Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 129-148 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/129.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Ανάλυση εξόδων κατά κατηγορίες

Είδος εξόδων % των γενικών εξόδων

Διατροφή 27

Ένδυση-υπόδηση 22

Εξοπλισμός οικίας 18

Εκπαίδευση 10

Λοιπά έξοδα 23

100

Οι περισσότερες αγορές βιβλίων αφορούν στην εκπαίδευση: γραμματική, γεωγραφία, άτλαντας, συντακτικό, λεξικό, "μουσική". Δυο φορές σημειώνονται ποσά για βιβλία του Αλ. Πάλλη και για το δέσιμό τους. Καταχωρίζονται τρεις συνδρομές: σε ιταλική εφημερίδα, σε ιατρική εφημερίδα και στην "Πανδώρα".

Οι λέξεις "διά άμαξα" ή "διά αμάξια" συναντώνται πολύ συχνά στο κατάστιχο: εκτός από τις μετακινήσεις της οικογενείας προς Πειραιά, Αμπελοκήπους, Κηφισιά, Πατήσια ή και μέσα στην ίδια την Αθήνα (δυο φορές αναφέρεται μετάβαση στο παλάτι), ο Πάλλης χρησιμοποιεί τακτικά, ως ιατρός, την άμαξα για τις επισκέψεις του σε ασθενείς. Σημειώνεται, για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο 1850: "διά αμάξια εις την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις" δρχ. 50. Πρόκειται, προφανώς, για τη Δούκισσα της Πλακεντίας.23

Αναφέρονται δύο ταξίδια: στη Θήβα και την Κύθνο.24 Το καλοκαίρι η οικογένεια πηγαίνει για λουτρά στη θάλασσα: καταγράφονται εδώ έξοδα για καρότσες και μπαράκες.25

Το θέατρο εισβάλλει ξαφνικά στις αρχές του 1851: 3 καταγραφές τον Ιανουάριο, 4 τον Φεβρουάριο, 3 το Μάρτιο και 2 τον Απρίλιο· το Νοέμβριο ενοικιάζεται θεωρείο.26

———————

23. Μερικές άλλες αναγραφές: Απρ. 1849: "διά την άμαξα εις Αμπελοκήπου(ς)" 3,50 δρχ.· Σεπτ. 1849: "διά την άμαξα εις το παλάτι" 3 δρχ.· Ιούν. 1851: "εις την άμαξα εις επισκέψεις" 6,50 δρχ.

24. Ιούλιος 1849: "διά την άμαξα εις Θήβας" 40 δρχ.· "διά την άμαξα όπου επέστρεψα από Θήβας και ένα άλογο" 38 δρχ.· "διά έξοδα του ταξιδιού εκεί" 35 δρχ. (σύνολο: 113 δρχ.). Μάιος 1851: "έξοδα διά το ταξίδι της Κύθνου" δρχ. 160.

25. Αύγ. 1851: "διά τας καρότζας εις λουτρά" 90 δρχ., "εις τας μπαράκας των λουτρών" 9 δρχ., "διά τα τελευταία λουτρά" 8 δρχ. Για τα θαλάσσια λουτρά στη Μουνιχία, βλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 873, 15 Ιουλ. 1850· αρ. 929, 19 Μαΐου 1851 και αρ. 943, 31 Ιουλ. 1851.

26. Αναγράφεται: "Έμβασμα εις το θέατρο" ή απλώς "εις το θέατρο". Τα ποσά κυμαίνονται από 3-7 δρχ. Το Νοέμ. 1851 σημειώνεται: "διά του θεάτρου το πάλκο" δρχ. 60. Προφανώς πρόκειται για ενοικίαση θεωρείου. Πβλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 971, 1 Ιαν. 1852: "ενοικιάζεται έν θεωρείον του θεάτρου προς 5 δρχ. δι' εκάστην παράστασιν, ή και

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/130.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Άλλα έξοδα είναι για μισθούς των υπηρετών και υπηρετριών,27 για ξύλα και κάρβουνα,28 μεροκάματα και υλικά για επισκευές σπιτιών και μαγαζιών,29 πληρωμές παλαιών λογαριασμών, χαρτζιλίκι των παιδιών,30 πλυστικά,31 σαπούνι,32 διάφορα δώρα (κυρίως στο υπηρετικά προσωπικό),33 γεύματα σε φίλους και συγγενείς,34 έξοδα για στεφάνωση και βάπτιση,35 ελεημοσύνες και ψυχικά,36 αφαιμάξεις και βδέλλες,37 λουτρά,38 φόρους,39 κ.ά.

Σε ένα κατάστιχο οικογενειακών εξόδων δύσκολα περνούν στοιχεία που αφορούν σε πολιτικά και άλλα γεγονότα. Στα χρόνια που αυτό καλύπτει, 1849-1851, θα κατασταλούν βίαια οι ευρωπαϊκές επαναστάσεις, ο Ναπολέων Γ' θα επικρατήσει στη Γαλλία, οι Αθηναίοι θα κάψουν το σπίτι του Πατσίφικο, ο ναύαρχος Πάρκερ θα αποκλείσει τον Πειραιά, θα εκδοθεί ο Συνοδικός Τόμος, η ληστεία που μαστίζει το κράτος θα απειλήσει ακόμη και τα προάστια

———————

κατά μήνα"· βλ. και αρ. 962· 7 Νοεμ. 1851: "Έφθασε τέλος πάντων με το χθεσινόν Αυστριακόν ατμόπλοιον και η θεατρική εταιρία εξ Ιταλίας. Ανυπομόνως επεριμένετο αύτη υπό πολλών νέων τε και γερόντων..."

27. Σεπτ. 1849: "της δούλας Ασπασίας τον μισθόν" δρχ. 9· "του Γιώργη το πρώτο μηναίον υπηρέτου μου" δρχ. 10· Ιούλ.. 1849: "έδωσα της παραμάνας ένα μηναίον" δρ. 22,50. Στο φ. 1r του κατάστιχου έχουν διαγραφεί: "επήρα την Ασπασία α' Αυγούστου προς 6 δρ. Επήρα τον Γιώργη εις τας 21 Αυγ. [προς] 10. Επήρα εις την δούλεψίν μου τον Ζαχαρία εις τας επτά Δεκεμβρίου προς 20 δρ. τον μήνα".

28. Μάιος 1849: "διά κάρβουνα καντάργια 10" δρχ. 27,40· Δεκ. 1849: "δύω κάρα ξύλα" δρχ. 14.

29. Ιούλ.. 1849: "διά μαστόρους και ξυλική όπου έφτιασαν την σκάλαν και τον τοίχον της ταρά(τ)σας" δρχ. 80· Νοέμ. 1850: "εις τον μάστορη Ρίζο δύω μεροδούλια" δρχ. 11.

30. Ιαν. 1850: "το μηνιαίον του Ιανουαρίου διά τον Ευγένιον" δρχ. 12· Σεπτ. 1851: "το μηναίον της Αγγελικής" δρχ. 5.

31. Απρ. 1849: "της γυναικός οπού έπλυνε" δρχ. 1.

32. Νοεμ. 1850: "διά ένα καντάρι" δρχ. 44,50.

33. Δεκ. 1849: "εις δώρα διά την πρώτη του χρόνου" δρχ. 50· Δεκ. 1850: "δώρον εις έναν υπηρέτην" δρχ. 3 και "διά δώρα των δούλων" δρχ. 16.

34. Ιαν. 1851: "διά ένα τραπέζι εις τους συγγενείς" δρχ. 35,45· Φεβρ. 1851: "διά ένα γεύμα εις δύω φίλους" δρχ. 20.

35. Σεπτ. 1849: "διά την στεφάνωσιν του Κωσταντή" δρχ. 320· Αύγ. 1850: "διά την βάπτισιν έξοδα" δρχ. 110.

36. Μάρτ. 1849: "εις μίαν πτωχή" δρχ. 1· Ιούν. 1850: "βοήθεια εις το παιδί του κλητήρος" δρχ. 4· Δεκ. 1850: "διά έναν μαθητή πτωχό" δρχ. 10· Απρ. 1851: "εις δύω πτωχάς" δρχ. 2.

37. Οκτ. 1850: "του μπαρ(μ)πέρη διά αίματα και αβδέλλες" δρχ. 5.

38. Φεβρ. 1849: "εις τον λουτρόν" 8ρχ. 5· Ιούν. και Δεκ. 1849: "διά τον λουτρόν" δρχ. 8 και 2,70 αντίστοιχα. Πβλ. σχετική διαφήμιση: ανοίγουν τα λουτρά στον οίκο του Ηπίτη· "η τιμή του απλού θερμού ή ψυχρού λουτρού" δρχ. 1, "με οθόνια" δρχ. 1,25, "διά εν κατάχυσμα (douches)" δρχ. 1,50 (Αιών, αρ. 971, 11 Ιούν. 1849, σ. [4]).

39. Δεκ. 1850: "διά φόρους οικοδομών και φόρους επιτηδευμάτων" δρχ. 369.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/131.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της πρωτεύουσας,40 κ.ά. Μόνον η μνεία των Ιταλών παπουτσήδων στο κατάστιχο,41 ίσως μας παραπέμπει στους Ιταλούς πρόσφυγες που κατέφυγαν στην Ελλάδα.

Είδαμε ότι κατά μέσο όρο η οικογένεια Πάλλη δαπανά το μήνα περίπου 550 δρχ. για διατροφή και λοιπά έξοδα. Ο μισθός του Πάλλη, ως καθηγητή στο Πανεπιστήμιο, είναι 300 δρχ. Μπαίνει, επομένως, το ερώτημα από πού προέρχονται τα συμπληρωματικά έσοδα.

