Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 155-174 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/155.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στη στήλη των εγγεγραμμένων περιλαμβάνεται το σύνολο των μαθητών που φοιτούν στο αντίστοιχο σχολικό έτος χωρίς να φαίνεται ποιοι σπουδάζουν στο Κυριακάτικο και ποιοι στο Καθημερινό.

Παρακολουθώντας τους αριθμούς των μαθητών ανά έτος σπουδών και συγκρίνοντας τις διαδοχικές χρονιές παρατηρούμε ότι στην πρώτη χρονιά 1860-61 τα συγκρίσιμα ποσά παρουσιάζουν μεγάλη διαφορά σε σχέση με την αμέσως επόμενη του 1861-62, όπου εμφανίζονται 412 μαθητές. Ακόμη μεγαλύτερη μείωση του αριθμού των εγγεγραμμένων σημειώνεται το 1862-63, όπου αναφέρονται μόνο 208 μαθητές. Αντίθετα, από το 1863-64 κι έπειτα, κατά την περίοδο διεύθυνσης Γεράσιμου Μεταξά - Διοικητικής Επιτροπής, αρχίζει πάλι μια μικρή ανοδική πορεία, η οποία αυξάνει προοδευτικά, με εξαίρεση το 1866-67, για να καταλήξει στο τέλος της δεκαετίας σε 335 εγγεγραμμένους. Τι ακριβώς έχει συμβεί και ο αριθμός των εγγεγραμμένων του 1862-63 μειώθηκε κατά διακόσιες μονάδες; Μια κρίση της ελληνικής νεολαίας απέναντι στις σπουδές γενικότερα; Κάποια επιφυλακτικότητα των νέων απέναντι στο Σχολείο των Τεχνών και μια στροφή προς άλλου τύπου σπουδές; Μήπως το αντιοθωνικό κίνημα της νεολαίας απεικονίζεται σ' αυτή την πτώση ;

Η τελευταία εκδοχή φαίνεται πιο πειστική. Ο Κ. Μπίρης έχει παρατηρήσει ότι, από το 1860 κιόλας, στο Σχολείο των Τεχνών είχαν αρχίσει αντιοθωνικές κινητοποιήσεις μαθητών.10 Αλλά και πάλι μετά την έξωση του Όθωνα ο αριθμός των εγγεγραμμένων κάθε έτους δεν φθάνει στο ύψος των εγγραφών που δηλώνονται πριν από την καθεστωτική αλλαγή. Η εξήγηση όμως, σ' αυτή την περίπτωση, είναι πιο απλή, εφόσον η αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του 1863 προϋπέθετε: απολυτήριο Ελληνικού Σχολείου για τα δύο καθημερινά τμήματα και γνώση γραφής και ανάγνωσης για τους μαθητές του Κυριακάτικου. Στο ίδιο θέσπισμα καθοριζόταν επίσης ορισμένος χρόνος σπουδών: τρία χρόνια για το Καθημερινό Σχολείο, για τους νέους με προορισμό τη βιομηχανία, τις τεκτονικές και γεωμετρικές εργασίες· πέντε χρόνια για όσους φοιτούσαν στο τμήμα των Ωραίων Τεχνών· και ένας μόνο χρόνος για τους διαφόρους τεχνίτες του Κυριακάτικου.11 Οι όροι, λοιπόν, του θεσπίσματος όπως και η δεκαπενθήμερη διάρκεια εγγραφών κατά τον Σεπτέμβριο έβαζαν, φαίνεται, κάποιους φραγμούς στην παλιότερη αθρόα προσέλευση μαθητών.

Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών και τη διάρκεια των σπουδών. Πιο αναλυτικά, οι εγγραφές στο μητρώο αρχίζουν από την 1η Σεπτεμβρίου και τελειώνουν συνήθως τον Απρίλιο ή

———————

10. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 143.

11. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/156.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το Μάιο της επόμενης χρονιάς. Σύμφωνα όμως με τον κανονισμό του 1863, οι μαθητές του Κυριακάτικου, τουλάχιστον, Σχολείου ήταν υποχρεωμένοι να ακολουθούν ενδεκάμηνο κύκλο σπουδών, πράγμα ασυμβίβαστο με τα δεδομένα του μητρώου. Μήπως λοιπόν, η εγγραφή γινόταν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων και ο μαθητής συμπλήρωνε τον κύκλο σπουδών την επόμενη χρονιά, ή μήπως περιοριζόταν, ανάλογα με το επίπεδο κατάρτισής του, σε δύο τρεις μήνες εκπαίδευση; Πάντως το μητρώο δεν τηρεί ούτε μετά το 1863 τα όρια που έθετε ο κανονισμός σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών, 1η με 15η Σεπτεμβρίου, και επομένως η διάρκεια σπουδών εξακολουθεί να παρουσιάζει διακυμάνσεις.

Τα μαθήματα που περιέχονται στις στήλες του μητρώου12 είναι τα ακόλουθα:

-Αγαλματογραφία ως το 1861-1862

-Ανατομία 1860-1870

-Αρχιτεκτονική 1862-1870

-Αρχαιολογία ως το 1862-1863

- Γεωμετρία ως το 1861-1862

- Γεωμετρία Περιγραφική 1860-1861 και 1863-1870

- Γεωργία ως το 1861-1862

- Γλυπτική 1860-1870

- Στοιχειώδης Γραφική ως το 1862-1863

- Στοιχειώδης Γραφική-Προοπτική 1863-1870

- Διπλογραφία 1860-1870

- Ζωγραφική13 1860-1870

- Καλλιγραφία 1860-1870

- Καλλιτεχνία, Καλλιτεχνολογία 1862-1870

- Κοσμηματογραφία 1860-1870

- Μαθηματικά 1860-1870

- Μηχανική 1863-1870

- Μουσική ως το 1862-1863

- Μυθολογία ως το 1862-1863

- Ξυλογραφία 1860-1870 

- Ξυλογραφία-Ξυλογλυπτική ως το 1863-1864

- Οδοποιία 1868-1869

- Πλαστική ως το 1862-1863

- Στενογραφία ως το 1862-1863

- Φυσικομαθηματικά  1862-1863

- Χαλκογραφία 1860-1870

- Χημεία 1860-1870 ;

- Χωρομετρία 1863-1870

———————

12. Οι διακεκομμένες λέξεις, που από έλλειψη χώρου δεν αναφέρονται ολογράφως στις στήλες των μαθημάτων, έχουν συμπληρωθεί σύμφωνα με άλλες αναφορές που συναντούμε σε έγγραφο ή έντυπο υλικό της ίδιας περιόδου.

13. Η ζωγραφική εμπεριέχει την ελαιογραφία. Ο όρος χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή προς την παραδοσιακή αγιογραφία. 

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/157.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στον παραπάνω κατάλογο έχουν ενταχθεί αλφαβητικά όλα τα μαθήματα, σύμφωνα με τις χρονιές εμφάνισης ή εξαφάνισης από το μητρώο, και αφορούν μόνο στη δεκαετία 1860-1870. Με βάση τη στήλη των χρονολογιών μπορούμε να διακρίνουμε τις παρακάτω κατηγορίες μαθημάτων.

α. Μαθήματα που άντεξαν στην αναδιοργάνωση του 1863, όπως η Ανατομία, Γλυπτική, Διπλογραφία, Ζωγραφική, Καλλιγραφία, Κοσμηματογραφία, Μαθηματικά, Ξυλογραφία, Χημεία.

β. Μαθήματα που συνδέονται περισσότερο με το θέσπισμα του 1863 και συνεχίστηκαν αργότερα, όπως, η Αρχιτεκτονική, η Μηχανική, η Στοιχειώδης Γραφική-Προοπτική, η Περιγραφική Γεωμετρία.

γ. Μαθήματα που δεν αναφέρονται μετά το 1863, όπως η Αγαλματογραφία, η Αρχαιολογία, η Γεωργία, η Μουσική, η Μυθολογία, η Ξυλογλυπτική, η Πλαστική, η Στοιχειώδης Γραφική.

Είναι προφανές ότι η τρίτη κατηγορία μαθημάτων συνδέεται περισσότερο με την αναδιοργάνωση του 1863. Μαθήματα όπως η Μυθολογία, η Αρχαιολογία, η Αγαλματογραφία, η Μουσική, ταίριαξαν καλύτερα στις αντιλήψεις του Λ. Καυταντζόγλου και του Γρ. Παππαδόπουλου, όπως τις γνωρίζουμε από σχετικά κείμενά τους. Τέτοια μαθήματα διαμόρφωναν έναν ορισμένο τύπο κλασικής καλλιτεχνικής παιδείας, πράγμα ασυμβίβαστο με τη μεταρρύθμιση του 1863, που ήθελε να προωθήσει περισσότερο την καθαυτό τεχνική εκπαίδευση.

Ωστόσο δεν καταργήθηκαν όλα τα μαθήματα της γ' ομάδας.14 Άλλα διευρύνθηκαν και άλλα συγχωνεύτηκαν: η Στοιχειώδης Γραφική λ.χ. απέκτησε, μετά το 1863, ένα δεύτερο σκέλος, την Προοπτική, ενώ η Μυθολογία εντάχθηκε στην Καλλιτεχνολογία. Το νέο μάθημα, αντί του Γρ. Παππαδόπουλου, ανατέθηκε σε άλλο καθηγητή, τον Σπυρ. Λογιωτατίδη, αλλά δεν γνωρίζουμε αν εκτός από το πρόσωπο άλλαξε και το περιεχόμενο.

