των γυμνασιαρχών (300 δρχ.), των καθηγητών του Γυμνασίου (200-250 δρχ.) και των διδασκάλων του Ελληνικού Σχολείου (100-160 δρχ.) βλ. δ/μα 16 Νοεμ. 1846: Π. Κλάδος, Εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά..., τ. Α', Αθήνα 1860, σ. 351.

17. Ε. Λιάτα, ό.π., σ. 63. Για τις δαπάνες, μιας οικογενείας οπλαρχηγού, βλ. Στέφανος Π. Παπαγεωργίου - Ιωάννα Πεπελάση Μίνογλου, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1834).

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/128.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

που σημειώσαμε για διατροφή (27%). Δεν φαίνεται να υπήρξε εδώ δισταγμός για την αγορά ειδών υψηλού κόστους: 140 δρχ. για φόρεμα της κυρίας (Δεκ. 1849), άλλες 100 για μεταξωτό φόρεμα (Φεβρ. 1851), 97 δρχ. για φόρεμα χορού (Νοέμ. 1851). Κάθε χρόνο ο Πάλλης δίνει 100 περίπου δρχ. για σουρτούκο και γιλέκο· άλλες 100 τον Οκτ. του 1850 για μια βελάδα.18 Άφθονα τα καπέλα19 και τα υποδήματα20 για όλη την οικογένεια. Κατονομάζονται 4 μαγαζιά ετοίμων ενδυμάτων (σ' ένα από αυτά, του Παπαδάκη, πληρώνεται το Νοέμ. 1849 ένας λογαριασμός 380 δρχ. με το αιτιολογικό "διά διάφορα ψώνια"). Πολλά ρούχα ράβονται·21 τα ραπτικά καλύπτουν το 16% περίπου των συνολικών εξόδων για ένδυση. Αναφέρονται έξι διαφορετικοί ράπτες και ράπτριες.

Ο εξοπλισμός του σπιτιού με έπιπλα, σκεύη κλπ. είναι το τρίτο ιεραρχικά (μετά τη διατροφή και ένδυση-υπόδηση ) έξοδο της οικογένειας: 18% περίπου των γενικών εξόδων. Τα υψηλότερα ποσά απορροφούν τα "μόμπιλα" της κάμαρας (600 δρχ.), το ταπέτο της σάλας (565 δρχ.), το πιάνο (750 δρχ.), το γραφείο με την πολυθρόνα (300 δρχ. ), τα ασημένια κουτάλια (53,50 δρχ.),ο καναπές, το ρολόι, τα τραπεζάκια, και άλλα. Θυμίζω, για σύγκριση, ότι το βραβείο του ποιητικού διαγωνισμού, το οποίο εθεωρείτο πολύ υψηλό, ήταν 1000 δρχ.

Για την εκπαίδευση, των παιδιών κυρίως, διατίθεται το 10% περίπου των συνολικών εξόδων. Εκτός από το δάσκαλο και τη δασκάλα, των ελληνικών προφανώς, αναφέρονται η "γαλλίδα", δηλαδή η δασκάλα των γαλλικών, ο δάσκαλος του πιάνου ή της μουσικής, ο δάσκαλος του χορού, ο προγυμναστής. Οι περισσότεροι απ' αυτούς πληρώνονται με μηνιαίο μισθό.22 Μια φορά σημειώνονται δίδακτρα για το σχολείο του Ευγένιου.

———————

Κοινωνική συμπεριφορά και οικονομικός ορθολογισμός της οικογενείας Βάσου Μαυροβουνιώτη, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1988.

18. Βλ. και τις ακόλουθες εγγραφές: Μάρτ. 1851: "διά τζόχα και διά πετζέτες" 121 δρχ.- Σεπτ. 1850: "διά τρεις φλανέλες" 27 δρχ.· Μάρτ. 1851: "διά ένα πανταλόνι του Πάλλη και 10 μανδήλια λινά" δρχ. 41. Οι παραπάνω εγγραφές καθώς κι αυτές που ακολουθούν είναι ενδεικτικές. Στα παραθέματα αποκαθίσταται η ορθογραφία και η στίξη· δείγμα γραφής του κατάστιχου βλ. στον Πίνακα Ι.

19. Ιούλ. 1850: "διά ένα καπέλο του Πάλλη" 23 δρχ.· Σεπτ. 1850: "διά ένα καπέλο μου και της Αγγελικής" 35,72 δρχ.· Ιούν, 1851: "διά ένα καπέλο μου" 50 δρχ.· Ιούλ 1851: "διά ένα καπέλο μου" 61 δρχ.· Αύγ. 1851: "διά ένα καπέλο του Φίλιππου" 7 δρχ.

20. Απρ. 1849: "διά παπούτζα του Ευγένιου, Φίλιππου και Πάλλη" 30 δρχ.· Ιούλ 1849: "διά τρία ζευγάργια παπούτζα του Πάλλη..." 36 δρχ.· Δεκ. 1851: "εις τους Ιταλούς διά παπούτζα των παιδιών" δρχ. 44.

21. Δεκ. 1849: "ραφτικά διά φορέματά μου" 25 δρχ.· Ιούν. 1850: "έναν λογαργιασμόν του ράπτη..." 110 δρχ.· Οκτ. 1850: "του Μάστρο Γεωργάκη διά ραφτικά" 65 δρχ.

22. Π.χ. τον Ιούνιο 1849 μεταξύ των άλλων εξόδων σημειώνονται: 20 δρχ. για τον δάσκαλο του πιάνου, 10 δρχ. για την "Γαλλίδα", και για το μηνιαίο μισθό του δασκάλου και της δασκάλας 30 και 10 δρχ. αντίστοιχα.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/129.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Ανάλυση εξόδων κατά κατηγορίες

Είδος εξόδων % των γενικών εξόδων

Διατροφή 27

Ένδυση-υπόδηση 22

Εξοπλισμός οικίας 18

Εκπαίδευση 10

Λοιπά έξοδα 23

100

Οι περισσότερες αγορές βιβλίων αφορούν στην εκπαίδευση: γραμματική, γεωγραφία, άτλαντας, συντακτικό, λεξικό, "μουσική". Δυο φορές σημειώνονται ποσά για βιβλία του Αλ. Πάλλη και για το δέσιμό τους. Καταχωρίζονται τρεις συνδρομές: σε ιταλική εφημερίδα, σε ιατρική εφημερίδα και στην "Πανδώρα".