Τα έσοδα, όπως καταχωρίζονται στο κατάστιχο, φθάνουν τις 36.397 δρχ. για όλη την τριετία, είναι δηλαδή σχεδόν διπλάσια των εξόδων (μηνιαίος μέσος όρος εξόδων 546 δρχ. και εσόδων 1011 δρχ.). Κι εδώ, όπως στην περίπτωση των εξόδων, υπάρχει αύξηση από χρόνο σε χρόνο: τα έσοδα του 1851 είναι 49,19% υψηλότερα σε σύγκριση με αυτά του 1849.

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Έσοδα 1849-1851

    Συνολικά έσοδα ΜΜΟ ΗΜΟ  
1849

   9.685,90 δρχ.

   807,16

26,54

1850

 12.261,26

1.021,77

33,59

1851

 14.450

1.204,17

39,59

Σύνολο 36.397,16 1.011,03 33,24

Ο μισθός του Πάλλη αντιπροσωπεύει μόλις το 28,5% των εσόδων αυτών. Τα υπόλοιπα προέρχονται από ενοίκια42 (24%) και, κυρίως, από αμοιβές του Πάλλη κατά την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος (46%).43 Αν και δεν λείπουν ασθενείς από τις κατώτερες εισοδηματικές κατηγορίες (όπως

———————

40. Βλ. ενδεικτικά: Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 943, 31 Ιουλ.. 1851: "Εις την Κηφισσίαν, προάστειον των Αθηνών, ανεφάνη νέα ληστρική συμμορία... Ο λήσταρχος ούτος Μπάκας καταδικασμένος ων εις ένδεκα ετών ειρκτήν εδραπέτευσεν από τας φυλακάς της Χαλκίδος και ήδη πολιορκεί την Κηφισσίαν και το Αμαρούσιον... Εντεύθεν οι χάριν διασκεδάσεως κατοικούντες εις Κηφισσίαν ηναγκάσθησαν να επανέλθουν εις την πρωτεύουσαν".

41. Φεβρ. 1850: [έσοδα] "από τους Ιταλούς παπουτζήδες διά τρεις μήνας· αρχίζει από πρώτη Φεβρουαρίου προπλη(ρωτέα)" δρχ. 48. Πρόκειται για την ενοικίαση μαγαζιού. Βλ. και Φεβρ. 1851: "από τους Ιταλούς διά τους μήνας Νοέμβρι(ο), Δεκέμβριον και Γενουάριον" δρχ. 48.

42. Σεπτ. 1849: "από τον Αρμένη διά το μαγαζί· αρχίζει 25 Σε(π)τεμβρίου" δρχ. 40· Νοεμ 1849: "ενοικίασα το μαγαζί εις τον γαλατά εις τας 7 Νοεμβρίου 1849· έλαβα" δρχ. 30· Μάιος 1850: "έλαβα διμηνίαν από τον Τζαλακώστα προς δρχ. 55· αρχίζει από πρώτη Μαΐου 1850" δρχ. 97. Βλ. και όσα σημειώνονται στη σημ. 41.

43. Το ποσοστό ανεβαίνει κατά μισή περίπου μονάδα αν προσθέσουμε και τις 150,56 δρχ. που ο Πάλλης εισπράττει από διάφορα "συμβούλια", προφανώς ιατρικά· π.χ. Σεπτ.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/132.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μαλτέζος, κλητήρας, δάσκαλος, μπακάλης, παπουτσής), η πλειοψηφία των ασθενών ανήκει στις οικονομικά ισχυρές ομάδες. Αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά ονόματα: Δούκισσα της Πλακεντίας, Μιαούλης, κυρία Περσιάνη (σύζυγος του Ρώσου πρεσβευτή), Ραγκαβής, Ζαΐμενα, Δομνίτσα Μουρούζη, Αλέκος Μουρούζης, Δημ. Λεβίδης, Πέτρος Παπαρρηγόπουλος, Ζωίτσα Σούτσου, Ανδρ. Χατζηανάργυρος, Μαγγίνας, Αναστ. Χαραλάμπης, Δ. Μαυροκορδάτος, Πάικος, κ.ά. Οι περισσότεροι απ' αυτούς πληρώνουν για πολλαπλές επισκέψεις και είναι ιδιαίτερα γενναιόδωροι: 100 δρχ. και άνω· π.χ. "από την Μουρούζη διά δύο έτη 600 δρχ.", "από την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις 225 δρχ." και αλλού 740 δρχ., από τον Αλέκο Μουρούζη 1000 δρχ. Η κυρία Περσιάνη πλήρωσε συνολικά την τριετία 1250 δρχ., η Δούκισσα 1265 δρχ. Για σύγκριση, ας αναφερθεί ότι ο Μαλτέζος, ο δάσκαλος, ο μπακάλης, ο κλητήρας κλπ. είχαν πληρώσει από 6-12 δρχ. Τον ιατρό Πάλλη επισκέπτονται ή τον καλούν και ξένοι, κυρίως Γάλλοι και Άγγλοι.44 Άλλα, τέλος, έσοδα, που στην εξεταζόμενη εποχή δεν φαίνονται, αναλογικά, πολύ υψηλά, προέρχονται από τόκους,45 της Τράπεζας και ιδιωτών, καθώς και από εισοδήματα από γαίες στη Λιβαδιά και ένα περιβόλι στην Κηφισιά.46

———————

1849: "από δύο συμβούλια" δρχ. 21, τον ίδιο μήνα: "από συμβούλιο" δρχ. 11,56 και παρακάτω 11 δρχ. Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα περισσότερα ποσά που εδώ υπολογίζονται ως αμοιβές του Πάλλη εικάζονται ως τέτοια γιατί συχνά η αιτιολογία τους δεν σημειώνεται. Συνήθως οι σχετικές εγγραφές έχουν την ακόλουθη μορφή: "από τον Πάικο" δρχ. 200, "από τον Βάλβη" δρχ. 60, "από τον Σταϊκόπουλο" δρχ. 35. Λιγότερες είναι οι πιο συγκεκριμένες καταχωρίσεις, όπως: "από επισκέψεις Γαλιάνου" δρχ. 100, "από επισκέψεις Σουλτανίτζας" δρχ. 130, "από επισκέψεις Θεοχάρη" δρχ. 300. Δεν μπορεί να αποκλειστεί, επομένως, ότι κάποιες ασαφείς εγγραφές ίσως να αφορούν και σε άλλου είδους έσοδα, π.χ. τόκους ή επιστροφή δανεισθέντων.

44. Σεπτ. 1850: "από Μιμόν Γάλλο" δρχ. 160· Νοεμ. 1850: "από έναν Γάλλον επισκέψεις" δρχ. 27· Ιαν. 1850: "από δύο Άγγλους" δρχ. 28. Για τις αμοιβές των ιατρών βλ. τι προέβλεπε το διάταγμα της 5/17 Μάρτ. 1835 "Περί προσδιορισμού των ιατρικών τιμημάτων": Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 11, 4/16 Απρ. 1835, σ. 64-65.

45. Στις καταχωρίσεις των τριών ετών που αναλύθηκαν μόνο μια φορά ρητώς αναφέρεται έσοδο από τόκο (Αύγ. 1851: 21 δρχ.). Σε άλλο, όμως, σημείο του κατάστιχου (φφ. 1r, 59v) υπάρχουν συμπληρωματικές εγγραφές (πολλές έχουν διαγραφεί) οι οποίες, μεταξύ των άλλων, μνημονεύουν και περιπτώσεις δανεισμού καθώς και είσπραξη τόκων: 10 Φεβρ. 1849: "εδάνεισα του... Μπόρσα δρ. 100", Ιούλιος [1849]: "ελάβαμεν εις λογαριασμό του διαφόρου οπού μας χρωστεί ο Μπόρσας δρ. διακοσίας· έτι(;) δρ. τριακοσίας μου χρωστεί". Βλ. και: 1 Φεβρ. 1851: "ελάβαμεν από τόκους της Τραπέζης δρ. 440"· 25 Φεβρ. 1851: "ελάβαμε τόκους του Αφθονίδου 2500", "ελάβαμε τόκους της Τραπέζης 440".

