Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 149-168 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/149.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πανεπιστημιακές πραγματικότητες:

Σχολές - ισορροπίες - οικονομικά

Τρίτη 22 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/150.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/151.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΣΠΟΥΔΕΣ ΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ ΣΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

(1860-1870)

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΦΕΝΕΡΛΗ

Αν το Πολυτεχνείο μετά από εκατόν πενήντα χρόνια ζωής κατέχει σήμερα μια εξαιρετική θέση ανάμεσα στα τεχνολογικά ιδρύματα της Ελλάδας, και για τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης και της λειτουργίας του ισχύει, νομίζω, αναλογικά η ίδια διάκριση. Το Σχολείον των Τεχνών, όπως ονομαζόταν τότε, υπήρξε εθνικό ίδρυμα στη σύλληψή του, αλλά και στην πλαισίωσή του, τόσο από καθηγητές όσο και από σπουδαστές, που απέκτησαν σε αυτό την επαγγελματική τους κατάρτιση. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι για ένα μεγάλο διάστημα λειτουργούσε στοιχειωδώς, εξαιτίας των πενιχρών μέσων διδασκαλίας και κυρίως του χαμηλού επιπέδου μόρφωσης των μαθητών, δυνάμει περιείχε τις δυνατότητες εξέλιξης και ανάπτυξης σε ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα εφόσον από τη φύση του ήταν το ίδρυμα που διοχέτευε, μέσα από το εκπαιδευτικό του έργο, την καινούρια τεχνολογία στην Ελλάδα.

Οι ανάγκες για τεχνική παιδεία, για βελτίωση ή τελειοποίηση και εκσυγχρονισμό παραδοσιακών τεχνικών, είχαν τεθεί επιτακτικότερα μετά την οριστική μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα. Οι ολοένα αυξανόμενες οικοδομικές δραστηριότητες στην πρωτεύουσα και στις επαρχιακές πόλεις της Ελλάδας, σε συνδυασμό με τις γενικότερες οικονομικές προοπτικές της χώρας, ωθούσαν μεγάλο αριθμό νέων, με παραδοσιακές τεχνικές ή και εντελώς ανειδίκευτων, προς το Πολυτεχνικό Σχολείο.

Εκτός όμως από την ευνοϊκή υποδοχή του Πολυτεχνείου στο εσωτερικό του κράτους, ανάλογη ήταν η υποδοχή και στις μακρινές εστίες του αλύτρωτου ελληνισμού, που εκφράζεται με την αθρόα προσέλευση μαθητών από όλες σχεδόν τις κοινωνικές τάξεις, και στον ελληνισμό της διασποράς, ο οποίος

———————

Πρώτη δημοσίευση: Τα Ιστορικά, τχ. 7, Δεκ. 1987, σ. 103-118.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/152.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συνετέλεσε αποφασιστικά στη στερέωση του ιδρύματος με δωρεές χρημάτων και διδακτικού υλικού. Πράγματι κατά την εικοσαετία 1840-1860 οι Έλληνες του εξωτερικού και μέσω αυτών και πολλοί Ευρωπαίοι φιλέλληνες εξόπλισαν το Ίδρυμα με όργανα, μηχανήματα, εργαλεία, εποπτικό υλικό, έργα τέχνης.1 Αργότερα, κατά την εικοσαετία 1860-1880, με τις χρηματικές προσφορές των μεγάλων ευεργετών Ν. Στουρνάρη, Μ. Τοσίτσα, Γ. Αβέρωφ, το Πολυτεχνείο αποκτά δικό του μνημειώδες οίκημα και επιβάλλεται ακόμη και εξωτερικά στο πανελλήνιο.

Όσο και αν οι όροι για την εγκατάσταση ενός τεχνικού σχολείου στην Ελλάδα φαίνονται εκ πρώτης όψεως ευνοϊκοί, μια πιο προσεκτική εξέταση των συνθηκών της εποχής οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, το Πολυτεχνείο αντιμετώπιζε δυσκολίες που ανέστελλαν για ένα σημαντικό διάστημα τον καθορισμό της εκπαιδευτικής του φυσιογνωμίας. Τα αρχικά του πρότυπα, "L'École des Arts et Métiers" του Μονάχου και "L'École Lamartinière" της Λυών, απαιτούσαν για τον ιδρυτή του, τον Φρειδερίκο Φον Τσέντνερ,3 αλλά και για τους επόμενους έλληνες διευθυντές μια προσαρμογή στις συνθήκες της ελληνικής ζωής. Ως παράδειγμα αξίζει ν' αναφερθεί εδώ η προσπάθεια που έγινε με την έναρξη κιόλας της λειτουργίας του να αξιοποιηθούν εκπαιδευτικά οι ημέρες αργίας. Έτσι το Σχολείο των Τεχνών, ως το 1843, λειτουργούσε μόνο τις Κυριακές και εορτές. Η ιδιοτυπία αυτή αντιστοιχούσε στον ελεύθερο χρόνο των πρώτων μαθητών, μαθητευομένων συνήθως τεχνιτών, κατά τις εργάσιμες ημέρες, σε διάφορα εργαστήρια της Αθήνας. Με την επίσημη έναρξη, από το 1843, του Καθημερινού Σχολείου, το Κυριακάτικο δεν καταργήθηκε, αλλά εξακολούθησε να λειτουργεί παράλληλα. Η ύπαρξη ενός τέτοιου σχολείου, εκτός από τις δυνατότητες που παρείχε στους διάφορους τεχνίτες κατά τις ημέρες της αργίας, έδινε επίσης την ευκαιρία σε φοιτητές του Πανεπιστημίου ή του Διδασκαλείου να συμπληρώσουν τις γνώσεις τους με μαθήματα που δεν εδιδάσκοντο στα αντίστοιχα ιδρύματα. Τέτοια μαθήματα ήταν λ.χ. η

———————

1. Ιωάν. Δ. Χατσόπουλος, "Ευεργέται και Δωρηταί", Τεχνικά Χρονικά, 1939, σ. 77 κ.εξ.

2. Αλέξ. Βουρνάζος, "Τα της ιδρύσεως του Πολυτεχνείου", Τεχνικά Χρονικά, 1939, σ. 48. Στη μελέτη του ο Αλέξ. Βουρνάζος παραθέτει μεταφρασμένο απόσπασμα από το βιβλίο του Φρ. Τσέντνερ, Das königreih Griechenland in Hinsicht auf in Industrie und Agrikultur, Ausburg 1844, στο οποίο ο συγγραφέας αφιέρωσε ένα τμήμα στο Σχολείο των Τεχνών. Μια δεύτερη έκδοση του έργου, τιτλοφορημένη Gesammelte Notizen über die Industrie und Landwirtschaft im Königreiche Griechenland von Ritter Friedrich von Zentner, κυκλοφόρησε στο Μανχάιμ το 1860· πβλ. Κώστας Η. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα 1957, σ. 25. Τα ονόματα των Σχολείων του Μονάχου και της Λυών αναφέρονται στο χειρόγραφο Βιβλίο των Δωρεών του Ε.Μ.Π.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/153.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Καλλιγραφία ή η Ιχνογραφία, απαραίτητα εφόδια για όσους επρόκειτο ν' ακολουθήσουν τη σταδιοδρομία του καθηγητή ή του δασκάλου. Ακόμη, κάποια άλλα μαθήματα δεν συνέβαλλαν μόνο σε μια ευρύτερη καλλιέργεια, αλλά εξασφάλιζαν τη δυνατότητα σ' αυτούς τους μελλοντικούς εκπαιδευτικούς ν' αποκτήσουν τις απαραίτητες γνώσεις τεχνικής για να διδάξουν μαθήματα επιδεξιότητας. Το Κυριακάτικο Σχολείο υπήρξε, σε μερικές περιπτώσεις, ο προθάλαμος για ένα μικρό αριθμό μαθητών, που διέθεταν ταλέντο και μια σχετική οικονομική ευχέρεια, να ακολουθήσουν πιο προχωρημένες σπουδές περνώντας στο συστηματικότερο τμήμα εκπαίδευσης, το Καθημερινό.

