Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 158-177 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/158.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κοσμηματογραφία σύμφωνα με το μητρώο παρακολουθούσαν οι εξής κατηγορίες μαθητών: τοιχογράφοι, ξυλουργοί, λιθοξόοι, ράπτες, χρωματοποιοί-χρωματοπώλες, υποδηματοποιοί, χρυσοχόοι, βιβλιοδέτες, κτίστες, οπλοποιοί, ζωγράφοι, αγγειοπλάστες, επιπλοποιοί, γλύπτες, σιδεράδες, σοβατζήδες, μαθητές, φοιτητές.

Το 1860 η Κοσμηματογραφία διδασκόταν τρεις φορές την εβδομάδα, από δύο ώρες, και ανήκε ως μάθημα τόσο στο Κυριακάτικο όσο και στο Καθημερινό Σχολείο,15 η συνέχιση όμως του εβδομαδιαίου αυτού ωραρίου δεν επιβεβαιώνεται μετά το 1863. Δεν είναι επίσης γνωστός ο τρόπος και το περιεχόμενο διδασκαλίας του μαθήματος. Ασφαλώς θα υπήρχαν κάποια ατελιέ για να σχεδιάζουν οι μαθητές τα υποδείγματα που τους έδινε ο δάσκαλος. Μετά από έρευνες στη βιβλιοθήκη του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου νομίζω ότι εντόπισα μερικά τέτοια υποδείγματα:16 ήταν τυπωμένα φύλλα (planches)17 από διάφορα βιβλία με παραστάσεις της Πομπηίας, διακοσμητικά μοτίβα από ευρωπαϊκά νεοκλασικά οικοδομήματα, παραστάσεις από αρχαιολογικά ευρήματα, διακοσμητικά σχέδια γενικά χρήσιμα στις διάφορες κατηγορίες μαθητών του Πολυτεχνικού Σχολείου. Λίγο πολύ το μάθημα αυτό διοχέτευε το συρμό της εποχής σε μεγάλη κλίμακα τεχνιτών που συνέβαλαν στη δημιουργία της "νεοκλασικής Ελλάδας".

Οι μαθητές εγγράφονταν συνήθως σ' ένα μάθημα, αλλά, όπου απαιτείται συμπληρωματική εκπαίδευση, επέλεγαν περισσότερα. Μαζί με την Ξυλογραφία λ.χ. παρακολουθούσαν και τη Στοιχειώδη Γραφική ή την Καλλιγραφία και για τη Γλυπτική ή τη Ζωγραφική ακολουθούσαν ταυτόχρονα τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των ηλικιών. Ο πιο μικρός μαθητής του μητρώου είναι 8 χρονών, ενώ ο μεγαλύτερος 40· περιπτώσεις ακραίες φυσικά. Πιο συχνά απαντούν οι ηλικίες 16-18 ετών και αραιότερα 18-25 και 26-30 χρονών. Οι διαφορές ηλικίας δημιούργησαν πολλές φορές προβλήματα παιδαγωγικά, δυσκολίες συνύπαρξης σ' έναν μικρό χώρο, όπως ήταν το κτίριο της οικίας Βλαχούτση, στην οδό Πειραιώς. Μέσα στις συνθήκες

———————

15. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 141.

16. Βλ. τα θέματα των διαγωνισμών για την Κοσμηματογραφία στους ετήσιους Λόγους του Λ. Καυταντζόγλου που κυκλοφόρησαν σε ανεξάρτητα φυλλάδια, με τίτλο Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου υπό του διευθυντού Λυσάνδρου Καυταντζόγλου, Αθήνα 1846, σ. 12, 1847, σ. 12, 1848, σ. 30, 1849, σ. 19, 1850, σ. 6, 1851, σ. 10, 1855, σ. 12 και 13, 1857, σ. 20, 1858, σ. 7. Για το έτος 1853 βλ. Πανδώρα, τ. Δ', σ. 396, για το έτος 1856, Πανδώρα, τ. Ζ', σ. 423.

17. Βλ. πρόχειρα το βιβλίο του Owen Jones, The Grammar of Ornament illustrated by examples from varions styles of Ornaments, Λονδίνο 1856. Το βιβλίο αυτό, προσφορά του συγγραφέα, βρίσκεται σήμερα στην βιβλιοθήκη του Ε.Μ.Π.· βλ. Ι.Δ. Χατσόπουλος, ό.π., σ. 79.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/159.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτές πολλοί νέοι πέρασαν το στάδιο μιας πολυετούς μαθητείας, μεγάλωσαν, ανδρώθηκαν και μπήκαν στην επαγγελματική ζωή. Άλλοι πάλι από τους μικρούς μαθητές της δεκαετίας του '60 επάνδρωσαν αργότερα το Πολυτεχνικά Σχολείο ως τεχνικοί ή και καθηγητές.

Πριν από το 1863 οι μαθητές του Σχολείου των Τεχνών είναι γραμμένοι συνήθως στο πρώτο έτος σπουδών, πιο σπάνια στο δεύτερο έτος και ακόμη αραιότερα στο τρίτο. Φυσικά υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις με αναφορές σε τέταρτο και πέμπτο έτος. Πολυετείς σπουδές ως το 1863 έκαναν όσοι σπούδαζαν Ζωγραφική, Γλυπτική και Ξυλογραφία. Κατά την περίοδο της έξωσης του Όθωνα, αλλά και μετά, όπως έχει ήδη αναφερθεί, μια από τις κριτικές που έγιναν στον Καυταντζόγλου υποστήριζε ότι δεν προώθησε την Αρχιτεκτονική και την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα. Η άποψη αυτή επανέρχεται στο έργο του Κ. Μπίρη, Ιστορία του Ε.Μ.Π., στο κεφάλαιο "Η κατάργησις των αρχιτεκτονικών σπουδών".18 Αυτή είναι άλλωστε εκ πρώτης όψεως και η εικόνα του μητρώου, όπου το μάθημα της Αρχιτεκτονικής δεν καταχωρείται σε καμιά στήλη πριν από το 1862-1863. Αν, όμως, παρατηρήσουμε καλύτερα το μητρώο στη στήλη του έτους σπουδών θα διακρίνουμε ότι το 1860-1861 υπάρχουν μαθητές του έκτου έτους (Δημ. Ζίζιλας), του πέμπτου έτους (Θ. Βοσκουδάκης), του τετάρτου έτους (Αριστ. Διπλάρης), που παρακολουθούν ταυτόχρονα ή διαδοχικά την Κοσμηματογραφία και τα Μαθηματικά ή τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τη Μυθολογία ή τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ. Αν στη συνέχεια ανατρέξουμε στη στήλη των επαγγελμάτων θα διαπιστώσουμε ότι ο Δημ. Ζίζιλας δύο χρόνια αργότερα, το 1862-1863, δηλώνει αρχιτέκτονας. Ο Θ. Βοσκουδάκης το 1860-1861, τη χρονιά που διανύει το τέταρτο έτος σπουδών στο Πολυτεχνείο, αναφέρει επάγγελμα αρχιτέκτονας και ο Αριστ. Διπλάρης πάλι το 1860-1861 σημειώνεται στο μητρώο ως μαθητής του τετάρτου έτους της Αρχιτεκτονικής. Σε αντίστοιχη διαδικασία από πλευράς σπουδών βρίσκονται επίσης δύο άλλοι νεότεροι μαθητές το 1860-1861, ο Ιωάννης Βλυσίδης, υπότροφος Σύρου, πρωτοετής εκείνη τη χρονιά, που παρακολουθεί Κοσμηματογραφία και ο Ιωάννης Κουμέλης από την Άνδρο, μαθητής του δεύτερου έτους, εγγεγραμμένος επίσης στην Κοσμηματογραφία.

Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει ότι η παρακολούθηση συνδυασμένων μαθημάτων επί τρία, τουλάχιστον, ως έξι χρόνια, και παρόλο που στην περίοδο Καυταντζόγλου δεν είχε θεσμοθετηθεί η Αρχιτεκτονική ως αυτονομημένος κλάδος εκπαίδευσης, επέτρεπε σε ορισμένους μαθητές να σπουδάσουν Αρχιτεκτονική και μετά την αποφοίτησή τους από το Πολυτεχνικό Σχολείο να αποκτήσουν την ιδιότητα του αρχιτέκτονα.

———————

18. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 123 κ.εξ.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/160.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ωστόσο, οι όροι της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για τους αρχιτέκτονες του Πολυτεχνικού Σχολείου αυτής της εποχής ήταν δυσμενείς, αφού δύσκολα μπορούσαν να διεκδικήσουν δημόσιες διευθυντικές θέσεις, τις οποίες καταλάμβαναν ευρωπαίοι μηχανικοί ή έλληνες στρατιωτικοί προερχόμενοι από τη Σχολή Ευελπίδων19 ή απόφοιτοι του Πολυτεχνείου, μετεκπαιδευμένοι όμως σε σχολές της Ευρώπης. Έτσι, ενώ η πολυετής εκπαίδευση στο Πολυτεχνικό Σχολείο έδινε ουσιαστικά τεχνικά εφόδια, η πολιτεία δεν τα θεωρούσε ισότιμα προς τα ευρωπαϊκά. Το πρόβλημα δεν ήταν, φαίνεται, μόνο τυπικό. Από την οργάνωση της τεχνικής εκπαίδευσης στο Πολυτεχνείο έλειπε, ως εκείνη την εποχή, η επαρκής θεωρητική κατάρτιση.

Ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου, έχοντας επίγνωση προφανώς αυτών των ελλείψεων, πρότεινε, το 1855, να γίνεται η διδασκαλία του θεωρητικού μέρους στο Πανεπιστήμιο και η τεχνική πρακτική εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων να παραμείνει στο Πολυτεχνείο. Με πρότυπο την εκπαιδευτική πρακτική της Ιταλίας διετύπωσε ως εξής το σχέδιό του: "Οι αρχιτέκτονες ακολουθούντες εν τω Πανεπιστημίω την φιλοσοφίαν, τα μαθηματικά, την αρχαιολογίαν, την ιστορίαν και τα λοιπά σχετικά προς την αρχιτεκτονικήν μαθήματα, οίον την Γεωλογίαν, Ορυκτολογίαν, τας αρχάς του δικαίου, σπουδάζουσι το τεχνικόν και πρακτικόν μέρος εν ταις Ακαδημίαις, ώστε τελειοδίδακτοι εν τη ειδική ταύτη σπουδή γίνονται διά συνδρομής του τε Πανεπιστημίου και των σχολείων των τεχνών. Τοιαύτης συγχωνεύσεως και τοιούτου συνδέσμου του σχολείου τούτου μετά του Πανεπιστημίου οφείλω να εκφράσω την ανάγκην σήμερον".20 Ο συνδυασμός Πανεπιστημίου-Πολυτεχνείου, της εισήγησης Καυταντζόγλου, αν και δεν αντιμετώπιζε στο σύνολό του το πρόβλημα της τεχνικής παιδείας, προωθούσε την ιδέα της ένταξης των αρχιτεκτονικών σπουδών σε ανώτατο επίπεδο εκπαίδευσης. Την περαιτέρω βελτίωση των ειδικών και γενικών θεμάτων εκπαίδευσης στο ίδιο Ίδρυμα αντιμετώπισε το θέσπισμα αναδιοργάνωσης του 1863, αλλά και πάλι το πρόβλημα της επαγγελματικής σταδιοδρομίας των αρχιτεκτόνων δεν λύθηκε. Ένας κύκλος μαθημάτων, καλλιτεχνικής κατεύθυνσης θα λέγαμε σήμερα, όπως η Στοιχειώδης Γραφική, η Κοσμηματογραφία, η Μυθολογία, σε συνδυασμό με τη Γεωμετρία, την Περιγραφική Γεωμετρία και τα Μαθηματικά μόρφωνε έναν πρωτοτέκτονα,21 όπως θα ονόμαζε

———————

19. Οι περισσότεροι απόφοιτοι της Σχολής Ευελπίδων, που κατέλαβαν δημόσιε; διευθυντικές θέσεις (νομομηχανικοί, κτλ.) είχαν επίσης μετεκπαιδευτεί στην Ευρώπη· βλ. πρόχειρα τα σύντομα βιογραφικά σημειώματα των Λεωνίδα Βλάσση, Δημ. Σκαλιστήρη και Ιωάν. Γ. Σέχου: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 500, 504, 509 αντιστοίχως.

20. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον του Βασιλικού Πολυτεχνείου, 9 Ιανουαρίου 1855, Αθήνα 1855, σ. 28.

21. Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1846, σ. 10 και 27.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/161.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ο Καυταντζόγλου τον αρχιτέκτονα-μαθητή του Πολυτεχνικού Σχολείου. Η αλλαγή είναι σημαντική. Ο αρχιτέκτονας αυτός δεν έχει εκπαιδευτεί παραδοσιακά από τον μάστορά του, αλλά έχει μάθει την τέχνη του, ή έχει βελτιώσει όσες γνώσεις πήρε παραδοσιακά, σε ένα σχολείο, όπου η γνώση μεταδίδεται με οργανωμένες εκπαιδευτικές μεθόδους. Μπορεί, βέβαια, να εκτελεί ανάλογα έργα με τον παραδοσιακό πρωτομάστορα, τα εκτελεί όμως με άλλο τρόπο, με διαφορετικές τεχνικές, ολοκληρωμένο σχέδιο και κυρίως σε άλλη κλίμακα. Ο τύπος αυτός του πολυδύναμου αρχιτέκτονα βρίσκεται πολύ κοντά στον πολιτικό μηχανικό, στον πολεοδόμο, στον τοπογράφο. Μετά το 1863 η ίδια κατηγορία αρχιτεκτόνων εξακολούθησε να παράγεται μέσα στο Τεχνικό Σχολείο. Παράδειγμα, ο Δημ. Ελευθεριάδης, πρωτοετής μαθητής το 1863, παρακολούθησε το πρόγραμμα της Αρχιτεκτονικής, όπως διαμορφώθηκε από την αναδιοργάνωση του 1863, αλλά, αφού αποφοίτησε, σε συνεργασία με τον Ιωάν. Βλυσίδη, ασχολήθηκε επαγγελματικά με έργα22 που ξεπερνούσαν τον τομέα της αρχιτεκτονικής.

Οι τρεις μαθητές του μητρώου, ο Ιωάννης Κουμέλης,23 ο Ιωάν. Βλυσίδης24 και ο Δημ. Ελευθεριάδης σχεδίασαν και εκτέλεσαν, στην αρχή ως βοηθοί του δημοτικού αρχιτέκτονα στην Ερμούπολη, τοπογραφικά, πολεοδομικά σχέδια, υπονόμους, δρόμους, πλατείες, αποθήκες, διαμορφώσεις χώρων. Τα έργα τους και τα σχέδιά τους25 σώζονται ακόμη στην Ερμούπολη, για να θυμίζουν τον πολυδύναμο αρχιτέκτονα που σπούδαζε στο Πολυτεχνικό Σχολείο τη δεκαετία του 1860-1870.

———————

22. Βλ. σχέδιά του στο Παράρτημα που ακολουθεί.

23. Ο Ιωάννης Κουμέλης εγκαταστάθηκε, φαίνεται, στην Ερμούπολη τα 1882, χρονιά που απαλλάχθηκε από τα καθήκοντά του ως καθηγητής της Οικοδομικής στο Πολυτεχνείο· βλ Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519. Στο Πολυτεχνικό Σχολείο παρακολουθεί μαθήματα από 12 χρονών, το 1859-1860. Ο πατέρας του ήταν ένας από τους οικοδόμους που εργάστηκαν στην οικοδομή του Πανεπιστημίου Αθηνών βλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 519.

24. Ο Ιωάννης Χρ. Βλυσίδης ζούσε, ως το 1910 τουλάχιστον, στην Ερμούπολη. Την ίδια χρονιά πούλησε στην οικογένεια Κουντούρη τα σπίτι του, δικό του έργο φυσικά, που διασώζεται ακόμη και βρίσκεται κοντά στην Καθολική Εκκλησία του Ευαγγελισμού. Την πληροφορία έχω από την ίδια οικογένεια. Ακουαρέλλα της "οικίας Βλυσίδη" εφιλοτέχνησε το 1986 η ζωγράφος Αλεξάνδρα Μαυρογορδάτου-Πετρίτζη· δημοσιεύτηκε στο ημερολόγιο τοίχου του Δήμου Ερμούπολης του 1987. Ένα άλλο γνωστό αρχιτεκτονικό έργο του Βλυσίδη είναι το "Μέγαρο Βελισσαροπούλου" του 1871, το σημερινό Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Ερμούπολης. Φωτογραφίες του κτιρίου και αλλά σχέδια του Βλυσίδη περιλαμβάνονται στο βιβλίο Ι. Τραυλού - Α Κόκκου, Ερμούπολη, Αθήνα 1980. Τρία σπουδαστικά σχέδια του Ι. Βλυσίδη των ετών 1864, 1865, 1866 από τη συλλογή του κ. Λάμπρου Κωστακιώτη περιελήφθησαν στην Έκθεση για τα 150 χρόνια της Αθήνας· βλ. "Αθήνα, Ευρωπαϊκή Υπόθεση", Κατάλογος Έκθεσης, Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού, 1985, σ. 116.

25. Μερικά από τα σχέδια αυτά ά αντίγραφά τους, ενδεχομένως και κάποια που δεν έχουν διασωθεί, εκτέθηκαν στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης του 1873· βλ. Κατάλογος των

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/162.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Κατάλογος σχεδίων παλαιών μαθητών του Πολυτεχνείου που εργάστηκαν στην Ερμούπολη

Ο κατάλογος αυτός συντάχθηκε το καλοκαίρι του 1987 και περιλαμβάνει Σχέδια που έχουν εκπονηθεί από τους Δημοτικούς Αρχιτέκτονες Ι. Χρ. Βλυσίδη, Ι. Κουμέλη και Δ. Γ. Ελευθεριάδη, παλαιούς μαθητές του Πολυτεχνικού Σχολείου, που εργάστηκαν επαγγελματικά στην Ερμούπολη. Τα Σχέδια έχουν συγκεντρωθεί, μαζί με άλλα παλαιότερα και μεταγενέστερα, σε ένα ογκώδη φάκελο χωρίς ένδειξη ταξινόμησης.

Ο φάκελος των Σχεδίων πρέπει να "διαβαστεί" σε συνδυασμό με το τμήμα "Τεχνική Υπηρεσία" (100.000 περίπου έγγραφα) του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης (βλ. Χρήστος Λούκος-Πόπη Πολέμη, Οδηγός του Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης, Αθήνα 1987, σ. 157-168), μέσα από τη μελέτη του οποίου νομίζω ότι θα αναδειχθεί καθαρά η επαγγελματική φυσιογνωμία και σταδιοδρομία (αντικείμενα δουλειάς, επιστημονικές και τεχνικές δυνατότητες, πραγματοποιημένο έργο) των αποφοίτων του Πολυτεχνικού Σχολείου της δεκαετίας 1860-1870 που εργάστηκαν στη Σύρο.

1. αρ. 27 (0,345 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ισογείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 10 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

2. αρ. 28 (0,655 x 0,500):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Αγίου Νικολάου. Ερμούπολις, 20 Ιουνίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονoς Ι. Χρ. Βλυσίδης.

3. αρ. 37 (0,510 x 0,300):

Κάτοψις Στασιδίων του υπογείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

4. αρ. 38 (0.440 x 0,545):

Κάτοψις Στασιδίων του ανωγείου γυναικωνίτου του Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 21 Ιουλίου 1867. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Ι. Χρ. Βλυσίδης.

———————

Εκθετών της Ελλάδος εν τη εν Βιέννη Παγκοσμίω Εκθέσει, Αθήνα 1873, σ. 44, όπου στην ενότητα ΙΗ', "Υλικόν και μέθοδος της Πολιτ. Μηχανικής, των δημοσίων έργων και της Αρχιτεκτονικής", εκθέτει ο Δήμος Ερμουπόλεως: "Διαγράμματα των δημοσίων οικοδομών Σύρου", τα οποία μάλιστα βραβεύτηκαν με "Δίπλωμα αξίας" (ό.π., σ. 59).