46. Μάιος 1851: "εκ Λεβαδιάς το εισόδημα του 1849 εκ των γαιών" δρχ. 139· Ιούλ.. 1851: "από το περιβόλι Κηφισιάς" δρχ. 65.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/133.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ VII

Ανάλυση εσόδων κατά κατηγορίες

Είδος εσόδων  % των γενικών εσόδων
Μισθός Πάλλη   28,5
Ενοίκια    24
Αμοιβές από άσκηση ιατρικού επαγγέλματος   46
Λοιπά έσοδα
    1,5
  100

Θα ήθελα εδώ να αναφερθώ στην κυρία Πάλλη, την Μαρία. Δεν είναι μόνο ότι κρατάει αυτή το κατάστιχο των εσόδων-εξόδων, πράγμα που αποτελεί για την εποχή ισχυρό στοιχείο αστικής νοοτροπίας, αλλά φαίνεται, σε μεγάλο βαθμό, να συντονίζει πολλές από τις οικονομικές δραστηριότητες της οικογενείας και τις κοινωνικές υποχρεώσεις. Ο Πάλλης, με τις δεσμεύσεις του στο Πανεπιστήμιο47 και τις συνεχείς επισκέψεις στους ασθενείς, δεν φαίνεται να αντέδρασε, ίσως και να ενθάρρυνε τις πρωτοβουλίες της γυναίκας του. Φαίνεται, μάλιστα, ότι σ' αυτήν κατέθετε κάθε είσπραξη από το ιατρικό του επάγγελμα· και αν δεν κατέθετε τα σχετικά ποσά, οπωσδήποτε την ενημέρωνε εγκαίρως, διαφορετικά δεν ερμηνεύεται η λεπτομερής καταγραφή από την κυρία Πάλλη όλων των εσόδων απ' αυτή την πηγή. Αναμφίβολα, η οικοδέσποινα διαχειρίζεται χρήματα που ξεπερνούν τις καθημερινές ανάγκες, ισχυρό και αυτό στοιχείο μιας άλλης αντίληψης για το ρόλο της συζύγου. Δεν θα ήταν, ίσως, υπερβολικό να πούμε ότι αυτή ρυθμίζει τις βασικότερες δαπάνες και, μάλλον, αυτή τηρεί τις δοσοληψίες με τους περισσότερους ενοικιαστές, χρεώστες, μαστόρους, δασκάλους των παιδιών και άλλους.48 Ένας τέτοιος ρόλος δεν της επιτρέπει, όπως φαίνεται, να ασχοληθεί λεπτομερώς με την καθημερινή διατροφή. Το γεγονός ότι σημειώνει στο κατάστιχο το σταθερό ποσό των 120 δρχ. για φαγητό του μηνός για όλη την τριετία, μάλλον υποδηλώνει ότι ο τομέας αυτός είχε ανατεθεί σε άλλον: μία υπηρέτρια ή οικονόμο.

Απ' όσα αναφέρθηκαν, είναι προφανής η οικονομική ευρωστία του 

———————

47. Για τις ώρες διδασκαλίας του Πάλλη στο Πανεπιστήμιο, βλ. ενδεικτικά: "Πρόγραμμα των παραδοθησομένων Ιατρικών μαθημάτων εις το Πανεπιστήμιον του Όθωνος κατά την χειμερινήν εξαμηνίαν του 1837-38", π. Ασκληπιός, τ. Β', 1837-1838, πίνακας μετά τη σ. 64· βλ. και πρόγραμμα μαθημάτων για το ακαδημαϊκό έτος 1857-1858: Ασκληπιός, περ. Β', τ. Β', 1857-1858, σ. 93-94.

48. Ορισμένες εγγραφές, όπου χρησιμοποιείται το πρώτο πρόσωπο, είναι ενδεικτικές: "έλαβα το μηνιαίον από τον καφετζή"· "έξεπλήρωσα τον λογαριασμόν του Χιλιαδάκη"· "έδωσα εις την ασφαλι(σ)τικήν εταιρείαν διά τα οσπήτια δρ. 280" (φ. 59v). Βλ. και σημ. 42.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/134.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Αλέξιου Πάλλη. Δεν συνέβαινε το ίδιο με τους περισσότερους από τους καθηγητές του Πανεπιστημίου. Σ' όλο τον 19ο αιώνα οι τελευταίοι παραπονούνται ότι δεν επαρκεί ο μισθός τους.49 Όσοι απ' αυτούς δεν είχαν συμπληρωματικά εισοδήματα, έπρεπε να συμπιέσουν όλες τις ανάγκες τους, και αυτές της οικογενείας τους, έτσι ώστε να μη ξεπεράσουν το ύψος του μισθού τους. Εξαίρεση αποτελούν οι γιατροί και οι νομικοί, οι οποίοι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους επικερδώς και εκτός Πανεπιστημίου. Στην κατηγορία αυτή εντάσσεται ο Αλέξιος Πάλλης. Είδαμε ότι τα έσοδα από επισκέψεις ασθενών και ενοίκια ήταν σαφώς υψηλότερα του μισθού του. Δεν ξέρουμε αν μόνον τα περισσεύματα απ' αυτές τις πηγές επέτρεψαν την απογείωση ή απλώς προστέθηκαν σ' άλλα που ήδη υπήρχαν. Αγνοούμε, επίσης, αν και σε ποιο βαθμό συνέβαλε η προίκα που θα πήρε ο Πάλλης στην οικονομική του άνοδο.50 Το 1843 ήδη είχε τη δυνατότητα να αγοράσει από τον Αλ. Μαυροκορδάτο έναν κήπο οκτώ στρεμμάτων στην Κηφισιά.51 Στα χρόνια, πάντως, του κατάστιχου, 1849-1851, ο Πάλλης είναι κάτοχος αρκετών ακινήτων τα οποία (κυρίως μαγαζιά) ενοικιάζει και του αποφέρουν, όπως σημειώθηκε, σημαντικά έσοδα,52 δανείζει χρήματα και εισπράττει τόκους,53 έχει χρεώγραφα της Τράπεζας, διαθέτει κάποια εισοδήματα, έστω μικρά, από γαίες στη Λιβαδιά και το περιβόλι της Κηφισίας, έχει το μισθό του και, φυσικά, τις αμοιβές του από την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος. Διαθέτει, ίσως, και άλλα περιουσιακά στοιχεία, και, ενδεχομένως, άλλες πηγές εσόδων, που μας διαφεύγουν. Όλα αυτά επιτρέπουν υψηλές δαπάνες: π.χ. το 1851, πιθανότατα, ολοκληρώνεται η ανέγερση οικίας στην Κηφισιά που συνολικά κόστισε, μαζί με το οικόπεδο, 48.100,28 δρχ. -σώζεται στο κατάστιχο η αναλυτική περιγραφή των σχετικών εξόδων.54 Το 1863 προικοδοτεί την κόρη του Αγγελική, που παντρεύεται

———————

49. Βλ. ενδεικτικά: Περί του νέου κανονισμού του Πανεπιστημίου και της τύχης των εν Ελλάδι διδασκόντων κρίσεις τινές, Αθήνα 1860.

50. Στη διαθήκη του (23.6.1884) ο Πάλλης αναφέρει, μεταξύ των άλλων, ότι μία οικία του στη διασταύρωση Αθηνάς και Ερμού οικοδομήθηκε "κατά το πλείστον εκ χρημάτων της συζύγου μου και επί προικώου αυτής οικοπέδου" (αντίγραφο της διαθήκης βλ. στο σχετικό αρχείο του Πρωτοδικείου Αθηνών).

51. Βλ. Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών ΝΘ 15/26687: συμβόλαιο 27 Ιαν. 1872.

52. Για το ύψος των ακίνητων αξίων που διαθέτει, γύρω στα 1850, η οικογένεια Πάλλη ενδεικτικές θα μπορούσαν να είναι δύο πληροφορίες του κατάστιχου που ήδη αναφέρθηκαν: ο φόρος οικοδομών και το ποσό που καταβλήθηκε σε ασφαλιστική εταιρεία για τα σπίτια (βλ. παραπάνω, σημ. 39 και 48).

53. Βλ. παραπάνω σημ. 45. Βλ., επίσης, κατάσχεση ενυπόθηκων οικιών για οφειλή 3.000 δρχ. προς τον Πάλλη: εφ. Αθηνά, αρ. 2212, 21 Ιαν. 1855, σ. 4.

54. Βλ. εδώ σημ. 6. Το 1857 ο Πάλλης αγοράζει οικόπεδο 366 τετρ. πήχεων στην οδό Πατησίων (η αξία του το 1859, όταν το πωλεί, ήταν 7.320 δρχ.· βλ.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/135.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεύτερη φορά, με ακίνητα, κινητά και ομολογίες συνολικής αξίας 80.000 δρχ.·55 από τη διαθήκη του προκύπτει ότι ήταν κάτοχος και μεταλλείων στην Κίμωλο.56

Η οικονομική απογείωση του Πάλλη είναι εμφανής και στους καταλόγους των ενόρκων: το 1852 δηλώνει αξία ακίνητης περιουσίας 15.000 δρχ.· βρίσκεται, έτσι, μεταξύ των τελευταίων στην κλίμακα των καθηγητών του Πανεπιστημίου. Στην ίδια κλίμακα, λίγα χρόνια μετά, το 1858, ο Πάλλης, με δηλωμένη ακίνητη περιουσία αξίας 70.000 δρχ., είναι ανάμεσα στους πρώτους από τους συναδέλφους του.57

———————

Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών Ι 33/1097: συμβόλαιο 11 Οκτ. 1859. Γενικά η μερίδα του Αλ. Πάλλη στο εν λόγω Υποθηκοφυλακείο παρουσιάζει την εξής κίνηση:

Χρονολογία μεταγραφής είδος πράξεως αξία ακινήτου
23 Ιουλ.. 1859 αγορά οικοπέδου          385,2 δρχ.
13 Οκτ. 1859 πώλησις οικοπέδου       7.320
3 Φεβρ. 1863 αγορά οικίας     33.000
6 Φεβρ. 1863 προικοδότησις κινητών και ακινήτων     80.000
28 Ιαν. 1872  πώλησις περιβολιού      7.000
17 Αυγ. 1874 αγορά κήπου      7.000
11 Φεβρ. 1876  προικοδότησις [105.000]
12 Μαΐου 1878 ανταλλαγή τεμ. γηπέδου
24 Αυγ. 1878  ανταλλαγή τεμ. γηπέδου
16 Ιουλ.. 1882  δωρεά αγρού

Πβλ., για σύγκριση, τις μερίδες τριών άλλων συγχρόνων του Πάλλη ιατρών: Ιω. Βούρου, Γ. Μακ(κ)ά, Αλέξ. Βενιζέλου.

