Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 197-216 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/197.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μετά την ίδρυσή του υστερούσε σε πάρα πολλά σημεία.58 Όμως από το 1847 και ύστερα "οι χρονογράφοι της εποχής έρχονται να διαγνώσουν έντονη τη στροφή της φοιτητικής νεολαίας προς την εσωτερική πολιτική πράξη, εκείνην που οδηγεί στην ενεργό συμμετοχή των φοιτητών όταν επέρχεται η πτώση της Οθωνικής δυναστείας".57 Η Μεγάλη Ιδέα, όπως διατυπώθηκε από τον Κωλέττη και όπως ειδικότερα εκτέθηκε σχετικά με το Πανεπιστήμιο από τον ίδιο στην Τρίτη Σύνοδο της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου το 1847,58 έχει απήχηση στους φοιτητές και ειδικά στους φοιτητές της Ιατρικής. Από το άλλο μέρος οι ιδέες, που θα οδηγούσαν τη Γαλλία στα γεγονότα του 1848, διαχέονταν και προς την Ελλάδα. Έτσι στα γεγονότα που θα ακολουθήσουν, τα γνωστά "Μανούσεια",59 οι φοιτητές της Ιατρικής -τουλάχιστον ένας αριθμός τους- θα υπερασπιστούν τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Θ. Μανούση μαζί με άλλους συναδέλφους τους από τις επιθέσεις για αθεΐα που εξαπολύονται εναντίον του από τους πολιτικούς κύκλους που κινούνται γύρω από την εφημερίδα Αιών. Μερικοί μας είναι γνωστοί με τα ονόματά τους,60 όπως οι μετέπειτα στρατιωτικοί γιατροί Ευστάθιος Γκίκας και Περικλής Σούτζος, αλλά και ο Σπυρίδων Μπαλάνος που θα διοριστεί καθηγητής τον Οκτώβριο του 1862. Με βεβαιότητα είναι αυτοί οι τρεις, ίσως όμως είναι και άλλοι που δεν μπορούν να εντοπιστούν εύκολα λόγω του κοινότοπου του επιθέτου τους και της ασάφειας στις υπογραφές στο κείμενο της υποστήριξης του Θ. Μανούση. Αυτή η σύγκρουση, που είχε καθαρά πολιτικά κίνητρα στο επίπεδο των παρατάξεων, που ερίζανε για τον έλεγχο της Βουλής αλλά και της χειραγώγησης του Όθωνα, θα ανοίξει οριστικά το δρόμο για την έντονη ανάμιξη των φοιτητών, και φυσικά των φοιτητών της Ιατρικής, στις μετέπειτα αναστατώσεις.

Συγκεκριμένα αναφέρουμε την αντίδραση τη γνωστή ως "Αιγινήτεια" το 1855, με στόχο κυρίως το Υπουργείο που θέλησε να προωθήσει τον εκλεκτό του και εκλεκτό του αυλικού γιατρού Ι. Βούρου Διονύσιο Αιγινήτη.61 Οι φοιτητές αντέδρασαν βίαια παρεμποδίζοντας τον Αιγινήτη να διδάξει μέχρι που έγινε δεκτό το αίτημα να διδάσκει το μάθημα και ο Γ. Μακκάς. Θα είναι ασφαλώς παρόντες, χωρίς όμως συγκεκριμένη μαρτυρία, στις ταραχές των 18ης-25ης Μαρτίου 1857 με επίκεντρο τον προστατευόμενο του Όθωνα Αλέξανδρο Ρίζο

———————

56. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα, 1857, Συνεδρία 7-3-1847, σ. 1167, 1175- και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 344-345.

57. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 352.

58. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, ό.π., σ. 1107-1170.

59. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 89-91.

60. Ελπίς, φ. 442, 3-2-1848, σ. 1785 και φ. 444, 14-2-1848, σ. 1794.

61. Επιστολή από Κωνσταντινούπολη 18-4-1855, υπογράφει: Ι. Β., Ιατρική Μέλισσα, τ. 4, 1856, σ. 555-561.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/198.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ραγκαβή, ταραχές που είχαν «καθαρώς πολιτικόν χαρακτήρα» κατά τον Ι. Πανταζίδη.62