Μετά την έξωση του Όθωνα πάρθηκαν, ασφαλώς, κάποιες εσπευσμένες αποφάσεις, που έχουν αφήσει τα ίχνη τους στις στήλες του μητρώου, τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της αναδιοργάνωσης. Παρ' όλα αυτά το πιο δύσκολο πρόβλημα που θέτει το μητρώο εντοπίζεται στο περιεχόμενο του κάθε μαθήματος, δεδομένης και της ποικιλίας των όρων που χρησιμοποιήθηκαν πριν και μετά το 1863.

Παρατηρώντας τις στήλες των εγγραφών διαπιστώνουμε ότι το μάθημα της δεκαετίας για το οποίο εμφανίζεται η μεγαλύτερη ζήτηση είναι η Κοσμηματογραφία· σήμερα θα μπορούσαμε, ίσως, σε μια ελεύθερη μεταγλώττιση, να το ονομάσουμε "η τέχνη της διακόσμησης και οι τεχνικές της".

———————

14. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 176.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/158.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κοσμηματογραφία σύμφωνα με το μητρώο παρακολουθούσαν οι εξής κατηγορίες μαθητών: τοιχογράφοι, ξυλουργοί, λιθοξόοι, ράπτες, χρωματοποιοί-χρωματοπώλες, υποδηματοποιοί, χρυσοχόοι, βιβλιοδέτες, κτίστες, οπλοποιοί, ζωγράφοι, αγγειοπλάστες, επιπλοποιοί, γλύπτες, σιδεράδες, σοβατζήδες, μαθητές, φοιτητές.

Το 1860 η Κοσμηματογραφία διδασκόταν τρεις φορές την εβδομάδα, από δύο ώρες, και ανήκε ως μάθημα τόσο στο Κυριακάτικο όσο και στο Καθημερινό Σχολείο,15 η συνέχιση όμως του εβδομαδιαίου αυτού ωραρίου δεν επιβεβαιώνεται μετά το 1863. Δεν είναι επίσης γνωστός ο τρόπος και το περιεχόμενο διδασκαλίας του μαθήματος. Ασφαλώς θα υπήρχαν κάποια ατελιέ για να σχεδιάζουν οι μαθητές τα υποδείγματα που τους έδινε ο δάσκαλος. Μετά από έρευνες στη βιβλιοθήκη του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου νομίζω ότι εντόπισα μερικά τέτοια υποδείγματα:16 ήταν τυπωμένα φύλλα (planches)17 από διάφορα βιβλία με παραστάσεις της Πομπηίας, διακοσμητικά μοτίβα από ευρωπαϊκά νεοκλασικά οικοδομήματα, παραστάσεις από αρχαιολογικά ευρήματα, διακοσμητικά σχέδια γενικά χρήσιμα στις διάφορες κατηγορίες μαθητών του Πολυτεχνικού Σχολείου. Λίγο πολύ το μάθημα αυτό διοχέτευε το συρμό της εποχής σε μεγάλη κλίμακα τεχνιτών που συνέβαλαν στη δημιουργία της "νεοκλασικής Ελλάδας".

Οι μαθητές εγγράφονταν συνήθως σ' ένα μάθημα, αλλά, όπου απαιτείται συμπληρωματική εκπαίδευση, επέλεγαν περισσότερα. Μαζί με την Ξυλογραφία λ.χ. παρακολουθούσαν και τη Στοιχειώδη Γραφική ή την Καλλιγραφία και για τη Γλυπτική ή τη Ζωγραφική ακολουθούσαν ταυτόχρονα τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των ηλικιών. Ο πιο μικρός μαθητής του μητρώου είναι 8 χρονών, ενώ ο μεγαλύτερος 40· περιπτώσεις ακραίες φυσικά. Πιο συχνά απαντούν οι ηλικίες 16-18 ετών και αραιότερα 18-25 και 26-30 χρονών. Οι διαφορές ηλικίας δημιούργησαν πολλές φορές προβλήματα παιδαγωγικά, δυσκολίες συνύπαρξης σ' έναν μικρό χώρο, όπως ήταν το κτίριο της οικίας Βλαχούτση, στην οδό Πειραιώς. Μέσα στις συνθήκες

———————

15. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 141.

16. Βλ. τα θέματα των διαγωνισμών για την Κοσμηματογραφία στους ετήσιους Λόγους του Λ. Καυταντζόγλου που κυκλοφόρησαν σε ανεξάρτητα φυλλάδια, με τίτλο Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου υπό του διευθυντού Λυσάνδρου Καυταντζόγλου, Αθήνα 1846, σ. 12, 1847, σ. 12, 1848, σ. 30, 1849, σ. 19, 1850, σ. 6, 1851, σ. 10, 1855, σ. 12 και 13, 1857, σ. 20, 1858, σ. 7. Για το έτος 1853 βλ. Πανδώρα, τ. Δ', σ. 396, για το έτος 1856, Πανδώρα, τ. Ζ', σ. 423.

17. Βλ. πρόχειρα το βιβλίο του Owen Jones, The Grammar of Ornament illustrated by examples from varions styles of Ornaments, Λονδίνο 1856. Το βιβλίο αυτό, προσφορά του συγγραφέα, βρίσκεται σήμερα στην βιβλιοθήκη του Ε.Μ.Π.· βλ. Ι.Δ. Χατσόπουλος, ό.π., σ. 79.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/159.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτές πολλοί νέοι πέρασαν το στάδιο μιας πολυετούς μαθητείας, μεγάλωσαν, ανδρώθηκαν και μπήκαν στην επαγγελματική ζωή. Άλλοι πάλι από τους μικρούς μαθητές της δεκαετίας του '60 επάνδρωσαν αργότερα το Πολυτεχνικά Σχολείο ως τεχνικοί ή και καθηγητές.

Πριν από το 1863 οι μαθητές του Σχολείου των Τεχνών είναι γραμμένοι συνήθως στο πρώτο έτος σπουδών, πιο σπάνια στο δεύτερο έτος και ακόμη αραιότερα στο τρίτο. Φυσικά υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις με αναφορές σε τέταρτο και πέμπτο έτος. Πολυετείς σπουδές ως το 1863 έκαναν όσοι σπούδαζαν Ζωγραφική, Γλυπτική και Ξυλογραφία. Κατά την περίοδο της έξωσης του Όθωνα, αλλά και μετά, όπως έχει ήδη αναφερθεί, μια από τις κριτικές που έγιναν στον Καυταντζόγλου υποστήριζε ότι δεν προώθησε την Αρχιτεκτονική και την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα. Η άποψη αυτή επανέρχεται στο έργο του Κ. Μπίρη, Ιστορία του Ε.Μ.Π., στο κεφάλαιο "Η κατάργησις των αρχιτεκτονικών σπουδών".18 Αυτή είναι άλλωστε εκ πρώτης όψεως και η εικόνα του μητρώου, όπου το μάθημα της Αρχιτεκτονικής δεν καταχωρείται σε καμιά στήλη πριν από το 1862-1863. Αν, όμως, παρατηρήσουμε καλύτερα το μητρώο στη στήλη του έτους σπουδών θα διακρίνουμε ότι το 1860-1861 υπάρχουν μαθητές του έκτου έτους (Δημ. Ζίζιλας), του πέμπτου έτους (Θ. Βοσκουδάκης), του τετάρτου έτους (Αριστ. Διπλάρης), που παρακολουθούν ταυτόχρονα ή διαδοχικά την Κοσμηματογραφία και τα Μαθηματικά ή τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τη Μυθολογία ή τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ. Αν στη συνέχεια ανατρέξουμε στη στήλη των επαγγελμάτων θα διαπιστώσουμε ότι ο Δημ. Ζίζιλας δύο χρόνια αργότερα, το 1862-1863, δηλώνει αρχιτέκτονας. Ο Θ. Βοσκουδάκης το 1860-1861, τη χρονιά που διανύει το τέταρτο έτος σπουδών στο Πολυτεχνείο, αναφέρει επάγγελμα αρχιτέκτονας και ο Αριστ. Διπλάρης πάλι το 1860-1861 σημειώνεται στο μητρώο ως μαθητής του τετάρτου έτους της Αρχιτεκτονικής. Σε αντίστοιχη διαδικασία από πλευράς σπουδών βρίσκονται επίσης δύο άλλοι νεότεροι μαθητές το 1860-1861, ο Ιωάννης Βλυσίδης, υπότροφος Σύρου, πρωτοετής εκείνη τη χρονιά, που παρακολουθεί Κοσμηματογραφία και ο Ιωάννης Κουμέλης από την Άνδρο, μαθητής του δεύτερου έτους, εγγεγραμμένος επίσης στην Κοσμηματογραφία.

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει ότι η παρακολούθηση συνδυασμένων μαθημάτων επί τρία, τουλάχιστον, ως έξι χρόνια, και παρόλο που στην περίοδο Καυταντζόγλου δεν είχε θεσμοθετηθεί η Αρχιτεκτονική ως αυτονομημένος κλάδος εκπαίδευσης, επέτρεπε σε ορισμένους μαθητές να σπουδάσουν Αρχιτεκτονική και μετά την αποφοίτησή τους από το Πολυτεχνικό Σχολείο να αποκτήσουν την ιδιότητα του αρχιτέκτονα.