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/163.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

5. αρ. 30 (0,485 x 0,520):

Διαγραφή των Προπυλαίων του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου κατά το εγκεκριμένον σχέδιον. Ερμούπολις, 9 Δεκεμβρίου 1869. Ο βοηθός του Δημοτικού Αρχιτέκτονος Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

6. αρ. 10 (0,440 x 0,605):

Καταμέτρησις εν έτει 1870 υπό Δ.Γ. Ελευθεριάδου Αρχιτέκτονος (του Μητροπολιτικού Ναού Ερμουπόλεως ή Μεταμόρφωσις μετά των παραρτημάτων). Ερμούπολις, 10 Ιουλίου 1870. Ο βοηθός του Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

7. χ. αρ. (0,500 x 0,705):

Διάγραμμα τον Δηλίου Λόφου (Μυλαράκι) Αον Χωροστάθμισις -Βον Διαγραφή Κορυφής. Ερμούπολις, 11 Ιουνίου 1871. Ο βοηθός του Δημοτικού Μηχανικού Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

8. χ. αρ. (0,450 x 0,520):

Διάγραμμα της κορυφής του Λόφου Δήλι (Μυλαράκι). Ιδιοκτησία Χρ. Παπαγιαννοπούλου. Ερμούπολις, 15 Ιουνίου 1871. Δ. Γ. Ελευθεριάδης Αρχιτέκτων.

9. χ. αρ. (0,385 x 0,700):

Διάγραμμα μέρους της συνοικίας Αναβατούσικα εν ω φαίνονται οι υπ αριθ. 1, 2, 3, 4, 5 κατεδαφισθέντες ετοιμόρροποι οικίσκοι. Ερμούπολις, 21 Φεβρουαρίου 1872. Ι. Βλυσίδης.

10. αρ. 81 (0,345 x 0,510):

Μητροπολιτικού οίκου πρόσοψις, μεσημβρινή πλευρά. Ερμούπολις, 15 Απριλίου 1873. Ι. Βλυσίδης αρχιτέκτων.

11. αρ. 82 (0,500 x 0,325):

Σχέδιον Δημοτικών Αποθηκών των ανεγερθησομένων επί του Δημοτικού Οικοπέδου της παλαιάς διαμετακομίσεως. 1. Κυρία πρόσοψις προς θάλασσαν, 2. Κάτοψις και των 4ων αποθηκών. Ερμούπολις, 5 Μαΐου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

12. χ. αρ. (0,480 x 1,100):

Οδός ποταμού από της γωνίας οικίας Σάλτα... μέχρι του τοίχου κάτωθεν του Καμινίου Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

13. χ. αρ. (0,535 x 1,270):

Διάγραμμα της οδού ποταμού από της οικίας Ευστρατίου Σάλτα ως ασβεστοκάμινον Μιχαήλ Τσόλα. Ερμούπολις, 12 Μαΐου 1873. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

14. χ. αρ. (0,625 x 1,850):

Οδός Νέας Πυριταποθήκης. Ερμούπολις, 12 Σεπτεμβρίου 1873. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/164.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

15. αρ. 88 (0,380 x 0,480):

Σχέδιον Αποθηκών εις το ενταύθα νέον Ναυπηγείον. Ερμούπολις, 21 Ιουνίου 1874. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

16. χ. αρ. (0,360 x 0,780):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα μεταξύ των οικιών Ι. Ζαχαράκη, Χ. Πηγάνη και Γ. Μαυλάκη, Αικατ. Α. Αποστόλου... Κατάστρωμα της οδού - Τομή Υπονόμου. Ερμούπολις, 10 Ιανουαρίου 1875. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

17. χ. αρ. (0,450 x 0,680):

Νέον Ναυπηγείον: Σχέδιον Επιχώσεως και Κατασκευής Προκυμαίας. Ερμούπολις, 20 Μαρτίου 1876. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

18. χ. αρ. (0,390 x 0,930):

Χωροσταθμικόν Διάγραμμα της οδού Φυλακών και Μεταμορφώσεως. Από γωνίας οινοπωλείου [...]. Τομή υπονόμου νέας, τομή υπαρχούσης υπονόμου. Ερμούπολις, 8 Μαΐου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

19. χ. αρ. (0,260 x 1,770):

Διάγραμμα της οδού Νεκροταφείου αγούσης εκ των οικιών Λεβεντέλη και Καραμπάτου μέχρι τέλους περιβόλου του Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 7 Ιουνίου 1877. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

20. αρ. 89 (0,530 x 0,370):

Σχέδιον των όπισθεν και μέρους των ένθεν και ένθεν (χωροφ)υλακής (του) πεζικού: Δωμάτων Υπομοιράρχου. Δωμάτιον Φρουράρχου. Δωμάτιον Λοχίου. (Λείπει το μισό αριστερό τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 18 Ιουνίου 1878. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

21. χ. αρ. (1,000 x 0,580):

Διάγραμμα οδού αγούσης από της οικίας Στ. Λάμπρου μέχρι Σαλάχα. (Λείπει τμήμα του σχεδίου.) Ερμούπολις, 28 Οκτωβρίου 1878. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

22. χ. αρ. (0,420 x 0,520):

Διάγραμμα εμφαίνον [...] εις νόμιμον αποζημίωσιν πλατείας. Ερμούπολις, 17 Νοεμβρίου 1880. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης, Δ. Ελευθεριάδης.

23. αρ. 22 (0,340 x 0,440):

Διάγραμμα του ενταύθα Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου μετά των εξαρτημάτων αυτού συνταχθέν δυνάμει της υπ αριθ. 1348 ε.έ. παραγγελίας της Δημαρχίας Ερμουπόλεως... Ερμούπολις, 10 Αυγούστου 1883. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

24. χ. αρ. (0,390 x 0,540):

Απόσπασμα διαγράμματος ρυμοτομίας Ερμουπόλεως κατά την θέσιν παλαιόν

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/165.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ναυπηγείον. Ακριβές αντίγραφον. Ερμούπολις, 6 Μαΐου 1884. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

25. χ. αρ. (0,500 x 0,750):

Διάγραμμα της Πλατείας Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 3 Ιουνίου 1884. Οι Δημοτικοί Αρχιτέκτονες Ι. Βλυσίδης - Δ. Ελευθεριάδης.

26. χ. αρ. (0,780 x 1,040):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Μουσών [...] μέχρις Ομήρου. (Τμήμα Σχεδίου πόλεως.) Ερμούπολις, 16 Μαρτίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

27. χ. αρ. (0,450 x 0,610):

Διάγραμμα της οδού αγούσης από Χειμάρου εις Ορφανοτροφείον Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 21 Ιανουαρίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

28. χ. αρ. (0,340 x 0,350):

Διάγραμμα Ρυμοτομικόν. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Δ. Ελευθεριάδης.

29. χ. αρ. (0,340 x 0,360):

Διάγραμμα ρυμοτομίας κατά την συνοικίαν Αναβατούσικα του Ναού της Μεταμορφώσεως. Ερμούπολις, 6 Ιουλίου 1888. Ο Δημοτικός Αρχιτέκτων Ι. Βλυσίδης.

30. αρ. 94 (0,465 x 0,890):

Νεκροταφείον Ερμουπόλεως. Στοά και είσοδος προς την κλίμακα. Ερμούπολις, Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

31. αρ. 97 (0,390 x 0,500):

Νεκροταφείον, Οστεοφυλάκιον Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 15 Οκτωβρίου 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

32. αρ. 85 (0,610 x 0,480):

Σχέδιον προσόψεως Νεκροταφείου. Οκτώβριος 1889, Ι. Ν. Κουμέλης.

33. χ. αρ. (1,270 x 0,330):

Οδός Νέου Δημοτικού Νεκροταφείου. Ερμούπολις, 22 Ιανουαρίου 1890. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Ι. Ν. Κουμέλης.

34. αρ. 104 (0,365 x 0,470):

Δημοτικά Έργα Έρμουπόλεως. Θεραπευτήριον Ορφανοτροφείου αρρένων. Ισόγειον. Ερμούπολις, 12 Μαρτίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

35. αρ. 103 (0,445 x 0,705):

Δημοτικά Έργα Ερμουπόλεως. Αυλή και Γυμναστήρια. Εξαρτήματα νέα. Ερμούπολις, 7 Απριλίου 1896. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/166.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

36. αρ. 80 (0,380 x 0,580):

Σχέδια Εξέδρας Μουσικής. Ερμούπολις, 31 [...] 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

37. αρ. 79 (0,485 x 0,385):

Σχέδιον Σκιάδος (Κιόσκι). Διά την πλατείαν Λεωτσάκου. Ερμούπολις, 25 Φεβρουαρίου 1898. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

38. χ. αρ. (0,420 x 1,300):

Διάγραμμα. Χωροστάθμισις κατά μήκος. Πλατεία Αδελφών Μπαμπαγιωτών. Ερμούπολις, 29 Μαρτίου 1899, Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

39. αρ. 108 (0,470 x 0,635):

Απολυμαντήριον Δήμου Ερμουπόλεως. Ερμούπολις, 1901. Ο Αρχιτέκτων του Δήμου Δ. Γ. Ελευθεριάδης.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/167.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΤΟ ΓΥΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ

Ε. ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Το 1987, εκτός από την 150ή επέτειο από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, που αποτέλεσε την αφορμή για την διοργάνωση αυτού του συνεδρίου, γιορτάστηκαν και τα 150 χρόνια ενός άλλου ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας, του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Αλλά αν το Πανεπιστήμιο από την στιγμή της ίδρυσής του βρίσκεται στην κορυφή της εκπαιδευτικής πυραμίδας, αντίθετα στην περίπτωση του ΕΜΠ βρισκόμαστε μπροστά στην εξαιρετικά σύνθετη και ενδιαφέρουσα πορεία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος που στα πρώτα 80 από τα 150 χρόνια της ζωής του εξελίχθηκε -με διαδοχικές αναβαθμίσεις του θεσμικού καθεστώτος του και με συνεχή διεύρυνση των σπουδών προς όλο και περισσότερους τομείς της τεχνικής και παραγωγικής ζωής- από ένα κυριακάτικο σχολείο σχεδίου και μαθηματικών για τεχνίτες σε ανώτατο τεχνολογικό ίδρυμα, το πρώτο της χώρας.