Μπορεί αυτά τα χρόνια η αρχική λάμψη της Μεγάλης Ιδέας να υποχωρεί σιγά σιγά, μπορεί οι πρώτοι της υπέρμαχοι να την ειρωνεύονται αργότερα, όμως οι φοιτητές έχουν στρατευθεί στα κηρύγματά της.63 Την αντι-Οθωνική δράση θα την δουν ως ένα βήμα για τη λύτρωση από την αναποφασιστικότητα στα εθνικά θέματα που είναι διάχυτη γύρω τους.64 Η συμμετοχή σε συλλόγους, όπως ο «Ρήγας Φερραίος», γιατρών πρώην φοιτητών του Πανεπιστημίου των χρόνων της ωρίμανσης είναι χαρακτηριστική.65 Όμως υπάρχουν πλέον πολλά δείγματα πολύ σημαντικά για την πολιτικοποίηση των φοιτητών.68 Οι διαμαρτυρίες τους γίνονται αλλεπάλληλες και δεν είναι μακριά η εποχή που θα καούν δημόσια από τους ίδιους, το 1858, τα φύλλα του Αιώνα, γιατί δεν ενεκρολόγησε όπως έπρεπε κατά τη γνώμη τους η εφημερίδα τον Θ. Μανούση. Θα αναστατώσουν την Αθήνα στα «Σκιαδικά» το 1859,67 και θα συγκλονίζεται για μέρες το Πανεπιστήμιο με τα επεισόδια, το 1860,68 για τον υφηγητή Κ. Κωστή, που στρέφονταν ουσιαστικά εναντίον του πατέρα του Ν. Κωστή, με κατάληξη την αντι-Οθωνική εξέγερση του 1862 και τη δημιουργία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Τη θέση της ωφελιμιστικής ιδεολογίας των πρώτων χρόνων έχει πάρει η έφεση για ανάμιξη στα κοινά, η αντι-Οθωνική στάση ως αντίδραση στη συμβιβαστική πολιτική που διαδέχθηκε τα οράματα, και κυρίως τη Μεγάλη Ιδέα, που με το «αβέβαιο περίγραμμα του όρου αυτού... επέτρεπε στον κάθε έναν, ο οποίος την εστοχαζόταν, να τον πλουτίζει με υποκειμενικά στοιχεία και με συναισθηματικές συνδηλώσεις».69

Για τους φοιτητές το αρχικό κήρυγμά της έμεινε ζωντανό όλα αυτά τα χρόνια όσο και αν άρχισε να χάνει τη λάμψη του στους μεγαλύτερους. Με τις μεταξύ τους επικοινωνίες αλλά και δέκτες εξωτερικών επιδράσεων (με σημείωση στα γεγονότα του '48 στη Γαλλία και στους αγώνες των Ιταλών για εθνική αποκατάσταση), θα διαπαιδαγωγηθούν πολιτικά φιλελεύθερα και θα φρονηματιστούν εθνικά, και μάλιστα οι φοιτητές της Ιατρικής, που αποτέλεσαν και αντικείμενο αυτής της μελέτης. Έτσι συναντούμε τους φοιτητές που

———————

62. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 92-94.

63. Α. Γούδας, «Περί της Μεγάλης Ιδέας», Μέλισσα των Αθηνών, τ. Α', 1864, σ. 96

64. Γ. Βιτάλης, «Πολιτικός βίος του βασιλείου της Ελλάδος κατά το 1861 και 1862», Εθνικόν Ημερολόγιον, τ. Γ', 1863, σ. 83-86

65. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 41-43.

66. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 390.

67. J. Petropulos, ό.π., σ. 366 και Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 393-394.

68. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 96-100 και Δ. Δημητριάδης, «Φοιτητικαί ταραχαί, Μ.Ε.Ε., τ. ΚΔ', σ. 101-102.

69. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 361.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/199.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θα πάρουν το πτυχίο τους μετά τα "Μανούσεια" να αγωνίζονται γι' αυτά τους τα ιδεολογήματα. Ο Μιχαήλ Παπαδόπουλος και ο Ιωάννης Μανδρίνος, απόφοιτοι του 1856, θα πρωτοστατήσουν σε εθνικούς αγώνες στη Μακεδονία· ο πρώτος ως γιατρός, οργανωτής σχολείων στη Θεσσαλονίκη, δάσκαλος και εθναπόστολος,70 ο άλλος φοιτητής ακόμη ως γιατρός στο σώμα του Τσάμη Καρατάσου στην επανάσταση του 1854, για να τελειώσει τις σπουδές του δύο χρόνια αργότερα.71 Οι απόφοιτοι του 1857, Ιωάννης Σιόμος και Κωνσταντίνος Σχινάς, θα πρωτοστατήσουν σε φροντίδες ιατρικές, αλλά και σε εθνική δράση· ο πρώτος στην Καστοριά72 και ο δεύτερος στη Θεσσαλονίκη.73 Και από τους φοιτητές, που έζησαν την αναταραχή της αντι-Οθωνικής εξέγερσης και τη στράτευση στη φοιτητική φάλαγγα του 1862, ο γιατρός Αθανάσιος Αστερίου θα σταθεί πρωταγωνιστής της επανάστασης του 1878 στην περιοχή του Ολύμπου,74 ενώ οι συνάδελφοί του Επαμεινώνδας Σακελλαρόπουλος75 και Ισίδωρος Ισιδωρίδης76 θα δράσουν με κίνδυνο της ζωής τους ως κήρυκες του Ελληνισμού στη Μακεδονία. Μπορεί τα όνειρα της εικοσαετίας του 1840-1860 να τα διαδέχθηκε "η δεκαετία η από της Μεταπολιτεύσεως και εντεύθεν... μία των ατυχεστέρων περιόδων του εθνικού μας βίου",77 όμως η ιδεολογία του ενιαίου της φυλής και της μεταλαμπάδευσης της ελληνικής σοφίας, αφομοιωμένη από τους φοιτητές, και κυρίως από τους φοιτητές της Ιατρικής, θα δώσει τους καρπούς της τα επόμενα χρόνια.