55. Υποθηκοφυλακείο Αθηνών, Βιβλίο Μεταγραφών Κ 229/7252: προικοσύμφωνο 3 Φεβρ. 1863. Αναλυτικά ο Πάλλης δίνει ως προίκα στην κόρη του: α) οικία στην Αθήνα αξίας 33.000 δρχ.· β) "κοσμήματα χρυσά και αργυρά, έπιπλα, σκεύη, ιμάτια και λοιπά" αξίας 10.000 δρχ.· γ) αντί μετρητών, 4 "απαιτήσεις" (12.000+ 2.500+ 10.000+10.000= 34.500 δρχ.)· δ) λίγα μετρητά για να συμπληρωθεί το ποσό των 80.000 δρχ. Η Αγγελική θα παντρευτεί, το 1876, για τρίτη φορά· σύνολο προίκας τώρα 105.000 δρχ.: α) διάφορα χρεώγραφα αξίας 49.000 δρχ.· β) οικία 40.000 δρχ.· γ) οικόπεδο 5.000 δρχ.· δ) μετρητά 6.000 δρχ.· ε) "πολύτιμα είδη, φορέματα, ασπρόρουχα και λοιπά" 5.000 δρχ. (Βιβλίο Μεταγραφών Чς' 20/2630: προικοσύμφωνο 6 Φεβρ. 1876). Ανάλογη προίκα έδωσε ο Πάλλης και στην άλλη του κόρη, την Αικατερίνη· βλ. στο ίδιο, Βιβλίο Μεταγραφών ΡΟΒ 175/13482: δωρητήριο 13 Ιουλ.. 1882.

56. Για παραπομπή βλ. παραπάνω, σημ. 50.

57. Βλ. καταλόγους ενόρκων στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, Παραρτήματα των ετών 1852 και 1858.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/136.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η συνολική πορεία του Αλ. Πάλλη ξεφεύγει από τα όρια αυτής της μελέτης. Νομίζω, ωστόσο, ότι από την ανάλυση των εσόδων-εξόδων του κατάστιχου που προσπάθησα να παρουσιάσω φάνηκε η στρατηγική ακόμη και οι προσδοκίες της οικογενείας σε μια, όπως φαίνεται, αποφασιστική γι' αυτήν περίοδο. Η θέση του Πάλλη ως καθηγητή και, κυρίως, οι επαφές του ως γιατρού με εκπροσώπους των ηγετικών ομάδων ενέταξαν την οικογένεια σ' ένα περιβάλλον που ήγειρε απαιτήσεις ως προϋπόθεση αποδοχής.58 Η οικογένεια Πάλλη είχε, για διάφορους λόγους, την οικονομική και άλλες ετοιμότητες για να ανταποκριθεί θετικά στην πρόκληση αυτή: οι δαπάνες για ένδυση, κατοικία, εκπαίδευση των παιδιών και άλλα, νομίζω ότι το έδειξαν. Παράλληλα, οι πολλαπλές τοποθετήσεις περισσευμάτων σε (ακίνητα, χρεώγραφα, δανεισμό) φανέρωσαν μια πρόνοια για εξασφάλιση εσόδων που δεν θα μπορούσαν να ανατραπούν εύκολα από δυσμενείς συγκυρίες. Οι στάσεις αυτές δεν φαίνεται ότι αποτελούν μοναδικά φαινόμενα: γι' αυτό τολμώ να πω ότι και η περίπτωση Πάλλη, παρά τις τυχόν ιδιορρυθμίες της, θα μπορούσε, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι αποδεσμεύει κάποιες τυπολογίες.

———————

58. Για το θέμα της ένταξης αυτής πβλ. τις απόψεις του Βασίλη Καραποστόλη, Η καταναλωτική συμπεριφορά στην ελληνική κοινωνία 1960-1975, έκδ. β', Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1984, κυρίως Εισαγωγή και Κεφάλαιο Ι.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/137.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ TOΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΤΟΝ ΙΘ΄ ΑΙΩΝΑ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Ο τίτλος της ανακοίνωσής μου καλύπτει ένα θέμα αρκετά ευρύ, που εντάσσεται στα πλαίσια της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα και συγχρόνως τα υπερβαίνει, αφού οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες του διδακτικού προσωπικού επεκτείνονται και πέρα από το Πανεπιστήμιο, στο χώρο της σύγχρονης πνευματικής και πολιτικής ζωής. Σκοπός μου δεν είναι να κάνω μια γενική εισήγηση που να καλύπτει το σύνολο των σχετικών ζητημάτων. Θα αναφερθώ κυρίως στο θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου που καθόριζε τον τρόπο εκλογής του διδακτικού προσωπικού και άλλα συναφή θέματα, εξετάζοντας συγχρόνως την προέλευσή του και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε στον 19ο αιώνα.

Κατ' αρχήν πρέπει να σημειώσουμε ότι ως τις αρχές του 20ού αιώνα (1911) το Πανεπιστήμιο λειτούργησε με βάση έναν "Προσωρινό Κανονισμό" (1837), που ακολουθούσε γενικά τα γερμανικά πρότυπα. Ο Κανονισμός αυτός περιέγραφε με συνοπτικό τρόπο και αρκετές ασάφειες τις διάφορες λειτουργίες του ιδρύματος. Οι επιμέρους νομοθετικές ρυθμίσεις που έγιναν αργότερα δεν κάλυψαν όλα τα κενά, αφήνοντας έτσι περιθώρια για αυτοσχεδιασμούς και αμφισβητήσεις. Σ' όλο τον 19ο αιώνα υπήρχε στον ορίζοντα η προοπτική ενός οριστικού Κανονισμού, ο οποίος συνεχώς σχεδιαζόταν αλλά δεν έφτασε ποτέ να γίνει νόμος.

Ο Κανονισμός του 1837 πρόβλεπε δύο κατηγορίες διδακτικού προσωπικού: τους καθηγητές -που διακρίνονταν σε τακτικούς, "επιτίμιους" και έκτακτους- και τους "διδάκτορες των ιδιαιτέρων παραδόσεων", που θα 

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/138.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ονομαστούν κατόπιν υφηγητές.1 Η διαβάθμιση αυτή ήταν ανάλογη με εκείνη που ίσχυε στα γερμανικά Πανεπιστήμια. Ως προς τα προσόντα και τις δικαιοδοσίες των καθηγητών ο Κανονισμός δεν πρόβλεπε σχεδόν τίποτε. Υπήρχε μόνο μια παράγραφος σχετικά με τους "επιτίμιους" καθηγητές, που όριζε ότι στη βαθμίδα αυτή "θέλομεν διορίσει άνδρας, διαπρέποντας κατά τον νουν και παιδείαν, και έχοντας την ικανότητα και την προθυμίαν να συντελέσωσι κατά μέρος διά της συνεργείας των, συγκοινωνούντες ελευθέρως με το πανεπιστήμιον".2

Πιο σαφής ήταν ο Κανονισμός στο θέμα του διορισμού των καθηγητών. Σύμφωνα με το άρθρο 6, "Οι καθηγηταί θέλουν διορίζεσθαι αμέσως παρ' Ημών κατά πρότασιν της επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείας της Επικρατείας. Μετά δε πέντε έτη από της συστάσεως του πανεπιστημίου, θέλουν συντελέσει, το πανεπιστήμιον και αι σχολαί, διά της συμμετοχής των, (ήτις θέλει προσδιορισθή εν τοσούτφ ακριβέστερον), διά να αναπληρωθώσιν αι χηρεύουσαι καθέδραι".

Πραγματικά, λίγες μέρες πριν υπογραφεί ο Κανονισμός, διορίστηκαν, μετά από εισήγηση του Υπουργού Παιδείας, 34 καθηγητές: 13 απ' αυτούς ονομάστηκαν τακτικοί, 13 επιτίμιοι και 8 έκτακτοι.3 Τα κριτήρια με βάση τα οποία έγινε η επιλογή και η ένταξή τους στις τρεις παραπάνω βαθμίδες ήταν τα επιστημονικά και διδακτικά τους προσόντα αλλά και οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες του δημόσιου ταμείου, αφού οι προβλεπόμενοι μισθοί διαφοροποιούνταν σημαντικά από τη μία βαθμίδα στην άλλη. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι η Πολιτεία, θέλοντας να περιορίσει στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο τις δαπάνες σε μισθούς, προτίμησε να καλύψει αρκετές θέσεις καθηγητών με δημόσιους υπαλλήλους, στους οποίους έδωσε τη θέση του "επιτίμιου" και ένα μικρό επιμίσθιο.4

Η επιλογή των πρώτων καθηγητών λοιπόν έγινε από το Υπουργείο Παιδείας. Μετά από πέντε χρόνια, σύμφωνα με τον Κανονισμό, θα συμμετείχαν σ' αυτήν και οι αρμόδιες σχολές του Πανεπιστημίου, με βάση κάποιες διαδικασίες που θα προσδιορίζονταν στο μεταξύ. Η εξαγγελία αυτή όμως έμεινε νεκρά γράμμα για αρκετές δεκαετίες,5 με αποτέλεσμα να αποκλειστεί το Πανεπιστήμιο -επίσημα τουλάχιστον- από την εκλογή του καθηγητικού προσωπικού του και να παραμείνει το δικαίωμα αυτό αποκλειστικά στο Υπουργείο

———————

1. Αρ. Βαμπάς, Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 37.

2. Ό.π., σ. 40.

3. Ό.π., σ. 64-65· πβλ. Ιω. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, πίν. Γ'.

4. Για τους μισθούς των καθηγητών βλ. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 65.