Συναντάμε λοιπόν στην ιστορία ενός ιδρύματος την πολυπλοκότητα και τις διαφοροποιήσεις που θεωρείται ότι χαρακτηρίζουν την τεχνική εκπαίδευση γενικότερα, αλλά επίσης και το ενοποιητικό στοιχείο που ξεπερνώντας τις όποιες διαφοροποιήσεις περιεχομένου και επιπέδου αποτελεί τη βάση της ιδιαιτερότητάς της:1 ως ίδρυμα τεχνικής εκπαίδευσης το Πολυτεχνείο στοχεύει εκπεφρασμένα στην άμεση ένταξη των μαθητών του στην οικονομική διαδικασία. Κατά συνέπεια η θεσμική εξέλιξή του βρίσκεται σε στενή σχέση με τις επαγγελματικές διεξόδους και τα συμφέροντα των μαθητών του. Και δεν 

———————

1. Βλ. A. Prost, Histoire de l'enseignement en France 1800-1967, Παρίσι 1968, σ. 299.

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/168.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πρόκειται βέβαια για μια μηχανική αντιστοιχία ανάμεσα στην οικονομική ζωή και στο τεχνικό εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλά περισσότερο για μια τάση προσαρμογής, ατελή πάντα, που ωστόσο αποτελεί μια ενδιαφέρουσα είσοδο για την κατανόηση της ιστορίας του. Χωρίς, λοιπόν, να προσδιορίζεται από μια καταρχήν εκπαιδευτική σύλληψη και μένοντας έξω από την εκπαιδευτική πυραμίδα,2 το Πολυτεχνείο ιδρύεται και εξελίσσεται σε συνάρτηση με την τεχνολογική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, με τη θέση των τεχνικών στη διοίκηση και στην παραγωγική διαδικασία, με τη διαμόρφωση της επαγγελματικής φυσιογνωμίας και τη συγκρότηση της επαγγελματικής ιδεολογίας τους. Και είναι αυτοί οι παράγοντες που μεταβάλλονται και συνιστούν ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται και η ανάδειξη του ΕΜΠ σε ανώτερο και ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Με την εγκατάσταση της Αντιβασιλείας και τις αρχές συγκρότησης της σύγχρονης κρατικής μηχανής, τίθεται και το πρόβλημα της τεχνικής εκπαίδευσης και αντιμετωπίζεται σε συνάρτηση με δύο βασικές κατευθύνσεις/επιλογές που χαρακτηρίζουν την πολιτική του υπό διαμόρφωση κράτους. Η πρώτη αφορά την κρατική παρέμβαση στην οργάνωση τόσο του εθνικού όσο και του αστικού χώρου, καθώς και το ιδιαίτερο καθεστώς στο οποίο υπάγονται πλέον τα δημόσια έργα: καθεστώς πρόβλεψης και αξιολόγησης, προγραμματισμού, σχεδιασμού και ελέγχου. Το Σώμα του Μηχανικού θα αποτελέσει τον τεχνικό κλάδο της δημόσιας διοίκησης που θα αναλάβει την υλοποίηση αυτών των επιλογών,3 ενώ η διαμόρφωση των στελεχών που θα τον επανδρώσουν ανατίθεται στη Σχολή Ευελπίδων που με αυτή την έννοια αποτελεί την πρώτη ανώτερη τεχνική σχολή της χώρας.

Η δεύτερη κατεύθυνση της τεχνικής εκπαίδευσης συνδέεται με τους γενικότερους προσανατολισμούς της κρατικής πολιτικής σχετικά με την ανάπτυξη της βιομηχανίας και την εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και μηχανών στη γεωργία. Πράγματι το διάταγμα "περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας" ορίζει ότι σε αυτήν ανατίθεται:

———————

2. Είναι χαρακτηριστικό από αυτή την άποψη ότι το ΕΜΠ υπάγεται στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων μόλις το 1940. Βλ. Α.Ν. 2334,13 Μαΐου 1940, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 153, 18 Μαΐου 1940.

3. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Διατάγματος "Περί συστάσεως του Σώματος του Μηχανικού" (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 31, 4 Οκτ. 1833): "Το Σώμα του Μηχανικού είναι επιφορτισμένον με την σχεδίασιν, διεύθυνσιν των οικοδομών και διατήρησιν όλων των δημοσίων οικοδομών τόσον διά το στρατιωτικόν, όσον και διά το πολιτικόν, και έτι με την κατασκευήν των οδών, γεφυρών και υδραυλικών οικοδομών, εκτός των οικοδομών διά την ημετέραν Αυλήν". Πρβλ. και άρθρο 4 του Διατάγματος "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 19 Απρ. 1833.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/169.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Η επαύξησις και έεμψύχωσις των βαναύσων τεχνών, των χειρουργοστασίων (manufactures) και πυρουργοστασίων (fabriques), η φροντίς περί συστάσεως βαναυσικών και πολυτεχνικών σχολείων εκ συμφώνου με την επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Γραμματείαν".4 Ενώ η αρχική σύλληψη του Φρ. Τσέντνερ, οργανωτή και πρώτου διευθυντή του Πολυτεχνείου, συνδέει την τεχνική εκπαίδευση που θα παρέχει το ίδρυμα με την δημιουργία πολυτεχνικής συλλογής, δηλ. συλλογής προτύπων μηχανών που αναφέρονται κυρίως στην γεωργία και στην επεξεργασία των αγροτικών προϊόντων.5

Στο σχήμα λοιπόν της τεχνικής εκπαίδευσης, έτσι όπως διαγράφεται στα πρώτα μέτρα και θεσμικές ρυθμίσεις, διαχωρίζεται η εκπαίδευση των τεχνικών που προορίζονται για τις διευθυντικές θέσεις του δημόσιου τομέα, και στην οποία αποδίδεται ένας "επιστημονικός" χαρακτήρας μέσα από την διδασκαλία των ανωτέρων μαθηματικών,6 από την εκπαίδευση των τεχνικών/τεχνητών του ιδιωτικού τομέα που φαίνεται να παίρνει περισσότερο πρακτικό χαρακτήρα. Και σε ό,τι μεν αφορά το πρώτο σκέλος, οι αρχικές επιλογές θα υλοποιηθούν. Το Σώμα του Μηχανικού κάτω από την διεύθυνση της Γραμματείας των Εσωτερικών θα αποτελεί μέχρι το 1878 "το τεχνικόν όργανον της Κυβερνήσεως

———————

4. Β.Δ. "Περί του σχηματισμού και της αρμοδιότητος της επί των Εσωτερικών Γραμματείας", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, 19 Απρ. 1833, παρ. ιδ'.

5. Βλ. Κ. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, έκδ. ΕΜΠ, Αθήνα 1957, σ. 18-21, 40-42. Από την αλληλογραφία του Zentner των ετών 1836, 1838 που βρίσκεται στο Αρχείο του ΕΜΠ συμπεραίνουμε ότι ασχολήθηκε στα πλαίσια της πολυτεχνικής συλλογής με την κατασκευή προπλασμάτων, τον σχεδιασμό ή την αγορά: ένας "μύλου επιτηδείου εις το καθάρισμα του γεννήματος", ενός ελαιοπιεστηρίου, μιας μεταξοκλωστικής μηχανής, μιας θερμάστρας, ενός κάρρου, μιας αρτεσιανής μηχανής, μιας πλάστιγγας και διαφόρων αγροτικών εργαλείων. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι η σύνδεση του Πολυτεχνείου με την προαγωγή της βιομηχανίας επανέρχεται σταθερά στα διάφορα επίσημα κείμενα της εποχής. Βλ. για παράδειγμα: "Κοινοποίησις περί συστάσεως Πολυτεχνικού Σχολείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 55, 6 Νοεμ. 1837: "Η Αυτού Μεγαλειότης διά να προάξη την βιομηχανίαν του Κράτους, εσύστησε σχολείον πολυτεχνικών και αποθήκην βιομηχανικών προπλασμάτων... κατά το παρόν θέλουν παραδοθή τα στοιχειώδη μαθήματα, η αρχιτεκτονική και ιχνογραφία". Επίσης, Β.Δ. "Περί διοργανισμού του εν Αθήναις Σχολείου των Τεχνών", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 38, 9 Νοεμ. 1843: "επιθυμούντες ώστε το ειρημένον σχολείον να οργανισθή και αναπτυχθή εις τρόπον ώστε να ανταποκρίνηται εις τον σκοπόν της συστάσεώς του και τας σημερινάς χρείας της εγχωρίου βιομηχανίας [...]"

6. Στο πρόγραμμα της Σχολής Ευελπίδων, όπως διαμορφώνεται την εποχή αυτή, περιλαμβάνονται και τα εξής μαθήματα: Διαφορικός και Ολοκληρωτικός Λογισμός, Σφαιρική Τριγωνομετρία, Αναλυτική Γεωμετρία, Περιγραφική Γεωμετρία, Τοπογραφία, Γεωδαισία, Καταμετρήσεις κτιρίων και μηχανών, Εξήγησις ξυλοδέσεων, Στατική και Μηχανική των στερεών και των ρευστών σωμάτων, Χωροστάθμησις, Φυσική, Χημεία, Αρχιτεκτονική, Σχεδιάσεις, Οδοποιία, Υδροτεχνία, Γεφυροποιία. Βλ. Ε. Στασινόπουλος, Ιστορία της Σχολής των Ευελπίδων, Αθήνα 1933, σ. 23, 53.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/170.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

διά του οποίου αύτη εκτελεί τα δημόσια έργα",7 ενώ η Σχολή Ευελπίδων θα καλύπτει τις ανάγκες της δημόσιας διοίκησης σε τεχνικά στελέχη μέχρι το 1887. Σε ό,τι όμως αφορά το δεύτερο σκέλος, στην εφαρμογή, οι αρχικοί στόχοι θα περιοριστούν και θα προσαρμοστούν στην κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της χώρας, στις άμεσες τεχνικές ανάγκες και προτεραιότητες της εποχής.