———————

70. Α. Μεταλλινός, Οι παλαιοί επιστήμονες της Θεσσαλονίκης, Θεσ/νίκη 1941, σ. 6 και Κ. Βακαλόπουλος, Νεότερη Ιστορία της Μακεδονίας (1830-1912), Θεσ/νίκη, Μπαρμπουνάκης, 1986, σ. 121.

71. Στ. Παπαδόπουλος, Οι επαναστάσεις τον 1854 και 1878 στη Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 34.

72. Κ. Βακαλόπουλος, Ο βόρειος Ελληνισμός κατά την πρώιμη φάση του Μακεδονικού Αγώνα (1878-1894). Απομνημονεύματα Αναστασίου Πηχεώνα, Θεσσαλονίκη, ΙΜΧΑ, 1983, σ. 376, 383.

73. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, Κώδικες Πρακτικών Συνεδριάσεων Δημογεροντίας Θεσσαλονίκης, Βιβλ. 9 (1882-1885), σ. 130.

74. Στ. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 74.

75. Γ. Τουσίμης, "Κοινωνική και εθνική συμβολή των γιατρών της Μακεδονίας κατά την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του Μακεδονικού Αγώνα", Μακεδόνικος Αγώνας-Συμπόσιο, Θεσ/νίκη, ΙΜΧΑ-Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, 1987, σ. 402.

76. Κ. Βακαλόπουλος, ό.π., σ. 385-389.

77. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 399.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/200.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/201.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κ. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Για να γίνει δυνατή η σύντομη παρουσίαση ενός μεγάλου θέματος, όπως είναι η ιατρική εκπαίδευση στην Ελλάδα, θα περιοριστούμε μόνο σε ορισμένες επισημάνσεις για τους παράγοντες και τους μηχανισμούς που οδήγησαν στη δημιουργία της, καθώς και σ' αυτούς που συνέβαλαν στη διαμόρφωση και την εξέλιξή της, αλλά και εξέφρασαν, τόσο τις τάσεις των ιατρικών ιδεών, όσο και τις ιδεολογικές συνθήκες του τόπου όπου αναπτύχθηκε.

Η δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης σε ένα χώρο ξεκινά από τις ανάγκες να καλυφθούν οι απαιτήσεις στη στελέχωση της ιατρικής και υγειονομικής του οργάνωσης και να αντιμετωπισθούν τα γενικά και ειδικά νοσολογικά προβλήματά του. Προϋποθέτει την ύπαρξη ορισμένων συνθηκών ιατρικού υποβάθρου, το οποίο συνιστούν η αναπτυγμένη σε ανεκτό, τουλάχιστον, επίπεδο ιατρική παιδεία και νοσοκομειακή υποδομή. Η ύπαρξη κρατικής νοσηλευτικής πολιτικής και υγειονομικής οργάνωσης, καθώς και ανάλογη αντίληψη από μέρους της κοινωνίας, συνιστούν επίσης απαραίτητους παράγοντες, ιδιαίτερα μάλιστα για την κάλυψη των απαιτούμενων οικονομικών πόρων. Βασικό προϋποθετικό παράγοντα αποτελεί επίσης και η κατάλληλη μαθητική προπαιδεία των σπουδαστών.

Η ύπαρξη ιδεολογικών κινήτρων σε όλους τους παράγοντες που διαμορφώνουν την ιατρική παιδεία, αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την ανέλιξή της. Θα πρέπει να επισημανθεί επίσης ότι η ιατρική εκπαίδευση παρουσιάζει ιδιαιτερότητες και ειδοποιές διαφορές από την πανεπιστημιακή ανάπτυξη των άλλων κλάδων των επιστημών.

Και ας έλθουμε σε ένα σημαντικό και καθοριστικό ερώτημα. Πώς μπορεί να ερμηνευθεί το γεγονός, που αγγίζει τα όρια ενός φαινομένου, της δημιουργίας ιατρικής πανεπιστημιακής εκπαίδευσης σε ένα νεοσύστατο κράτος όπως ήταν το ελληνικό του 1837, και μάλιστα μέσα σε συνθήκες σημαντικών 

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/202.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αδυναμιών σε όλους τους τομείς της διαμόρφωσής του; Το φαινόμενο, όπως μπορεί να χαρακτηρισθεί, υπογραμμίζεται και από το γεγονός ότι πανεπιστημιακές οργανώσεις μόλις είχαν προηγηθεί σε μεγάλες πόλεις της Ευρώπης, με υψηλό επίπεδο προϋποθέσεων και συνθηκών που αναφέραμε για την ιατρική εκπαίδευση. Και εννοώ την ίδρυση πανεπιστημίων στο Βερολίνο το 1810, στη Βόννη το 1818, στην Πετρούπολη το 1819, στο Μόναχο το 1826 και στο Λονδίνο το 1828.