Οι λέξεις "διά άμαξα" ή "διά αμάξια" συναντώνται πολύ συχνά στο κατάστιχο: εκτός από τις μετακινήσεις της οικογενείας προς Πειραιά, Αμπελοκήπους, Κηφισιά, Πατήσια ή και μέσα στην ίδια την Αθήνα (δυο φορές αναφέρεται μετάβαση στο παλάτι), ο Πάλλης χρησιμοποιεί τακτικά, ως ιατρός, την άμαξα για τις επισκέψεις του σε ασθενείς. Σημειώνεται, για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο 1850: "διά αμάξια εις την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις" δρχ. 50. Πρόκειται, προφανώς, για τη Δούκισσα της Πλακεντίας.23

Αναφέρονται δύο ταξίδια: στη Θήβα και την Κύθνο.24 Το καλοκαίρι η οικογένεια πηγαίνει για λουτρά στη θάλασσα: καταγράφονται εδώ έξοδα για καρότσες και μπαράκες.25

Το θέατρο εισβάλλει ξαφνικά στις αρχές του 1851: 3 καταγραφές τον Ιανουάριο, 4 τον Φεβρουάριο, 3 το Μάρτιο και 2 τον Απρίλιο· το Νοέμβριο ενοικιάζεται θεωρείο.26

———————

23. Μερικές άλλες αναγραφές: Απρ. 1849: "διά την άμαξα εις Αμπελοκήπου(ς)" 3,50 δρχ.· Σεπτ. 1849: "διά την άμαξα εις το παλάτι" 3 δρχ.· Ιούν. 1851: "εις την άμαξα εις επισκέψεις" 6,50 δρχ.

24. Ιούλιος 1849: "διά την άμαξα εις Θήβας" 40 δρχ.· "διά την άμαξα όπου επέστρεψα από Θήβας και ένα άλογο" 38 δρχ.· "διά έξοδα του ταξιδιού εκεί" 35 δρχ. (σύνολο: 113 δρχ.). Μάιος 1851: "έξοδα διά το ταξίδι της Κύθνου" δρχ. 160.

25. Αύγ. 1851: "διά τας καρότζας εις λουτρά" 90 δρχ., "εις τας μπαράκας των λουτρών" 9 δρχ., "διά τα τελευταία λουτρά" 8 δρχ. Για τα θαλάσσια λουτρά στη Μουνιχία, βλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 873, 15 Ιουλ. 1850· αρ. 929, 19 Μαΐου 1851 και αρ. 943, 31 Ιουλ. 1851.

26. Αναγράφεται: "Έμβασμα εις το θέατρο" ή απλώς "εις το θέατρο". Τα ποσά κυμαίνονται από 3-7 δρχ. Το Νοέμ. 1851 σημειώνεται: "διά του θεάτρου το πάλκο" δρχ. 60. Προφανώς πρόκειται για ενοικίαση θεωρείου. Πβλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 971, 1 Ιαν. 1852: "ενοικιάζεται έν θεωρείον του θεάτρου προς 5 δρχ. δι' εκάστην παράστασιν, ή και

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/130.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Άλλα έξοδα είναι για μισθούς των υπηρετών και υπηρετριών,27 για ξύλα και κάρβουνα,28 μεροκάματα και υλικά για επισκευές σπιτιών και μαγαζιών,29 πληρωμές παλαιών λογαριασμών, χαρτζιλίκι των παιδιών,30 πλυστικά,31 σαπούνι,32 διάφορα δώρα (κυρίως στο υπηρετικά προσωπικό),33 γεύματα σε φίλους και συγγενείς,34 έξοδα για στεφάνωση και βάπτιση,35 ελεημοσύνες και ψυχικά,36 αφαιμάξεις και βδέλλες,37 λουτρά,38 φόρους,39 κ.ά.

Σε ένα κατάστιχο οικογενειακών εξόδων δύσκολα περνούν στοιχεία που αφορούν σε πολιτικά και άλλα γεγονότα. Στα χρόνια που αυτό καλύπτει, 1849-1851, θα κατασταλούν βίαια οι ευρωπαϊκές επαναστάσεις, ο Ναπολέων Γ' θα επικρατήσει στη Γαλλία, οι Αθηναίοι θα κάψουν το σπίτι του Πατσίφικο, ο ναύαρχος Πάρκερ θα αποκλείσει τον Πειραιά, θα εκδοθεί ο Συνοδικός Τόμος, η ληστεία που μαστίζει το κράτος θα απειλήσει ακόμη και τα προάστια

———————

κατά μήνα"· βλ. και αρ. 962· 7 Νοεμ. 1851: "Έφθασε τέλος πάντων με το χθεσινόν Αυστριακόν ατμόπλοιον και η θεατρική εταιρία εξ Ιταλίας. Ανυπομόνως επεριμένετο αύτη υπό πολλών νέων τε και γερόντων..."

27. Σεπτ. 1849: "της δούλας Ασπασίας τον μισθόν" δρχ. 9· "του Γιώργη το πρώτο μηναίον υπηρέτου μου" δρχ. 10· Ιούλ.. 1849: "έδωσα της παραμάνας ένα μηναίον" δρ. 22,50. Στο φ. 1r του κατάστιχου έχουν διαγραφεί: "επήρα την Ασπασία α' Αυγούστου προς 6 δρ. Επήρα τον Γιώργη εις τας 21 Αυγ. [προς] 10. Επήρα εις την δούλεψίν μου τον Ζαχαρία εις τας επτά Δεκεμβρίου προς 20 δρ. τον μήνα".

28. Μάιος 1849: "διά κάρβουνα καντάργια 10" δρχ. 27,40· Δεκ. 1849: "δύω κάρα ξύλα" δρχ. 14.

29. Ιούλ.. 1849: "διά μαστόρους και ξυλική όπου έφτιασαν την σκάλαν και τον τοίχον της ταρά(τ)σας" δρχ. 80· Νοέμ. 1850: "εις τον μάστορη Ρίζο δύω μεροδούλια" δρχ. 11.

30. Ιαν. 1850: "το μηνιαίον του Ιανουαρίου διά τον Ευγένιον" δρχ. 12· Σεπτ. 1851: "το μηναίον της Αγγελικής" δρχ. 5.

31. Απρ. 1849: "της γυναικός οπού έπλυνε" δρχ. 1.

32. Νοεμ. 1850: "διά ένα καντάρι" δρχ. 44,50.

33. Δεκ. 1849: "εις δώρα διά την πρώτη του χρόνου" δρχ. 50· Δεκ. 1850: "δώρον εις έναν υπηρέτην" δρχ. 3 και "διά δώρα των δούλων" δρχ. 16.

34. Ιαν. 1851: "διά ένα τραπέζι εις τους συγγενείς" δρχ. 35,45· Φεβρ. 1851: "διά ένα γεύμα εις δύω φίλους" δρχ. 20.

35. Σεπτ. 1849: "διά την στεφάνωσιν του Κωσταντή" δρχ. 320· Αύγ. 1850: "διά την βάπτισιν έξοδα" δρχ. 110.

36. Μάρτ. 1849: "εις μίαν πτωχή" δρχ. 1· Ιούν. 1850: "βοήθεια εις το παιδί του κλητήρος" δρχ. 4· Δεκ. 1850: "διά έναν μαθητή πτωχό" δρχ. 10· Απρ. 1851: "εις δύω πτωχάς" δρχ. 2.