Ανάλογες διεργασίες προσαρμογής του Ιδρύματος στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας, κατά την πορεία της οικονομικής ανάπτυξης και της ιδεολογικής διαμόρφωσής της, πρέπει να θεωρηθούν και οι μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν στη συνέχεια. Μια τέτοια αλλαγή σημειώθηκε στο 1863 3 με την αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του Ιδρύματος και την ίδρυση εργαστηρίων συναφών προς τα μεγάλα τεχνικά έργα και τη βιομηχανία. Την οριστική μορφή οργάνωσης και λειτουργίας, που γνωρίζουμε σήμερα, απέκτησε το Πολυτεχνείο μετά από δύο ακόμη σημαντικές μεταρρυθμίσεις, του 1887 4 και του 1917.5

Σκοπός της προκαταρκτικής αυτής μελέτης δεν είναι να αναλύσει τις διάφορες φάσεις ανάπτυξης του Πολυτεχνείου, αλλά να παρουσιάσει, σε γενικές γραμμές, τους σπουδαστές του κατά τη δεκαετία 1860-1870, δηλαδή μια μόνο πτυχή της ιστορίας του, παρόλο που τα υπό μελέτη στοιχεία δεν έχουν ακόμη υποστεί τελική επεξεργασία.

Ο χρονικός και θεματικός περιορισμός της έρευνας αυτής απαιτεί ίσως κάποιες διευκρινήσεις απαραίτητες σε ανάλογες περιπτώσεις όπου τα ιστορικά τεκμήρια είναι λιγοστά. Η έλλειψη προγραμμάτων σπουδών, αναγκαίο υλικό για την κατανόηση της εκπαιδευτικής εργασίας που γινόταν στο Πολυτεχνείο, τόσο κατά την πρώτη περίοδο λειτουργίας, εκείνη του ιδρυτή Φρειδερίκου Φον Τσέντνερ (1837-1843), και του διαδόχου του Λύσανδρου  

———————

3. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863. Ο Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 164, αναφέρει ως ημερομηνία του θεσπίσματος την 26 Αυγ. 1863 και παραλείπει να σημειώσει τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Ο ίδιος δημοσιεύει, σ. 165, φωτογραφία της πρώτης σελίδας "του θεσπίσματος της 26ης Αυγούστου 1863", χωρίς να σημειώνει την προέλευση. Όπως με πληροφόρησε ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, πρόκειται για έκδοση σε ανεξάρτητο φυλλάδιο, που κυκλοφόρησε το 1863, με ημερομηνία υπογραφής 26 Αυγούστου 1863 (αντίτυπο στη συλλογή Μάνου Χαριτάτου).

4. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 159, 20 Ιουν. 1887, σ. 629 και αρ. 185, 10 Ιουλ. 1887, σ. 737-742· πβλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 298 κ.εξ. και 304 κ.εξ. όπου και πάλι δεν αναφερόνται οι ημερομηνίες δημοσίευσης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. ·.

5. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 242, 30 Οκτ. 1917.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/154.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Καυταντζόγλου (1843-1862), όσο και αργότερα, με υποχρέωσε να καταφύγω σε έμμεσες πηγές, όπως το μητρώο εγγραφών, που θα περιγράψω στη συνέχεια. Κατά το ίδιο επίσης διάστημα, τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα της εποχής επιδρούν στη ζωή του Ιδρύματος: η απομάκρυνση του Όθωνα, το 1862, συμπαρέσυρε τον διευθυντή του Σχολείου Λύσανδρο Καυταντζόγλου, ο οποίος αντικαταστάθηκε από πενταμελή Διοικητική Επιτροπή6 υπό τη διεύθυνση του Γεράσιμου Μεταξά, που κι αυτόν διαδέχθηκε, το 1864, ο Δημήτριος Σκαλιστήρης. Στο μητρώο, λοιπόν, της δεκαετίας υπολανθάνουν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την οργάνωση και τη λειτουργία του Πολυτεχνικού Σχολείου, μια παλιά του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, που έδινε μεγαλύτερη έμφαση στις καλές τέχνες, και μια άλλη, που φιλοδοξούσε να συνδέσει περισσότερο το Σχολείο με την τεχνική ανάπτυξη. Οι διαφορές αυτές έδωσαν την εντύπωση7 ότι το Πολυτεχνείο κατά την περίοδο Καυταντζόγλου δεν παρήγαγε αρχιτέκτονες, και γενικότερα τεχνικούς, ικανούς να ασχοληθούν με τα μεγάλα τεχνικά έργα, πράγμα πού, όπως θα δούμε, δεν αντανακλά απόλυτα την πραγματικότητα.

Τα στοιχεία που καταγράφονται για κάθε σπουδαστή στο μητρώο8 είναι τα ακόλουθα: σχολικό έτος· αύξων αριθμός· ημερομηνία έγγραφης· ονοματεπώνυμο· τόπος καταγωγής· διεύθυνση κατοικίας στην Αθήνα· επάγγελμα ή βαθμίδα εκπαίδευσης (Αλληλοδιδακτικό Σχολείο, Ελληνικό Σχολείο, Σχολαρχείο, Γυμνάσιο, Πανεπιστήμιο κτλ.) ή το επάγγελμα του πατέρα· μάθημα που παρακολουθεί ο σπουδαστής· αν πλήρωσε εγγραφή ή ενεγράφη δωρεάν.

Το μητρώο ξεκινάει από το 1859 και τελειώνει το 1871, η δεκαετία όμως που εξετάζω περιορίζεται για λόγους πρακτικούς9 στην περίοδο ανάμεσα στα ακαδημαϊκά έτη 1860-61 και 1869-70 και περιέχει 3105 εγγραφές κατανεμημένες ως εξής:

1860-1861 694 εγγεγραμμένοι 1865-1866 236 εγγεγραμμένοι

1861-1862 412 εγγεγραμμένοι 1866-1867 246 εγγεγραμμένοι

1862-1863 208 εγγεγραμμένοι 1867-1868 199 εγγεγραμμένοι

1863-1864 233 εγγεγραμμένοι 1868-1869 266 εγγεγραμμένοι

1864-1865 276 εγγεγραμμένοι 1869-1870 335 εγγεγραμμένοι

———————

6. Κ. Μπίρης, ό.π., α. 147-148 και 159.

7. Κ. Μπίρης, ό.π., α. 123 κ.εξ.

8. Πρόκειται για το υπ' αριθ. 10 ανέκδοτο μητρώο του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.