Η απάντηση στο ερώτημα δεν προσφέρει μόνο το περίγραμμα μιας ερμηνείας του φαινομένου αυτού αλλά και τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους λειτούργησε. Η ερμηνεία θα ξεκινήσει από μια καθοριστική επισήμανση και αυτή είναι ότι νεοελληνική ιατρική παιδεία υπήρχε πριν από τη δημιουργία νεοελληνικού κράτους. Ιατρική εκπαίδευση μέσα στον ελληνικό χώρο δεν υπήρξε, απόπειρες όμως για τη δημιουργία της είχαν γίνει.

Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες για τα αίτια και τους μηχανισμούς της ανάπτυξης ιατρικής παιδείας των Ελλήνων, τόσο στις τουρκοκρατούμενες περιοχές, όπου υπήρξε σχεδόν η μοναδική ανώτατη παιδεία τους, όσο και στις βενετοκρατούμενες, όπου ήταν η επικρατέστερη, θα σταθούμε σύντομα σε μερικές διαπιστώσεις και επισημάνσεις.

Η νεοελληνική ιατρική παιδεία ξεκίνησε και αναπτύχθηκε από τις ανάγκες του χώρου και οδήγησε στη διαμόρφωση νοσηλευτικής αντίληψης της νεοελληνικής κοινωνίας και στη νοσοκομειακή οργάνωση στις μεγάλες ελληνικές κοινότητες.1 Μια άλλη επισήμανση είναι ότι οι έλληνες γιατροί έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και τις δραστηριότητες του ελληνικού διαφωτισμού και μέσα σ' αυτές πρόβαλαν και τα ιδεολογικά κίνητρα για την ανέλιξη της ιατρικής παιδείας του Ελληνισμού, όπως προκύπτει από διάφορα κείμενα και ιδιαίτερα αυτά του γιατρού Κοραή.2

Η διακίνηση των ιατρικών ιδεών και συστημάτων δεν απουσίασε από τις δραστηριότητες των ελλήνων γιατρών στην άσκηση της ιατρικής στον ελληνικό χώρο, όπως προκύπτει από υπάρχοντα στοιχεία.3

Οι τάσεις για τη δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης στον ελληνικό χώρο σηματοδοτούνται από την αποτυχημένη προσπάθεια του Δημήτριου Μουρούζη,

———————

1. Α.Κ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της Ελληνικής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη (1453-1838). Διατριβή επί υφηγεσία στο Ιατρικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1984. Βλ. επίσης του ίδιου, "Το νοσοκομείο των Ιωαννίνων (1793-1822). Στοιχεία για την ίδρυση και την εξέλιξή του από το αρχείο Σταύρου Ιωάννου", Ήπειρος: Κοινωνία-Οικονομία, 15ος-20ός αι., Γιάννινα 1987, σ. 27-72.

2. Α. Κ. Σταυρόπουλος, "Ο Αδαμάντιος Κοραής και η ιατρική παιδεία των Ελλήνων", Κοραής και Χίος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 165-183.

3. Α. Κ. Σταυρόπουλος, Η διακίνηση των ιατρικών ιδεών και συστημάτων στον ελληνικό χώρο. Μελέτη υπό σύνταξη.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/203.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το 1805 στην Κωνσταντινούπολη, για την ίδρυση Ιατρικής Σχολής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και τα ελληνικά νοσοκομεία.4 Το σχετικό διάταγμα του σουλτάνου Σελίμ Γ' έγινε γνωστό στην Ευρώπη και προκάλεσε απόπειρα ομάδας γάλλων γιατρών, το 1806, να ιδρύσουν Ιατρική Σχολή στον ελληνικό χώρο, με τη βοήθεια του Κοραή, στον οποίο απευθύνθηκαν σχετικά. Η απόπειρα έμεινε στις προθέσεις.5 Οι δυσχέρειες που υπήρχαν για τέτοιες προσπάθειες επισημαίνονται και από το γεγονός ότι η Ιατρική Σχολή της Ιονίου Ακαδημίας δεν είχε, μετά την ίδρυσή της το 1824, ζωή μακρύτερη από τέσσερα χρόνια, για να επαναλειτουργήσει μόλις το 1844.6