Αν η γεωργία και η μεταποιητική δραστηριότητα την εποχή αυτή, αλλά και όλο το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, δεν παρουσιάζουν τις διαστάσεις εκείνες και τις μορφές οργάνωσης που θα έθεταν προβλήματα υπέρβασης των παραδοσιακών τεχνικών και κατά συνέπεια οργάνωσης της μαθητείας, υπάρχει ωστόσο ένας τομέας που οι καινοτομίες εισάγονται πολύ νωρίς και συγχρόνως τα μεγέθη του μεταβάλλονται. Η ανοικοδόμηση στην πρωτεύουσα και κυρίως οι μεγάλες δημόσιες οικοδομές με τη νεοκλασική μορφολογία και τη νέα οργάνωση της εργασίας στο εργοτάξιο, προϋποθέτουν ένα επίπεδο τεχνογνωσίας που ξεπερνά την παραδοσιακή μαθητεία των μαστόρων στα πλαίσια της κομπανίας. Το Πολυτεχνείο λοιπόν θα ιδρυθεί ως "σχολείο αρχιτεκτονικής" για την εκπαίδευση τεχνητών και αρχιτεχνητών της οικοδομής.8

Και η λογική αυτής της προσαρμογής θα χαρακτηρίσει την εξέλιξη του Πολυτεχνείου τα επόμενα τριάντα περίπου χρόνια.9 Το πρόγραμμα διδασκαλίας

———————

7. Ε. Μανιτάκης, Εγχειρίδιον τον Μηχανικού Σώματος, Αθήνα 1859, σ. δ'.

8. Βλ. Διάταγμα "Περί εκπαιδεύσεως εις την Αρχιτεκτονικήν", 31 Δεκ. 1836/12 Ιαν. 1837, στο: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 22-23.

9. Χαρακτηριστική είναι από αυτή την άποψη η μικρή αναδρομή στην ιστορία του ιδρύματος που επιχειρεί ο Γρ. Παππαδόπουλος το 1845: "...του Πολυτεχνείου τόσον αναπόφευκτος ήτον, όσον η του Πανεπιστημίου· η δε Υ.Μ. πατρικώς περί της εθνικής προόδου φροντίζουσα [...], συνέστησε πρώτον Β. Μηχανοθήκην, ίνα έχωσιν οι τεχνίται πρωτότυπα των ιδίων έργων, και τας περί αυτών αναγκαίας προφορικάς οδηγίας· είτα δε εισάγουσα αλλεπαλλήλως διάφορα μαθήματα, συνέστησε τέλος την πρώτην σχολήν τεχνών [...] Αλλά διά την άπειρίαν και το ασύμπαθες και άσχετον των τότε ανθρώπων, προς τε το πράγμα και το έθνος, διά την δυσχέρειαν παντός έργου κατά την αρχήν, αλλά μάλιστα διά την έλλειψιν των περί τας καλάς τέχνας υγιών αρχών, το κατάστημα [...] είχεν ήδη παρακμάσει πριν έτι ακμάση. Ουκ ολίγον δε εις την αποτυχίαν συνετέλεσε και ο σφαλερός σκοπός του να θεωρηθή και ως ειδικής βιομηχανικής εφαρμογής κατάστημα· διότι αύτη μεν είναι εμπειρία τις αποκτωμένη εν εργοστασίοις [...]. Η δε εφαρμογή, η εξάσκησις των τεχνών, είναι άμεσον της κοινωνικής προόδου της αστυκής βιομηχανίας αποτέλεσμα, και της συστάσεως εργοστασίων και εργολαβείων, ιδιωτικώς ή δι' εταιριών. Ο νυν λοιπόν διέπων το κατάστημα Κ. Λ. Καυταζόγλου [...] εθεώρησεν αυτό, επί βάσεων αναλόγων, ως προς τας καλλιτεχνίας, των εν Ιταλία αρίστων σχολών, ως παιδευτήριον καλών τεχνών, καθ' όσον αύται δύνανται ν' αποτελέσωσιν παρ' ημίν ίδιον επάγγελμα, ή να χρησιμεύσωσιν εις τελειοποίησιν άλλων". Και στη συνέχεια σχολιάζοντας τον τίτλο του ιδρύματος σημειώνει: "Η σχολή αύτη επεκράτησε να ονομάζηται πολυτεχνικόν σχολείον, αν και, κατά τον Ευρωπαϊκόν ορισμόν της λέξεως, σημαίνει τούτο κατάστημα μαθηματικής μάλλον θεωρίας, τας στρατιωτικάς 

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/171.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θα διευρυνθεί βέβαια αλλά οι εφαρμοσμένες τέχνες θα αποτελούν τον κύριο κορμό των σπουδών, με βασικό μάθημα την ιχνογραφία.10 Βλέποντας το πρόγραμμα των μαθημάτων του Πολυτεχνείου τα χρόνια αυτά,11 τις ειδικότητες των μαθητών του,12 αλλά και τα προϊόντα που προβάλλονται στις ετήσιες εκθέσεις που οργανώνει η Διεύθυνση του ιδρύματος,13 θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η συνεισφορά του "Βασιλικού Πολυτεχνείου", όπως είναι ο νέος του τίτλος, συνίσταται όχι τόσο στη διάδοση νέων τεχνολογιών και τεχνικών

———————

επιστήμας αφορώσης, ή την ειδικήν αρχιτεκτονικήν όθεν το ημέτερον κατάστημα, εκ του κυριωτέρου αυτού σκοπού, αρμοδιώτερον ηδύνατο να ονομασθή καλλιτεχνείον αφού μάλιστα το από 22 Οκτωβ. 1843 Διάταγμα επήνεγκε πολλάς βελτιώσεις εις το πρόγραμμα της σχολής, και τον σκοπόν αυτής κατέστησε συμφωνότερον προς τας παρούσας του έθνους ανάγκας και τον προορισμόν αυτής" (Γρ. Παππαδόπουλος, Λόγος περί του Ελληνικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1845, σ. 8).

10. Το 1845 το μάθημα της ιχνογραφίας παρακολουθούν 310 από τους 635 μαθητές του ιδρύματος "διά τε την γενικήν εις όλας τας τέχνας χρείαν". Επίσης από τους 250 μαθητές που είναι γραμμένοι στο μάθημα της αρχιτεκτονικής "οι πλείστοι ασχολούνται εις τας αρχάς της κυρίως ιχνογραφίας", ενώ "ως ίδιον αρχιτεκτονικόν μάθημα διδάσκεται κατά το παρόν η κοσμηματογραφία μόνη" (Γρ. Παππαδόπουλος, ό.π., σ. 9-10).

11. Το Διάταγμα "Περί διοργανισμού του εν Αθήναις Σχολείου των Τεχνών" της 22 Οκτ. 1843 (ό.π.) προέβλεπε την διδασκαλία των εξής μαθημάτων (τα αναφέρουμε χωρίς να διακρίνουμε τα τμήματα στα οποία εντάσσονται) : α) Αριθμητική και στοιχειώδεις γνώσεις άλγεβρας, εξήγηση γεωμετρικών σχημάτων και αρχές πρακτικής γεωμετρίας "εφηρμοσμέναι εις τας τέχνας"· β) Γραμματική και καλλιγραφία· γ) Ιχνογραφία "γραμμική και εξ ελευθέρας χειρός"· δ) Χημεία των Τεχνών ε) Εξήγησις των Μηχανών και Οικοδομών στ) Στοιχειώδεις γνώσεις θεωρητικής και πρακτικής Μηχανικής· ζ) Προπλαστική· η) Πρακτική διδασκαλία εις εργοστάσιον διά μεταλλουργούς, ξυλουργούς, ωρολογοποιούς, πλάστας και λιθοξόους· θ) Ζωγραφική, ι) Αγαλματοποιία· κ) Αρχιτεκτονική· λ) Λιθογραφία· μ) Χωρομετρία, "περιλαμβάνουσα στοιχειώδη μαθηματικήν μετά πρακτικής γεωμετρίας και ιχνογραφίαν γεωγραφικών και υδρογραφικών πινάκων"· ν) ξυλογραφία και χαλκογραφία. Από αυτά μέχρι το 1860 δεν θα διδαχθούν η Αρχιτεκτονική, η Χωρομετρία, η Πρακτική Μηχανική και η Οικοδομική. Ενώ άλλα, όπως αυτό της "Χημείας των Τεχνών" από τον Λάνδερερ, με εφαρμογές στην γεωργία, οινοποιία, βαφική, κλπ., είτε παίρνουν τον χαρακτήρα μεμονωμένων περιστασιακών διαλέξεων είτε εντάσσονται στο πρόγραμμα του Σχολείου των Κυριακών. Αντίθετα στο πρόγραμμα του Καθημερινού Σχολείου προστίθενται μαθήματα όπως η Μυθολογία και η Καλλιτεχνολογία, η Ανατομία, η Διπλογραφία και η Στενογραφία (βλ. για το πρόγραμμα του 1859-1860 Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 140-141). Είναι ενδιαφέρον επίσης να συγκριθεί η κατεύθυνση αυτή με το πρόγραμμα σπουδών που πρότεινε ο Zentner για το Πολυτεχνείο το 1840 (στο ίδιο, σ. 60-62).

12. Στο ίδιο, σ. 110-111.

13. Είτε πρόκειται για έργα σπουδαστών είτε για συμμετοχές "διαφόρων τεχνιτών και βιομηχάνων" είναι στην πλειοψηφία τους σχέδια ή γλυπτά και όταν πρόκειται για χρηστικά αντικείμενα σπάνια ξεφεύγουν από τα πλαίσια των προϊόντων των παραδοσιακών βιοτεχνιών. Βλ. για παράδειγμα τον κατάλογο των αντικειμένων της Έκθεσης του 1855 στο Λ. Καυταντζόγλου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου, Αθήνα 1855, σ. 12-19.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/172.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καινοτομιών και στην εισαγωγή νέων επαγγελμάτων, όσο στη διάδοση των νέων αισθητικών προτύπων και μορφών που έρχονται με το νεοκλασικισμό, για να χρησιμοποιηθούν στα πλαίσια παραδοσιακών επαγγελμάτων και με τη χρησιμοποίηση παραδοσιακών τεχνικών.