9. Στην περίπτωση αυτή του ανέκδοτου μητρώου του Ε.Μ.Π. απέφυγα να χρησιμοποιήσω τα στοιχεία της πρώτης χρονιάς (1859-1860, 612 εγγραφές) γιατί παρουσιάζουν ανωμαλίες που δεν κατόρθωσα να κατανοήσω. Με την πρόοδο της έρευνας ελπίζω να αξιοποιήσω καλύτερα το σύνολο του υλικού και, φυσικά, τα στοιχεία του σχολικού έτους 1859-1860.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/155.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στη στήλη των εγγεγραμμένων περιλαμβάνεται το σύνολο των μαθητών που φοιτούν στο αντίστοιχο σχολικό έτος χωρίς να φαίνεται ποιοι σπουδάζουν στο Κυριακάτικο και ποιοι στο Καθημερινό.

Παρακολουθώντας τους αριθμούς των μαθητών ανά έτος σπουδών και συγκρίνοντας τις διαδοχικές χρονιές παρατηρούμε ότι στην πρώτη χρονιά 1860-61 τα συγκρίσιμα ποσά παρουσιάζουν μεγάλη διαφορά σε σχέση με την αμέσως επόμενη του 1861-62, όπου εμφανίζονται 412 μαθητές. Ακόμη μεγαλύτερη μείωση του αριθμού των εγγεγραμμένων σημειώνεται το 1862-63, όπου αναφέρονται μόνο 208 μαθητές. Αντίθετα, από το 1863-64 κι έπειτα, κατά την περίοδο διεύθυνσης Γεράσιμου Μεταξά - Διοικητικής Επιτροπής, αρχίζει πάλι μια μικρή ανοδική πορεία, η οποία αυξάνει προοδευτικά, με εξαίρεση το 1866-67, για να καταλήξει στο τέλος της δεκαετίας σε 335 εγγεγραμμένους. Τι ακριβώς έχει συμβεί και ο αριθμός των εγγεγραμμένων του 1862-63 μειώθηκε κατά διακόσιες μονάδες; Μια κρίση της ελληνικής νεολαίας απέναντι στις σπουδές γενικότερα; Κάποια επιφυλακτικότητα των νέων απέναντι στο Σχολείο των Τεχνών και μια στροφή προς άλλου τύπου σπουδές; Μήπως το αντιοθωνικό κίνημα της νεολαίας απεικονίζεται σ' αυτή την πτώση ;

Η τελευταία εκδοχή φαίνεται πιο πειστική. Ο Κ. Μπίρης έχει παρατηρήσει ότι, από το 1860 κιόλας, στο Σχολείο των Τεχνών είχαν αρχίσει αντιοθωνικές κινητοποιήσεις μαθητών.10 Αλλά και πάλι μετά την έξωση του Όθωνα ο αριθμός των εγγεγραμμένων κάθε έτους δεν φθάνει στο ύψος των εγγραφών που δηλώνονται πριν από την καθεστωτική αλλαγή. Η εξήγηση όμως, σ' αυτή την περίπτωση, είναι πιο απλή, εφόσον η αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του 1863 προϋπέθετε: απολυτήριο Ελληνικού Σχολείου για τα δύο καθημερινά τμήματα και γνώση γραφής και ανάγνωσης για τους μαθητές του Κυριακάτικου. Στο ίδιο θέσπισμα καθοριζόταν επίσης ορισμένος χρόνος σπουδών: τρία χρόνια για το Καθημερινό Σχολείο, για τους νέους με προορισμό τη βιομηχανία, τις τεκτονικές και γεωμετρικές εργασίες· πέντε χρόνια για όσους φοιτούσαν στο τμήμα των Ωραίων Τεχνών· και ένας μόνο χρόνος για τους διαφόρους τεχνίτες του Κυριακάτικου.11 Οι όροι, λοιπόν, του θεσπίσματος όπως και η δεκαπενθήμερη διάρκεια εγγραφών κατά τον Σεπτέμβριο έβαζαν, φαίνεται, κάποιους φραγμούς στην παλιότερη αθρόα προσέλευση μαθητών.

Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών και τη διάρκεια των σπουδών. Πιο αναλυτικά, οι εγγραφές στο μητρώο αρχίζουν από την 1η Σεπτεμβρίου και τελειώνουν συνήθως τον Απρίλιο ή

———————

10. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 143.

11. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/156.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το Μάιο της επόμενης χρονιάς. Σύμφωνα όμως με τον κανονισμό του 1863, οι μαθητές του Κυριακάτικου, τουλάχιστον, Σχολείου ήταν υποχρεωμένοι να ακολουθούν ενδεκάμηνο κύκλο σπουδών, πράγμα ασυμβίβαστο με τα δεδομένα του μητρώου. Μήπως λοιπόν, η εγγραφή γινόταν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων και ο μαθητής συμπλήρωνε τον κύκλο σπουδών την επόμενη χρονιά, ή μήπως περιοριζόταν, ανάλογα με το επίπεδο κατάρτισής του, σε δύο τρεις μήνες εκπαίδευση; Πάντως το μητρώο δεν τηρεί ούτε μετά το 1863 τα όρια που έθετε ο κανονισμός σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών, 1η με 15η Σεπτεμβρίου, και επομένως η διάρκεια σπουδών εξακολουθεί να παρουσιάζει διακυμάνσεις.

Τα μαθήματα που περιέχονται στις στήλες του μητρώου12 είναι τα ακόλουθα:

-Αγαλματογραφία ως το 1861-1862

-Ανατομία 1860-1870

-Αρχιτεκτονική 1862-1870

-Αρχαιολογία ως το 1862-1863

- Γεωμετρία ως το 1861-1862

- Γεωμετρία Περιγραφική 1860-1861 και 1863-1870

- Γεωργία ως το 1861-1862

- Γλυπτική 1860-1870

- Στοιχειώδης Γραφική ως το 1862-1863

- Στοιχειώδης Γραφική-Προοπτική 1863-1870

- Διπλογραφία 1860-1870

- Ζωγραφική13 1860-1870

- Καλλιγραφία 1860-1870

- Καλλιτεχνία, Καλλιτεχνολογία 1862-1870

- Κοσμηματογραφία 1860-1870

- Μαθηματικά 1860-1870

- Μηχανική 1863-1870

- Μουσική ως το 1862-1863

- Μυθολογία ως το 1862-1863

- Ξυλογραφία 1860-1870 

- Ξυλογραφία-Ξυλογλυπτική ως το 1863-1864

- Οδοποιία 1868-1869

- Πλαστική ως το 1862-1863

- Στενογραφία ως το 1862-1863

- Φυσικομαθηματικά  1862-1863

- Χαλκογραφία 1860-1870

- Χημεία 1860-1870 ;

- Χωρομετρία 1863-1870

———————

12. Οι διακεκομμένες λέξεις, που από έλλειψη χώρου δεν αναφέρονται ολογράφως στις στήλες των μαθημάτων, έχουν συμπληρωθεί σύμφωνα με άλλες αναφορές που συναντούμε σε έγγραφο ή έντυπο υλικό της ίδιας περιόδου.

13. Η ζωγραφική εμπεριέχει την ελαιογραφία. Ο όρος χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή προς την παραδοσιακή αγιογραφία. 

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/157.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στον παραπάνω κατάλογο έχουν ενταχθεί αλφαβητικά όλα τα μαθήματα, σύμφωνα με τις χρονιές εμφάνισης ή εξαφάνισης από το μητρώο, και αφορούν μόνο στη δεκαετία 1860-1870. Με βάση τη στήλη των χρονολογιών μπορούμε να διακρίνουμε τις παρακάτω κατηγορίες μαθημάτων.

α. Μαθήματα που άντεξαν στην αναδιοργάνωση του 1863, όπως η Ανατομία, Γλυπτική, Διπλογραφία, Ζωγραφική, Καλλιγραφία, Κοσμηματογραφία, Μαθηματικά, Ξυλογραφία, Χημεία.