Οι ιδεολογικές ζυμώσεις κατά την Επανάσταση οδήγησαν σε σκέψεις για την ίδρυση πανεπιστημίου, που έμειναν στις προθέσεις λόγω των συνθηκών.7 Χαρακτηριστικές για την ανάγκη δημιουργίας ιατρικής εκπαίδευσης ήταν οι προτάσεις του γάλλου γιατρού Bailly, γνωστού σαινσιμονιστή και απεσταλμένου του Κομιτάτου του Παρισιού. Στο υπόμνημά του για την υγειονομική οργάνωση του επαναστατικού κράτους επισήμαινε ότι "Οι Έλληνες χρεωστούν να καταγίνονται πάντοτε εις το να απαλλαγούν από την ανάγκην να ταξιδεύουν εις τα ξένα διά να παιδευθούν, δυνάμενοι να συστήσουν παιδευτήρια εις την πατρίδα των".8

Η συγκέντρωση στην επαναστατημένη Ελλάδα ενός σημαντικού αριθμού γιατρών, Ελλήνων και φιλελλήνων, καθώς και η υγειονομική οργάνωση -που άρχισε τότε να μορφοποιείται και οργανώθηκε συστηματικά μετά την ίδρυση του Ιατροσυνεδρίου, επί υπουργίας του γιατρού Ι. Κωλέτη, το 1834- ήταν τα πρώτα βήματα για την ανάπτυξη προϋποθέσεων ιατρικής εκπαίδευσης.

Η μετάθεση της πρωτεύουσας στην Αθήνα προώθησε την ιδεολογική πρόθεση "η Ελλάδα ευρωπαϊκό κράτος", και το ιδεολόγημα για μια "ανακύκλωση" του ιστορικού ρόλου της Αθήνας άρχισε να μορφοποιείται. Οι προσπάθειες των ελλήνων γιατρών της Αθήνας, καθώς και των βαυαρών γιατρών

———————

4. Α. Κ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία... στην Κωνσταντινούπολη, ό.π., σ. 148-153.

5. Α. Κ. Σταυρόπουλος, "Άγνωστα ιατρικά ενδιαφέροντα του Αδαμάντιου Κοραή. Μια προσπάθεια για ίδρυση ιατρικής σχολής στον ελληνικό χώρο (1806)", εφ. Η Καθημερινή, 10 Ιουλ.. 1983· και του ίδιου, Σημειώματα για την Ιστορία της Ιατρικής, Αθήνα 1984, σ. 37-44.

6. Γ. Η. Πεντόγαλος, Η Ιατρική Σχολή της Ιονίου Ακαδημίας (1824-1828, 1844-1865), Διατριβή επί υφηγεσία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1980.

7. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, πρόλογος Κ. Άμαντου, έκδ. γ', τ. Α', Αθήνα 1925, σ. 178-9.

8. Γ. Δημακόπουλος, "Ο Κώδιξ των νόμων της Ελληνικής Επαναστάσεως, 1822-1828", Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας τον Ελληνικού Δικαίου, τ. 10-11, 1963-4, σ. 215-221. Για τον Ε. M. Bailly βλ. σχετικό δημοσίευμα από τους Σ. Μαρκέτο και Α. Σταυρόπουλο στην εφ. Η Καθημερινή, 25 Μάρτ. 1987.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/204.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συμβούλων του Όθωνα, προώθησαν τη δημιουργία προϋποθέσεων για την ίδρυση Ιατρικής Σχολής στα πλαίσια της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που σχεδιαζόταν.9 Δημιούργησαν αμέσως επιστημονική δραστηριότητα, μέσα στα πλαίσια δύο επιστημονικών εταιρειών που ίδρυσαν, της Φυσικής Ιστορίας, τον Απρίλιο του 1835, και της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, τον Ιούνιο του ίδιου έτους. Από τον Αύγουστο του 1836 εξέδωσαν και το πρώτο επιστημονικά περιοδικό στην Ελλάδα, τον Ασκληπιό, όργανο της Ιατρικής, Εταιρείας.10 Έτσι οι επιστημονικές δραστηριότητες και πραγματώσεις των γιατρών της Αθήνας προηγήθηκαν της ιατρικής εκπαίδευσης, την οποία όμως είχαν αρχίσει στο επίπεδο της μετεκπαίδευσης των πρακτικών γιατρών, μαιών και φαρμακοποιών, με τη λειτουργία από τον Δεκέμβριο του 1835 του Ιατροχειρουργικού Σχολείου, σε εξαμηνιαίες σειρές θεωρητικών και πρακτικών μαθημάτων.11 Τη μετεκπαίδευση αυτή τη συνέχισε η Ιατρική Σχολή στα πρώτα βήματά της, με τη διετή σειρά μαθημάτων Χειρουργίας.