———————

18. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 123 κ.εξ.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/160.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ωστόσο, οι όροι της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για τους αρχιτέκτονες του Πολυτεχνικού Σχολείου αυτής της εποχής ήταν δυσμενείς, αφού δύσκολα μπορούσαν να διεκδικήσουν δημόσιες διευθυντικές θέσεις, τις οποίες καταλάμβαναν ευρωπαίοι μηχανικοί ή έλληνες στρατιωτικοί προερχόμενοι από τη Σχολή Ευελπίδων19 ή απόφοιτοι του Πολυτεχνείου, μετεκπαιδευμένοι όμως σε σχολές της Ευρώπης. Έτσι, ενώ η πολυετής εκπαίδευση στο Πολυτεχνικό Σχολείο έδινε ουσιαστικά τεχνικά εφόδια, η πολιτεία δεν τα θεωρούσε ισότιμα προς τα ευρωπαϊκά. Το πρόβλημα δεν ήταν, φαίνεται, μόνο τυπικό. Από την οργάνωση της τεχνικής εκπαίδευσης στο Πολυτεχνείο έλειπε, ως εκείνη την εποχή, η επαρκής θεωρητική κατάρτιση.

Ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου, έχοντας επίγνωση προφανώς αυτών των ελλείψεων, πρότεινε, το 1855, να γίνεται η διδασκαλία του θεωρητικού μέρους στο Πανεπιστήμιο και η τεχνική πρακτική εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων να παραμείνει στο Πολυτεχνείο. Με πρότυπο την εκπαιδευτική πρακτική της Ιταλίας διετύπωσε ως εξής το σχέδιό του: "Οι αρχιτέκτονες ακολουθούντες εν τω Πανεπιστημίω την φιλοσοφίαν, τα μαθηματικά, την αρχαιολογίαν, την ιστορίαν και τα λοιπά σχετικά προς την αρχιτεκτονικήν μαθήματα, οίον την Γεωλογίαν, Ορυκτολογίαν, τας αρχάς του δικαίου, σπουδάζουσι το τεχνικόν και πρακτικόν μέρος εν ταις Ακαδημίαις, ώστε τελειοδίδακτοι εν τη ειδική ταύτη σπουδή γίνονται διά συνδρομής του τε Πανεπιστημίου και των σχολείων των τεχνών. Τοιαύτης συγχωνεύσεως και τοιούτου συνδέσμου του σχολείου τούτου μετά του Πανεπιστημίου οφείλω να εκφράσω την ανάγκην σήμερον".20 Ο συνδυασμός Πανεπιστημίου-Πολυτεχνείου, της εισήγησης Καυταντζόγλου, αν και δεν αντιμετώπιζε στο σύνολό του το πρόβλημα της τεχνικής παιδείας, προωθούσε την ιδέα της ένταξης των αρχιτεκτονικών σπουδών σε ανώτατο επίπεδο εκπαίδευσης. Την περαιτέρω βελτίωση των ειδικών και γενικών θεμάτων εκπαίδευσης στο ίδιο Ίδρυμα αντιμετώπισε το θέσπισμα αναδιοργάνωσης του 1863, αλλά και πάλι το πρόβλημα της επαγγελματικής σταδιοδρομίας των αρχιτεκτόνων δεν λύθηκε. Ένας κύκλος μαθημάτων, καλλιτεχνικής κατεύθυνσης θα λέγαμε σήμερα, όπως η Στοιχειώδης Γραφική, η Κοσμηματογραφία, η Μυθολογία, σε συνδυασμό με τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τα Μαθηματικά μόρφωνε έναν πρωτοτέκτονα,21 όπως θα ονόμαζε

———————

19. Οι περισσότεροι απόφοιτοι της Σχολής Ευελπίδων, που κατέλαβαν δημόσιε; διευθυντικές θέσεις (νομομηχανικοί, κτλ.) είχαν επίσης μετεκπαιδευτεί στην Ευρώπη· βλ. πρόχειρα τα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των Λεωνίδα Βλάσση, Δημ. Σκαλιστήρη και Ιωάν. Γ. Σέχου: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 500, 504, 509 αντιστοίχως.

20. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον του Βασιλικού Πολυτεχνείου, 9 Ιανουαρίου 1855, Αθήνα 1855, σ. 28.

21. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1846, σ. 10 και 27.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/161.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ο Καυταντζόγλου τον αρχιτέκτονα-μαθητή του Πολυτεχνικού Σχολείου. Η αλλαγή είναι σημαντική. Ο αρχιτέκτονας αυτός δεν έχει εκπαιδευτεί παραδοσιακά από τον μάστορά του, αλλά έχει μάθει την τέχνη του, ή έχει βελτιώσει όσες γνώσεις πήρε παραδοσιακά, σε ένα σχολείο, όπου η γνώση μεταδίδεται με οργανωμένες εκπαιδευτικές μεθόδους. Μπορεί, βέβαια, να εκτελεί ανάλογα έργα με τον παραδοσιακό πρωτομάστορα, τα εκτελεί όμως με άλλο τρόπο, με διαφορετικές τεχνικές, ολοκληρωμένο σχέδιο και κυρίως σε άλλη κλίμακα. Ο τύπος αυτός του πολυδύναμου αρχιτέκτονα βρίσκεται πολύ κοντά στον πολιτικό μηχανικό, στον πολεοδόμο, στον τοπογράφο. Μετά το 1863 η ίδια κατηγορία αρχιτεκτόνων εξακολούθησε να παράγεται μέσα στο Τεχνικό Σχολείο. Παράδειγμα, ο Δημ. Ελευθεριάδης, πρωτοετής μαθητής το 1863, παρακολούθησε το πρόγραμμα της Αρχιτεκτονικής, όπως διαμορφώθηκε από την αναδιοργάνωση του 1863, αλλά, αφού αποφοίτησε, σε συνεργασία με τον Ιωάν. Βλυσίδη, ασχολήθηκε επαγγελματικά με έργα22 που ξεπερνούσαν τον τομέα της αρχιτεκτονικής.

Οι τρεις μαθητές του μητρώου, ο Ιωάννης Κουμέλης,23 ο Ιωάν. Βλυσίδης24 και ο Δημ. Ελευθεριάδης σχεδίασαν και εκτέλεσαν, στην αρχή ως βοηθοί του δημοτικού αρχιτέκτονα στην Ερμούπολη, τοπογραφικά, πολεοδομικά σχέδια, υπονόμους, δρόμους, πλατείες, αποθήκες, διαμορφώσεις χώρων. Τα έργα τους και τα σχέδιά τους25 σώζονται ακόμη στην Ερμούπολη, για να θυμίζουν τον πολυδύναμο αρχιτέκτονα που σπούδαζε στο Πολυτεχνικό Σχολείο τη δεκαετία του 1860-1870.

———————

22. Βλ. σχέδιά του στο Παράρτημα που ακολουθεί.

23. Ο Ιωάννης Κουμέλης εγκαταστάθηκε, φαίνεται, στην Ερμούπολη τα 1882, χρονιά που απαλλάχθηκε από τα καθήκοντά του ως καθηγητής της Οικοδομικής στο Πολυτεχνείο· βλ Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519. Στο Πολυτεχνικό Σχολείο παρακολουθεί μαθήματα από 12 χρονών, το 1859-1860. Ο πατέρας του ήταν ένας από τους οικοδόμους που εργάστηκαν στην οικοδομή του Πανεπιστημίου Αθηνών βλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519.

24. Ο Ιωάννης Χρ. Βλυσίδης ζούσε, ως το 1910 τουλάχιστον, στην Ερμούπολη. Την ίδια χρονιά πούλησε στην οικογένεια Κουντούρη τα σπίτι του, δικό του έργο φυσικά, που διασώζεται ακόμη και βρίσκεται κοντά στην Καθολική Εκκλησία του Ευαγγελισμού. Την πληροφορία έχω από την ίδια οικογένεια. Ακουαρέλλα της "οικίας Βλυσίδη" εφιλοτέχνησε το 1986 η ζωγράφος Αλεξάνδρα Μαυρογορδάτου-Πετρίτζη· δημοσιεύτηκε στο ημερολόγιο τοίχου του Δήμου Ερμούπολης του 1987. Ένα άλλο γνωστό αρχιτεκτονικό έργο του Βλυσίδη είναι το "Μέγαρο Βελισσαροπούλου" του 1871, το σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ερμούπολης. Φωτογραφίες του κτιρίου και αλλά σχέδια του Βλυσίδη περιλαμβάνονται στο βιβλίο Ι. Τραυλού - Α Κόκκου, Ερμούπολη, Αθήνα 1980. Τρία σπουδαστικά σχέδια του Ι. Βλυσίδη των ετών 1864, 1865, 1866 από τη συλλογή του κ. Λάμπρου Κωστακιώτη περιελήφθησαν στην Έκθεση για τα 150 χρόνια της Αθήνας· βλ. "Αθήνα, Ευρωπαϊκή Υπόθεση", Κατάλογος Έκθεσης, Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού, 1985, σ. 116.

25. Μερικά από τα σχέδια αυτά ά αντίγραφά τους, ενδεχομένως και κάποια που δεν έχουν διασωθεί, εκτέθηκαν στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης του 1873· βλ. Κατάλογος των

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/162.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Κατάλογος σχεδίων παλαιών μαθητών του Πολυτεχνείου που εργάστηκαν στην Ερμούπολη

Ο κατάλογος αυτός συντάχθηκε το καλοκαίρι του 1987 και περιλαμβάνει Σχέδια που έχουν εκπονηθεί από τους Δημοτικούς Αρχιτέκτονες Ι. Χρ. Βλυσίδη, Ι. Κουμέλη και Δ. Γ. Ελευθεριάδη, παλαιούς μαθητές του Πολυτεχνικού Σχολείου, που εργάστηκαν επαγγελματικά στην Ερμούπολη. Τα Σχέδια έχουν συγκεντρωθεί, μαζί με άλλα παλαιότερα και μεταγενέστερα, σε ένα ογκώδη φάκελο χωρίς ένδειξη ταξινόμησης.