β. Μαθήματα που συνδέονται περισσότερο με το θέσπισμα του 1863 και συνεχίστηκαν αργότερα, όπως, η Αρχιτεκτονική, η Μηχανική, η Στοιχειώδης Γραφική-Προοπτική, η Περιγραφική Γεωμετρία.

γ. Μαθήματα που δεν αναφέρονται μετά το 1863, όπως η Αγαλματογραφία, η Αρχαιολογία, η Γεωργία, η Μουσική, η Μυθολογία, η Ξυλογλυπτική, η Πλαστική, η Στοιχειώδης Γραφική.

Είναι προφανές ότι η τρίτη κατηγορία μαθημάτων συνδέεται περισσότερο με την αναδιοργάνωση του 1863. Μαθήματα όπως η Μυθολογία, η Αρχαιολογία, η Αγαλματογραφία, η Μουσική, ταίριαξαν καλύτερα στις αντιλήψεις του Λ. Καυταντζόγλου και του Γρ. Παππαδόπουλου, όπως τις γνωρίζουμε από σχετικά κείμενά τους. Τέτοια μαθήματα διαμόρφωναν έναν ορισμένο τύπο κλασικής καλλιτεχνικής παιδείας, πράγμα ασυμβίβαστο με τη μεταρρύθμιση του 1863, που ήθελε να προωθήσει περισσότερο την καθαυτό τεχνική εκπαίδευση.

Ωστόσο δεν καταργήθηκαν όλα τα μαθήματα της γ' ομάδας.14 Άλλα διευρύνθηκαν και άλλα συγχωνεύτηκαν: η Στοιχειώδης Γραφική λ.χ. απέκτησε, μετά το 1863, ένα δεύτερο σκέλος, την Προοπτική, ενώ η Μυθολογία εντάχθηκε στην Καλλιτεχνολογία. Το νέο μάθημα, αντί του Γρ. Παππαδόπουλου, ανατέθηκε σε άλλο καθηγητή, τον Σπυρ. Λογιωτατίδη, αλλά δεν γνωρίζουμε αν εκτός από το πρόσωπο άλλαξε και το περιεχόμενο.

Μετά την έξωση του Όθωνα πάρθηκαν, ασφαλώς, κάποιες εσπευσμένες αποφάσεις, που έχουν αφήσει τα ίχνη τους στις στήλες του μητρώου, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της αναδιοργάνωσης. Παρ' όλα αυτά το πιο δύσκολο πρόβλημα που θέτει το μητρώο εντοπίζεται στο περιεχόμενο του κάθε μαθήματος, δεδομένης και της ποικιλίας των όρων που χρησιμοποιήθηκαν πριν και μετά το 1863.

Παρατηρώντας τις στήλες των εγγραφών διαπιστώνουμε ότι το μάθημα της δεκαετίας για το οποίο εμφανίζεται η μεγαλύτερη ζήτηση είναι η Κοσμηματογραφία· σήμερα θα μπορούσαμε, ίσως, σε μια ελεύθερη μεταγλώττιση, να το ονομάσουμε "η τέχνη της διακόσμησης και οι τεχνικές της".

———————

14. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 176.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/158.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κοσμηματογραφία σύμφωνα με το μητρώο παρακολουθούσαν οι εξής κατηγορίες μαθητών: τοιχογράφοι, ξυλουργοί, λιθοξόοι, ράπτες, χρωματοποιοί-χρωματοπώλες, υποδηματοποιοί, χρυσοχόοι, βιβλιοδέτες, κτίστες, οπλοποιοί, ζωγράφοι, αγγειοπλάστες, επιπλοποιοί, γλύπτες, σιδεράδες, σοβατζήδες, μαθητές, φοιτητές.

Το 1860 η Κοσμηματογραφία διδασκόταν τρεις φορές την εβδομάδα, από δύο ώρες, και ανήκε ως μάθημα τόσο στο Κυριακάτικο όσο και στο Καθημερινό Σχολείο,15 η συνέχιση όμως του εβδομαδιαίου αυτού ωραρίου δεν επιβεβαιώνεται μετά το 1863. Δεν είναι επίσης γνωστός ο τρόπος και το περιεχόμενο διδασκαλίας του μαθήματος. Ασφαλώς θα υπήρχαν κάποια ατελιέ για να σχεδιάζουν οι μαθητές τα υποδείγματα που τους έδινε ο δάσκαλος. Μετά από έρευνες στη βιβλιοθήκη του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου νομίζω ότι εντόπισα μερικά τέτοια υποδείγματα:16 ήταν τυπωμένα φύλλα (planches)17 από διάφορα βιβλία με παραστάσεις της Πομπηίας, διακοσμητικά μοτίβα από ευρωπαϊκά νεοκλασικά οικοδομήματα, παραστάσεις από αρχαιολογικά ευρήματα, διακοσμητικά σχέδια γενικά χρήσιμα στις διάφορες κατηγορίες μαθητών του Πολυτεχνικού Σχολείου. Λίγο πολύ το μάθημα αυτό διοχέτευε το συρμό της εποχής σε μεγάλη κλίμακα τεχνιτών που συνέβαλαν στη δημιουργία της "νεοκλασικής Ελλάδας".

Οι μαθητές εγγράφονταν συνήθως σ' ένα μάθημα, αλλά, όπου απαιτείται συμπληρωματική εκπαίδευση, επέλεγαν περισσότερα. Μαζί με την Ξυλογραφία λ.χ. παρακολουθούσαν και τη Στοιχειώδη Γραφική ή την Καλλιγραφία και για τη Γλυπτική ή τη Ζωγραφική ακολουθούσαν ταυτόχρονα τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των ηλικιών. Ο πιο μικρός μαθητής του μητρώου είναι 8 χρονών, ενώ ο μεγαλύτερος 40· περιπτώσεις ακραίες φυσικά. Πιο συχνά απαντούν οι ηλικίες 16-18 ετών και αραιότερα 18-25 και 26-30 χρονών. Οι διαφορές ηλικίας δημιούργησαν πολλές φορές προβλήματα παιδαγωγικά, δυσκολίες συνύπαρξης σ' έναν μικρό χώρο, όπως ήταν το κτίριο της οικίας Βλαχούτση, στην οδό Πειραιώς. Μέσα στις συνθήκες

———————

15. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 141.

16. Βλ. τα θέματα των διαγωνισμών για την Κοσμηματογραφία στους ετήσιους Λόγους του Λ. Καυταντζόγλου που κυκλοφόρησαν σε ανεξάρτητα φυλλάδια, με τίτλο Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου υπό του διευθυντού Λυσάνδρου Καυταντζόγλου, Αθήνα 1846, σ. 12, 1847, σ. 12, 1848, σ. 30, 1849, σ. 19, 1850, σ. 6, 1851, σ. 10, 1855, σ. 12 και 13, 1857, σ. 20, 1858, σ. 7. Για το έτος 1853 βλ. Πανδώρα, τ. Δ', σ. 396, για το έτος 1856, Πανδώρα, τ. Ζ', σ. 423.