Από την πλευρά της νοσοκομειακής υποδομής της Αθήνας, τον Αύγουστο του 1836 άρχισε να λειτουργεί το κτισμένο με σύγχρονες προδιαγραφές Στρατιωτικό Νοσοκομείο και συγχρόνως θεμελιώθηκε το κτίριο του Δημοτικού Νοσοκομείου, το οποίο το 1842 αντικατέστησε αυτό που λειτουργούσε πρόσκαιρα σε ένα σπίτι από το 1835.12

Ας έλθουμε τώρα σε ορισμένες επισημάνσεις και διαπιστώσεις για τη δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης στην Αθήνα του 1837. Η πρώτη είναι ότι για τη δημιουργία της Ιατρικής Σχολής υπήρχαν επιστημονικές και νοσηλευτικές προϋποθέσεις, καθώς ως πρώτοι καθηγητές της ορίστηκαν γιατροί οι οποίοι είχαν αναδειχθεί μέσα από τις δραστηριότητες του Ιατροσυνεδρίου, της Ιατρικής Εταιρείας, τη διδασκαλία στο Ιατροχειρουργικό Σχολείο, και είχαν όχι ευκαταφρόνητο επιστημονικό έργο. Μια δεύτερη επισήμανση είναι ότι η Ιατρική Σχολή είναι δημιούργημα των ελλήνων γιατρών, καθώς από τους 8 πρώτους καθηγητές της οι 7 ήταν έλληνες και ένας γερμανός, ο Treiber, ο οποίος όμως ήταν από τους πρώτους αγωνιστές στην Ελληνική Επανάσταση.

Οι επόμενες επισημάνσεις ανάγονται σε ορισμένες ιδεολογικές τάσεις,

———————

9. Βλ. G.L. Maurer, Ο Ελληνικός Λαός, Χαϊδελβέργη 1835, μετάφρ. Ο. Ρουμπάκη, Αθήνα, Τολίδης, 1976, σ. 539.

10. Σπ. Μαρκέτος-Α. Σταυρόπουλος, "150 χρόνια από τη σύσταση της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, Materia Medica Greca, τ. 13, Φεβρ. 1985, σ. 1-5.

11. Σχετικά με το "Ιατροχειρουργικό Σχολείο", βλ. τον απολογισμό του διευθυντού του Δ. Μαυροκορδάτου για την πρώτη εξαμηνία της λειτουργίας του: εφ. Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος, αρ. 22, 4 Αυγ. 1836, σ. 107.

12. Α. Σταυρόπουλος, "Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα τα πρώτα ογδόντα χρόνια της ως πρωτεύουσας", Αθήνα Πρωτεύουσα Πόλη, έκδ. Υπ. Πολιτισμού, τ. ΙΙ, Αθήνα 1985, σ. 128-134.

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/205.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

όπως η εκπαίδευση γιατρών μέσα στα προβλήματα της νοσολογίας του τόπου, η προσέλκυση των νέων του αλύτρωτου Ελληνισμού για ιατρικές σπουδές στην Αθήνα, αλλά κυρίως η προβολή του ιδεολογήματος της επανόδου της επιστημονικής ιατρικής στο χώρο που είχε γεννηθεί. Το ιδεολόγημα αυτό το εξέφρασε εμφαντικά ο "Σχολάρχης" της Ιατρικής Σχολής Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου λέγοντας ότι "Οι αρχαίοι σοφοί χαίρουσι και αγάλλονται... και ο Ιπποκράτης, ότι την σωτήριον τέχνην εν Αθήναις, ένθα αυτήν πολύν χρόνον μετήλθε, διδάσκειν άρχονται".13

Η εξέλιξη και ανέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα πέρασε, όπως άλλωστε και η όλη πανεπιστημιακή εκπαίδευση, μέσα από διάφορα στάδια, τα οποία σχετίζονται τόσο με τις εξελίξεις και τις διαμορφώσεις της ιατρικής επιστήμης, όσο και με τις εκάστοτε συνθήκες της εθνικής, κοινωνικής, πνευματικής και οικονομικής ζωής της Ελλάδας και του Ελληνισμού. Το έργο της ιχνηλατείται μέσα από πολλές παραμέτρους, οι οποίες οδηγούν σε ορισμένες διαπιστώσεις για τις αλληλένδετες σχέσεις με τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την εξέλιξή της.

Η πορεία της διαμόρφωσης της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και η σχέση της με τις εξελίξεις των ιατρικών ιδεών προβάλλει μέσα από τις διαδοχικές προσαρμογές του προγράμματος των μαθημάτων της Ιατρικής Σχολής, τη συγκρότηση της ιατρικής παιδείας των καθηγητών της και το γενικό επίπεδο της υπάρχουσας ιατρικής παιδείας.

Στον Πίνακα Ι 14 παρουσιάζονται στατιστικές εκτιμήσεις των σπουδών των 95 καθηγητών της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας κατά την εκατονταετία 1837-1937, οι οποίες μπορεί να χρησιμεύσουν ως ενδεικτικό δείγμα των τάσεων στις σχέσεις της ελληνικής ιατρικής με την ευρωπαϊκή.