Είναι γύρω στα 1860 που θα εκδηλωθούν μερικά νέα φαινόμενα με τα οποία μπορούμε να συναρτήσουμε τις εξελίξεις που θα οδηγήσουν στην αναβάθμιση του θεσμικού καθεστώτος και του επιπέδου σπουδών στο Πολυτεχνείο, καθώς και στη συγκέντρωση στα πλαίσια του ίδιου ιδρύματος της εκπαίδευσης των τεχνικών/στελεχών της δημόσιας διοίκησης και των τεχνικών της ιδιωτικής οικονομίας.

Με την ίδρυση των πρώτων ατμοκινήτων εργοστασίων και τη διείσδυση της ατμοπλοΐας στην Ανατολική Μεσόγειο, κάποια νέα αιτήματα διατυπώνονται σε σχέση με την τεχνική εκπαίδευση. Ήδη από το 1855 εντοπίζεται δημόσια η απουσία ειδικευμένων τεχνητών μηχανουργών/σιδηρουργών που να μπορούν "να διορθώνουν πολλά φθειρόμενα από την τριβήν εργαλεία μηχανών, και μάλιστα των ατμοκινήτων".14 Το 1860 το Υπουργείο των Εσωτερικών εγκαθιστά στη Χαλκίδα "εργοστάσιον προς μόρφωσιν σιδηρουργών και μηχανικών ατμοπλοίων" με διευθυντή τον Γάλλο μηχανικό Mayer. Το εργοστάσιο διαλύεται μέσα σε τρία χρόνια αλλά ο εξοπλισμός του φαίνεται ότι μεταφέρεται στο Πολυτεχνείο με σκοπό τη συγκρότηση μηχανουργικού εργοστασίου.15 Την ίδια εποχή σε έκθεσή του προς το Υπουργείο των Εσωτερικών, ακριβώς με θέμα την συγκρότηση "εργοστασίου" (μηχανουργείου) στο Σχολείο των Τεχνών, ο Διευθυντής του σχολείου αναφέρεται στα νέα ατμοκίνητα εργοστάσια της Ερμούπολης και του Πειραιά, στις εκκοκιστικές και πιεστικές μηχανές της Λειβαδιάς, στα ατμόπλοια που πολλαπλασιάζονται και απαιτούν εξειδικευμένους τεχνικούς για τη συντήρησή τους. Το κράτος θα πρέπει να εξασφαλίσει την εκπαίδευση αυτών των τεχνικών μέσω του Πολυτεχνείου στο βαθμό που "το δημόσιον και οι ιδιώται μηχανικούς μισθώνουσιν ή ξένους επί αδρά πληρωμή ή πρακτικούς εντοπίους επί ευτελεί αντιμισθία· αλλά οι τε ξένοι μηχανικοί διά το υπέρμετρον της αντιμισθίας και οι εντόπιοι πρακτικοί διά την απορίαν των είναι τόσα κωλύματα προς διάδοσιν και εισαγωγήν των μηχανών".16 Παρά λοιπόν τα μικρά μεγέθη που χαρακτηρίζουν το φαινόμενο, τα πρώτα βήματα των ατμομηχανών στον ελληνικό χώρο θέτουν ξανά το

———————

14. Αθηνά, 19 Ιαν. 1855· αναφέρεται στο Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 128.

15. Αρχείο ΕΜΠ, Γενικό Αρχείο, φακ. 90, έγγραφο της Διεύθυνσης του Σχολείου των Τεχνών προς το Υπουργείο των Εσωτερικών, 18 Μαΐου 1863. Βλ. επίσης Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 189.

16. Αρχείο ΕΜΠ, Γενικό Αρχείο, φακ. 90, ανυπόγραφο και χωρίς ημερομηνία (αλλά μάλλον 1864) σχέδιο αναφοράς του Διευθυντού του Σχολείου των Τεχνών (Δ. Σκαλιστήρη) προς τον Υπουργό των Εσωτερικών Αλ. Κουμουνδούρο.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/173.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πρόβλημα της τεχνικής εκπαίδευσης και της σημασίας της για την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας.

Οι μεταβολές ωστόσο που σημειώνονται σε έναν άλλο τομέα, σε εκείνον των δημοσίων έργων, θα είναι πολύ περισσότερο καθοριστικές για την εξέλιξη του Πολυτεχνείου. Στη δεκαετία του 1850 οι επεμβάσεις που αφορούν την οργάνωση του αστικού χώρου πολλαπλασιάζονται και επιδιώκεται η μεθοδικότερη οργάνωσή τους. Το 1856 αρχίζουν οι πρώτες σε μεγάλη κλίμακα εργασίες εφαρμογής του ρυμοτομικού σχεδίου της Αθήνας,17 ενώ παράλληλα ξεκινά μια νέα φάση στην εκπόνηση και εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων που αφορά μικρότερες πόλεις και κωμοπόλεις των οποίων προβλέπεται η ανάπτυξη.18 Και βέβαια οι διευθύνσεις του Μηχανικού είναι επιφορτισμένες με την κατασκευή και μελέτη υδραγωγείων, κατασκευή δημοσίων και δημοτικών κτιρίων για τη στέγαση κοινωφελών χρήσεων, την οδοποιία κλπ.19 Η δραστηριότητα αυτή καθιστά αισθητή την έλλειψη βοηθητικού τεχνικού προσωπικού με ικανή εκπαίδευση ώστε να μπορεί να αναλάβει την επιστασία των έργων. Για την παραγωγή αυτών των τεχνικών η κυβέρνηση στρέφεται προς το Πολυτεχνείο,20 του οποίου οι απόφοιτοι ήδη από το 1851 χαίρουν καθεστώτος προτίμησης σε ό,τι αφορά τους διορισμούς στο Υπουργείο Εσωτερικών "ιχνογράφων, βοηθών γεωμετρών, επιστατών επί των οδών, γεφυρών και λοιπών

———————

17. Από την άνοιξη του 1856 ως το τέλος του 1860 αναμορφώθηκε η ρυμοτομία του παλιού τμήματος της πόλης. Τη νομοθέτηση μεμονωμένων ρυμοτομικών ρυθμίσεων - διαπλατύνσεων, ευθυγραμμίσεων κλπ.- ακολουθούσε η άμεση εφαρμογή τους με τη συντονισμένη δράση της αστυνομίας, της Διευθύνσεως του Μηχανικού Αττικής και της πρώτης Γαλλικής αποστολής Δημοσίων Έργων που ήρθε στην Ελλάδα μετά από πρόσκληση της Κυβέρνησης το 1857. Βλ. Κ Μπίρης, Αι Αθήναι από τον 19ον εις τον 20όν αιώνα, Αθήνα 1966, σ. 101-103.

18. Βλ. Π. Τσακόπουλος, "Μορφολογικές αναφορές στα σχέδια ελληνικών πόλεων του 19ου αιώνα", Αθήνα πρωτεύουσα πόλη, Αθήνα, ΥΠΠΕ, 1985, σ. 139-140.

19. Ο Ε. Μανιτάκης απαριθμεί τα έργα με τα οποία είναι επιφορτισμένη η Διεύθυνση Μηχανικού Αχαΐας και Ήλιδος το 1859. Πρόκειται για 14 φακέλλους που περιλαμβάνουν κατασκευές και επισκευές κτιρίων, δρόμων, λιμενικών έργων, τοπογραφικές εργασίες, εφαρμογή πολεοδομικών σχεδίων, κατασκευή υδραγωγείων, διευθέτηση ποταμών κλπ. Και συμπληρώνει ότι για να ανταποκριθεί στη σύνταξη των φακέλλων της μελέτης, στην επιστασία της εκτέλεσης του έργου καθώς και στην σχετική γραφική υπηρεσία, η Διεύθυνση δεν διαθέτει παρά μόνον τρεις μηχανικούς (Ε. Μανιτάκης, ό.π., σ. 17-19).

20. Βλ. χαρακτηριστικά και εγκύκλιο αρ. 77, 9 Δεκ 1859, του Υπουργείου των Εσωτερικών "Περί διορισμού υποτρόφων των δήμων εν τω Πολυτεχνείω προς εκμάθησιν της πρακτικής τεκτονικής" (Κ. Μπίρης, Ιστορία..., ό.π., σ. 130-131), όπου γίνεται αναφορά και στην πολιτική της Κυβέρνησης να καλύψει τις ελλείψεις στη διεύθυνση των δημοσίων έργων με αποστολή υποτρόφων στην Ευρώπη, "αλλ' επειδή η μεγαλυτέρα ανάγκη της καθ' όλον το κράτος επιθεωρήσεως και εκτελέσεως των αναγκαίων και ωφελίμων δημοσίων τε και δημοτικών έργων, ήτις είναι και η μάλλον κατεπείγουσα δεν δύναται να θεραπευθή ολοσχερώς διά του μέτρου τούτου [...] εφρόντισε να διοργανίση εν τω Βασιλικώ 

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/174.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παρ' αυτού εκτελουμένων δημοσίων έργων".21 Τον Ιούλιο του 1858 με διαταγή του Υπουργείου των Εσωτερικών θα συγκροτηθεί επιτροπή "προς γνωμοδότησιν επί του τρόπου και των μέσων άτινα απαιτείται να προξενηθώσιν εις το ενταύθα Σχολείον των Τεχνών διά την μόρφωσιν Γεωμετρών αναγκαίων εις την δημοσίαν υπηρεσίαν".22 Συνέπεια των προτάσεων της επιτροπής φαίνεται να είναι η παρουσία στο πρόγραμμα του 1860 μαθημάτων όπως "Περιγραφική γεωμετρία", "Καταμέτρησις και ισοπέδωσις", "'Αρχιτεκτονικών Σχεδίων Σύνταξις", Χωρομετρία. Ωστόσο ουσιαστική αναμόρφωση των σπουδών του Πολυτεχνείου με σκοπό την κάλυψη των αναγκών τόσο στον τομέα της βιομηχανίας όσο και σε εκείνο των δημοσίων έργων και οικοδομών θα επιχειρηθεί αργότερα, προς το τέλος της δεκαετίας του 1860 και στη βάση του νέου οργανισμού που θα εκπονηθεί μετά την δυναστική μεταβολή του 1862 και την απομάκρυνση του Λ. Καυταντζόγλου από τη διεύθυνση του ιδρύματος.