37. Οκτ. 1850: "του μπαρ(μ)πέρη διά αίματα και αβδέλλες" δρχ. 5.

38. Φεβρ. 1849: "εις τον λουτρόν" 8ρχ. 5· Ιούν. και Δεκ. 1849: "διά τον λουτρόν" δρχ. 8 και 2,70 αντίστοιχα. Πβλ. σχετική διαφήμιση: ανοίγουν τα λουτρά στον οίκο του Ηπίτη· "η τιμή του απλού θερμού ή ψυχρού λουτρού" δρχ. 1, "με οθόνια" δρχ. 1,25, "διά εν κατάχυσμα (douches)" δρχ. 1,50 (Αιών, αρ. 971, 11 Ιούν. 1849, σ. [4]).

39. Δεκ. 1850: "διά φόρους οικοδομών και φόρους επιτηδευμάτων" δρχ. 369.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/131.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της πρωτεύουσας,40 κ.ά. Μόνον η μνεία των Ιταλών παπουτσήδων στο κατάστιχο,41 ίσως μας παραπέμπει στους Ιταλούς πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Ελλάδα.

Είδαμε ότι κατά μέσο όρο η οικογένεια Πάλλη δαπανά το μήνα περίπου 550 δρχ. για διατροφή και λοιπά έξοδα. Ο μισθός του Πάλλη, ως καθηγητή στο Πανεπιστήμιο, είναι 300 δρχ. Μπαίνει, επομένως, το ερώτημα από πού προέρχονται τα συμπληρωματικά έσοδα.

Τα έσοδα, όπως καταχωρίζονται στο κατάστιχο, φθάνουν τις 36.397 δρχ. για όλη την τριετία, είναι δηλαδή σχεδόν διπλάσια των εξόδων (μηνιαίος μέσος όρος εξόδων 546 δρχ. και εσόδων 1011 δρχ.). Κι εδώ, όπως στην περίπτωση των εξόδων, υπάρχει αύξηση από χρόνο σε χρόνο: τα έσοδα του 1851 είναι 49,19% υψηλότερα σε σύγκριση με αυτά του 1849.

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Έσοδα 1849-1851

    Συνολικά έσοδα ΜΜΟ ΗΜΟ  
1849

   9.685,90 δρχ.

   807,16

26,54

1850

 12.261,26

1.021,77

33,59

1851

 14.450

1.204,17

39,59

Σύνολο 36.397,16 1.011,03 33,24

Ο μισθός του Πάλλη αντιπροσωπεύει μόλις το 28,5% των εσόδων αυτών. Τα υπόλοιπα προέρχονται από ενοίκια42 (24%) και, κυρίως, από αμοιβές του Πάλλη κατά την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος (46%).43 Αν και δεν λείπουν ασθενείς από τις κατώτερες εισοδηματικές κατηγορίες (όπως

———————

40. Βλ. ενδεικτικά: Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 943, 31 Ιουλ.. 1851: "Εις την Κηφισσίαν, προάστειον των Αθηνών, ανεφάνη νέα ληστρική συμμορία... Ο λήσταρχος ούτος Μπάκας καταδικασμένος ων εις ένδεκα ετών ειρκτήν εδραπέτευσεν από τας φυλακάς της Χαλκίδος και ήδη πολιορκεί την Κηφισσίαν και το Αμαρούσιον... Εντεύθεν οι χάριν διασκεδάσεως κατοικούντες εις Κηφισσίαν ηναγκάσθησαν να επανέλθουν εις την πρωτεύουσαν".

41. Φεβρ. 1850: [έσοδα] "από τους Ιταλούς παπουτζήδες διά τρεις μήνας· αρχίζει από πρώτη Φεβρουαρίου προπλη(ρωτέα)" δρχ. 48. Πρόκειται για την ενοικίαση μαγαζιού. Βλ. και Φεβρ. 1851: "από τους Ιταλούς διά τους μήνας Νοέμβρι(ο), Δεκέμβριον και Γενουάριον" δρχ. 48.

42. Σεπτ. 1849: "από τον Αρμένη διά το μαγαζί· αρχίζει 25 Σε(π)τεμβρίου" δρχ. 40· Νοεμ 1849: "ενοικίασα το μαγαζί εις τον γαλατά εις τας 7 Νοεμβρίου 1849· έλαβα" δρχ. 30· Μάιος 1850: "έλαβα διμηνίαν από τον Τζαλακώστα προς δρχ. 55· αρχίζει από πρώτη Μαΐου 1850" δρχ. 97. Βλ. και όσα σημειώνονται στη σημ. 41.

43. Το ποσοστό ανεβαίνει κατά μισή περίπου μονάδα αν προσθέσουμε και τις 150,56 δρχ. που ο Πάλλης εισπράττει από διάφορα "συμβούλια", προφανώς ιατρικά· π.χ. Σεπτ.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/132.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μαλτέζος, κλητήρας, δάσκαλος, μπακάλης, παπουτσής), η πλειοψηφία των ασθενών ανήκει στις οικονομικά ισχυρές ομάδες. Αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά ονόματα: Δούκισσα της Πλακεντίας, Μιαούλης, κυρία Περσιάνη (σύζυγος του Ρώσου πρεσβευτή), Ραγκαβής, Ζαΐμενα, Δομνίτσα Μουρούζη, Αλέκος Μουρούζης, Δημ. Λεβίδης, Πέτρος Παπαρρηγόπουλος, Ζωίτσα Σούτσου, Ανδρ. Χατζηανάργυρος, Μαγγίνας, Αναστ. Χαραλάμπης, Δ. Μαυροκορδάτος, Πάικος, κ.ά. Οι περισσότεροι απ' αυτούς πληρώνουν για πολλαπλές επισκέψεις και είναι ιδιαίτερα γενναιόδωροι: 100 δρχ. και άνω· π.χ. "από την Μουρούζη διά δύο έτη 600 δρχ.", "από την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις 225 δρχ." και αλλού 740 δρχ., από τον Αλέκο Μουρούζη 1000 δρχ. Η κυρία Περσιάνη πλήρωσε συνολικά την τριετία 1250 δρχ., η Δούκισσα 1265 δρχ. Για σύγκριση, ας αναφερθεί ότι ο Μαλτέζος, ο δάσκαλος, ο μπακάλης, ο κλητήρας κλπ. είχαν πληρώσει από 6-12 δρχ. Τον ιατρό Πάλλη επισκέπτονται ή τον καλούν και ξένοι, κυρίως Γάλλοι και Άγγλοι.44 Άλλα, τέλος, έσοδα, που στην εξεταζόμενη εποχή δεν φαίνονται, αναλογικά, πολύ υψηλά, προέρχονται από τόκους,45 της Τράπεζας και ιδιωτών, καθώς και από εισοδήματα από γαίες στη Λιβαδιά και ένα περιβόλι στην Κηφισιά.46

———————

1849: "από δύο συμβούλια" δρχ. 21, τον ίδιο μήνα: "από συμβούλιο" δρχ. 11,56 και παρακάτω 11 δρχ. Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα περισσότερα ποσά που εδώ υπολογίζονται ως αμοιβές του Πάλλη εικάζονται ως τέτοια γιατί συχνά η αιτιολογία τους δεν σημειώνεται. Συνήθως οι σχετικές εγγραφές έχουν την ακόλουθη μορφή: "από τον Πάικο" δρχ. 200, "από τον Βάλβη" δρχ. 60, "από τον Σταϊκόπουλο" δρχ. 35. Λιγότερες είναι οι πιο συγκεκριμένες καταχωρίσεις, όπως: "από επισκέψεις Γαλιάνου" δρχ. 100, "από επισκέψεις Σουλτανίτζας" δρχ. 130, "από επισκέψεις Θεοχάρη" δρχ. 300. Δεν μπορεί να αποκλειστεί, επομένως, ότι κάποιες ασαφείς εγγραφές ίσως να αφορούν και σε άλλου είδους έσοδα, π.χ. τόκους ή επιστροφή δανεισθέντων.