5. Βλ. σημ. 29.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/139.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Παιδείας. Υπήρχαν βέβαια και περιπτώσεις που ο υπουργός συμβουλευόταν τις αρμόδιες σχολές, αυτό όμως το έκανε προαιρετικά και φυσικά δεν ήταν υποχρεωμένος να ασπαστεί τη γνώμη τους.

Ο αποκλεισμός του Πανεπιστημίου από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών του αποτελούσε μια παρέκκλιση -πού δεν ήταν η μόνη- από τα γερμανικά πανεπιστημιακά πρότυπα που ακολουθούσε ο Κανονισμός του 1837. Κι αυτό γιατί στα γερμανικά Πανεπιστήμια, ο διορισμός των καθηγητών γινόταν από το κράτος, αλλά μετά από προτάσεις των αρμόδιων σχολών, οι οποίες κατά κανόνα γίνονταν δεκτές.6 Την παρέκκλιση αυτή πρέπει να τη δούμε και να την ερμηνεύσουμε στα πλαίσια της συγκεντρωτικής πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας και του παρεμβατικού ρόλου του στη διαχείριση των εκπαιδευτικών πραγμάτων της χώρας. Ήταν δηλαδή μια πράξη πολιτική, που απέβλεπε στον έλεγχο του διδακτικού προσωπικού και μέσα απ' αυτό του ίδιου του Πανεπιστημίου, τουλάχιστο σε διοικητικό επίπεδο.

Το δικαίωμα του Υπουργείου Παιδείας να επιλέγει τους καθηγητές δεν περιόριζε μόνο την αυτονομία του Πανεπιστημίου, αλλά είχε και μια άλλη συνέπεια: το ότι δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες για την άσκηση πολιτικών και κομματικών επιρροών στις διαδικασίες επιλογής του προσωπικού. Το φαινόμενο αυτό θα το επισημάνει, με κάποια υπερβολή, ο καθηγητής και χρονικογράφος του Πανεπιστημίου Ιωάννης Πανταζίδης: "Οι καθηγητάί εδημιουργούντο υπό των εκάστοτε υπουργών [...] κατά τας ευνοίας των κυβερνώντων και τας προς τούτους θερμάς συστάσεις ή πολιτικάς πιέσεις άλλων ισχυρών".7 Η απόφανση αυτή μπορεί να μην αποδίδει ακριβώς την πραγματικότητα, αφού τα κριτήρια επιλογής δεν ήταν πάντα και μόνο πολιτικά, μεταφέρει πάντως μια κοινή αίσθηση που βασιζόταν σε συγκεκριμένες εμπειρίες.

Δεν ήταν όμως μόνο η επιλογή των καθηγητών που ανήκε στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας. Το ίδιο αποφάσιζε και για άλλα ζητήματα, όπως η προαγωγή τους σε ανώτερη βαθμίδα και η παραμονή τους στο Πανεπιστήμιο. Ο Κανονισμός του 1837 και η μεταγενέστερη νομοθεσία δεν κατοχύρωναν την μονιμότητα των καθηγητών.8 Είχε τη δυνατότητα λοιπόν το Υπουργείο Παιδείας -και το έκανε σε πολλές περιπτώσεις- να τους 

———————

6. V. Cousin, De l'instruction publique dans quelques pays de l'Allemagne et particulièrement en Prusse, τ. Ι, Παρίσι 1840, σ. 174-175· Raphaël Blanchard, Les universités allemandes, Παρίσι 1883, σ. 153.

7. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 197.

8. Στον καταργημένο Κανονισμό του Δεκεμβρίου 1836 (Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 11) υπήρχε διάταξη που όριζε ότι "Έκαστος καθηγητής του πανεπιστημίου μετελθών πέντε έτη μετ' επιμελείας και επιτυχώς το διδασκαλικόν επάγγελμα εις το πανεπιστήμιον, μόνον δυνάμει δικαστικής αποφάσεως γίνεται έκπτωτος της θέσεως αυτού ή αργός". Η διάταξη αυτή όμως δεν πέρασε στον Κανονισμό του 1837.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/140.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απολύει από τη θέση τους, προσωρινά ή οριστικά, με διάφορες δικαιολογίες: στενότητα του δημόσιου ταμείου, κατάργηση και συγχώνευση εδρών, ανάρμοστη συμπεριφορά προς τις αρχές κ.ά. Οι λόγοι αυτοί άλλοτε ήταν πραγματικοί και άλλοτε αποτελούσαν το πρόσχημα για την απομάκρυνση από το Πανεπιστήμιο καθηγητών που ανήκαν στον αντικυβερνητικό χώρο και που, εν πάση περιπτώσει, οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία δεν ήταν καλές. Στη θέση τους διορίζονταν, συνήθως, πρόσωπα προσκείμενα στην κυβερνητική παράταξη. Ήταν ενδεχόμενο όμως στην επόμενη κυβερνητική μεταβολή οι απολυμένοι καθηγητές να επανέλθουν στη θέση τους.9

Όλα αυτά δείχνουν ότι υπήρχε μια στενή εξάρτηση των καθηγητών και του Πανεπιστημίου από το κράτος, που πήγαζε από το θεσμικό πλαίσιο αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε. Τα πράγματα όμως δεν ήταν τόσο απόλυτα. Κατ' αρχήν το Πανεπιστήμιο δεν ήταν ένας οργανισμός έξω από το κράτος. Αρκετοί καθηγητές του είχαν στενές σχέσεις με τις εκάστοτε κυβερνήσεις, άλλοτε ως υπουργοί και άλλοτε ως συνεργάτες και σύμβουλοι του Υπουργείου Παιδείας, πράγμα που τους επέτρεπε να συμμετέχουν σε πολλές από τις αποφάσεις που αφορούσαν την τύχη του προσωπικού του ιδρύματος. Σε άλλες περιπτώσεις οι πανεπιστημιακές αρχές, παρακάμπτοντας τα καθιερωμένα θεσμικά πλαίσια, έπαιρναν την πρωτοβουλία να υποβάλλουν στο Υπουργείο Παιδείας προτάσεις για την πλήρωση κενών θέσεων ή την προαγωγή καθηγητών, ορισμένες από τις οποίες γίνονταν δεκτές. Υπήρχε, τέλος, και ένα άλλο επίπεδο συμμετοχής του Πανεπιστημίου που μετρίαζε τον αποκλεισμό του από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών, και αυτό

———————

9. Σημειώνω μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις απολύσεων. Τον Ιούνιο του 1845 η Κυβέρνηση Κωλέττη απομάκρυνε από το Πανεπιστήμιο τον Π. Καλλιγά, τον Κ. Δομνάδο και τον Κ. Νέγρη, για λόγους πολιτικούς· στις θέσεις του Καλλιγά και του Δομνάδου διορίζονται αντίστοιχα ο Π. Παπαρρηγόπουλος και ο Ηρ. Μητσόπουλος (εφ. Αθηνά, αρ. 1226, 17 Ιούν. 1845 και εφ. Αιών, αρ. 632 και 634, 20 και 27 Ιούν. 1845). Τον Σεπτέμβριο του 1846 απολύεται ο Φρ. Πυλαρινός μετά από έντονες φοιτητικές ταραχές που γίνονται στα μαθήματα του το 1845 (Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 88-89)· επανέρχεται το 1850 και απολύεται πάλι για ένα χρόνο το 1865. Τον Ιούλιο του 1852 απολύεται ο Ν. Σαρίπολος λόγω των φιλελεύθερων και αντιβασιλικών φρονημάτων του· ξαναδιορίζεται αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα και απολύεται πάλι οριστικά το 1875 (Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα Νικολάου Ι. Σαριπόλου, Αθήνα 1889, σ. 42 κ.εξ., 62, 173). Τον Ιούλιο του 1855 απομακρύνεται από το Πανεπιστήμιο ο Κ. Φρεαρίτης για απρεπή συμπεριφορά απέναντι στον υπουργό Παιδείας Π. Αργυρόπουλο, αλλά αποκαθίσταται μερικούς μήνες αργότερα (ΓΑΚ, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 1833-1862, φακ. 70, έγγρ. υπουργού Παιδείας από 7 Ιουλ.. και 13 Οκτ. 1855)· απολύεται πάλι το 1881, επειδή εκήρυττε την ένοπλη διεκδίκηση της Θεσσαλίας και Ηπείρου, και επανέρχεται το 1882 (Δ. Δημητριάδης, Απάνθισμα βιογραφικών των από της συστάσεως του ελληνικού Πανεπιστημίου εκλιπόντων τον βίον καθηγητών αυτού, 1837-1916, Αθήνα 1916, σ. 146 σημ.)

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/141.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ήταν η εκλογή των υφηγητών, η οποία, όπως θα δούμε παρακάτω, ανήκε στην αρμοδιότητα των σχολών. Όλα αυτά βέβαια δεν αίρουν τις αρνητικές συνέπειες που είχε η εξάρτηση των καθηγητών από το κράτος, τόσο στο επίπεδο της ανανέωσης του διδακτικού προσωπικού, όσο και στην ψυχολογία των ίδιων των καθηγητών. Το γεγονός ή τουλάχιστον η αίσθηση ότι η διατήρηση της θέσης τους εξαρτιόταν, σε μεγάλο βαθμό, από τις πολιτικές συγκυρίες, καλλιέργησε σ' αυτούς ένα αίσθημα ανασφάλειας και συγχρόνως ένα πνεύμα νομιμοφροσύνης και ευπείθειας απέναντι στην εξουσία, που είχε σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση της ιδεολογίας τους.