Για την τελευταία πεντηκονταετία δεν υπάρχουν συγκεντρωμένα στοιχεία για να αναλυθούν. Η κατανομή των στοιχείων σε εικοσιπενταετίες λειτουργίας της Σχολής συμβαδίζει και με σημαντικά ιστορικά γεγονότα της Ελλάδας και του Ελληνισμού, των οποίων η εκτίμηση είναι απαραίτητη για εκτεταμένες ερμηνείες, στις οποίες όμως δεν θα επεκταθώ, παρά σε όσες φάνουν απαιτητές. Σημειώνουμε πάντως ότι στο διορισμό ή αργότερα, στον 

———————

13. "Λογίδριον εκφωνηθέν κατά την της Ακαδημίας καθίδρυσιν, υπό του Σχολάρχου της Ιατρικής", σ. 3, στο: Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου του Όθωνος..., Αθήνα 1837.

14. Για τη σύνταξη των πινάκων που ακολουθούν, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία τα οποία περιλαμβάνονται: α' στους πρυτανικούς απολογισμούς 1837 έως 1912· β' στη μελέτη του Α. Κούζη, Ιστορία της Ιατρικής Σχολής, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Εκατονταετηρίς, 1837-1937, τχ. Α', Αθήνα 1939· γ' στα βιβλίο του Α. Σκαρπαλέζου, Από την ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1964.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/206.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Οι πανεπιστημιακές σπουδές των 95 καθηγητών της Ιατρικής Σχολής, 1837-1937

    1837-1862 1863-1887 1888-1912 1913-1937  
    αρ. % αρ. % αρ. % αρ. %  
ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ 20 87 5 33 9 36 13 40

Γερμανόφωνα

14 

70%

2

40%

5

56%

8

62%

Γαλλικά

4

20%

60%

2

22%

38%

Ιταλικά

2

10%

 

2

22%

 
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ 3 13 10 67 16 64 19 60
    23   15   25     32  

αιώνα μας, στην εκλογή των καθηγητών, έπαιξαν ρόλο και πολιτικές ή ιδεολογικές παρεμβάσεις, οι οποίες μπορεί να χρησιμεύσουν και σε ορισμένες ερμηνείες του Πίνακα.

Μια πρώτη επισήμανση, η οποία δεν σημειώνεται στον Πίνακα, αποτελεί το γεγονός ότι οι 5 από τους 7 πρώτους έλληνες καθηγητές της Ιατρικής Σχολής είχαν σπουδάσει σε γερμανικά πανεπιστήμια, δηλ. το 71%. Αντίστροφα, σύμφωνα με στατιστική του 1842, το 66% του σώματος των ελλήνων γιατρών προερχόταν από ιταλικά πανεπιστήμια, το 18% από γαλλικά και το 16% από γερμανικά. Η αναστροφή αυτή στη σύνθεση της Ιατρικής Σχολής δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο με τις συμπάθειες των Βαυαρών και τις σχέσεις των διορισθέντων καθηγητών με τη Διοίκηση, αλλά πρέπει να συνδυασθεί και με το υψηλό επίπεδο σπουδών στα γερμανικά πανεπιστήμια.

Καθηγητές απόφοιτοι της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας εμφανίζονται από την πρώτη εικοσιπενταετία (13%). Η αναλογική τους συμμετοχή αυξάνει κατακόρυφα κατά την πρώτη μεταοθωνική περίοδο στο 67% και συντηρείται σε λίγο χαμηλότερα επίπεδα μέχρι το 1937, ποσοστά τα οποία μπορεί να θεωρηθούν ότι αντανακλούν κατά ένα μέρος τη δυναμικότητα των ελληνικών ιατρικών σπουδών.

Οι προερχόμενοι από ευρωπαϊκά πανεπιστήμια καθηγητές, μετά από μια πτώση κατά την μεταοθωνική περίοδο, όπου ιδεολογικοπολιτικά αίτια ας ληφθούν υπόψη, παρουσίασαν αναλογική άνοδο στις επόμενες περιόδους και ιδιαίτερα οι των γερμανικών σπουδών. Αντίθετα οι προερχόμενοι από γαλλικά

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/207.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστήμια, μετά από μια αναλογική άνοδο, παρουσίασαν πτώση. Η συμμετοχή των προερχομένων από ιταλικά πανεπιστήμια είναι αναλογικά μικρή.