Ο φάκελος των Σχεδίων πρέπει να "διαβαστεί" σε συνδυασμό με το τμήμα "Τεχνική Υπηρεσία" (100.000 περίπου έγγραφα) του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης (βλ. Χρήστος Λούκος-Πόπη Πολέμη, Οδηγός του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης, Αθήνα 1987, σ. 157-168), μέσα από τη μελέτη του οποίου νομίζω ότι θα αναδειχθεί καθαρά η επαγγελματική φυσιογνωμία και σταδιοδρομία (αντικείμενα δουλειάς, επιστημονικές και τεχνικές δυνατότητες, πραγματοποιημένο έργο) των αποφοίτων του Πολυτεχνικού Σχολείου της δεκαετίας 1860-1870 που εργάστηκαν στη Σύρο.

1. αρ. 27 (0,345 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ισογείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 10 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

2. αρ. 28 (0,655 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 20 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονoς Ι. Χρ. Βλυσίδης.

3. αρ. 37 (0,510 x 0,300):

Κάτοψις Στασιδίων του υπογείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

4. αρ. 38 (0.440 x 0,545):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 21 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

———————

Εκθετών της Ελλάδος εν τη εν Βιέννη Παγκοσμίω Εκθέσει, Αθήνα 1873, σ. 44, όπου στην ενότητα ΙΗ', "Υλικόν και μέθοδος της Πολιτ. Μηχανικής, των δημοσίων έργων και της Αρχιτεκτονικής", εκθέτει ο Δήμος Ερμουπόλεως: "Διαγράμματα των δημοσίων οικοδομών Σύρου", τα οποία μάλιστα βραβεύτηκαν με "Δίπλωμα αξίας" (ό.π., σ. 59).

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/163.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

5. αρ. 30 (0,485 x 0,520):

Διαγραφή των Προπυλαίων του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου κατά το εγκεκριμένον σχέδιον. Ερμούπολις, 9 Δεκεμβρίου 1869. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

6. αρ. 10 (0,440 x 0,605):

Καταμέτρησις εν έτει 1870 υπό Δ.Γ. Ελευθεριάδου Αρχιτέκτονος (του Μητροπολιτικού Ναού Ερμουπόλεως ή Μεταμόρφωσις μετά των παραρτημάτων). Ερμούπολις, 10 Ιουλίου 1870. Ο βοηθός του Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

7. χ. αρ. (0,500 x 0,705):

Διάγραμμα τον Δηλίου Λόφου (Μυλαράκι) Αον Χωροστάθμισις -Βον Διαγραφή Κορυφής. Ερμούπολις, 11 Ιουνίου 1871. Ο βοηθός του Δημοτικού Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

8. χ. αρ. (0,450 x 0,520):

Διάγραμμα της κορυφής του Λόφου Δήλι (Μυλαράκι). Ιδιοκτησία Χρ. Παπαγιαννοπούλου. Ερμούπολις, 15 Ιουνίου 1871. Δ. Γ. Ελευθεριάδης Αρχιτέκτων.

9. χ. αρ. (0,385 x 0,700):

Διάγραμμα μέρους της συνοικίας Αναβατούσικα εν ω φαίνονται οι υπ αριθ. 1, 2, 3, 4, 5 κατεδαφισθέντες ετοιμόρροποι οικίσκοι. Ερμούπολις, 21 Φεβρουαρίου 1872. Ι. Βλυσίδης.

10. αρ. 81 (0,345 x 0,510):

Μητροπολιτικού οίκου πρόσοψις, μεσημβρινή πλευρά. Ερμούπολις, 15 Απριλίου 1873. Ι. Βλυσίδης αρχιτέκτων.

11. αρ. 82 (0,500 x 0,325):

Σχέδιον Δημοτικών Αποθηκών των ανεγερθησομένων επί του Δημοτικού Οικοπέδου της παλαιάς διαμετακομίσεως. 1. Κυρία πρόσοψις προς θάλασσαν, 2. Κάτοψις και των 4ων αποθηκών. Ερμούπολις, 5 Μαΐου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

12. χ. αρ. (0,480 x 1,100):

Οδός ποταμού από της γωνίας οικίας Σάλτα... μέχρι του τοίχου κάτωθεν του Καμινίου Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

13. χ. αρ. (0,535 x 1,270):

Διάγραμμα της οδού ποταμού από της οικίας Ευστρατίου Σάλτα ως ασβεστοκάμινον Μιχαήλ Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

14. χ. αρ. (0,625 x 1,850):

Οδός Νέας Πυριταποθήκης. Ερμούπολις, 12 Σεπτεμβρίου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/164.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

15. αρ. 88 (0,380 x 0,480):

Σχέδιον Αποθηκών εις το ενταύθα νέον Ναυπηγείον. Ερμούπολις, 21 Ιουνίου 1874. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

16. χ. αρ. (0,360 x 0,780):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα μεταξύ των οικιών Ι. Ζαχαράκη, Χ. Πηγάνη και Γ. Μαυλάκη, Αικατ. Α. Αποστόλου... Κατάστρωμα της οδού - Τομή Υπονόμου. Ερμούπολις, 10 Ιανουαρίου 1875. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

17. χ. αρ. (0,450 x 0,680):

Νέον Ναυπηγείον: Σχέδιον Επιχώσεως και Κατασκευής Προκυμαίας. Ερμούπολις, 20 Μαρτίου 1876. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

18. χ. αρ. (0,390 x 0,930):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα της οδού Φυλακών και Μεταμορφώσεως. Από γωνίας οινοπωλείου [...]. Τομή υπονόμου νέας, τομή υπαρχούσης υπονόμου. Ερμούπολις, 8 Μαΐου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

19. χ. αρ. (0,260 x 1,770):

Διάγραμμα της οδού Νεκροταφείου αγούσης εκ των οικιών Λεβεντέλη και Καραμπάτου μέχρι τέλους περιβόλου του Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 7 Ιουνίου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

20. αρ. 89 (0,530 x 0,370):

Σχέδιον των όπισθεν και μέρους των ένθεν και ένθεν (χωροφ)υλακής (του) πεζικού: Δωμάτων Υπομοιράρχου. Δωμάτιον Φρουράρχου. Δωμάτιον Λοχίου. (Λείπει το μισό αριστερό τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 18 Ιουνίου 1878. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

21. χ. αρ. (1,000 x 0,580):

Διάγραμμα οδού αγούσης από της οικίας Στ. Λάμπρου μέχρι Σαλάχα. (Λείπει τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 28 Οκτωβρίου 1878. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

22. χ. αρ. (0,420 x 0,520):

Διάγραμμα εμφαίνον [...] εις νόμιμον αποζημίωσιν πλατείας. Ερμούπολις, 17 Νοεμβρίου 1880. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

23. αρ. 22 (0,340 x 0,440):

Διάγραμμα του ενταύθα Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου μετά των εξαρτημάτων αυτού συνταχθέν δυνάμει της υπ αριθ. 1348 ε.έ. παραγγελίας της Δημαρχίας Ερμουπόλεως... Ερμούπολις, 10 Αυγούστου 1883. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

24. χ. αρ. (0,390 x 0,540):

Απόσπασμα διαγράμματος ρυμοτομίας Ερμουπόλεως κατά την θέσιν παλαιόν

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/165.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ναυπηγείον. Ακριβές αντίγραφον. Ερμούπολις, 6 Μαΐου 1884. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

25. χ. αρ. (0,500 x 0,750):

Διάγραμμα της Πλατείας Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 3 Ιουνίου 1884. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

26. χ. αρ. (0,780 x 1,040):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Μουσών [...] μέχρις Ομήρου. (Τμήμα Σχεδίου πόλεως.) Ερμούπολις, 16 Μαρτίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

27. χ. αρ. (0,450 x 0,610):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Χειμάρου εις Ορφανοτροφείον Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 21 Ιανουαρίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

28. χ. αρ. (0,340 x 0,350):

Διάγραμμα Ρυμοτομικόν. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

29. χ. αρ. (0,340 x 0,360):

Διάγραμμα ρυμοτομίας κατά την συνοικίαν Αναβατούσικα του Ναού της Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

30. αρ. 94 (0,465 x 0,890):

Νεκροταφείον Ερμουπόλεως. Στοά και είσοδος προς την κλίμακα. Ερμούπολις, Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

31. αρ. 97 (0,390 x 0,500):

Νεκροταφείον, Οστεοφυλάκιον Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 15 Οκτωβρίου 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

32. αρ. 85 (0,610 x 0,480):

Σχέδιον προσόψεως Νεκροταφείου. Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

33. χ. αρ. (1,270 x 0,330):

Οδός Νέου Δημοτικού Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 22 Ιανουαρίου 1890. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Ι. Ν. Κουμέλης.