44. Σεπτ. 1850: "από Μιμόν Γάλλο" δρχ. 160· Νοεμ. 1850: "από έναν Γάλλον επισκέψεις" δρχ. 27· Ιαν. 1850: "από δύο Άγγλους" δρχ. 28. Για τις αμοιβές των ιατρών βλ. τι προέβλεπε το διάταγμα της 5/17 Μάρτ. 1835 "Περί προσδιορισμού των ιατρικών τιμημάτων": Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 11, 4/16 Απρ. 1835, σ. 64-65.

45. Στις καταχωρίσεις των τριών ετών που αναλύθηκαν μόνο μια φορά ρητώς αναφέρεται έσοδο από τόκο (Αύγ. 1851: 21 δρχ.). Σε άλλο, όμως, σημείο του κατάστιχου (φφ. 1r, 59v) υπάρχουν συμπληρωματικές εγγραφές (πολλές έχουν διαγραφεί) οι οποίες, μεταξύ των άλλων, μνημονεύουν και περιπτώσεις δανεισμού καθώς και είσπραξη τόκων: 10 Φεβρ. 1849: "εδάνεισα του... Μπόρσα δρ. 100", Ιούλιος [1849]: "ελάβαμεν εις λογαριασμό του διαφόρου οπού μας χρωστεί ο Μπόρσας δρ. διακοσίας· έτι(;) δρ. τριακοσίας μου χρωστεί". Βλ. και: 1 Φεβρ. 1851: "ελάβαμεν από τόκους της Τραπέζης δρ. 440"· 25 Φεβρ. 1851: "ελάβαμε τόκους του Αφθονίδου 2500", "ελάβαμε τόκους της Τραπέζης 440".

46. Μάιος 1851: "εκ Λεβαδιάς το εισόδημα του 1849 εκ των γαιών" δρχ. 139· Ιούλ.. 1851: "από το περιβόλι Κηφισιάς" δρχ. 65.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/133.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ VII

Ανάλυση εσόδων κατά κατηγορίες

Είδος εσόδων  % των γενικών εσόδων
Μισθός Πάλλη   28,5
Ενοίκια    24
Αμοιβές από άσκηση ιατρικού επαγγέλματος   46
Λοιπά έσοδα
    1,5
  100

Θα ήθελα εδώ να αναφερθώ στην κυρία Πάλλη, την Μαρία. Δεν είναι μόνο ότι κρατάει αυτή το κατάστιχο των εσόδων-εξόδων, πράγμα που αποτελεί για την εποχή ισχυρό στοιχείο αστικής νοοτροπίας, αλλά φαίνεται, σε μεγάλο βαθμό, να συντονίζει πολλές από τις οικονομικές δραστηριότητες της οικογενείας και τις κοινωνικές υποχρεώσεις. Ο Πάλλης, με τις δεσμεύσεις του στο Πανεπιστήμιο47 και τις συνεχείς επισκέψεις στους ασθενείς, δεν φαίνεται να αντέδρασε, ίσως και να ενθάρρυνε τις πρωτοβουλίες της γυναίκας του. Φαίνεται, μάλιστα, ότι σ' αυτήν κατέθετε κάθε είσπραξη από το ιατρικό του επάγγελμα· και αν δεν κατέθετε τα σχετικά ποσά, οπωσδήποτε την ενημέρωνε εγκαίρως, διαφορετικά δεν ερμηνεύεται η λεπτομερής καταγραφή από την κυρία Πάλλη όλων των εσόδων απ' αυτή την πηγή. Αναμφίβολα, η οικοδέσποινα διαχειρίζεται χρήματα που ξεπερνούν τις καθημερινές ανάγκες, ισχυρό και αυτό στοιχείο μιας άλλης αντίληψης για το ρόλο της συζύγου. Δεν θα ήταν, ίσως, υπερβολικό να πούμε ότι αυτή ρυθμίζει τις βασικότερες δαπάνες και, μάλλον, αυτή τηρεί τις δοσοληψίες με τους περισσότερους ενοικιαστές, χρεώστες, μαστόρους, δασκάλους των παιδιών και άλλους.48 Ένας τέτοιος ρόλος δεν της επιτρέπει, όπως φαίνεται, να ασχοληθεί λεπτομερώς με την καθημερινή διατροφή. Το γεγονός ότι σημειώνει στο κατάστιχο το σταθερό ποσό των 120 δρχ. για φαγητό του μηνός για όλη την τριετία, μάλλον υποδηλώνει ότι ο τομέας αυτός είχε ανατεθεί σε άλλον: μία υπηρέτρια ή οικονόμο.

Απ' όσα αναφέρθηκαν, είναι προφανής η οικονομική ευρωστία του 

———————

47. Για τις ώρες διδασκαλίας του Πάλλη στο Πανεπιστήμιο, βλ. ενδεικτικά: "Πρόγραμμα των παραδοθησομένων Ιατρικών μαθημάτων εις το Πανεπιστήμιον του Όθωνος κατά την χειμερινήν εξαμηνίαν του 1837-38", π. Ασκληπιός, τ. Β', 1837-1838, πίνακας μετά τη σ. 64· βλ. και πρόγραμμα μαθημάτων για το ακαδημαϊκό έτος 1857-1858: Ασκληπιός, περ. Β', τ. Β', 1857-1858, σ. 93-94.