Σύμφωνα, λοιπόν, με το θέσπισμα του 1863 "περί νέου διοργανισμού και διευθύνσεως του Σχολείου των Τεχνών",23 το Καθημερινό Σχολείο χωρίζεται σε δύο τμήματα: στο Καλλιτεχνικό Σχολείο με 5ετείς σπουδές "όπου θέλουσι διδάσκεσθαι στοιχειωδώς αι ωραίαι τέχναι" και σε αυτό που αργότερα θα ονομαστεί "Πρακτικό" με τριετείς σπουδές για "τέκτονας, γεωμέτρας, σιδηρουργούς και χημοτέχνας". Το Πολυτεχνείο προάγεται επίσης με το θέσπισμα αυτό σε σχολείο μέσης τεχνικής εκπαίδευσης, αφού στα καθημερινά τμήματα, δέχεται σαν μαθητές μόνον απόφοιτους Ελληνικών σχολείων. Σχετικά με τη νέα κατεύθυνση των σπουδών, θα θέλαμε να τονίσουμε δύο σημεία του νέου οργανισμού. Πρώτα τη θεσμική κατοχύρωση της διδασκαλίας της Περιγραφικής Γεωμετρίας στο Πρακτικό τμήμα. Η Περιγραφική Γεωμετρία συνδέοντας τα μαθηματικά με το σχέδιο μπορεί να θεωρηθεί ένας είδος "γλώσσας για τον μηχανικό", σύμφωνα με τη διατύπωση του Monge. Συνιστά ένα πλήρες νοητικό εργαλείο για τη σύλληψη, τη διδασκαλία, την επικοινωνία γύρω από το τεχνικό έργο, είτε πρόκειται για μηχανή είτε για τεχνοδομικό έργο, και ενισχύει την επιστημονική διάσταση της τεχνικής παιδείας αποδεσμεύοντάς την από την εμπειρική μετάδοση της γνώσης. Το δεύτερο σημείο που θα θέλαμε να επισημάνουμε είναι η σύσταση Εφορίας του Σχολείου με αρμοδιότητες καθοριστικές σε ό,τι αφορά το πρόγραμμα και την οργάνωση των 

———————

Πολυτεχνείω κατάλληλον διδασκαλίαν προς μόρφωσιν τεκτόνων, πρακτικών, οίτινες γνωρίζοντες την εκτέλεσιν του οικοδομικού σχεδίου και όσα άλλα εις τον κλάδον τούτον ανάγονται, να χρησιμεύσωσιν ως επιτηρηταί και πρακτικοί των τοιούτων έργων εκτελεσταί".

21. Β.Δ. "Περί των μαθητών του σχολείου των Τεχνών", 29 Απρ. 1851, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 13, 24 Μαΐου 1851.

22. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 129.

23. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/175.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

σπουδών. Η Εφορία αυτή αποτελείται από τον εκάστοτε Πρόεδρο και δύο μέλη της "Επί της Εμψυχώσεως της Εθνικής Βιομηχανίας Επιτροπής", δύο καθηγητές του Πανεπιστημίου και δύο αξιωματικούς των τεχνικών όπλων. Η παρουσία στις θέσεις αυτές προσωπικοτήτων όπως ο Σ. Σπηλιωτάκης, ο Ε. Μανιτάκης, ο Α. Μανσόλας η ο Α. Κορδέλλας σηματοδοτεί την προσπάθεια ενίσχυσης του επιχειρησιακού χαρακτήρα του Πολυτεχνείου.24

Στις αρχές της δεκαετίας του 1870 φαίνεται ότι επιχειρείται νέα αναδιοργάνωση με διάκριση τριών τμημάτων: Αρχιτεκτονικής, Χωρομετρίας και "Μηχανικής" (Μηχανουργίας).25 Η διάρκεια σπουδών αυξάνεται σε 4 χρόνια για τα δύο πρώτα τμήματα και σε 5 χρόνια για το τελευταίο. Εν τω μεταξύ προωθείται συστηματικότερα ο εξοπλισμός του Μηχανουργείου και ιδρύεται στα πλαίσιά του τηλεγραφικό εργοστάσιο.26 Έτσι, στο πρόγραμμα του Μηχανικού τμήματος σημειώνονται σε όλες τις τάξεις ασκήσεις "εν τω Εργοστασίω", ενώ η θεωρητική διδασκαλία ενισχύεται και με το μάθημα των "Καμπύλων Γραμμών". Στα άλλα δύο τμήματα, Αρχιτεκτονικής και Χωρομετρίας, το πρόγραμμα των διδασκομένων μαθημάτων διευρύνεται με μαθήματα Οδοποιίας και Γεφυροποιίας, Μαθηματική Ανάλυση, Υδραυλική, Αντίσταση της Ύλης.

Έτσι, το Πολυτεχνείο με την αναβάθμιση και τη διεύρυνση αυτή των σπουδών του όχι μόνο μπορεί να τροφοδοτήσει τη δημόσια υπηρεσία με μεσαία στελέχη, αλλά να αναδείξει τους αποφοίτους του σε πρότυπο/μέτρο για τον έλεγχο των προσόντων από το Δημόσιο. Πράγματι, το 1873 συστήνεται Τμήμα Δημοσίων Έργων στο Υπουργείο των Εσωτερικών27 και δημιουργείται ο κλάδος των Πολιτικών Γεωμετρών. Σε αυτόν γίνονται δεκτοί και εμπειροτέχνες αλλά μόνον μετά από εξετάσεις "εις τα αυτά μαθήματα, εις α και οι αποφοιτώντες εκ της Σχολής των Τεχνών Χωρομέτραι".28 Το 1878 συστήνεται το σώμα των Πολιτικών Μηχανικών, δηλ. η Υπηρεσία Δημοσίων Έργων του Υπουργείου των Εσωτερικών.29 Σύμφωνα με τον Οργανισμό του

———————

24. Τον Σ. Σπηλιωτάκη συναντάμε ως μέλος της Εφορίας το 1873-74, ο Ε. Μανιτάκης διορίζεται το 1876, ο Α. Μανσόλας και ο Α. Κορδέλλας το 1879 (βλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 234, 252, 265).

25. Σύμφωνα με έντυπο πρόγραμμα που βρίσκεται στο Αρχείο του ΕΜΠ (Γενικό Αρχείο, φακ. 90). Βλ. και Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 194-195. Στο συγκεκριμένο αντίτυπο είναι συμπληρωμένη με μολύβι η χρονολογία (1874-1875), ενώ άλλες διορθώσεις και συμπληρώσεις δείχνουν ενοποίηση των τμημάτων Αρχιτεκτονικής και Χωρομετρίας

26. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 189-193.

27. Να αναφέρουμε ότι πρώτος προϊστάμενος του Τμήματος διορίζεται ο Δ Σκαλιστήρης, διευθυντής του Σχολείου των Τεχνών την περίοδο 1864-1873. Ο ίδιος θα καταλάβει το 1878 την θέση του διευθυντή της νέας Υπηρεσίας Δημοσίων Έργων.

28. Β.Δ. της 28 Μάρτ. 1875.

29. Νόμος ΧΠΗ' "Περί συστάσεως σώματος των πολιτικών μηχανικών", 6 Φεβρ.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/176.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Σώματος, οι απόφοιτοι του Σχολείου των Τεχνών μπορούν να διοριστούν στην κατώτερη βαθμίδα του τεχνικού προσωπικού ως επαρχιακοί μηχανικοί β' τάξεως. Τέλος το 1882 ο νόμος ΑΙΣΤ' προβλέπει τη συμπλήρωση της Υπηρεσίας των Δημοσίων Έργων με 81 εργοδηγούς, οι οποίοι λαμβάνονται αποκλειστικά από τους πτυχιούχους του Σχολείου των Τεχνών.30

Αναπτύσσονται, λοιπόν, αυτή την περίοδο οι σχέσεις ανάμεσα στο Πολυτεχνείο και στην τεχνική κρατική υπηρεσία προς την κατεύθυνση της αποκλειστικότητας στην επάνδρωσή της σε κατώτερα και μεσαία τεχνικά στελέχη. Ωστόσο η δημιουργία Πολιτικής Υπηρεσίας Δημοσίων Έργων και η κατάλυση του μονοπωλίου του Στρατού και της Σχολής Ευελπίδων σε ό,τι αφορά την μελέτη και την διεύθυνση των Δημοσίων Έργων, θα αναδείξει το ζήτημα της μόρφωσης των ανωτέρων τεχνικών που χρειάζεται για την επάνδρωσή της. Και το πρόβλημα αυτό θα ενταθεί κυρίως στην δεκαετία του 1880 με την πολιτική δημοσίων έργων της κυβέρνησης Τρικούπη. Στις ανάγκες αυτές θα απαντήσει εν μέρει η μετάκληση της Γαλλικής αποστολής το 1882 καθώς και η δυνατότητα που παρέχει ο νόμος για διορισμό αλλοδαπών στην υπηρεσία. Ωστόσο οι λύσεις αυτές, προσωρινές, καθιστούν εμφανή την ανάγκη εξέλιξης του Πολυτεχνείου σε ανώτατη τεχνική σχολή.