17. Βλ. πρόχειρα το βιβλίο του Owen Jones, The Grammar of Ornament illustrated by examples from varions styles of Ornaments, Λονδίνο 1856. Το βιβλίο αυτό, προσφορά του συγγραφέα, βρίσκεται σήμερα στην βιβλιοθήκη του Ε.Μ.Π.· βλ. Ι.Δ. Χατσόπουλος, ό.π., σ. 79.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/159.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτές πολλοί νέοι πέρασαν το στάδιο μιας πολυετούς μαθητείας, μεγάλωσαν, ανδρώθηκαν και μπήκαν στην επαγγελματική ζωή. Άλλοι πάλι από τους μικρούς μαθητές της δεκαετίας του '60 επάνδρωσαν αργότερα το Πολυτεχνικά Σχολείο ως τεχνικοί ή και καθηγητές.

Πριν από το 1863 οι μαθητές του Σχολείου των Τεχνών είναι γραμμένοι συνήθως στο πρώτο έτος σπουδών, πιο σπάνια στο δεύτερο έτος και ακόμη αραιότερα στο τρίτο. Φυσικά υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις με αναφορές σε τέταρτο και πέμπτο έτος. Πολυετείς σπουδές ως το 1863 έκαναν όσοι σπούδαζαν Ζωγραφική, Γλυπτική και Ξυλογραφία. Κατά την περίοδο της έξωσης του Όθωνα, αλλά και μετά, όπως έχει ήδη αναφερθεί, μια από τις κριτικές που έγιναν στον Καυταντζόγλου υποστήριζε ότι δεν προώθησε την Αρχιτεκτονική και την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα. Η άποψη αυτή επανέρχεται στο έργο του Κ. Μπίρη, Ιστορία του Ε.Μ.Π., στο κεφάλαιο "Η κατάργησις των αρχιτεκτονικών σπουδών".18 Αυτή είναι άλλωστε εκ πρώτης όψεως και η εικόνα του μητρώου, όπου το μάθημα της Αρχιτεκτονικής δεν καταχωρείται σε καμιά στήλη πριν από το 1862-1863. Αν, όμως, παρατηρήσουμε καλύτερα το μητρώο στη στήλη του έτους σπουδών θα διακρίνουμε ότι το 1860-1861 υπάρχουν μαθητές του έκτου έτους (Δημ. Ζίζιλας), του πέμπτου έτους (Θ. Βοσκουδάκης), του τετάρτου έτους (Αριστ. Διπλάρης), που παρακολουθούν ταυτόχρονα ή διαδοχικά την Κοσμηματογραφία και τα Μαθηματικά ή τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τη Μυθολογία ή τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ. Αν στη συνέχεια ανατρέξουμε στη στήλη των επαγγελμάτων θα διαπιστώσουμε ότι ο Δημ. Ζίζιλας δύο χρόνια αργότερα, το 1862-1863, δηλώνει αρχιτέκτονας. Ο Θ. Βοσκουδάκης το 1860-1861, τη χρονιά που διανύει το τέταρτο έτος σπουδών στο Πολυτεχνείο, αναφέρει επάγγελμα αρχιτέκτονας και ο Αριστ. Διπλάρης πάλι το 1860-1861 σημειώνεται στο μητρώο ως μαθητής του τετάρτου έτους της Αρχιτεκτονικής. Σε αντίστοιχη διαδικασία από πλευράς σπουδών βρίσκονται επίσης δύο άλλοι νεότεροι μαθητές το 1860-1861, ο Ιωάννης Βλυσίδης, υπότροφος Σύρου, πρωτοετής εκείνη τη χρονιά, που παρακολουθεί Κοσμηματογραφία και ο Ιωάννης Κουμέλης από την Άνδρο, μαθητής του δεύτερου έτους, εγγεγραμμένος επίσης στην Κοσμηματογραφία.

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει ότι η παρακολούθηση συνδυασμένων μαθημάτων επί τρία, τουλάχιστον, ως έξι χρόνια, και παρόλο που στην περίοδο Καυταντζόγλου δεν είχε θεσμοθετηθεί η Αρχιτεκτονική ως αυτονομημένος κλάδος εκπαίδευσης, επέτρεπε σε ορισμένους μαθητές να σπουδάσουν Αρχιτεκτονική και μετά την αποφοίτησή τους από το Πολυτεχνικό Σχολείο να αποκτήσουν την ιδιότητα του αρχιτέκτονα.

———————

18. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 123 κ.εξ.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/160.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ωστόσο, οι όροι της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για τους αρχιτέκτονες του Πολυτεχνικού Σχολείου αυτής της εποχής ήταν δυσμενείς, αφού δύσκολα μπορούσαν να διεκδικήσουν δημόσιες διευθυντικές θέσεις, τις οποίες καταλάμβαναν ευρωπαίοι μηχανικοί ή έλληνες στρατιωτικοί προερχόμενοι από τη Σχολή Ευελπίδων19 ή απόφοιτοι του Πολυτεχνείου, μετεκπαιδευμένοι όμως σε σχολές της Ευρώπης. Έτσι, ενώ η πολυετής εκπαίδευση στο Πολυτεχνικό Σχολείο έδινε ουσιαστικά τεχνικά εφόδια, η πολιτεία δεν τα θεωρούσε ισότιμα προς τα ευρωπαϊκά. Το πρόβλημα δεν ήταν, φαίνεται, μόνο τυπικό. Από την οργάνωση της τεχνικής εκπαίδευσης στο Πολυτεχνείο έλειπε, ως εκείνη την εποχή, η επαρκής θεωρητική κατάρτιση.

Ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου, έχοντας επίγνωση προφανώς αυτών των ελλείψεων, πρότεινε, το 1855, να γίνεται η διδασκαλία του θεωρητικού μέρους στο Πανεπιστήμιο και η τεχνική πρακτική εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων να παραμείνει στο Πολυτεχνείο. Με πρότυπο την εκπαιδευτική πρακτική της Ιταλίας διετύπωσε ως εξής το σχέδιό του: "Οι αρχιτέκτονες ακολουθούντες εν τω Πανεπιστημίω την φιλοσοφίαν, τα μαθηματικά, την αρχαιολογίαν, την ιστορίαν και τα λοιπά σχετικά προς την αρχιτεκτονικήν μαθήματα, οίον την Γεωλογίαν, Ορυκτολογίαν, τας αρχάς του δικαίου, σπουδάζουσι το τεχνικόν και πρακτικόν μέρος εν ταις Ακαδημίαις, ώστε τελειοδίδακτοι εν τη ειδική ταύτη σπουδή γίνονται διά συνδρομής του τε Πανεπιστημίου και των σχολείων των τεχνών. Τοιαύτης συγχωνεύσεως και τοιούτου συνδέσμου του σχολείου τούτου μετά του Πανεπιστημίου οφείλω να εκφράσω την ανάγκην σήμερον".20 Ο συνδυασμός Πανεπιστημίου-Πολυτεχνείου, της εισήγησης Καυταντζόγλου, αν και δεν αντιμετώπιζε στο σύνολό του το πρόβλημα της τεχνικής παιδείας, προωθούσε την ιδέα της ένταξης των αρχιτεκτονικών σπουδών σε ανώτατο επίπεδο εκπαίδευσης. Την περαιτέρω βελτίωση των ειδικών και γενικών θεμάτων εκπαίδευσης στο ίδιο Ίδρυμα αντιμετώπισε το θέσπισμα αναδιοργάνωσης του 1863, αλλά και πάλι το πρόβλημα της επαγγελματικής σταδιοδρομίας των αρχιτεκτόνων δεν λύθηκε. Ένας κύκλος μαθημάτων, καλλιτεχνικής κατεύθυνσης θα λέγαμε σήμερα, όπως η Στοιχειώδης Γραφική, η Κοσμηματογραφία, η Μυθολογία, σε συνδυασμό με τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τα Μαθηματικά μόρφωνε έναν πρωτοτέκτονα,21 όπως θα ονόμαζε

———————

19. Οι περισσότεροι απόφοιτοι της Σχολής Ευελπίδων, που κατέλαβαν δημόσιε; διευθυντικές θέσεις (νομομηχανικοί, κτλ.) είχαν επίσης μετεκπαιδευτεί στην Ευρώπη· βλ. πρόχειρα τα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των Λεωνίδα Βλάσση, Δημ. Σκαλιστήρη και Ιωάν. Γ. Σέχου: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 500, 504, 509 αντιστοίχως.

20. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον του Βασιλικού Πολυτεχνείου, 9 Ιανουαρίου 1855, Αθήνα 1855, σ. 28.

21. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1846, σ. 10 και 27.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/161.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ο Καυταντζόγλου τον αρχιτέκτονα-μαθητή του Πολυτεχνικού Σχολείου. Η αλλαγή είναι σημαντική. Ο αρχιτέκτονας αυτός δεν έχει εκπαιδευτεί παραδοσιακά από τον μάστορά του, αλλά έχει μάθει την τέχνη του, ή έχει βελτιώσει όσες γνώσεις πήρε παραδοσιακά, σε ένα σχολείο, όπου η γνώση μεταδίδεται με οργανωμένες εκπαιδευτικές μεθόδους. Μπορεί, βέβαια, να εκτελεί ανάλογα έργα με τον παραδοσιακό πρωτομάστορα, τα εκτελεί όμως με άλλο τρόπο, με διαφορετικές τεχνικές, ολοκληρωμένο σχέδιο και κυρίως σε άλλη κλίμακα. Ο τύπος αυτός του πολυδύναμου αρχιτέκτονα βρίσκεται πολύ κοντά στον πολιτικό μηχανικό, στον πολεοδόμο, στον τοπογράφο. Μετά το 1863 η ίδια κατηγορία αρχιτεκτόνων εξακολούθησε να παράγεται μέσα στο Τεχνικό Σχολείο. Παράδειγμα, ο Δημ. Ελευθεριάδης, πρωτοετής μαθητής το 1863, παρακολούθησε το πρόγραμμα της Αρχιτεκτονικής, όπως διαμορφώθηκε από την αναδιοργάνωση του 1863, αλλά, αφού αποφοίτησε, σε συνεργασία με τον Ιωάν. Βλυσίδη, ασχολήθηκε επαγγελματικά με έργα22 που ξεπερνούσαν τον τομέα της αρχιτεκτονικής.

Οι τρεις μαθητές του μητρώου, ο Ιωάννης Κουμέλης,23 ο Ιωάν. Βλυσίδης24 και ο Δημ. Ελευθεριάδης σχεδίασαν και εκτέλεσαν, στην αρχή ως βοηθοί του δημοτικού αρχιτέκτονα στην Ερμούπολη, τοπογραφικά, πολεοδομικά σχέδια, υπονόμους, δρόμους, πλατείες, αποθήκες, διαμορφώσεις χώρων. Τα έργα τους και τα σχέδιά τους25 σώζονται ακόμη στην Ερμούπολη, για να θυμίζουν τον πολυδύναμο αρχιτέκτονα που σπούδαζε στο Πολυτεχνικό Σχολείο τη δεκαετία του 1860-1870.

———————

22. Βλ. σχέδιά του στο Παράρτημα που ακολουθεί.

23. Ο Ιωάννης Κουμέλης εγκαταστάθηκε, φαίνεται, στην Ερμούπολη τα 1882, χρονιά που απαλλάχθηκε από τα καθήκοντά του ως καθηγητής της Οικοδομικής στο Πολυτεχνείο· βλ Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519. Στο Πολυτεχνικό Σχολείο παρακολουθεί μαθήματα από 12 χρονών, το 1859-1860. Ο πατέρας του ήταν ένας από τους οικοδόμους που εργάστηκαν στην οικοδομή του Πανεπιστημίου Αθηνών βλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519.

24. Ο Ιωάννης Χρ. Βλυσίδης ζούσε, ως το 1910 τουλάχιστον, στην Ερμούπολη. Την ίδια χρονιά πούλησε στην οικογένεια Κουντούρη τα σπίτι του, δικό του έργο φυσικά, που διασώζεται ακόμη και βρίσκεται κοντά στην Καθολική Εκκλησία του Ευαγγελισμού. Την πληροφορία έχω από την ίδια οικογένεια. Ακουαρέλλα της "οικίας Βλυσίδη" εφιλοτέχνησε το 1986 η ζωγράφος Αλεξάνδρα Μαυρογορδάτου-Πετρίτζη· δημοσιεύτηκε στο ημερολόγιο τοίχου του Δήμου Ερμούπολης του 1987. Ένα άλλο γνωστό αρχιτεκτονικό έργο του Βλυσίδη είναι το "Μέγαρο Βελισσαροπούλου" του 1871, το σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ερμούπολης. Φωτογραφίες του κτιρίου και αλλά σχέδια του Βλυσίδη περιλαμβάνονται στο βιβλίο Ι. Τραυλού - Α Κόκκου, Ερμούπολη, Αθήνα 1980. Τρία σπουδαστικά σχέδια του Ι. Βλυσίδη των ετών 1864, 1865, 1866 από τη συλλογή του κ. Λάμπρου Κωστακιώτη περιελήφθησαν στην Έκθεση για τα 150 χρόνια της Αθήνας· βλ. "Αθήνα, Ευρωπαϊκή Υπόθεση", Κατάλογος Έκθεσης, Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού, 1985, σ. 116.

25. Μερικά από τα σχέδια αυτά ά αντίγραφά τους, ενδεχομένως και κάποια που δεν έχουν διασωθεί, εκτέθηκαν στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης του 1873· βλ. Κατάλογος των

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/162.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Κατάλογος σχεδίων παλαιών μαθητών του Πολυτεχνείου που εργάστηκαν στην Ερμούπολη

Ο κατάλογος αυτός συντάχθηκε το καλοκαίρι του 1987 και περιλαμβάνει Σχέδια που έχουν εκπονηθεί από τους Δημοτικούς Αρχιτέκτονες Ι. Χρ. Βλυσίδη, Ι. Κουμέλη και Δ. Γ. Ελευθεριάδη, παλαιούς μαθητές του Πολυτεχνικού Σχολείου, που εργάστηκαν επαγγελματικά στην Ερμούπολη. Τα Σχέδια έχουν συγκεντρωθεί, μαζί με άλλα παλαιότερα και μεταγενέστερα, σε ένα ογκώδη φάκελο χωρίς ένδειξη ταξινόμησης.

Ο φάκελος των Σχεδίων πρέπει να "διαβαστεί" σε συνδυασμό με το τμήμα "Τεχνική Υπηρεσία" (100.000 περίπου έγγραφα) του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης (βλ. Χρήστος Λούκος-Πόπη Πολέμη, Οδηγός του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης, Αθήνα 1987, σ. 157-168), μέσα από τη μελέτη του οποίου νομίζω ότι θα αναδειχθεί καθαρά η επαγγελματική φυσιογνωμία και σταδιοδρομία (αντικείμενα δουλειάς, επιστημονικές και τεχνικές δυνατότητες, πραγματοποιημένο έργο) των αποφοίτων του Πολυτεχνικού Σχολείου της δεκαετίας 1860-1870 που εργάστηκαν στη Σύρο.