48. Ορισμένες εγγραφές, όπου χρησιμοποιείται το πρώτο πρόσωπο, είναι ενδεικτικές: "έλαβα το μηνιαίον από τον καφετζή"· "έξεπλήρωσα τον λογαριασμόν του Χιλιαδάκη"· "έδωσα εις την ασφαλι(σ)τικήν εταιρείαν διά τα οσπήτια δρ. 280" (φ. 59v). Βλ. και σημ. 42.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/134.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Αλέξιου Πάλλη. Δεν συνέβαινε το ίδιο με τους περισσότερους από τους καθηγητές του Πανεπιστημίου. Σ' όλο τον 19ο αιώνα οι τελευταίοι παραπονούνται ότι δεν επαρκεί ο μισθός τους.49 Όσοι απ' αυτούς δεν είχαν συμπληρωματικά εισοδήματα, έπρεπε να συμπιέσουν όλες τις ανάγκες τους, και αυτές της οικογενείας τους, έτσι ώστε να μη ξεπεράσουν το ύψος του μισθού τους. Εξαίρεση αποτελούν οι γιατροί και οι νομικοί, οι οποίοι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους επικερδώς και εκτός Πανεπιστημίου. Στην κατηγορία αυτή εντάσσεται ο Αλέξιος Πάλλης. Είδαμε ότι τα έσοδα από επισκέψεις ασθενών και ενοίκια ήταν σαφώς υψηλότερα του μισθού του. Δεν ξέρουμε αν μόνον τα περισσεύματα απ' αυτές τις πηγές επέτρεψαν την απογείωση ή απλώς προστέθηκαν σ' άλλα που ήδη υπήρχαν. Αγνοούμε, επίσης, αν και σε ποιο βαθμό συνέβαλε η προίκα που θα πήρε ο Πάλλης στην οικονομική του άνοδο.50 Το 1843 ήδη είχε τη δυνατότητα να αγοράσει από τον Αλ. Μαυροκορδάτο έναν κήπο οκτώ στρεμμάτων στην Κηφισιά.51 Στα χρόνια, πάντως, του κατάστιχου, 1849-1851, ο Πάλλης είναι κάτοχος αρκετών ακινήτων τα οποία (κυρίως μαγαζιά) ενοικιάζει και του αποφέρουν, όπως σημειώθηκε, σημαντικά έσοδα,52 δανείζει χρήματα και εισπράττει τόκους,53 έχει χρεώγραφα της Τράπεζας, διαθέτει κάποια εισοδήματα, έστω μικρά, από γαίες στη Λιβαδιά και το περιβόλι της Κηφισίας, έχει το μισθό του και, φυσικά, τις αμοιβές του από την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος. Διαθέτει, ίσως, και άλλα περιουσιακά στοιχεία, και, ενδεχομένως, άλλες πηγές εσόδων, που μας διαφεύγουν. Όλα αυτά επιτρέπουν υψηλές δαπάνες: π.χ. το 1851, πιθανότατα, ολοκληρώνεται η ανέγερση οικίας στην Κηφισιά που συνολικά κόστισε, μαζί με το οικόπεδο, 48.100,28 δρχ. -σώζεται στο κατάστιχο η αναλυτική περιγραφή των σχετικών εξόδων.54 Το 1863 προικοδοτεί την κόρη του Αγγελική, που παντρεύεται

———————

49. Βλ. ενδεικτικά: Περί του νέου κανονισμού του Πανεπιστημίου και της τύχης των εν Ελλάδι διδασκόντων κρίσεις τινές, Αθήνα 1860.

50. Στη διαθήκη του (23.6.1884) ο Πάλλης αναφέρει, μεταξύ των άλλων, ότι μία οικία του στη διασταύρωση Αθηνάς και Ερμού οικοδομήθηκε "κατά το πλείστον εκ χρημάτων της συζύγου μου και επί προικώου αυτής οικοπέδου" (αντίγραφο της διαθήκης βλ. στο σχετικό αρχείο του Πρωτοδικείου Αθηνών).

51. Βλ. Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών ΝΘ 15/26687: συμβόλαιο 27 Ιαν. 1872.

52. Για το ύψος των ακίνητων αξίων που διαθέτει, γύρω στα 1850, η οικογένεια Πάλλη ενδεικτικές θα μπορούσαν να είναι δύο πληροφορίες του κατάστιχου που ήδη αναφέρθηκαν: ο φόρος οικοδομών και το ποσό που καταβλήθηκε σε ασφαλιστική εταιρεία για τα σπίτια (βλ. παραπάνω, σημ. 39 και 48).

53. Βλ. παραπάνω σημ. 45. Βλ., επίσης, κατάσχεση ενυπόθηκων οικιών για οφειλή 3.000 δρχ. προς τον Πάλλη: εφ. Αθηνά, αρ. 2212, 21 Ιαν. 1855, σ. 4.

54. Βλ. εδώ σημ. 6. Το 1857 ο Πάλλης αγοράζει οικόπεδο 366 τετρ. πήχεων στην οδό Πατησίων (η αξία του το 1859, όταν το πωλεί, ήταν 7.320 δρχ.· βλ.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/135.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεύτερη φορά, με ακίνητα, κινητά και ομολογίες συνολικής αξίας 80.000 δρχ.·55 από τη διαθήκη του προκύπτει ότι ήταν κάτοχος και μεταλλείων στην Κίμωλο.56

Η οικονομική απογείωση του Πάλλη είναι εμφανής και στους καταλόγους των ενόρκων: το 1852 δηλώνει αξία ακίνητης περιουσίας 15.000 δρχ.· βρίσκεται, έτσι, μεταξύ των τελευταίων στην κλίμακα των καθηγητών του Πανεπιστημίου. Στην ίδια κλίμακα, λίγα χρόνια μετά, το 1858, ο Πάλλης, με δηλωμένη ακίνητη περιουσία αξίας 70.000 δρχ., είναι ανάμεσα στους πρώτους από τους συναδέλφους του.57

———————

Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών Ι 33/1097: συμβόλαιο 11 Οκτ. 1859. Γενικά η μερίδα του Αλ. Πάλλη στο εν λόγω Υποθηκοφυλακείο παρουσιάζει την εξής κίνηση:

Χρονολογία μεταγραφής είδος πράξεως αξία ακινήτου
23 Ιουλ.. 1859 αγορά οικοπέδου          385,2 δρχ.
13 Οκτ. 1859 πώλησις οικοπέδου       7.320
3 Φεβρ. 1863 αγορά οικίας     33.000
6 Φεβρ. 1863 προικοδότησις κινητών και ακινήτων     80.000
28 Ιαν. 1872  πώλησις περιβολιού      7.000
17 Αυγ. 1874 αγορά κήπου      7.000
11 Φεβρ. 1876  προικοδότησις [105.000]
12 Μαΐου 1878 ανταλλαγή τεμ. γηπέδου
24 Αυγ. 1878  ανταλλαγή τεμ. γηπέδου
16 Ιουλ.. 1882  δωρεά αγρού

Πβλ., για σύγκριση, τις μερίδες τριών άλλων συγχρόνων του Πάλλη ιατρών: Ιω. Βούρου, Γ. Μακ(κ)ά, Αλέξ. Βενιζέλου.

55. Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών Κ 229/7252: προικοσύμφωνο 3 Φεβρ. 1863. Αναλυτικά ο Πάλλης δίνει ως προίκα στην κόρη του: α) οικία στην Αθήνα αξίας 33.000 δρχ.· β) "κοσμήματα χρυσά και αργυρά, έπιπλα, σκεύη, ιμάτια και λοιπά" αξίας 10.000 δρχ.· γ) αντί μετρητών, 4 "απαιτήσεις" (12.000+ 2.500+ 10.000+10.000= 34.500 δρχ.)· δ) λίγα μετρητά για να συμπληρωθεί το ποσό των 80.000 δρχ. Η Αγγελική θα παντρευτεί, το 1876, για τρίτη φορά· σύνολο προίκας τώρα 105.000 δρχ.: α) διάφορα χρεώγραφα αξίας 49.000 δρχ.· β) οικία 40.000 δρχ.· γ) οικόπεδο 5.000 δρχ.· δ) μετρητά 6.000 δρχ.· ε) "πολύτιμα είδη, φορέματα, ασπρόρουχα και λοιπά" 5.000 δρχ. (Βιβλίο Μεταγραφών Чς' 20/2630: προικοσύμφωνο 6 Φεβρ. 1876). Ανάλογη προίκα έδωσε ο Πάλλης και στην άλλη του κόρη, την Αικατερίνη· βλ. στο ίδιο, Βιβλίο Μεταγραφών ΡΟΒ 175/13482: δωρητήριο 13 Ιουλ.. 1882.

56. Για παραπομπή βλ. παραπάνω, σημ. 50.

57. Βλ. καταλόγους ενόρκων στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, Παραρτήματα των ετών 1852 και 1858.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/136.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η συνολική πορεία του Αλ. Πάλλη ξεφεύγει από τα όρια αυτής της μελέτης. Νομίζω, ωστόσο, ότι από την ανάλυση των εσόδων-εξόδων του κατάστιχου που προσπάθησα να παρουσιάσω φάνηκε η στρατηγική ακόμη και οι προσδοκίες της οικογενείας σε μια, όπως φαίνεται, αποφασιστική γι' αυτήν περίοδο. Η θέση του Πάλλη ως καθηγητή και, κυρίως, οι επαφές του ως γιατρού με εκπροσώπους των ηγετικών ομάδων ενέταξαν την οικογένεια σ' ένα περιβάλλον που ήγειρε απαιτήσεις ως προϋπόθεση αποδοχής.58 Η οικογένεια Πάλλη είχε, για διάφορους λόγους, την οικονομική και άλλες ετοιμότητες για να ανταποκριθεί θετικά στην πρόκληση αυτή: οι δαπάνες για ένδυση, κατοικία, εκπαίδευση των παιδιών και άλλα, νομίζω ότι το έδειξαν. Παράλληλα, οι πολλαπλές τοποθετήσεις περισσευμάτων σε (ακίνητα, χρεώγραφα, δανεισμό) φανέρωσαν μια πρόνοια για εξασφάλιση εσόδων που δεν θα μπορούσαν να ανατραπούν εύκολα από δυσμενείς συγκυρίες. Οι στάσεις αυτές δεν φαίνεται ότι αποτελούν μοναδικά φαινόμενα: γι' αυτό τολμώ να πω ότι και η περίπτωση Πάλλη, παρά τις τυχόν ιδιορρυθμίες της, θα μπορούσε, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι αποδεσμεύει κάποιες τυπολογίες.

———————

58. Για το θέμα της ένταξης αυτής πβλ. τις απόψεις του Βασίλη Καραποστόλη, Η καταναλωτική συμπεριφορά στην ελληνική κοινωνία 1960-1975, έκδ. β', Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1984, κυρίως Εισαγωγή και Κεφάλαιο Ι.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/137.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ TOΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΤΟΝ ΙΘ΄ ΑΙΩΝΑ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Ο τίτλος της ανακοίνωσής μου καλύπτει ένα θέμα αρκετά ευρύ, που εντάσσεται στα πλαίσια της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα και συγχρόνως τα υπερβαίνει, αφού οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες του διδακτικού προσωπικού επεκτείνονται και πέρα από το Πανεπιστήμιο, στο χώρο της σύγχρονης πνευματικής και πολιτικής ζωής. Σκοπός μου δεν είναι να κάνω μια γενική εισήγηση που να καλύπτει το σύνολο των σχετικών ζητημάτων. Θα αναφερθώ κυρίως στο θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου που καθόριζε τον τρόπο εκλογής του διδακτικού προσωπικού και άλλα συναφή θέματα, εξετάζοντας συγχρόνως την προέλευσή του και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε στον 19ο αιώνα.

Κατ' αρχήν πρέπει να σημειώσουμε ότι ως τις αρχές του 20ού αιώνα (1911) το Πανεπιστήμιο λειτούργησε με βάση έναν "Προσωρινό Κανονισμό" (1837), που ακολουθούσε γενικά τα γερμανικά πρότυπα. Ο Κανονισμός αυτός περιέγραφε με συνοπτικό τρόπο και αρκετές ασάφειες τις διάφορες λειτουργίες του ιδρύματος. Οι επιμέρους νομοθετικές ρυθμίσεις που έγιναν αργότερα δεν κάλυψαν όλα τα κενά, αφήνοντας έτσι περιθώρια για αυτοσχεδιασμούς και αμφισβητήσεις. Σ' όλο τον 19ο αιώνα υπήρχε στον ορίζοντα η προοπτική ενός οριστικού Κανονισμού, ο οποίος συνεχώς σχεδιαζόταν αλλά δεν έφτασε ποτέ να γίνει νόμος.

Ο Κανονισμός του 1837 πρόβλεπε δύο κατηγορίες διδακτικού προσωπικού: τους καθηγητές -που διακρίνονταν σε τακτικούς, "επιτίμιους" και έκτακτους- και τους "διδάκτορες των ιδιαιτέρων παραδόσεων", που θα 

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/138.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ονομαστούν κατόπιν υφηγητές.1 Η διαβάθμιση αυτή ήταν ανάλογη με εκείνη που ίσχυε στα γερμανικά Πανεπιστήμια. Ως προς τα προσόντα και τις δικαιοδοσίες των καθηγητών ο Κανονισμός δεν πρόβλεπε σχεδόν τίποτε. Υπήρχε μόνο μια παράγραφος σχετικά με τους "επιτίμιους" καθηγητές, που όριζε ότι στη βαθμίδα αυτή "θέλομεν διορίσει άνδρας, διαπρέποντας κατά τον νουν και παιδείαν, και έχοντας την ικανότητα και την προθυμίαν να συντελέσωσι κατά μέρος διά της συνεργείας των, συγκοινωνούντες ελευθέρως με το πανεπιστήμιον".2

Πιο σαφής ήταν ο Κανονισμός στο θέμα του διορισμού των καθηγητών. Σύμφωνα με το άρθρο 6, "Οι καθηγηταί θέλουν διορίζεσθαι αμέσως παρ' Ημών κατά πρότασιν της επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείας της Επικρατείας. Μετά δε πέντε έτη από της συστάσεως του πανεπιστημίου, θέλουν συντελέσει, το πανεπιστήμιον και αι σχολαί, διά της συμμετοχής των, (ήτις θέλει προσδιορισθή εν τοσούτφ ακριβέστερον), διά να αναπληρωθώσιν αι χηρεύουσαι καθέδραι".