Αναφερθήκαμε ως τώρα στην ανώτερη βαθμίδα του διδακτικού προσωπικού, τους καθηγητές. Ας δούμε όμως πώς ήταν τα πράγματα στην κατώτερη βαθμίδα, που την αποτελούσαν οι υφηγητές, θεσμός με καθαρά γερμανική προέλευση, η υφηγεσία ήταν στα γερμανικά Πανεπιστήμια η βάση της πυραμίδας του διδακτικού προσωπικού και το "φυτώριο" μέσα από το οποίο αναδεικνύονταν οι καθηγητές. Σύγχρονοι μελετητές των γερμανικών Πανεπιστημίων εξαίρουν τη λειτουργικότητα του θεσμού και τον σημαντικό ρόλο του στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού και τη διεύρυνση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων.10

Μια από τις βασικές προϋποθέσεις της υφηγεσίας στη Γερμανία ήταν η ακαδημαϊκή ελευθερία. Οι υφηγητές είχαν το δικαίωμα να επιλέγουν ελεύθερα το μάθημα που ήθελαν να παραδώσουν, έστω και αν αυτό διδασκόταν από καθηγητές αντίστοιχων εδρών. Το γεγονός αυτό περιόριζε την εξάρτησή τους από τους καθηγητές, τους έδινε τη δυνατότητα να αναδείξουν τα επιστημονικά τους προσόντα και, το κυριότερο, αποτελούσε τη βάση για έναν δημιουργικό ανταγωνισμό ανάμεσα στα μέλη του διδακτικού προσωπικού. Καθηγητές και υφηγητές εισέπρατταν δίδακτρα από τους φοιτητές, τα οποία ήταν ανάλογα με τον αριθμό των φοιτητών που προσείλκυαν. Για τους υφηγητές τα δίδακτρα ήταν η μοναδική αμοιβή, πράγμα που τους έκανε να ενδιαφέρονται για την αύξηση του ακροατηρίου τους.

Ας δούμε όμως πώς λειτούργησε η υφηγεσία στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Όπως σημειώσαμε ήδη, η εκλογή των υφηγητών δεν ανήκε στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας αλλά των πανεπιστημιακών σχολών. Ο τρόπος εκλογής τους ακολουθούσε πιστά τα γερμανικά πρότυπα. Σύμφωνα με υπουργικό έγγραφο που εκδόθηκε το 1841, ο υποψήφιος υφηγητής, που έπρεπε να

———————

10. Βλ. γενικά V. Cousin, ό.π., σ. 172-173· J. F. Minssen, Étude sur l'instruction secondaire et supérieure en Allemagne, Παρίσι 1866, σ. 66-67· George Pouchet, "L'enseignement supérieur des sciences en Allemagne", Revue des deux mondes, τ. 83, 1869, σ. 440, 441.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/142.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είναι διδάκτορας, ήταν υποχρεωμένος να υποβάλει στη σχολή που τον ενδιέφερε "διατριβήν επί τινος θέματος, αναφερομένου εις την επιστήμην του" και να "δώση έλεγχον της εις το διδάσκειν ικανότητός του και ευκολίας" με ένα μάθημα που θα παρέδιδε ενώπιον των καθηγητών της σχολής.11 Αν η δοκιμασία του ήταν επιτυχής, η σχολή ζητούσε τον διορισμό του από το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο κατά κανόνα συγκατένευε.

Ως προς τις ακαδημαϊκές ελευθερίες των υφηγητών, και ειδικότερα ως προς το μάθημα που ήθελαν να διδάξουν, το έγγραφο του 1841 δεν έβαζε κανένα περιορισμό. Δυο χρόνια αργότερα, όμως, το Υπουργείο Παιδείας εξέδωσε άλλη απόφαση, με την οποία έδινε στην αρμόδια σχολή το δικαίωμα: "1) να συζητήση την ανάγκην και την ωφέλειαν του προτεινομένου μαθήματος" και "2) να πληροφορηθή την διανοητικήν, επιστημονικήν και ηθικήν αξίαν του θέλοντος να το παραδώση".12 Η περιοριστική αυτή διάταξη προκλήθηκε από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, με σκοπό να θέσει τους υφηγητές και τα μαθήματά τους κάτω από τον έλεγχο των σχολών. Όπως αναφέρει, με άλλη ευκαιρία, ο πρύτανης Θεόδ. Ορφανίδης, η απόλυτη ελευθερία των υφηγητών εγκυμονούσε τον κίνδυνο να εισαχθούν στο Πανεπιστήμιο "μαθήματα επουσιώδη, ίνα μη είπω άγνωστα και πρωτοφανή".13 Ήταν ενδεχόμενο επίσης να παρουσιαστούν περισσότεροι από ένας υφηγητές για το ίδιο μάθημα, πράγμα το οποίο θα προκαλούσε "τας γνωστάς εκείνας αντιζηλίας και αντιδράσεις, τας αποληγούσας εις τας εν τοις ακροατηρίοις ταραχάς".

Είναι φανερός ο φόβος των πανεπιστημιακών αρχών μπροστά στο καινούριο και άγνωστο που αντιπροσώπευε ο θεσμός της υφηγεσίας και η προσπάθειά τους να διαφυλάξουν τις κατεστημένες σχέσεις και ισορροπίες του ιδρύματος. Χρησιμοποιώντας τους παραπάνω περιοριστικούς όρους, οι σχολές απέρριψαν υποψήφιους υφηγητές, με το επιχείρημα ότι τα μαθήματα που ήθελαν να διδάξουν δεν ήταν αναγκαία ή ότι η διαγωγή τους δεν ήταν άμεμπτη.14 Αντιδράσεις υπήρξαν επίσης και από καθηγητές των ομοειδών εδρών, που

———————

11. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 41.

12. Ό.π.

13. Θεόδ. Ορφανίδης, Λόγος εκφωνηθείς τη κδ΄ Νοεμβρίου 1868..., Αθήνα 1868, σ. 16.

14. Το 1844 η Φιλοσοφική σχολή απορρίπτει τον υποψήφιο υφηγητή Αχελωίδη, με τη δικαιολογία ότι το μάθημα που θέλει να διδάξει (βοτανολογία) παραδίδεται από άλλο υφηγητή (Πρακτικά Φιλοσοφικής Σχολής, 2 Μαΐου 1844). Η ίδια σχολή το 1857 θα δοκιμάσει και θα απορρίψει τον Μαρίνο Παπαδόπουλο Βρετό, επειδή "εφάνη ελλιπής ως προς τας φιλολογικάς γνώσεις εν γένει και αδύνατος εις την ημετέραν γλώσσαν" και επειδή το μάθημα που ήθελε να διδάξει (γαλλική γλώσσα και φιλολογία) δεν αποτελούσε αντικείμενο τακτικής έδρας (ό.π., 3 Δεκ. 1857). Σημειώνουμε ακόμη την περίπτωση ενός υφηγητή, η αίτηση του οποίου απορρίφθηκε λόγω κακής διαγωγής (ό.π., 5 και 7 Μαΐου 1862).

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/143.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έβλεπαν στο πρόσωπο των υποψήφιων υφηγητών έναν οχληρό και ίσως και επικίνδυνο ανταγωνιστή.15

Η απόφαση του 1843 καταργήθηκε το 1868,16 προκαλώντας τις αντιδράσεις του Πανεπιστημίου· επανήλθε όμως, με κάπως μετριότερη διατύπωση, σε νέο διάταγμα που εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο.17 Με το διάταγμα αυτό τέθηκαν και οι πρώτοι φραγμοί ως προς τον αριθμό των υφηγητών: η σχολή μπορούσε "ν' αρνηθή την δοκιμασίαν [...] αν δύο ήδη υφηγηταί διδάσκωσι το αυτό μάθημα".

Οι περιορισμοί αυτοί λειτούργησαν ανασταλτικά στην ανάπτυξη του θεσμού. Οι υφηγητές παρέμειναν εξαρτημένοι από τις διαθέσεις των σχολών και των καθηγητών τους και δεν μπόρεσαν να αποκτήσουν αυτόνομη επαγγελματική και επιστημονική οντότητα. Προς αυτή την κατεύθυνση λειτούργησε και ένας άλλος περιορισμός: το γεγονός, δηλαδή, ότι δεν είχαν δικαίωμα να δίνουν στους φοιτητές "αποδείξεις ακροάσεως", οι οποίες ήταν απαραίτητες προκειμένου να συμμετάσχουν στις εξετάσεις· το δικαίωμα αυτό το είχαν μόνο οι καθηγητές.18 Κατά συνέπεια η παρακολούθηση των μαθημάτων τους ήταν προαιρετική και το ακροατήριό τους ολιγάριθμο. Στα προβλήματα αυτά πρέπει να προσθέσουμε και την επαγγελματική τους ανασφάλεια. Οι υφηγητές στα γερμανικά Πανεπιστήμια εισέπρατταν, όπως είπαμε, δίδακτρα από τους φοιτητές. Ο θεσμός των διδάκτρων προβλεπόταν και στον Κανονισμό του ελληνικού Πανεπιστημίου, τελικά όμως δεν εφαρμόστηκε,19 με αποτέλεσμα οι υφηγητές να παραμείνουν άμισθοι. Η μοναδική ελπίδα τους επομένως ήταν να προαχθούν σε καθηγητές. Το πρόβλημα αυτό και οι άλλοι λειτουργικοί περιορισμοί δυσχέραναν την ενσωμάτωση των υφηγητών στο Πανεπιστήμιο και ανάγκασαν αρκετούς απ' αυτούς να το εγκαταλείψουν.