1. αρ. 27 (0,345 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ισογείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 10 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

2. αρ. 28 (0,655 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 20 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονoς Ι. Χρ. Βλυσίδης.

3. αρ. 37 (0,510 x 0,300):

Κάτοψις Στασιδίων του υπογείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

4. αρ. 38 (0.440 x 0,545):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 21 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

———————

Εκθετών της Ελλάδος εν τη εν Βιέννη Παγκοσμίω Εκθέσει, Αθήνα 1873, σ. 44, όπου στην ενότητα ΙΗ', "Υλικόν και μέθοδος της Πολιτ. Μηχανικής, των δημοσίων έργων και της Αρχιτεκτονικής", εκθέτει ο Δήμος Ερμουπόλεως: "Διαγράμματα των δημοσίων οικοδομών Σύρου", τα οποία μάλιστα βραβεύτηκαν με "Δίπλωμα αξίας" (ό.π., σ. 59).

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/163.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

5. αρ. 30 (0,485 x 0,520):

Διαγραφή των Προπυλαίων του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου κατά το εγκεκριμένον σχέδιον. Ερμούπολις, 9 Δεκεμβρίου 1869. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

6. αρ. 10 (0,440 x 0,605):

Καταμέτρησις εν έτει 1870 υπό Δ.Γ. Ελευθεριάδου Αρχιτέκτονος (του Μητροπολιτικού Ναού Ερμουπόλεως ή Μεταμόρφωσις μετά των παραρτημάτων). Ερμούπολις, 10 Ιουλίου 1870. Ο βοηθός του Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

7. χ. αρ. (0,500 x 0,705):

Διάγραμμα τον Δηλίου Λόφου (Μυλαράκι) Αον Χωροστάθμισις -Βον Διαγραφή Κορυφής. Ερμούπολις, 11 Ιουνίου 1871. Ο βοηθός του Δημοτικού Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

8. χ. αρ. (0,450 x 0,520):

Διάγραμμα της κορυφής του Λόφου Δήλι (Μυλαράκι). Ιδιοκτησία Χρ. Παπαγιαννοπούλου. Ερμούπολις, 15 Ιουνίου 1871. Δ. Γ. Ελευθεριάδης Αρχιτέκτων.

9. χ. αρ. (0,385 x 0,700):

Διάγραμμα μέρους της συνοικίας Αναβατούσικα εν ω φαίνονται οι υπ αριθ. 1, 2, 3, 4, 5 κατεδαφισθέντες ετοιμόρροποι οικίσκοι. Ερμούπολις, 21 Φεβρουαρίου 1872. Ι. Βλυσίδης.

10. αρ. 81 (0,345 x 0,510):

Μητροπολιτικού οίκου πρόσοψις, μεσημβρινή πλευρά. Ερμούπολις, 15 Απριλίου 1873. Ι. Βλυσίδης αρχιτέκτων.

11. αρ. 82 (0,500 x 0,325):

Σχέδιον Δημοτικών Αποθηκών των ανεγερθησομένων επί του Δημοτικού Οικοπέδου της παλαιάς διαμετακομίσεως. 1. Κυρία πρόσοψις προς θάλασσαν, 2. Κάτοψις και των 4ων αποθηκών. Ερμούπολις, 5 Μαΐου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

12. χ. αρ. (0,480 x 1,100):

Οδός ποταμού από της γωνίας οικίας Σάλτα... μέχρι του τοίχου κάτωθεν του Καμινίου Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

13. χ. αρ. (0,535 x 1,270):

Διάγραμμα της οδού ποταμού από της οικίας Ευστρατίου Σάλτα ως ασβεστοκάμινον Μιχαήλ Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

14. χ. αρ. (0,625 x 1,850):

Οδός Νέας Πυριταποθήκης. Ερμούπολις, 12 Σεπτεμβρίου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/164.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

15. αρ. 88 (0,380 x 0,480):

Σχέδιον Αποθηκών εις το ενταύθα νέον Ναυπηγείον. Ερμούπολις, 21 Ιουνίου 1874. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

16. χ. αρ. (0,360 x 0,780):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα μεταξύ των οικιών Ι. Ζαχαράκη, Χ. Πηγάνη και Γ. Μαυλάκη, Αικατ. Α. Αποστόλου... Κατάστρωμα της οδού - Τομή Υπονόμου. Ερμούπολις, 10 Ιανουαρίου 1875. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

17. χ. αρ. (0,450 x 0,680):

Νέον Ναυπηγείον: Σχέδιον Επιχώσεως και Κατασκευής Προκυμαίας. Ερμούπολις, 20 Μαρτίου 1876. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

18. χ. αρ. (0,390 x 0,930):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα της οδού Φυλακών και Μεταμορφώσεως. Από γωνίας οινοπωλείου [...]. Τομή υπονόμου νέας, τομή υπαρχούσης υπονόμου. Ερμούπολις, 8 Μαΐου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

19. χ. αρ. (0,260 x 1,770):

Διάγραμμα της οδού Νεκροταφείου αγούσης εκ των οικιών Λεβεντέλη και Καραμπάτου μέχρι τέλους περιβόλου του Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 7 Ιουνίου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

20. αρ. 89 (0,530 x 0,370):

Σχέδιον των όπισθεν και μέρους των ένθεν και ένθεν (χωροφ)υλακής (του) πεζικού: Δωμάτων Υπομοιράρχου. Δωμάτιον Φρουράρχου. Δωμάτιον Λοχίου. (Λείπει το μισό αριστερό τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 18 Ιουνίου 1878. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

21. χ. αρ. (1,000 x 0,580):

Διάγραμμα οδού αγούσης από της οικίας Στ. Λάμπρου μέχρι Σαλάχα. (Λείπει τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 28 Οκτωβρίου 1878. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

22. χ. αρ. (0,420 x 0,520):

Διάγραμμα εμφαίνον [...] εις νόμιμον αποζημίωσιν πλατείας. Ερμούπολις, 17 Νοεμβρίου 1880. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

23. αρ. 22 (0,340 x 0,440):

Διάγραμμα του ενταύθα Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου μετά των εξαρτημάτων αυτού συνταχθέν δυνάμει της υπ αριθ. 1348 ε.έ. παραγγελίας της Δημαρχίας Ερμουπόλεως... Ερμούπολις, 10 Αυγούστου 1883. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

24. χ. αρ. (0,390 x 0,540):

Απόσπασμα διαγράμματος ρυμοτομίας Ερμουπόλεως κατά την θέσιν παλαιόν

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/165.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ναυπηγείον. Ακριβές αντίγραφον. Ερμούπολις, 6 Μαΐου 1884. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

25. χ. αρ. (0,500 x 0,750):

Διάγραμμα της Πλατείας Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 3 Ιουνίου 1884. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

26. χ. αρ. (0,780 x 1,040):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Μουσών [...] μέχρις Ομήρου. (Τμήμα Σχεδίου πόλεως.) Ερμούπολις, 16 Μαρτίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

27. χ. αρ. (0,450 x 0,610):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Χειμάρου εις Ορφανοτροφείον Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 21 Ιανουαρίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

28. χ. αρ. (0,340 x 0,350):

Διάγραμμα Ρυμοτομικόν. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

29. χ. αρ. (0,340 x 0,360):

Διάγραμμα ρυμοτομίας κατά την συνοικίαν Αναβατούσικα του Ναού της Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

30. αρ. 94 (0,465 x 0,890):

Νεκροταφείον Ερμουπόλεως. Στοά και είσοδος προς την κλίμακα. Ερμούπολις, Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

31. αρ. 97 (0,390 x 0,500):

Νεκροταφείον, Οστεοφυλάκιον Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 15 Οκτωβρίου 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

32. αρ. 85 (0,610 x 0,480):

Σχέδιον προσόψεως Νεκροταφείου. Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

33. χ. αρ. (1,270 x 0,330):

Οδός Νέου Δημοτικού Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 22 Ιανουαρίου 1890. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Ι. Ν. Κουμέλης.