Πραγματικά, λίγες μέρες πριν υπογραφεί ο Κανονισμός, διορίστηκαν, μετά από εισήγηση του Υπουργού Παιδείας, 34 καθηγητές: 13 απ' αυτούς ονομάστηκαν τακτικοί, 13 επιτίμιοι και 8 έκτακτοι.3 Τα κριτήρια με βάση τα οποία έγινε η επιλογή και η ένταξή τους στις τρεις παραπάνω βαθμίδες ήταν τα επιστημονικά και διδακτικά τους προσόντα αλλά και οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες του δημόσιου ταμείου, αφού οι προβλεπόμενοι μισθοί διαφοροποιούνταν σημαντικά από τη μία βαθμίδα στην άλλη. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι η Πολιτεία, θέλοντας να περιορίσει στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο τις δαπάνες σε μισθούς, προτίμησε να καλύψει αρκετές θέσεις καθηγητών με δημόσιους υπαλλήλους, στους οποίους έδωσε τη θέση του "επιτίμιου" και ένα μικρό επιμίσθιο.4

Η επιλογή των πρώτων καθηγητών λοιπόν έγινε από το Υπουργείο Παιδείας. Μετά από πέντε χρόνια, σύμφωνα με τον Κανονισμό, θα συμμετείχαν σ' αυτήν και οι αρμόδιες σχολές του Πανεπιστημίου, με βάση κάποιες διαδικασίες που θα προσδιορίζονταν στο μεταξύ. Η εξαγγελία αυτή όμως έμεινε νεκρά γράμμα για αρκετές δεκαετίες,5 με αποτέλεσμα να αποκλειστεί το Πανεπιστήμιο -επίσημα τουλάχιστον- από την εκλογή του καθηγητικού προσωπικού του και να παραμείνει το δικαίωμα αυτό αποκλειστικά στο Υπουργείο

———————

1. Αρ. Βαμπάς, Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 37.

2. Ό.π., σ. 40.

3. Ό.π., σ. 64-65· πβλ. Ιω. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, πίν. Γ'.

4. Για τους μισθούς των καθηγητών βλ. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 65.

5. Βλ. σημ. 29.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/139.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Παιδείας. Υπήρχαν βέβαια και περιπτώσεις που ο υπουργός συμβουλευόταν τις αρμόδιες σχολές, αυτό όμως το έκανε προαιρετικά και φυσικά δεν ήταν υποχρεωμένος να ασπαστεί τη γνώμη τους.

Ο αποκλεισμός του Πανεπιστημίου από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών του αποτελούσε μια παρέκκλιση -πού δεν ήταν η μόνη- από τα γερμανικά πανεπιστημιακά πρότυπα που ακολουθούσε ο Κανονισμός του 1837. Κι αυτό γιατί στα γερμανικά Πανεπιστήμια, ο διορισμός των καθηγητών γινόταν από το κράτος, αλλά μετά από προτάσεις των αρμόδιων σχολών, οι οποίες κατά κανόνα γίνονταν δεκτές.6 Την παρέκκλιση αυτή πρέπει να τη δούμε και να την ερμηνεύσουμε στα πλαίσια της συγκεντρωτικής πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας και του παρεμβατικού ρόλου του στη διαχείριση των εκπαιδευτικών πραγμάτων της χώρας. Ήταν δηλαδή μια πράξη πολιτική, που απέβλεπε στον έλεγχο του διδακτικού προσωπικού και μέσα απ' αυτό του ίδιου του Πανεπιστημίου, τουλάχιστο σε διοικητικό επίπεδο.

Το δικαίωμα του Υπουργείου Παιδείας να επιλέγει τους καθηγητές δεν περιόριζε μόνο την αυτονομία του Πανεπιστημίου, αλλά είχε και μια άλλη συνέπεια: το ότι δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες για την άσκηση πολιτικών και κομματικών επιρροών στις διαδικασίες επιλογής του προσωπικού. Το φαινόμενο αυτό θα το επισημάνει, με κάποια υπερβολή, ο καθηγητής και χρονικογράφος του Πανεπιστημίου Ιωάννης Πανταζίδης: "Οι καθηγητάί εδημιουργούντο υπό των εκάστοτε υπουργών [...] κατά τας ευνοίας των κυβερνώντων και τας προς τούτους θερμάς συστάσεις ή πολιτικάς πιέσεις άλλων ισχυρών".7 Η απόφανση αυτή μπορεί να μην αποδίδει ακριβώς την πραγματικότητα, αφού τα κριτήρια επιλογής δεν ήταν πάντα και μόνο πολιτικά, μεταφέρει πάντως μια κοινή αίσθηση που βασιζόταν σε συγκεκριμένες εμπειρίες.

Δεν ήταν όμως μόνο η επιλογή των καθηγητών που ανήκε στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας. Το ίδιο αποφάσιζε και για άλλα ζητήματα, όπως η προαγωγή τους σε ανώτερη βαθμίδα και η παραμονή τους στο Πανεπιστήμιο. Ο Κανονισμός του 1837 και η μεταγενέστερη νομοθεσία δεν κατοχύρωναν την μονιμότητα των καθηγητών.8 Είχε τη δυνατότητα λοιπόν το Υπουργείο Παιδείας -και το έκανε σε πολλές περιπτώσεις- να τους 

———————

6. V. Cousin, De l'instruction publique dans quelques pays de l'Allemagne et particulièrement en Prusse, τ. Ι, Παρίσι 1840, σ. 174-175· Raphaël Blanchard, Les universités allemandes, Παρίσι 1883, σ. 153.

7. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 197.

8. Στον καταργημένο Κανονισμό του Δεκεμβρίου 1836 (Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 11) υπήρχε διάταξη που όριζε ότι "Έκαστος καθηγητής του πανεπιστημίου μετελθών πέντε έτη μετ' επιμελείας και επιτυχώς το διδασκαλικόν επάγγελμα εις το πανεπιστήμιον, μόνον δυνάμει δικαστικής αποφάσεως γίνεται έκπτωτος της θέσεως αυτού ή αργός". Η διάταξη αυτή όμως δεν πέρασε στον Κανονισμό του 1837.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/140.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απολύει από τη θέση τους, προσωρινά ή οριστικά, με διάφορες δικαιολογίες: στενότητα του δημόσιου ταμείου, κατάργηση και συγχώνευση εδρών, ανάρμοστη συμπεριφορά προς τις αρχές κ.ά. Οι λόγοι αυτοί άλλοτε ήταν πραγματικοί και άλλοτε αποτελούσαν το πρόσχημα για την απομάκρυνση από το Πανεπιστήμιο καθηγητών που ανήκαν στον αντικυβερνητικό χώρο και που, εν πάση περιπτώσει, οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία δεν ήταν καλές. Στη θέση τους διορίζονταν, συνήθως, πρόσωπα προσκείμενα στην κυβερνητική παράταξη. Ήταν ενδεχόμενο όμως στην επόμενη κυβερνητική μεταβολή οι απολυμένοι καθηγητές να επανέλθουν στη θέση τους.9