"Στερούμεθα επαρκών προς τας ημετέρας χρείας μηχανικών και άλλων τεχνικών ανδρών διά την δημοσίαν υπηρεσίαν και την ιδιωτικήν βιομηχανίαν...", τονίζεται στην εισηγητική έκθεση του νόμου ΑΦΜΑ' που προβλέπει την αναδιοργάνωση του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών στη βάση τριών ειδικών σχολών: Πολιτικών Μηχανικών, Μηχανουργών και Εργοδηγών Γεωμετρών.31 Οι δύο πρώτες σχολές προβλέπονται ανώτερες με τετραετή φοίτηση και γίνονται δεκτοί σε αυτές μόνον απόφοιτοι Γυμνασίου ή του πρόσφατα ιδρυμένου Λυκείου μετά από εξετάσεις. Σκοπός τους ορίζεται "η επιστημονική μόρφωσις πολιτικών μηχανικών και μηχανουργών παραλλήλως προς τους αποφοιτώντας εξ ανωτέρων τεχνικών σχολών της Ευρώπης". Ειδικότερα για τους πολιτικούς μηχανικούς ορίζεται ότι η σχολή τούς παρασκευάζει "διά τε τας δημοσίας και ιδιωτικάς ανάγκας καταλλήλους προς κατασκευήν οδών, γεφυρών, σιδηροδρόμων, υδραυλικών έργων και οικοδομών". Περισσότερο αόριστα ορίζεται ότι "η σχολή μηχανουργών σκοπόν έχει την μόρφωσιν των μελλόντων ν' ασχοληθώσιν εις τους διά της χρήσεως των μηχανών διεξαγομένους

———————

1878, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 27, 4 Μαΐου 1878.

30. Αναφέρεται στο Α. Οικονόμου, "Συνοπτική ιστορία των Δημοσίων Έργων της Ελλάδος", Τεχνική Επετηρίς της Ελλάδος, έκδ. ΤΕΕ, τ. Α', τχ. Ι, Αθήνα 1935, σ. 241.

31. Νόμος ΑΦΜΑ' "Περί διοργανισμού του εν Αθήναις σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών", 27 Μαΐου 1887, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 159, 20 Ιούν. 1887. Για την εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου βλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περ. ΙΑ', συν. Α', Αθήνα 1887, Παράρτημα, σ. 172.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/177.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κλάδους της τε δημοσίας υπηρεσίας και της βιομηχανίας". Τέλος ορίζεται ότι οι διπλωματούχοι των σχολών Πολιτικών Μηχανικών και Εργοδηγών "δύνανται να διορισθώσιν μηχανικοί ή εργοδηγοί κατά τας διατάξεις των σχετικών νόμων". Τα διπλώματα των δύο ανωτέρων σχολών θεωρούνται ισότιμα με αυτά των τεχνολογικών ιδρυμάτων της Ευρώπης και οι απόφοιτοί τους ελπίζεται ότι θα καλύψουν τις ανάγκες των κρατικών τεχνικών υπηρεσιών σε διευθυντικά στελέχη.

Με την μεταρρύθμιση λοιπόν του 1887 το Μετσόβιο Πολυτεχνείο μετατρέπεται σε χώρο παραγωγής ανωτέρων τεχνικών στελεχών της χώρας. Η θεσμική αυτή μεταβολή συνοδεύεται βέβαια και από αντίστοιχη αναβάθμιση των σπουδών, η οποία ως ένα βαθμό αποτελεί εδραίωση και διεύρυνση κατακτήσεων της προηγουμένης περιόδου: η διδασκαλία των μαθηματικών, ως επιστημονική βάση των σπουδών του μηχανικού, ενισχύεται κυρίως με την εισαγωγή του διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού, ενώ παράλληλα εμπλουτίζεται και το πρόγραμμα των εξειδικευμένων τεχνικών μαθημάτων.

Εκτός όμως από το περιεχόμενο, θεσμοθετούνται και σημαντικές βελτιώσεις στην οργάνωση των σπουδών. Ορίζεται, για πρώτη φορά, αναλυτικό πρόγραμμα διδακτέας ύλης για όλα τα μαθήματα32 και καθίσταται υποχρεωτική η έκδοση συγγραμμάτων από τους καθηγητές.33 Συγκροτείται έτσι και θεσμοθετείται το σώμα των γνώσεων για τις τεχνικές και την εφαρμογή τους. Θα πρέπει επίσης να αναφέρουμε σχετικά με την οργάνωση της διδασκαλίας την θεσμοθέτηση των επιστημονικών εκδρομών ως απαραίτητο στοιχείο της εκπαιδευτικής διαδικασίας:34 οργανωμένες επισκέψεις σε τεχνικά έργα, εργοστάσια, λατομεία κλπ. συμβάλλουν στην επαφή του σπουδαστή με την τεχνική πραγματικότητα της χώρας αφενός, και αφετέρου στη συγκρότηση του σώματος των παραδειγμάτων που οφείλει να έχει στην κατοχή του. Τέλος, ιδρύονται αρκετά εργαστήρια: Πειραματικής Φυσικής το 1887, Ορυκτολογίας-Πετρογραφίας-Γεωλογίας το 1885, Δοκιμών Αντοχής Υλικών Δομήσεως το 1902, Ανοργάνου Χημικής Τεχνολογίας το 1908, Ηλεκτρολογικά το 1911.35

Ωστόσο, από την άποψη των επαγγελματικών διεξόδων που προσφέρονται στους αποφοίτους του ιδρύματος φαίνεται ότι η αναβάθμιση του 1887 υπαγορεύεται κυρίως από τις νέες απαιτήσεις της διοικητικής μηχανής και

———————

32. Για τα πρώτα αναλυτικά προγράμματα βλ. Οργανισμός του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών και Πρόγραμμα των κατά το σχολικόν έτος 1887-1888 διδαχθησομένων μαθημάτων, Αθήνα, Εθνικό Τυπογραφείο, 1887.

33. Βλ. για τα πρώτα συγγράμματα: Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 338-339.

34. Η πρώτη επιστημονική εκδρομή πραγματοποιήθηκε το 1885 στα τεχνικά έργα της Κακιάς Σκάλας. Βλ. σχετικά Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 290-291, 335-338.

35. Για το ιστορικό των εργαστηρίων του ΕΜΠ, βλ. Εθνικόν Μετσόβιον Πολυτεχνείον, Επετηρίς 1933, σ. 50-78.

12

Σελ. 177
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 158
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Κοσμηματογραφία σύμφωνα με το μητρώο παρακολουθούσαν οι εξής κατηγορίες μαθητών: τοιχογράφοι, ξυλουργοί, λιθοξόοι, ράπτες, χρωματοποιοί-χρωματοπώλες, υποδηματοποιοί, χρυσοχόοι, βιβλιοδέτες, κτίστες, οπλοποιοί, ζωγράφοι, αγγειοπλάστες, επιπλοποιοί, γλύπτες, σιδεράδες, σοβατζήδες, μαθητές, φοιτητές.

    Το 1860 η Κοσμηματογραφία διδασκόταν τρεις φορές την εβδομάδα, από δύο ώρες, και ανήκε ως μάθημα τόσο στο Κυριακάτικο όσο και στο Καθημερινό Σχολείο,15 η συνέχιση όμως του εβδομαδιαίου αυτού ωραρίου δεν επιβεβαιώνεται μετά το 1863. Δεν είναι επίσης γνωστός ο τρόπος και το περιεχόμενο διδασκαλίας του μαθήματος. Ασφαλώς θα υπήρχαν κάποια ατελιέ για να σχεδιάζουν οι μαθητές τα υποδείγματα που τους έδινε ο δάσκαλος. Μετά από έρευνες στη βιβλιοθήκη του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου νομίζω ότι εντόπισα μερικά τέτοια υποδείγματα:16 ήταν τυπωμένα φύλλα (planches)17 από διάφορα βιβλία με παραστάσεις της Πομπηίας, διακοσμητικά μοτίβα από ευρωπαϊκά νεοκλασικά οικοδομήματα, παραστάσεις από αρχαιολογικά ευρήματα, διακοσμητικά σχέδια γενικά χρήσιμα στις διάφορες κατηγορίες μαθητών του Πολυτεχνικού Σχολείου. Λίγο πολύ το μάθημα αυτό διοχέτευε το συρμό της εποχής σε μεγάλη κλίμακα τεχνιτών που συνέβαλαν στη δημιουργία της "νεοκλασικής Ελλάδας".

    Οι μαθητές εγγράφονταν συνήθως σ' ένα μάθημα, αλλά, όπου απαιτείται συμπληρωματική εκπαίδευση, επέλεγαν περισσότερα. Μαζί με την Ξυλογραφία λ.χ. παρακολουθούσαν και τη Στοιχειώδη Γραφική ή την Καλλιγραφία και για τη Γλυπτική ή τη Ζωγραφική ακολουθούσαν ταυτόχρονα τη Στοιχειώδη Γραφική κτλ.

    Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των ηλικιών. Ο πιο μικρός μαθητής του μητρώου είναι 8 χρονών, ενώ ο μεγαλύτερος 40· περιπτώσεις ακραίες φυσικά. Πιο συχνά απαντούν οι ηλικίες 16-18 ετών και αραιότερα 18-25 και 26-30 χρονών. Οι διαφορές ηλικίας δημιούργησαν πολλές φορές προβλήματα παιδαγωγικά, δυσκολίες συνύπαρξης σ' έναν μικρό χώρο, όπως ήταν το κτίριο της οικίας Βλαχούτση, στην οδό Πειραιώς. Μέσα στις συνθήκες

    ———————

    15. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 141.

    16. Βλ. τα θέματα των διαγωνισμών για την Κοσμηματογραφία στους ετήσιους Λόγους του Λ. Καυταντζόγλου που κυκλοφόρησαν σε ανεξάρτητα φυλλάδια, με τίτλο Λόγος εκφωνηθείς κατά την επέτειον τελετήν του Βασιλικού Πολυτεχνείου υπό του διευθυντού Λυσάνδρου Καυταντζόγλου, Αθήνα 1846, σ. 12, 1847, σ. 12, 1848, σ. 30, 1849, σ. 19, 1850, σ. 6, 1851, σ. 10, 1855, σ. 12 και 13, 1857, σ. 20, 1858, σ. 7. Για το έτος 1853 βλ. Πανδώρα, τ. Δ', σ. 396, για το έτος 1856, Πανδώρα, τ. Ζ', σ. 423.

    17. Βλ. πρόχειρα το βιβλίο του Owen Jones, The Grammar of Ornament illustrated by examples from varions styles of Ornaments, Λονδίνο 1856. Το βιβλίο αυτό, προσφορά του συγγραφέα, βρίσκεται σήμερα στην βιβλιοθήκη του Ε.Μ.Π.· βλ. Ι.Δ. Χατσόπουλος, ό.π., σ. 79.