34. αρ. 104 (0,365 x 0,470):

Δημοτικά Έργα Έρμουπόλεως. Θεραπευτήριον Ορφανοτροφείου αρρένων. Ισόγειον. Ερμούπολις, 12 Μαρτίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

35. αρ. 103 (0,445 x 0,705):

Δημοτικά Έργα Ερμουπόλεως. Αυλή και Γυμναστήρια. Εξαρτήματα νέα. Ερμούπολις, 7 Απριλίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/166.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

36. αρ. 80 (0,380 x 0,580):

Σχέδια Εξέδρας Μουσικής. Ερμούπολις, 31 [...] 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

37. αρ. 79 (0,485 x 0,385):

Σχέδιον Σκιάδος (Κιόσκι). Διά την πλατείαν Λεωτσάκου. Ερμούπολις, 25 Φεβρουαρίου 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

38. χ. αρ. (0,420 x 1,300):

Διάγραμμα. Χωροστάθμισις κατά μήκος. Πλατεία Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 29 Μαρτίου 1899, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

39. αρ. 108 (0,470 x 0,635):

Απολυμαντήριον Δήμου Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 1901. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/167.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΤΟ ΓΥΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ

Ε. ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Το 1987, εκτός από την 150ή επέτειο από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, που αποτέλεσε την αφορμή για την διοργάνωση αυτού του συνεδρίου, γιορτάστηκαν και τα 150 χρόνια ενός άλλου ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Αλλά αν το Πανεπιστήμιο από την στιγμή της ίδρυσής του βρίσκεται στην κορυφή της εκπαιδευτικής πυραμίδας, αντίθετα στην περίπτωση του ΕΜΠ βρισκόμαστε μπροστά στην εξαιρετικά σύνθετη και ενδιαφέρουσα πορεία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος που στα πρώτα 80 από τα 150 χρόνια της ζωής του εξελίχθηκε -με διαδοχικές αναβαθμίσεις του θεσμικού καθεστώτος του και με συνεχή διεύρυνση των σπουδών προς όλο και περισσότερους τομείς της τεχνικής και παραγωγικής ζωής- από ένα κυριακάτικο σχολείο σχεδίου και μαθηματικών για τεχνίτες σε ανώτατο τεχνολογικό ίδρυμα, το πρώτο της χώρας.

Συναντάμε λοιπόν στην ιστορία ενός ιδρύματος την πολυπλοκότητα και τις διαφοροποιήσεις που θεωρείται ότι χαρακτηρίζουν την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα, αλλά επίσης και το ενοποιητικό στοιχείο που ξεπερνώντας τις όποιες διαφοροποιήσεις περιεχομένου και επιπέδου αποτελεί τη βάση της ιδιαιτερότητάς της:1 ως ίδρυμα τεχνικής εκπαίδευσης το Πολυτεχνείο στοχεύει εκπεφρασμένα στην άμεση ένταξη των μαθητών του στην οικονομική διαδικασία. Κατά συνέπεια η θεσμική εξέλιξή του βρίσκεται σε στενή σχέση με τις επαγγελματικές διεξόδους και τα συμφέροντα των μαθητών του. Και δεν 

———————

1. Βλ. A. Prost, Histoire de l'enseignement en France 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 299.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/168.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πρόκειται βέβαια για μια μηχανική αντιστοιχία ανάμεσα στην οικονομική ζωή και στο τεχνικό εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλά περισσότερο για μια τάση προσαρμογής, ατελή πάντα, που ωστόσο αποτελεί μια ενδιαφέρουσα είσοδο για την κατανόηση της ιστορίας του. Χωρίς, λοιπόν, να προσδιορίζεται από μια καταρχήν εκπαιδευτική σύλληψη και μένοντας έξω από την εκπαιδευτική πυραμίδα,2 το Πολυτεχνείο ιδρύεται και εξελίσσεται σε συνάρτηση με την τεχνολογική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, με τη θέση των τεχνικών στη διοίκηση και στην παραγωγική διαδικασία, με τη διαμόρφωση της επαγγελματικής φυσιογνωμίας και τη συγκρότηση της επαγγελματικής ιδεολογίας τους. Και είναι αυτοί οι παράγοντες που μεταβάλλονται και συνιστούν ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται και η ανάδειξη του ΕΜΠ σε ανώτερο και ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Με την εγκατάσταση της Αντιβασιλείας και τις αρχές συγκρότησης της σύγχρονης κρατικής μηχανής, τίθεται και το πρόβλημα της τεχνικής εκπαίδευσης και αντιμετωπίζεται σε συνάρτηση με δύο βασικές κατευθύνσεις/επιλογές που χαρακτηρίζουν την πολιτική του υπό διαμόρφωση κράτους. Η πρώτη αφορά την κρατική παρέμβαση στην οργάνωση τόσο του εθνικού όσο και του αστικού χώρου, καθώς και το ιδιαίτερο καθεστώς στο οποίο υπάγονται πλέον τα δημόσια έργα: καθεστώς πρόβλεψης και αξιολόγησης, προγραμματισμού, σχεδιασμού και ελέγχου. Το Σώμα του Μηχανικού θα αποτελέσει τον τεχνικό κλάδο της δημόσιας διοίκησης που θα αναλάβει την υλοποίηση αυτών των επιλογών,3 ενώ η διαμόρφωση των στελεχών που θα τον επανδρώσουν ανατίθεται στη Σχολή Ευελπίδων που με αυτή την έννοια αποτελεί την πρώτη ανώτερη τεχνική σχολή της χώρας.

Η δεύτερη κατεύθυνση της τεχνικής εκπαίδευσης συνδέεται με τους γενικότερους προσανατολισμούς της κρατικής πολιτικής σχετικά με την ανάπτυξη της βιομηχανίας και την εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και μηχανών στη γεωργία. Πράγματι το διάταγμα "περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας" ορίζει ότι σε αυτήν ανατίθεται:

———————

2. Είναι χαρακτηριστικό από αυτή την άποψη ότι το ΕΜΠ υπάγεται στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων μόλις το 1940. Βλ. Α.Ν. 2334,13 Μαΐου 1940, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 153, 18 Μαΐου 1940.

3. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Διατάγματος "Περί συστάσεως του Σώματος του Μηχανικού" (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 31, 4 Οκτ. 1833): "Το Σώμα του Μηχανικού είναι επιφορτισμένον με την σχεδίασιν, διεύθυνσιν των οικοδομών και διατήρησιν όλων των δημοσίων οικοδομών τόσον διά το στρατιωτικόν, όσον και διά το πολιτικόν, και έτι με την κατασκευήν των οδών, γεφυρών και υδραυλικών οικοδομών, εκτός των οικοδομών διά την ημετέραν Αυλήν". Πρβλ. και άρθρο 4 του Διατάγματος "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 19 Απρ. 1833.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/169.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Η επαύξησις και έεμψύχωσις των βαναύσων τεχνών, των χειρουργοστασίων (manufactures) και πυρουργοστασίων (fabriques), η φροντίς περί συστάσεως βαναυσικών και πολυτεχνικών σχολείων εκ συμφώνου με την επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Γραμματείαν".4 Ενώ η αρχική σύλληψη του Φρ. Τσέντνερ, οργανωτή και πρώτου διευθυντή του Πολυτεχνείου, συνδέει την τεχνική εκπαίδευση που θα παρέχει το ίδρυμα με την δημιουργία πολυτεχνικής συλλογής, δηλ. συλλογής προτύπων μηχανών που αναφέρονται κυρίως στην γεωργία και στην επεξεργασία των αγροτικών προϊόντων.5

Στο σχήμα λοιπόν της τεχνικής εκπαίδευσης, έτσι όπως διαγράφεται στα πρώτα μέτρα και θεσμικές ρυθμίσεις, διαχωρίζεται η εκπαίδευση των τεχνικών που προορίζονται για τις διευθυντικές θέσεις του δημόσιου τομέα, και στην οποία αποδίδεται ένας "επιστημονικός" χαρακτήρας μέσα από την διδασκαλία των ανωτέρων μαθηματικών,6 από την εκπαίδευση των τεχνικών/τεχνητών του ιδιωτικού τομέα που φαίνεται να παίρνει περισσότερο πρακτικό χαρακτήρα. Και σε ό,τι μεν αφορά το πρώτο σκέλος, οι αρχικές επιλογές θα υλοποιηθούν. Το Σώμα του Μηχανικού κάτω από την διεύθυνση της Γραμματείας των Εσωτερικών θα αποτελεί μέχρι το 1878 "το τεχνικόν όργανον της Κυβερνήσεως

———————

4. Β.Δ. "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 19 Απρ. 1833, παρ. ιδ'.

5. Βλ. Κ. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, έκδ. ΕΜΠ, Αθήνα 1957, σ. 18-21, 40-42. Από την αλληλογραφία του Zentner των ετών 1836, 1838 που βρίσκεται στο Αρχείο του ΕΜΠ συμπεραίνουμε ότι ασχολήθηκε στα πλαίσια της πολυτεχνικής συλλογής με την κατασκευή προπλασμάτων, τον σχεδιασμό ή την αγορά: ένας "μύλου επιτηδείου εις το καθάρισμα του γεννήματος", ενός ελαιοπιεστηρίου, μιας μεταξοκλωστικής μηχανής, μιας θερμάστρας, ενός κάρρου, μιας αρτεσιανής μηχανής, μιας πλάστιγγας και διαφόρων αγροτικών εργαλείων. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι η σύνδεση του Πολυτεχνείου με την προαγωγή της βιομηχανίας επανέρχεται σταθερά στα διάφορα επίσημα κείμενα της εποχής. Βλ. για παράδειγμα: "Κοινοποίησις περί συστάσεως Πολυτεχνικού Σχολείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 55, 6 Νοεμ. 1837: "Η Αυτού Μεγαλειότης διά να προάξη την βιομηχανίαν του Κράτους, εσύστησε σχολείον πολυτεχνικών και αποθήκην βιομηχανικών προπλασμάτων... κατά το παρόν θέλουν παραδοθή τα στοιχειώδη μαθήματα, η αρχιτεκτονική και ιχνογραφία". Επίσης, Β.Δ. "Περί διοργανισμού του εν Αθήναις Σχολείου των Τεχνών", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 38, 9 Νοεμ. 1843: "επιθυμούντες ώστε το ειρημένον σχολείον να οργανισθή και αναπτυχθή εις τρόπον ώστε να ανταποκρίνηται εις τον σκοπόν της συστάσεώς του και τας σημερινάς χρείας της εγχωρίου βιομηχανίας [...]"