Επισημάναμε παραπάνω τη στενή σχέση ανάμεσα στην υφηγεσία και

———————

15. Ο Α. Ρ. Ραγκαβής, καθηγητής της ελληνικής αρχαιολογίας, δυσανασχετεί όταν ο Ευθύμιος Καστόρχης, που είχε εκλεγεί υφηγητής το 1848, εκφράζει την επιθυμία να διδάξει το μάθημά του. Παρά ταύτα η Φιλοσοφική σχολή εγκρίνει κατά πλειοψηφία την αίτηση του Καστόρχη. Ανάμεσα στους υποστηρικτές του είναι και ο Κ. Ασώπιος, ο οποίος αποφαίνεται ότι "καθ' όσον πλειότεροι παραδίδουσι το αυτό μάθημα, κατά τοσούτον γίνεται μείζων ωφέλεια εις τους φοιτητάς του Πανεπιστημίου" (Πρακτικά Φιλοσοφικής Σχολής, 9 Νοεμ. 1849). Ανάλογες δυσκολίες συνάντησαν και άλλοι υφηγητές (ό.π., 15 Δεκ. 1839). Πβλ. Γ. Α. Ράλλης, Λόγος εκφωνηθείς την 9 Νοεμβρίου 1841..., Αθήνα 1842, σ. 12

16. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 42-43.

17. Ό.π., σ. 43-44.

18. Κ. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος εκφωνηθείς την κγ' Οκτωβρίου 1873..., Αθήνα 1874, σ. 15.

19. Κ. Λάππας, "Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το 19ο αιώνα", Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι., Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, 1988, σ. 131 κ.εξ.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/144.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

την καθηγεσία, που υπήρχε στα γερμανικά Πανεπιστήμια. Οι υφηγητές που διακρίνονταν στο διδακτικό και επιστημονικό τους έργο προάγονταν σε έκτακτους καθηγητές, και αντίστροφα: οι έκτακτοι καθηγητές προέρχονταν κατά βάση -όχι όμως αποκλειστικά- από το σώμα των υφηγητών. Η πρακτική αυτή μεταφέρθηκε και στο ελληνικό Πανεπιστήμιο,20 αλλά δεν λειτούργησε πάντα με την ίδια συνέπεια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να διατυπώνονται συχνά παράπονα από τους πανεπιστημιακούς ότι το Υπουργείο Παιδείας, στο οποίο ανήκε η αρμοδιότητα επιλογής των καθηγητών, αγνοούσε τους υφηγητές. Οι τελευταίοι μάλιστα θα προβάλουν και συλλογικά στα τέλη του αιώνα το αίτημα να επιλέγονται μέσα από το σώμα των υφηγητών οι νέοι καθηγητές.21

Οι αιτιάσεις των πανεπιστημιακών ήταν μάλλον υπερβολικές. Από τους 144 καθηγητές που διορίστηκαν μετά το 1837 και ως τα τέλη του αιώνα -δεν περιλαμβάνονται, φυσικά, όσοι διορίστηκαν το 1837- οι 83 (ποσοστά 58%) είχαν χρηματίσει προηγουμένως υφηγητές.22 Τη μεγαλύτερη συχνότητα παρουσιάζει η Νομική (20 στους 29) και η Ιατρική (26 στους 42), και ακολουθούν η Θεολογική (9 στους 15) και η Φιλοσοφική (28 στους 58). Οι διαφορές που παρατηρούνται είναι ανάλογες με τον αριθμό των υφηγητών που διέθετε κάθε σχολή. Θα πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι οι υφηγητές που διορίστηκαν σε καθηγητικές θέσεις αποτελούσαν το 36% περίπου του συνολικού αριθμού τους.23 Οι υπόλοιποι ή αποχώρησαν μετά από ένα μικρό διάστημα διδασκαλίας ή έμειναν καθηλωμένοι επί χρόνια στη θέση τους. Φυσικά, δεν ήταν δυνατό να προαχθούν όλοι, και γιατί οι καθηγητικές έδρες ήταν καθορισμένες και γιατί δεν είχαν όλοι τα απαραίτητα προσόντα.

Γενικά, λοιπόν, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για παραγκωνισμό των υφηγητών, μολονότι δεν έλειψαν και τέτοιες περιπτώσεις: υπήρξαν πραγματικά υφηγητές με πολύχρονο και σημαντικό διδακτικό έργο που δεν κατόρθωσαν

———————

20. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 41.

21. Βλ. Λόγοι Γεωργίου Καραμήτσα... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1886-1887, Αθήνα 1888, σ. 84-88, όπου δημοσιεύεται υπόμνημα των υφηγητών του Πανεπιστημίου προς το Υπουργείο Παιδείας (17 Φεβρ. 1887), με το οποίο διεκδικούν το δικαίωμα να αναπληρώνουν τους καθηγητές στη διδασκαλία και τις εξετάσεις, όταν αυτοί κωλύονται, και να δίνουν αποδείξεις ακροάσεως στους φοιτητές. Ζητούν, επίσης, όταν κενώνεται μια καθηγητική έδρα, να υποβάλλει η αρμόδια σχολή στο Υπουργείο αιτιολογημένη έκθεση "περί της αξίας πάντων των υφηγητών" της έδρας, και με βάση την έκθεση αυτή το Υπουργείο να επιλέγει τον καταλληλότερο.

22. Χρησιμοποιώ ως πηγή τον Ιω. Πανταζίδη, ό.π., πίν. Γ', και τις λογοδοσίες των πρυτάνεων.

23. Στο διάστημα 1837-1900 πέρασαν από το Πανεπιστήμιο -σύμφωνα με μια πρώτη καταμέτρηση- γύρω στους 228 υφηγητές, οι οποίοι κατανέμονται ως εξής: Θεολογική 15, Νομική 68, Ιατρική 85, Φιλοσοφική 60. Ως πηγή χρησιμοποιώ κυρίως τις λογοδοσίες των πρυτάνεων.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/145.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να γίνουν καθηγητές ή που έγιναν με μεγάλη καθυστέρηση -κυρίως το δεύτερο. Οι περιπτώσεις αυτές όμως δεν αποτελούν τον κανόνα και οπωσδήποτε δεν αρκούν να δικαιολογήσουν τις αιτιάσεις των πανεπιστημιακών, από τις οποίες δεν λείπει και ένα συντεχνιακό πνεύμα. Αν υπάρχει ένα πρόβλημα, αυτό δεν έγκειται στην αγνόηση των υφηγητών από το Υπουργείο αλλά στο ότι η υφηγεσία, για τους λόγους που αναφέραμε ήδη, δεν αναπτύχθηκε ελεύθερα και ομαλά, έτσι ώστε να γίνει πραγματικά το "κέντρον" ενός δημιουργικού ανταγωνισμού και η "ρίζα της καθηγήσεως", όπως περίμεναν οι θιασώτες του θεσμού.24 Η διαπίστωση ότι η υφηγεσία δεν έδωσε τους αναμενόμενους καρπούς αποτελεί κοινό τόπο της πανεπιστημιακής φιλολογίας: "παρ' ημίν το φυτώριον τούτο εμαράνθη πριν ακμάση", θα τονίσει επιγραμματικά το 1873 ο Κων. Παπαρρηγόπουλος.25 Η αποτυχία του θεσμού κρίνεται, φυσικά, με μέτρο την επιτυχία του στα γερμανικά Πανεπιστήμια, όπου όμως οι προϋποθέσεις ήταν διαφορετικές από εκείνες που ίσχυαν στο ελληνικό Πανεπιστήμιο.

Η δυσλειτουργικότητα του θεσμικού πλαισίου οδήγησε από νωρίς το Πανεπιστήμιο και το Υπουργείο Παιδείας στη διατύπωση κάποιων μεταρρυθμιστικών προτάσεων, που εντάσσονται στα πλαίσια των συζητήσεων και των προσπαθειών για την αναθεώρηση του Κανονισμού του 1837. Σε μια σειρά σχεδίων Κανονισμού, που άρχισαν να συντάσσονται από τη δεκαετία του 1840 με τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου, διασφαλιζόταν τόσο η συμμετοχή των πανεπιστημιακών σχολών στην εκλογή των καθηγητών, όσο και η μονιμότητά τους. Συγκεκριμένα, τα σχέδια πρόβλεπαν ότι η εκλογή των καθηγητών θα γινόταν μετά από γνωμοδότηση ή πρόταση των αρμοδίων σχολών -όπως όριζε δηλαδή ο Κανονισμός του 1837- και ότι το Υπουργείο Παιδείας δεν μπορούσε να τους απολύσει παρά μόνο για σοβαρά αδικήματα, κυρίως ποινικά. Σε ορισμένα σχέδια μάλιστα καθιερωνόταν και η διαδικασία του διαγωνισμού για την εκλογή των νέων καθηγητών.28 Όσο για τους υφηγητές, τα σχέδια επαναβεβαίωναν το δικαίωμά

———————

24. Βλ. χαρακτηριστικά Γ.Α. Ράλλης, ό.π., σ. 12.

25. Κ. Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 14.

26. Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις επί του περί Οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, [Αθήνα 1867], σ. 2, 4· Ιω. Βαλασόπουλος, Έκθεσις περί του Οργανικού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, [Αθήνα 1874/75], σ. 7. Το ζήτημα του διαγωνισμού απασχόλησε πολλές φορές το Πανεπιστήμιο και άλλους παράγοντες της δημόσιας ζωής. Θεσμός με γαλλική προέλευση, ο διαγωνισμός υποστηριζόταν κυρίως από καθηγητές που είχαν σπουδάσει στη Γαλλία, με το επιχείρημα ότι ήταν το ασφαλέστερο μέσο ελέγχου των υποψηφίων καθηγητών και υφηγητών. Κατά του διαγωνισμού και υπέρ της άμεσης επιλογής του διδακτικού προσωπικού, που ίσχυσε στη Γερμανία και στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, ήταν οι καθηγητές με γερμανική παιδεία, οι οποίοι αποτελούσαν και την πλειοψηφία. Βλ.