Όλα αυτά δείχνουν ότι υπήρχε μια στενή εξάρτηση των καθηγητών και του Πανεπιστημίου από το κράτος, που πήγαζε από το θεσμικό πλαίσιο αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε. Τα πράγματα όμως δεν ήταν τόσο απόλυτα. Κατ' αρχήν το Πανεπιστήμιο δεν ήταν ένας οργανισμός έξω από το κράτος. Αρκετοί καθηγητές του είχαν στενές σχέσεις με τις εκάστοτε κυβερνήσεις, άλλοτε ως υπουργοί και άλλοτε ως συνεργάτες και σύμβουλοι του Υπουργείου Παιδείας, πράγμα που τους επέτρεπε να συμμετέχουν σε πολλές από τις αποφάσεις που αφορούσαν την τύχη του προσωπικού του ιδρύματος. Σε άλλες περιπτώσεις οι πανεπιστημιακές αρχές, παρακάμπτοντας τα καθιερωμένα θεσμικά πλαίσια, έπαιρναν την πρωτοβουλία να υποβάλλουν στο Υπουργείο Παιδείας προτάσεις για την πλήρωση κενών θέσεων ή την προαγωγή καθηγητών, ορισμένες από τις οποίες γίνονταν δεκτές. Υπήρχε, τέλος, και ένα άλλο επίπεδο συμμετοχής του Πανεπιστημίου που μετρίαζε τον αποκλεισμό του από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών, και αυτό

———————

9. Σημειώνω μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις απολύσεων. Τον Ιούνιο του 1845 η Κυβέρνηση Κωλέττη απομάκρυνε από το Πανεπιστήμιο τον Π. Καλλιγά, τον Κ. Δομνάδο και τον Κ. Νέγρη, για λόγους πολιτικούς· στις θέσεις του Καλλιγά και του Δομνάδου διορίζονται αντίστοιχα ο Π. Παπαρρηγόπουλος και ο Ηρ. Μητσόπουλος (εφ. Αθηνά, αρ. 1226, 17 Ιούν. 1845 και εφ. Αιών, αρ. 632 και 634, 20 και 27 Ιούν. 1845). Τον Σεπτέμβριο του 1846 απολύεται ο Φρ. Πυλαρινός μετά από έντονες φοιτητικές ταραχές που γίνονται στα μαθήματα του το 1845 (Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 88-89)· επανέρχεται το 1850 και απολύεται πάλι για ένα χρόνο το 1865. Τον Ιούλιο του 1852 απολύεται ο Ν. Σαρίπολος λόγω των φιλελεύθερων και αντιβασιλικών φρονημάτων του· ξαναδιορίζεται αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα και απολύεται πάλι οριστικά το 1875 (Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα Νικολάου Ι. Σαριπόλου, Αθήνα 1889, σ. 42 κ.εξ., 62, 173). Τον Ιούλιο του 1855 απομακρύνεται από το Πανεπιστήμιο ο Κ. Φρεαρίτης για απρεπή συμπεριφορά απέναντι στον υπουργό Παιδείας Π. Αργυρόπουλο, αλλά αποκαθίσταται μερικούς μήνες αργότερα (ΓΑΚ, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 1833-1862, φακ. 70, έγγρ. υπουργού Παιδείας από 7 Ιουλ.. και 13 Οκτ. 1855)· απολύεται πάλι το 1881, επειδή εκήρυττε την ένοπλη διεκδίκηση της Θεσσαλίας και Ηπείρου, και επανέρχεται το 1882 (Δ. Δημητριάδης, Απάνθισμα βιογραφικών των από της συστάσεως του ελληνικού Πανεπιστημίου εκλιπόντων τον βίον καθηγητών αυτού, 1837-1916, Αθήνα 1916, σ. 146 σημ.)

Σελ. 140
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 121
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΕΠΙΠΕΔΟ ΖΩΗΣ ΕΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ:

    ΑΛΕΞΙΟΣ ΠΑΛΛΗΣ

    ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΟΥΚΟΣ

    Ο Αλέξιος Μπαλάνου Πάλλης ήταν καθηγητής της Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γεννήθηκε στα Ιωάννινα το 1809 και σπούδασε στην Ιόνιο Ακαδημία και την Πίζα. Στην Ελλάδα ήλθε το 1832 και διορίστηκε νομοϊατρός στην Εύβοια. Το 1837, 28 μόλις χρονών, κατέλαβε την έδρα της Ιατρονομικής (της Ιατροδικαστικής δηλαδή) στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο. Δίδαξε επί 44 έτη, σχεδόν ως το θάνατό του (1885). Αναγορεύτηκε δύο φορές κοσμήτορας και μία φορά πρύτανης (1860-1861) και αντιπροσώπευσε την Ελλάδα στο ιατρικό συνέδριο του Τουρίνου (1847 ).1 Εξαδέλφη του ήταν η γνωστή ποιήτρια Αγγελική Πάλλη Βαρθολομαίου και συγγενής του ο μεταφραστής της Ιλιάδος Αλέξανδρος Πάλλης.

    Οι παραδόσεις του στο Πανεπιστήμιο, τα συγγράμματά του, η δράση του ως ιατρού δεν θα με απασχολήσουν εδώ. Σημειώνω μόνον ότι σε πολλά έργα του υπηρετεί κι αυτός την προσπάθεια να αποδειχθεί η συνέχεια του ελληνισμού. Παράλληλα, θίγει καίρια προβλήματα του νεοσύστατου κράτους και διεκδικεί, όπως άλλωστε και πολλοί άλλοι ιατροί της εποχής, ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο. Δύο παραδείγματα: 1) Από πολύ νωρίς υποστηρίζει ότι το ισχύον τότε εκπαιδευτικό σύστημα επέτρεπε, χάρη στο δημοκρατικό του χαρακτήρα, στους

    ———————

    1. Βιογραφικά στοιχεία για τον Αλ. Πάλλη βλ. κυρίως στη νεκρολογία που δημοσίευσε η Εφημερίς, έτος ΙΒ', αρ. 36, Αθήνα 5 Φεβρ. 1885, σ. 2· και Αχιλ. Γεωργαντάς, "Λόγος επιτάφιος εις Αλέξιον Πάλλην", Γαληνός, τ. 13, 1885, σ. 109-112. Σχετικά με το διδακτορικό του δίπλωμα βλ. Ν. Β. Τωμαδάκης, "Ηπειρώτες διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον, εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1956, σ. 14: στο σχετικά Registro σημειώνεται: "Il Sig. Alessio di Balano Palli dell'Epiro si dottofe in Filosofia e Medicina. 4 Giugno 1832".