6. Στο πρόγραμμα της Σχολής Ευελπίδων, όπως διαμορφώνεται την εποχή αυτή, περιλαμβάνονται και τα εξής μαθήματα: Διαφορικός και Ολοκληρωτικός Λογισμός, Σφαιρική Τριγωνομετρία, Αναλυτική Γεωμετρία, Περιγραφική Γεωμετρία, Τοπογραφία, Γεωδαισία, Καταμετρήσεις κτιρίων και μηχανών, Εξήγησις ξυλοδέσεων, Στατική και Μηχανική των στερεών και των ρευστών σωμάτων, Χωροστάθμησις, Φυσική, Χημεία, Αρχιτεκτονική, Σχεδιάσεις, Οδοποιία, Υδροτεχνία, Γεφυροποιία. Βλ. Ε. Στασινόπουλος, Ιστορία της Σχολής των Ευελπίδων, Αθήνα 1933, σ. 23, 53.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/170.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

διά του οποίου αύτη εκτελεί τα δημόσια έργα",7 ενώ η Σχολή Ευελπίδων θα καλύπτει τις ανάγκες της δημόσιας διοίκησης σε τεχνικά στελέχη μέχρι το 1887. Σε ό,τι όμως αφορά το δεύτερο σκέλος, στην εφαρμογή, οι αρχικοί στόχοι θα περιοριστούν και θα προσαρμοστούν στην κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, στις άμεσες τεχνικές ανάγκες και προτεραιότητες της εποχής.

Αν η γεωργία και η μεταποιητική δραστηριότητα την εποχή αυτή, αλλά και όλο το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, δεν παρουσιάζουν τις διαστάσεις εκείνες και τις μορφές οργάνωσης που θα έθεταν προβλήματα υπέρβασης των παραδοσιακών τεχνικών και κατά συνέπεια οργάνωσης της μαθητείας, υπάρχει ωστόσο ένας τομέας που οι καινοτομίες εισάγονται πολύ νωρίς και συγχρόνως τα μεγέθη του μεταβάλλονται. Η ανοικοδόμηση στην πρωτεύουσα και κυρίως οι μεγάλες δημόσιες οικοδομές με τη νεοκλασική μορφολογία και τη νέα οργάνωση της εργασίας στο εργοτάξιο, προϋποθέτουν ένα επίπεδο τεχνογνωσίας που ξεπερνά την παραδοσιακή μαθητεία των μαστόρων στα πλαίσια της κομπανίας. Το Πολυτεχνείο λοιπόν θα ιδρυθεί ως "σχολείο αρχιτεκτονικής" για την εκπαίδευση τεχνητών και αρχιτεχνητών της οικοδομής.8

Και η λογική αυτής της προσαρμογής θα χαρακτηρίσει την εξέλιξη του Πολυτεχνείου τα επόμενα τριάντα περίπου χρόνια.9 Το πρόγραμμα διδασκαλίας

———————

7. Ε. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον τον Μηχανικού Σώματος, Αθήνα 1859, σ. δ'.

8. Βλ. Διάταγμα "Περί εκπαιδεύσεως εις την Αρχιτεκτονικήν", 31 Δεκ. 1836/12 Ιαν. 1837, στο: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 22-23.

9. Χαρακτηριστική είναι από αυτή την άποψη η μικρή αναδρομή στην ιστορία του ιδρύματος που επιχειρεί ο Γρ. Παππαδόπουλος το 1845: "...του Πολυτεχνείου τόσον αναπόφευκτος ήτον, όσον η του Πανεπιστημίου· η δε Υ.Μ. πατρικώς περί της εθνικής προόδου φροντίζουσα [...], συνέστησε πρώτον Β. Μηχανοθήκην, ίνα έχωσιν οι τεχνίται πρωτότυπα των ιδίων έργων, και τας περί αυτών αναγκαίας προφορικάς οδηγίας· είτα δε εισάγουσα αλλεπαλλήλως διάφορα μαθήματα, συνέστησε τέλος την πρώτην σχολήν τεχνών [...] Αλλά διά την άπειρίαν και το ασύμπαθες και άσχετον των τότε ανθρώπων, προς τε το πράγμα και το έθνος, διά την δυσχέρειαν παντός έργου κατά την αρχήν, αλλά μάλιστα διά την έλλειψιν των περί τας καλάς τέχνας υγιών αρχών, το κατάστημα [...] είχεν ήδη παρακμάσει πριν έτι ακμάση. Ουκ ολίγον δε εις την αποτυχίαν συνετέλεσε και ο σφαλερός σκοπός του να θεωρηθή και ως ειδικής βιομηχανικής εφαρμογής κατάστημα· διότι αύτη μεν είναι εμπειρία τις αποκτωμένη εν εργοστασίοις [...]. Η δε εφαρμογή, η εξάσκησις των τεχνών, είναι άμεσον της κοινωνικής προόδου της αστυκής βιομηχανίας αποτέλεσμα, και της συστάσεως εργοστασίων και εργολαβείων, ιδιωτικώς ή δι' εταιριών. Ο νυν λοιπόν διέπων το κατάστημα Κ. Λ. Καυταζόγλου [...] εθεώρησεν αυτό, επί βάσεων αναλόγων, ως προς τας καλλιτεχνίας, των εν Ιταλία αρίστων σχολών, ως παιδευτήριον καλών τεχνών, καθ' όσον αύται δύνανται ν' αποτελέσωσιν παρ' ημίν ίδιον επάγγελμα, ή να χρησιμεύσωσιν εις τελειοποίησιν άλλων". Και στη συνέχεια σχολιάζοντας τον τίτλο του ιδρύματος σημειώνει: "Η σχολή αύτη επεκράτησε να ονομάζηται πολυτεχνικόν σχολείον, αν και, κατά τον Ευρωπαϊκόν ορισμόν της λέξεως, σημαίνει τούτο κατάστημα μαθηματικής μάλλον θεωρίας, τας στρατιωτικάς 

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/171.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θα διευρυνθεί βέβαια αλλά οι εφαρμοσμένες τέχνες θα αποτελούν τον κύριο κορμό των σπουδών, με βασικό μάθημα την ιχνογραφία.10 Βλέποντας το πρόγραμμα των μαθημάτων του Πολυτεχνείου τα χρόνια αυτά,11 τις ειδικότητες των μαθητών του,12 αλλά και τα προϊόντα που προβάλλονται στις ετήσιες εκθέσεις που οργανώνει η Διεύθυνση του ιδρύματος,13 θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η συνεισφορά του "Βασιλικού Πολυτεχνείου", όπως είναι ο νέος του τίτλος, συνίσταται όχι τόσο στη διάδοση νέων τεχνολογιών και τεχνικών

———————

επιστήμας αφορώσης, ή την ειδικήν αρχιτεκτονικήν όθεν το ημέτερον κατάστημα, εκ του κυριωτέρου αυτού σκοπού, αρμοδιώτερον ηδύνατο να ονομασθή καλλιτεχνείον αφού μάλιστα το από 22 Οκτωβ. 1843 Διάταγμα επήνεγκε πολλάς βελτιώσεις εις το πρόγραμμα της σχολής, και τον σκοπόν αυτής κατέστησε συμφωνότερον προς τας παρούσας του έθνους ανάγκας και τον προορισμόν αυτής" (Γρ. Παππαδόπουλος, Λόγος περί του Ελληνικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1845, σ. 8).

10. Το 1845 το μάθημα της ιχνογραφίας παρακολουθούν 310 από τους 635 μαθητές του ιδρύματος "διά τε την γενικήν εις όλας τας τέχνας χρείαν". Επίσης από τους 250 μαθητές που είναι γραμμένοι στο μάθημα της αρχιτεκτονικής "οι πλείστοι ασχολούνται εις τας αρχάς της κυρίως ιχνογραφίας", ενώ "ως ίδιον αρχιτεκτονικόν μάθημα διδάσκεται κατά το παρόν η κοσμηματογραφία μόνη" (Γρ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 9-10).