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/146.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τους να εισπράττουν δίδακτρα και, σε μια περίπτωση, παρείχαν σ' αυτούς το δικαίωμα να δίνουν "αποδείξεις ακροάσεως" στους φοιτητές.27 Τα σχέδια αυτά όμως δεν ήταν καρπός μιας ώριμης εκπαιδευτικής πολιτικής, αλλά το αποτέλεσμα μεμονωμένων και χωρίς συνέχεια πρωτοβουλιών ορισμένων υπουργών Παιδείας, γι' αυτό και κανένα από τα σχέδια δεν κατέληξε σε νόμο: άλλα δεν υποβλήθηκαν καθόλου στη Βουλή και όσα υποβλήθηκαν δεν συζητήθηκαν καν.

Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, και συγκεκριμένα στα χρόνια των κυβερνήσεων του Χαρίλαου Τρικούπη, οπότε, κάτω από την πίεση των συσσωρευμένων προβλημάτων του Πανεπιστημίου, εκδηλώνεται μια τάση εκσυγχρονισμού του θεσμικού πλαισίου, που αφορά και το διδακτικό προσωπικό. Συγκεκριμένα, το 1875 διορίζονται για πρώτη φορά δύο καθηγητές της Νομικής με γνωμοδότηση της οικείας σχολής,28 ενώ το 1882 κατοχυρώνεται νομοθετικά το δικαίωμα όλων των σχολών να προτείνουν στο Υπουργείο Παιδείας τους υποψηφίους για την πλήρωση των κενών καθηγητικών θέσεων.29 Οι ρυθμίσεις αυτές θα ενσωματωθούν αργότερα στον οριστικό Κανονισμό του Πανεπιστημίου του 1911.

Συνοψίζουμε με ορισμένες γενικές παρατηρήσεις. Ο ιδρυτικός Κανονισμός του Πανεπιστημίου και η μεταγενέστερη νομοθεσία στηρίχθηκαν σχεδόν αποκλειστικά στα γερμανικά πανεπιστημιακά πρότυπα. Η επιλογή αυτή οφείλεται σε συγκεκριμένες πολιτικές συγκυρίες, αλλά και στο ότι τα γερμανικά Πανεπιστήμια στον 19ο αιώνα ήταν τα πιο φημισμένα στην Ευρώπη και είχαν ήδη πολλούς θαυμαστές στην Ελλάδα. Τόσο όμως η μεταφορά όσο και η εφαρμογή των γερμανικών θεσμών έγινε, όπως είδαμε, μ' ένα τρόπο επιλεκτικό, που δεν ελάμβανε υπ' όψη το γεγονός ότι οι θεσμοί αυτοί αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου συνόλου.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υφηγεσία, που μεταφυτεύτηκε στο ελληνικό Πανεπιστήμιο μεμονωμένα και "άνευ των παρομαρτούντων και αδιασπάστως συνδεομένων", όπως παρατηρούσε εύστοχα το 1897 ο πρύτανης Αν. Χρηστομάνος.30 Μεταφέρθηκε δηλαδή ο θεσμός, όχι όμως και οι προϋποθέσεις που ήταν απαραίτητες για να λειτουργήσει, αφού, όπως είδαμε παραπάνω, το Πανεπιστήμιο περιόρισε την ελευθερία διδασκαλίας και την

———————

ενδεικτικά, [Θ. Μανούσης], Περί Πανεπιστημίων εν γένει και ιδιαιτέρως περί του Οθωνείου Πανεπιστημίου, Αθήνα 1845, σ. 20-21.

27. Ιω. Βαλασόπουλος, ό.π., σ. 8. Πβλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΣΤ', σύνοδος Α', Αθήνα 1875, σ. 407.

28. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 197.

29. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-35.

30. Λόγοι και ευθύναι Αναστασίου Κ. Χρηστομάνου..., Αθήνα 1898, σ. 73.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/147.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ανεξαρτησία των υφηγητών, οι οποίοι παρέμειναν επιπλέον και άμισθοι. Κάτι ανάλογο έγινε και με τους καθηγητές. Από τη μια μεριά ο Κανονισμός δεν κατοχύρωσε τη θέση τους στο Πανεπιστήμιο, ενώ από την άλλη το Υπουργείο Παιδείας αδρανοποίησε για αρκετές δεκαετίες τη διάταξη σχετικά με τη συμμετοχή των αρμόδιων σχολών στις διαδικασίες επιλογής τους, πράγμα που ενίσχυσε τον παρεμβατικό ρόλο του κράτους απέναντι στο Πανεπιστήμιο.

Για να εξηγήσουμε το φαινόμενο αυτό θα πρέπει να λάβουμε υπ' όψη μας τις πολιτικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της ελληνικής κοινωνίας και του ελληνικού κράτους μέσα στις οποίες λειτούργησε το Πανεπιστήμιο και οι οποίες προσδιόρισαν αποφασιστικά τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών. Το πρόβλημα αυτό όμως δεν εντοπίζεται μόνο στο Πανεπιστήμιο. Στην πραγματικότητα αποτελεί μικρογραφία ενός ευρύτερου προβλήματος που αφορά τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία δεξιώθηκε τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και την ευρωπαϊκή σκέψη στον 19ο αιώνα.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/148.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 148
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 129
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΠΙΝΑΚΑΣ V

    Ανάλυση εξόδων κατά κατηγορίες

    Είδος εξόδων % των γενικών εξόδων

    Διατροφή 27

    Ένδυση-υπόδηση 22

    Εξοπλισμός οικίας 18

    Εκπαίδευση 10

    Λοιπά έξοδα 23

    100

    Οι περισσότερες αγορές βιβλίων αφορούν στην εκπαίδευση: γραμματική, γεωγραφία, άτλαντας, συντακτικό, λεξικό, "μουσική". Δυο φορές σημειώνονται ποσά για βιβλία του Αλ. Πάλλη και για το δέσιμό τους. Καταχωρίζονται τρεις συνδρομές: σε ιταλική εφημερίδα, σε ιατρική εφημερίδα και στην "Πανδώρα".

    Οι λέξεις "διά άμαξα" ή "διά αμάξια" συναντώνται πολύ συχνά στο κατάστιχο: εκτός από τις μετακινήσεις της οικογενείας προς Πειραιά, Αμπελοκήπους, Κηφισιά, Πατήσια ή και μέσα στην ίδια την Αθήνα (δυο φορές αναφέρεται μετάβαση στο παλάτι), ο Πάλλης χρησιμοποιεί τακτικά, ως ιατρός, την άμαξα για τις επισκέψεις του σε ασθενείς. Σημειώνεται, για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο 1850: "διά αμάξια εις την Δούκισσα διά 40 επισκέψεις" δρχ. 50. Πρόκειται, προφανώς, για τη Δούκισσα της Πλακεντίας.23

    Αναφέρονται δύο ταξίδια: στη Θήβα και την Κύθνο.24 Το καλοκαίρι η οικογένεια πηγαίνει για λουτρά στη θάλασσα: καταγράφονται εδώ έξοδα για καρότσες και μπαράκες.25

    Το θέατρο εισβάλλει ξαφνικά στις αρχές του 1851: 3 καταγραφές τον Ιανουάριο, 4 τον Φεβρουάριο, 3 το Μάρτιο και 2 τον Απρίλιο· το Νοέμβριο ενοικιάζεται θεωρείο.26

    ———————

    23. Μερικές άλλες αναγραφές: Απρ. 1849: "διά την άμαξα εις Αμπελοκήπου(ς)" 3,50 δρχ.· Σεπτ. 1849: "διά την άμαξα εις το παλάτι" 3 δρχ.· Ιούν. 1851: "εις την άμαξα εις επισκέψεις" 6,50 δρχ.

    24. Ιούλιος 1849: "διά την άμαξα εις Θήβας" 40 δρχ.· "διά την άμαξα όπου επέστρεψα από Θήβας και ένα άλογο" 38 δρχ.· "διά έξοδα του ταξιδιού εκεί" 35 δρχ. (σύνολο: 113 δρχ.). Μάιος 1851: "έξοδα διά το ταξίδι της Κύθνου" δρχ. 160.

    25. Αύγ. 1851: "διά τας καρότζας εις λουτρά" 90 δρχ., "εις τας μπαράκας των λουτρών" 9 δρχ., "διά τα τελευταία λουτρά" 8 δρχ. Για τα θαλάσσια λουτρά στη Μουνιχία, βλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 873, 15 Ιουλ. 1850· αρ. 929, 19 Μαΐου 1851 και αρ. 943, 31 Ιουλ. 1851.

    26. Αναγράφεται: "Έμβασμα εις το θέατρο" ή απλώς "εις το θέατρο". Τα ποσά κυμαίνονται από 3-7 δρχ. Το Νοέμ. 1851 σημειώνεται: "διά του θεάτρου το πάλκο" δρχ. 60. Προφανώς πρόκειται για ενοικίαση θεωρείου. Πβλ. Ταχύπτερος Φήμη, αρ. 971, 1 Ιαν. 1852: "ενοικιάζεται έν θεωρείον του θεάτρου προς 5 δρχ. δι' εκάστην παράστασιν, ή και

    9