34. αρ. 104 (0,365 x 0,470):

Δημοτικά Έργα Έρμουπόλεως. Θεραπευτήριον Ορφανοτροφείου αρρένων. Ισόγειον. Ερμούπολις, 12 Μαρτίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

35. αρ. 103 (0,445 x 0,705):

Δημοτικά Έργα Ερμουπόλεως. Αυλή και Γυμναστήρια. Εξαρτήματα νέα. Ερμούπολις, 7 Απριλίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/166.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

36. αρ. 80 (0,380 x 0,580):

Σχέδια Εξέδρας Μουσικής. Ερμούπολις, 31 [...] 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

37. αρ. 79 (0,485 x 0,385):

Σχέδιον Σκιάδος (Κιόσκι). Διά την πλατείαν Λεωτσάκου. Ερμούπολις, 25 Φεβρουαρίου 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

38. χ. αρ. (0,420 x 1,300):

Διάγραμμα. Χωροστάθμισις κατά μήκος. Πλατεία Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 29 Μαρτίου 1899, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

39. αρ. 108 (0,470 x 0,635):

Απολυμαντήριον Δήμου Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 1901. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/167.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΤΟ ΓΥΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ

Ε. ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Το 1987, εκτός από την 150ή επέτειο από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, που αποτέλεσε την αφορμή για την διοργάνωση αυτού του συνεδρίου, γιορτάστηκαν και τα 150 χρόνια ενός άλλου ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Αλλά αν το Πανεπιστήμιο από την στιγμή της ίδρυσής του βρίσκεται στην κορυφή της εκπαιδευτικής πυραμίδας, αντίθετα στην περίπτωση του ΕΜΠ βρισκόμαστε μπροστά στην εξαιρετικά σύνθετη και ενδιαφέρουσα πορεία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος που στα πρώτα 80 από τα 150 χρόνια της ζωής του εξελίχθηκε -με διαδοχικές αναβαθμίσεις του θεσμικού καθεστώτος του και με συνεχή διεύρυνση των σπουδών προς όλο και περισσότερους τομείς της τεχνικής και παραγωγικής ζωής- από ένα κυριακάτικο σχολείο σχεδίου και μαθηματικών για τεχνίτες σε ανώτατο τεχνολογικό ίδρυμα, το πρώτο της χώρας.

Συναντάμε λοιπόν στην ιστορία ενός ιδρύματος την πολυπλοκότητα και τις διαφοροποιήσεις που θεωρείται ότι χαρακτηρίζουν την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα, αλλά επίσης και το ενοποιητικό στοιχείο που ξεπερνώντας τις όποιες διαφοροποιήσεις περιεχομένου και επιπέδου αποτελεί τη βάση της ιδιαιτερότητάς της:1 ως ίδρυμα τεχνικής εκπαίδευσης το Πολυτεχνείο στοχεύει εκπεφρασμένα στην άμεση ένταξη των μαθητών του στην οικονομική διαδικασία. Κατά συνέπεια η θεσμική εξέλιξή του βρίσκεται σε στενή σχέση με τις επαγγελματικές διεξόδους και τα συμφέροντα των μαθητών του. Και δεν 

———————

1. Βλ. A. Prost, Histoire de l'enseignement en France 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 299.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/168.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πρόκειται βέβαια για μια μηχανική αντιστοιχία ανάμεσα στην οικονομική ζωή και στο τεχνικό εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλά περισσότερο για μια τάση προσαρμογής, ατελή πάντα, που ωστόσο αποτελεί μια ενδιαφέρουσα είσοδο για την κατανόηση της ιστορίας του. Χωρίς, λοιπόν, να προσδιορίζεται από μια καταρχήν εκπαιδευτική σύλληψη και μένοντας έξω από την εκπαιδευτική πυραμίδα,2 το Πολυτεχνείο ιδρύεται και εξελίσσεται σε συνάρτηση με την τεχνολογική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, με τη θέση των τεχνικών στη διοίκηση και στην παραγωγική διαδικασία, με τη διαμόρφωση της επαγγελματικής φυσιογνωμίας και τη συγκρότηση της επαγγελματικής ιδεολογίας τους. Και είναι αυτοί οι παράγοντες που μεταβάλλονται και συνιστούν ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται και η ανάδειξη του ΕΜΠ σε ανώτερο και ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Με την εγκατάσταση της Αντιβασιλείας και τις αρχές συγκρότησης της σύγχρονης κρατικής μηχανής, τίθεται και το πρόβλημα της τεχνικής εκπαίδευσης και αντιμετωπίζεται σε συνάρτηση με δύο βασικές κατευθύνσεις/επιλογές που χαρακτηρίζουν την πολιτική του υπό διαμόρφωση κράτους. Η πρώτη αφορά την κρατική παρέμβαση στην οργάνωση τόσο του εθνικού όσο και του αστικού χώρου, καθώς και το ιδιαίτερο καθεστώς στο οποίο υπάγονται πλέον τα δημόσια έργα: καθεστώς πρόβλεψης και αξιολόγησης, προγραμματισμού, σχεδιασμού και ελέγχου. Το Σώμα του Μηχανικού θα αποτελέσει τον τεχνικό κλάδο της δημόσιας διοίκησης που θα αναλάβει την υλοποίηση αυτών των επιλογών,3 ενώ η διαμόρφωση των στελεχών που θα τον επανδρώσουν ανατίθεται στη Σχολή Ευελπίδων που με αυτή την έννοια αποτελεί την πρώτη ανώτερη τεχνική σχολή της χώρας.

Η δεύτερη κατεύθυνση της τεχνικής εκπαίδευσης συνδέεται με τους γενικότερους προσανατολισμούς της κρατικής πολιτικής σχετικά με την ανάπτυξη της βιομηχανίας και την εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και μηχανών στη γεωργία. Πράγματι το διάταγμα "περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας" ορίζει ότι σε αυτήν ανατίθεται:

———————

2. Είναι χαρακτηριστικό από αυτή την άποψη ότι το ΕΜΠ υπάγεται στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων μόλις το 1940. Βλ. Α.Ν. 2334,13 Μαΐου 1940, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 153, 18 Μαΐου 1940.

3. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Διατάγματος "Περί συστάσεως του Σώματος του Μηχανικού" (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 31, 4 Οκτ. 1833): "Το Σώμα του Μηχανικού είναι επιφορτισμένον με την σχεδίασιν, διεύθυνσιν των οικοδομών και διατήρησιν όλων των δημοσίων οικοδομών τόσον διά το στρατιωτικόν, όσον και διά το πολιτικόν, και έτι με την κατασκευήν των οδών, γεφυρών και υδραυλικών οικοδομών, εκτός των οικοδομών διά την ημετέραν Αυλήν". Πρβλ. και άρθρο 4 του Διατάγματος "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 19 Απρ. 1833.

Σελ. 168
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 149
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Πανεπιστημιακές πραγματικότητες:

    Σχολές - ισορροπίες - οικονομικά

    Τρίτη 22 Σεπτεμβρίου 1987

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