11. Το Διάταγμα "Περί διοργανισμού του εν Αθήναις Σχολείου των Τεχνών" της 22 Οκτ. 1843 (ό.π.) προέβλεπε την διδασκαλία των εξής μαθημάτων (τα αναφέρουμε χωρίς να διακρίνουμε τα τμήματα στα οποία εντάσσονται) : α) Αριθμητική και στοιχειώδεις γνώσεις άλγεβρας, εξήγηση γεωμετρικών σχημάτων και αρχές πρακτικής γεωμετρίας "εφηρμοσμέναι εις τας τέχνας"· β) Γραμματική και καλλιγραφία· γ) Ιχνογραφία "γραμμική και εξ ελευθέρας χειρός"· δ) Χημεία των Τεχνών ε) Εξήγησις των Μηχανών και Οικοδομών στ) Στοιχειώδεις γνώσεις θεωρητικής και πρακτικής Μηχανικής· ζ) Προπλαστική· η) Πρακτική διδασκαλία εις εργοστάσιον διά μεταλλουργούς, ξυλουργούς, ωρολογοποιούς, πλάστας και λιθοξόους· θ) Ζωγραφική, ι) Αγαλματοποιία· κ) Αρχιτεκτονική· λ) Λιθογραφία· μ) Χωρομετρία, "περιλαμβάνουσα στοιχειώδη μαθηματικήν μετά πρακτικής γεωμετρίας και ιχνογραφίαν γεωγραφικών και υδρογραφικών πινάκων"· ν) ξυλογραφία και χαλκογραφία. Από αυτά μέχρι το 1860 δεν θα διδαχθούν η Αρχιτεκτονική, η Χωρομετρία, η Πρακτική Μηχανική και η Οικοδομική. Ενώ άλλα, όπως αυτό της "Χημείας των Τεχνών" από τον Λάνδερερ, με εφαρμογές στην γεωργία, οινοποιία, βαφική, κλπ., είτε παίρνουν τον χαρακτήρα μεμονωμένων περιστασιακών διαλέξεων είτε εντάσσονται στο πρόγραμμα του Σχολείου των Κυριακών. Αντίθετα στο πρόγραμμα του Καθημερινού Σχολείου προστίθενται μαθήματα όπως η Μυθολογία και η Καλλιτεχνολογία, η Ανατομία, η Διπλογραφία και η Στενογραφία (βλ. για το πρόγραμμα του 1859-1860 Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 140-141). Είναι ενδιαφέρον επίσης να συγκριθεί η κατεύθυνση αυτή με το πρόγραμμα σπουδών που πρότεινε ο Zentner για το Πολυτεχνείο το 1840 (στο ίδιο, σ. 60-62).

12. Στο ίδιο, σ. 110-111.

13. Είτε πρόκειται για έργα σπουδαστών είτε για συμμετοχές "διαφόρων τεχνιτών και βιομηχάνων" είναι στην πλειοψηφία τους σχέδια ή γλυπτά και όταν πρόκειται για χρηστικά αντικείμενα σπάνια ξεφεύγουν από τα πλαίσια των προϊόντων των παραδοσιακών βιοτεχνιών. Βλ. για παράδειγμα τον κατάλογο των αντικειμένων της Έκθεσης του 1855 στο Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1855, σ. 12-19.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/172.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καινοτομιών και στην εισαγωγή νέων επαγγελμάτων, όσο στη διάδοση των νέων αισθητικών προτύπων και μορφών που έρχονται με το νεοκλασικισμό, για να χρησιμοποιηθούν στα πλαίσια παραδοσιακών επαγγελμάτων και με τη χρησιμοποίηση παραδοσιακών τεχνικών.

Είναι γύρω στα 1860 που θα εκδηλωθούν μερικά νέα φαινόμενα με τα οποία μπορούμε να συναρτήσουμε τις εξελίξεις που θα οδηγήσουν στην αναβάθμιση του θεσμικού καθεστώτος και του επιπέδου σπουδών στο Πολυτεχνείο, καθώς και στη συγκέντρωση στα πλαίσια του ίδιου ιδρύματος της εκπαίδευσης των τεχνικών/στελεχών της δημόσιας διοίκησης και των τεχνικών της ιδιωτικής οικονομίας.

Με την ίδρυση των πρώτων ατμοκινήτων εργοστασίων και τη διείσδυση της ατμοπλοΐας στην Ανατολική Μεσόγειο, κάποια νέα αιτήματα διατυπώνονται σε σχέση με την τεχνική εκπαίδευση. Ήδη από το 1855 εντοπίζεται δημόσια η απουσία ειδικευμένων τεχνητών μηχανουργών/σιδηρουργών που να μπορούν "να διορθώνουν πολλά φθειρόμενα από την τριβήν εργαλεία μηχανών, και μάλιστα των ατμοκινήτων".14 Το 1860 το Υπουργείο των Εσωτερικών εγκαθιστά στη Χαλκίδα "εργοστάσιον προς μόρφωσιν σιδηρουργών και μηχανικών ατμοπλοίων" με διευθυντή τον Γάλλο μηχανικό Mayer. Το εργοστάσιο διαλύεται μέσα σε τρία χρόνια αλλά ο εξοπλισμός του φαίνεται ότι μεταφέρεται στο Πολυτεχνείο με σκοπό τη συγκρότηση μηχανουργικού εργοστασίου.15 Την ίδια εποχή σε έκθεσή του προς το Υπουργείο των Εσωτερικών, ακριβώς με θέμα την συγκρότηση "εργοστασίου" (μηχανουργείου) στο Σχολείο των Τεχνών, ο Διευθυντής του σχολείου αναφέρεται στα νέα ατμοκίνητα εργοστάσια της Ερμούπολης και του Πειραιά, στις εκκοκιστικές και πιεστικές μηχανές της Λειβαδιάς, στα ατμόπλοια που πολλαπλασιάζονται και απαιτούν εξειδικευμένους τεχνικούς για τη συντήρησή τους. Το κράτος θα πρέπει να εξασφαλίσει την εκπαίδευση αυτών των τεχνικών μέσω του Πολυτεχνείου στο βαθμό που "το δημόσιον και οι ιδιώται μηχανικούς μισθώνουσιν ή ξένους επί αδρά πληρωμή ή πρακτικούς εντοπίους επί ευτελεί αντιμισθία· αλλά οι τε ξένοι μηχανικοί διά το υπέρμετρον της αντιμισθίας και οι εντόπιοι πρακτικοί διά την απορίαν των είναι τόσα κωλύματα προς διάδοσιν και εισαγωγήν των μηχανών".16 Παρά λοιπόν τα μικρά μεγέθη που χαρακτηρίζουν το φαινόμενο, τα πρώτα βήματα των ατμομηχανών στον ελληνικό χώρο θέτουν ξανά το

———————

14. Αθηνά, 19 Ιαν. 1855· αναφέρεται στο Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 128.

15. Αρχείο ΕΜΠ, Γενικό Αρχείο, φακ. 90, έγγραφο της Διεύθυνσης του Σχολείου των Τεχνών προς το Υπουργείο των Εσωτερικών, 18 Μαΐου 1863. Βλ. επίσης Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 189.

16. Αρχείο ΕΜΠ, Γενικό Αρχείο, φακ. 90, ανυπόγραφο και χωρίς ημερομηνία (αλλά μάλλον 1864) σχέδιο αναφοράς του Διευθυντού του Σχολείου των Τεχνών (Δ. Σκαλιστήρη) προς τον Υπουργό των Εσωτερικών Αλ. Κουμουνδούρο.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/173.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πρόβλημα της τεχνικής εκπαίδευσης και της σημασίας της για την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας.

Οι μεταβολές ωστόσο που σημειώνονται σε έναν άλλο τομέα, σε εκείνον των δημοσίων έργων, θα είναι πολύ περισσότερο καθοριστικές για την εξέλιξη του Πολυτεχνείου. Στη δεκαετία του 1850 οι επεμβάσεις που αφορούν την οργάνωση του αστικού χώρου πολλαπλασιάζονται και επιδιώκεται η μεθοδικότερη οργάνωσή τους. Το 1856 αρχίζουν οι πρώτες σε μεγάλη κλίμακα εργασίες εφαρμογής του ρυμοτομικού σχεδίου της Αθήνας,17 ενώ παράλληλα ξεκινά μια νέα φάση στην εκπόνηση και εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων που αφορά μικρότερες πόλεις και κωμοπόλεις των οποίων προβλέπεται η ανάπτυξη.18 Και βέβαια οι διευθύνσεις του Μηχανικού είναι επιφορτισμένες με την κατασκευή και μελέτη υδραγωγείων, κατασκευή δημοσίων και δημοτικών κτιρίων για τη στέγαση κοινωφελών χρήσεων, την οδοποιία κλπ.19 Η δραστηριότητα αυτή καθιστά αισθητή την έλλειψη βοηθητικού τεχνικού προσωπικού με ικανή εκπαίδευση ώστε να μπορεί να αναλάβει την επιστασία των έργων. Για την παραγωγή αυτών των τεχνικών η κυβέρνηση στρέφεται προς το Πολυτεχνείο,20 του οποίου οι απόφοιτοι ήδη από το 1851 χαίρουν καθεστώτος προτίμησης σε ό,τι αφορά τους διορισμούς στο Υπουργείο Εσωτερικών "ιχνογράφων, βοηθών γεωμετρών, επιστατών επί των οδών, γεφυρών και λοιπών

———————

17. Από την άνοιξη του 1856 ως το τέλος του 1860 αναμορφώθηκε η ρυμοτομία του παλιού τμήματος της πόλης. Τη νομοθέτηση μεμονωμένων ρυμοτομικών ρυθμίσεων - διαπλατύνσεων, ευθυγραμμίσεων κλπ.- ακολουθούσε η άμεση εφαρμογή τους με τη συντονισμένη δράση της αστυνομίας, της Διευθύνσεως του Μηχανικού Αττικής και της πρώτης Γαλλικής αποστολής Δημοσίων Έργων που ήρθε στην Ελλάδα μετά από πρόσκληση της Κυβέρνησης το 1857. Βλ. Κ Μπίρης, Αι Αθήναι από τον 19ον εις τον 20όν αιώνα, Αθήνα 1966, σ. 101-103.

18. Βλ. Π. Τσακόπουλος, "Μορφολογικές αναφορές στα σχέδια ελληνικών πόλεων του 19ου αιώνα", Αθήνα πρωτεύουσα πόλη, Αθήνα, ΥΠΠΕ, 1985, σ. 139-140.

19. Ο Ε. Μανιτάκης απαριθμεί τα έργα με τα οποία είναι επιφορτισμένη η Διεύθυνση Μηχανικού Αχαΐας και Ήλιδος το 1859. Πρόκειται για 14 φακέλλους που περιλαμβάνουν κατασκευές και επισκευές κτιρίων, δρόμων, λιμενικών έργων, τοπογραφικές εργασίες, εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων, κατασκευή υδραγωγείων, διευθέτηση ποταμών κλπ. Και συμπληρώνει ότι για να ανταποκριθεί στη σύνταξη των φακέλλων της μελέτης, στην επιστασία της εκτέλεσης του έργου καθώς και στην σχετική γραφική υπηρεσία, η Διεύθυνση δεν διαθέτει παρά μόνον τρεις μηχανικούς (Ε. Μανιτάκης, ό.π., σ. 17-19).

20. Βλ. χαρακτηριστικά και εγκύκλιο αρ. 77, 9 Δεκ 1859, του Υπουργείου των Εσωτερικών "Περί διορισμού υποτρόφων των δήμων εν τω Πολυτεχνείω προς εκμάθησιν της πρακτικής τεκτονικής" (Κ. Μπίρης, Ιστορία..., ό.π., σ. 130-131), όπου γίνεται αναφορά και στην πολιτική της Κυβέρνησης να καλύψει τις ελλείψεις στη διεύθυνση των δημοσίων έργων με αποστολή υποτρόφων στην Ευρώπη, "αλλ' επειδή η μεγαλυτέρα ανάγκη της καθ' όλον το κράτος επιθεωρήσεως και εκτελέσεως των αναγκαίων και ωφελίμων δημοσίων τε και δημοτικών έργων, ήτις είναι και η μάλλον κατεπείγουσα δεν δύναται να θεραπευθή ολοσχερώς διά του μέτρου τούτου [...] εφρόντισε να διοργανίση εν τω Βασιλικώ 

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/174.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παρ' αυτού εκτελουμένων δημοσίων έργων".21 Τον Ιούλιο του 1858 με διαταγή του Υπουργείου των Εσωτερικών θα συγκροτηθεί επιτροπή "προς γνωμοδότησιν επί του τρόπου και των μέσων άτινα απαιτείται να προξενηθώσιν εις το ενταύθα Σχολείον των Τεχνών διά την μόρφωσιν Γεωμετρών αναγκαίων εις την δημοσίαν υπηρεσίαν".22 Συνέπεια των προτάσεων της επιτροπής φαίνεται να είναι η παρουσία στο πρόγραμμα του 1860 μαθημάτων όπως "Περιγραφική γεωμετρία", "Καταμέτρησις και ισοπέδωσις", "'Αρχιτεκτονικών Σχεδίων Σύνταξις", Χωρομετρία. Ωστόσο ουσιαστική αναμόρφωση των σπουδών του Πολυτεχνείου με σκοπό την κάλυψη των αναγκών τόσο στον τομέα της βιομηχανίας όσο και σε εκείνο των δημοσίων έργων και οικοδομών θα επιχειρηθεί αργότερα, προς το τέλος της δεκαετίας του 1860 και στη βάση του νέου οργανισμού που θα εκπονηθεί μετά την δυναστική μεταβολή του 1862 και την απομάκρυνση του Λ. Καυταντζόγλου από τη διεύθυνση του ιδρύματος.

Σύμφωνα, λοιπόν, με το θέσπισμα του 1863 "περί νέου διοργανισμού και διευθύνσεως του Σχολείου των Τεχνών",23 το Καθημερινό Σχολείο χωρίζεται σε δύο τμήματα: στο Καλλιτεχνικό Σχολείο με 5ετείς σπουδές "όπου θέλουσι διδάσκεσθαι στοιχειωδώς αι ωραίαι τέχναι" και σε αυτό που αργότερα θα ονομαστεί "Πρακτικό" με τριετείς σπουδές για "τέκτονας, γεωμέτρας, σιδηρουργούς και χημοτέχνας". Το Πολυτεχνείο προάγεται επίσης με το θέσπισμα αυτό σε σχολείο μέσης τεχνικής εκπαίδευσης, αφού στα καθημερινά τμήματα, δέχεται σαν μαθητές μόνον απόφοιτους Ελληνικών σχολείων. Σχετικά με τη νέα κατεύθυνση των σπουδών, θα θέλαμε να τονίσουμε δύο σημεία του νέου οργανισμού. Πρώτα τη θεσμική κατοχύρωση της διδασκαλίας της Περιγραφικής Γεωμετρίας στο Πρακτικό τμήμα. Η Περιγραφική Γεωμετρία συνδέοντας τα μαθηματικά με το σχέδιο μπορεί να θεωρηθεί ένας είδος "γλώσσας για τον μηχανικό", σύμφωνα με τη διατύπωση του Monge. Συνιστά ένα πλήρες νοητικό εργαλείο για τη σύλληψη, τη διδασκαλία, την επικοινωνία γύρω από το τεχνικό έργο, είτε πρόκειται για μηχανή είτε για τεχνοδομικό έργο, και ενισχύει την επιστημονική διάσταση της τεχνικής παιδείας αποδεσμεύοντάς την από την εμπειρική μετάδοση της γνώσης. Το δεύτερο σημείο που θα θέλαμε να επισημάνουμε είναι η σύσταση Εφορίας του Σχολείου με αρμοδιότητες καθοριστικές σε ό,τι αφορά το πρόγραμμα και την οργάνωση των 

———————

Πολυτεχνείω κατάλληλον διδασκαλίαν προς μόρφωσιν τεκτόνων, πρακτικών, οίτινες γνωρίζοντες την εκτέλεσιν του οικοδομικού σχεδίου και όσα άλλα εις τον κλάδον τούτον ανάγονται, να χρησιμεύσωσιν ως επιτηρηταί και πρακτικοί των τοιούτων έργων εκτελεσταί".

21. Β.Δ. "Περί των μαθητών του σχολείου των Τεχνών", 29 Απρ. 1851, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 13, 24 Μαΐου 1851.

22. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 129.

23. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.

Σελ. 174
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 155
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Στη στήλη των εγγεγραμμένων περιλαμβάνεται το σύνολο των μαθητών που φοιτούν στο αντίστοιχο σχολικό έτος χωρίς να φαίνεται ποιοι σπουδάζουν στο Κυριακάτικο και ποιοι στο Καθημερινό.

    Παρακολουθώντας τους αριθμούς των μαθητών ανά έτος σπουδών και συγκρίνοντας τις διαδοχικές χρονιές παρατηρούμε ότι στην πρώτη χρονιά 1860-61 τα συγκρίσιμα ποσά παρουσιάζουν μεγάλη διαφορά σε σχέση με την αμέσως επόμενη του 1861-62, όπου εμφανίζονται 412 μαθητές. Ακόμη μεγαλύτερη μείωση του αριθμού των εγγεγραμμένων σημειώνεται το 1862-63, όπου αναφέρονται μόνο 208 μαθητές. Αντίθετα, από το 1863-64 κι έπειτα, κατά την περίοδο διεύθυνσης Γεράσιμου Μεταξά - Διοικητικής Επιτροπής, αρχίζει πάλι μια μικρή ανοδική πορεία, η οποία αυξάνει προοδευτικά, με εξαίρεση το 1866-67, για να καταλήξει στο τέλος της δεκαετίας σε 335 εγγεγραμμένους. Τι ακριβώς έχει συμβεί και ο αριθμός των εγγεγραμμένων του 1862-63 μειώθηκε κατά διακόσιες μονάδες; Μια κρίση της ελληνικής νεολαίας απέναντι στις σπουδές γενικότερα; Κάποια επιφυλακτικότητα των νέων απέναντι στο Σχολείο των Τεχνών και μια στροφή προς άλλου τύπου σπουδές; Μήπως το αντιοθωνικό κίνημα της νεολαίας απεικονίζεται σ' αυτή την πτώση ;

    Η τελευταία εκδοχή φαίνεται πιο πειστική. Ο Κ. Μπίρης έχει παρατηρήσει ότι, από το 1860 κιόλας, στο Σχολείο των Τεχνών είχαν αρχίσει αντιοθωνικές κινητοποιήσεις μαθητών.10 Αλλά και πάλι μετά την έξωση του Όθωνα ο αριθμός των εγγεγραμμένων κάθε έτους δεν φθάνει στο ύψος των εγγραφών που δηλώνονται πριν από την καθεστωτική αλλαγή. Η εξήγηση όμως, σ' αυτή την περίπτωση, είναι πιο απλή, εφόσον η αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του 1863 προϋπέθετε: απολυτήριο Ελληνικού Σχολείου για τα δύο καθημερινά τμήματα και γνώση γραφής και ανάγνωσης για τους μαθητές του Κυριακάτικου. Στο ίδιο θέσπισμα καθοριζόταν επίσης ορισμένος χρόνος σπουδών: τρία χρόνια για το Καθημερινό Σχολείο, για τους νέους με προορισμό τη βιομηχανία, τις τεκτονικές και γεωμετρικές εργασίες· πέντε χρόνια για όσους φοιτούσαν στο τμήμα των Ωραίων Τεχνών· και ένας μόνο χρόνος για τους διαφόρους τεχνίτες του Κυριακάτικου.11 Οι όροι, λοιπόν, του θεσπίσματος όπως και η δεκαπενθήμερη διάρκεια εγγραφών κατά τον Σεπτέμβριο έβαζαν, φαίνεται, κάποιους φραγμούς στην παλιότερη αθρόα προσέλευση μαθητών.

    Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών και τη διάρκεια των σπουδών. Πιο αναλυτικά, οι εγγραφές στο μητρώο αρχίζουν από την 1η Σεπτεμβρίου και τελειώνουν συνήθως τον Απρίλιο ή

    ———————

    10. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 143.

    11. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.