Στον Πίνακα II εμφαίνονται οι ποσοστιαίες αναλογίες της γεωγραφικής κατανομής των μεταπτυχιακών σπουδών των καθηγητών που προέρχονταν από

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Η μετεκπαίδευση των καθηγητών - αποφοίτων της Ιατρικής Σχολής Αθηνών

1837-1937

1837-1862

1863-1887

1888-1912

1913-1937

Γερμανόφωνες χώρες

20%

31%

47%

Γαλλία

50%

50%

16%

Μικτή μετεκπαίδευση

100%

30%

19%

37%

την Ιατρική Σχολή της Αθήνας και οι οποίες εμφανίζουν ορισμένες διακυμάνσεις στις διάφορες περιόδους. Επισημαίνουμε τη σταδιακή άνοδο των μεταπτυχιακών σπουδών στις γερμανόφωνες σχολές, μετά το σημαντικά χαμηλό ποσοστό της μεταοθωνικής περιόδου, καθώς και την επικράτηση των μεταπτυχιακών σπουδών στη γαλλική σχολή κατά την πεντηκονταετία 1863-1912. Σημειώνουμε επίσης τη σημαντική τάση για μικτές μεταπτυχιακές σπουδές και την απουσία της ιταλικής σχολής.

Η ανάλυση και εκτίμηση της κατανομής των πανεπιστημιακών και μεταπτυχιακών σπουδών των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής αποκαλύπτει από τη μια μεριά την ανάπτυξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα και από την άλλη τις συνεχείς σχέσεις της με την ευρωπαϊκή ιατρική. Συγχρόνως, σηματοδοτεί τις σχέσεις με τις τάσεις και τις ιδέες που εκπροσωπούσαν οι ιατρικές σχολές της Ευρώπης, καθώς και τον ανταγωνισμό τους. Η επίδρασή τους πάνω στις εξελίξεις της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, αλλά και της ελληνικής ιατρικής παιδείας γενικότερα, υπήρξε σημαντική και καθοριστική. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, από ενδεικτικά στοιχεία για την τελευταία πεντηκονταετία, σημειώνεται μια σημαντική στροφή των μεταπτυχιακών σπουδών προς τις αγγλοσαξωνικές χώρες, την οποία προσδιόρισαν πολλαπλοί παράγοντες, επιστημονικοί και άλλοι.

Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία για τους 156 υφηγητές της Ιατρικής Σχολής που δεν έγιναν καθηγητές μέχρι το 1937, αντίστοιχα με αυτά που

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/208.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έδωσαν τη δυνατότητα για τις στατιστικές εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν. Επίσης δεν υπάρχουν συγκεντρωμένα στοιχεία για τις σπουδές, ιδιαίτερα τις μεταπτυχιακές, του ιατρικού σώματος της Ελλάδας, ώστε να δοθεί η δυνατότητα αναλογικών εκτιμήσεων με αυτές του δείγματος των καθηγητών. Πάντως το δείγμα αυτό μπορεί να θεωρηθεί, προς το παρόν, ως ενδεικτικό των τάσεων στις μετεκπαιδευτικές σπουδές των ελλήνων γιατρών και των σχέσεών τους με τα ιατρικά ρεύματα της κάθε εποχής. Και είναι φυσικό, καθώς οι καθηγητές επηρέαζαν και καθόριζαν, πάντοτε, τις τάσεις στην ιατρική, τόσο με τη διδασκαλία της, όσο και με τις κλινικές εφαρμογές της.

Ένας άλλος τομέας διερεύνησης, που θα μπορέσει να αποκαλύψει και να προβάλει το είδος και την έκταση των σχέσεων της ελληνικής ιατρικής με τις ιδέες και τάσεις στην ιατρική στις διάφορες χρονικές περιόδους, είναι η εκτίμηση των περιεχομένων των ιατρικών περιοδικών, των μονογραφιών, καθώς και των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων και διατριβών. Η έρευνα αυτή προσκρούει, προς το παρόν, στην έλλειψη μιας συγκροτημένης ιατρικής βιβλιογραφίας, στα πλαίσια όχι μόνο τίτλων αλλά και περιεχομένων.

Πάντως από αποσπασματική, προς το παρόν, διερεύνηση στα περιεχόμενα των ιατρικών περιοδικών και συγγραμμάτων μπορούμε να πούμε ότι τα στοιχεία που προκύπτουν είναι ενδεικτικά μιας άμεσης παρακολούθησης και σύντομης εφαρμογής των ιατρικών τάσεων και ιδεών στον ελληνικό χώρο.

Μια άλλη ιδιαιτερότητα, που αξίζει να επισημανθεί, αποτελεί το γεγονός της ενασχόλησης των ελλήνων γιατρών με την μελέτη της Ιατρικής Τοπογραφίας, ακολουθώντας τις τάσεις γι' αυτή της ευρωπαϊκής ιατρικής, αλλά και τη δική τους ιδεολογική τοποθέτηση από την έναρξη της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, για τη διερεύνηση της νοσολογίας του τόπου και των παραγόντων της. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι ότι η πρώτη διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και την Ιατρική Σχολή από τον Αναστάσιο Γούδα είχε ως θέμα "Περί των κατά το εν Κυνουρίω Βασιλικόν Σακχαρουργείον επιχωρικών νοσημάτων" (1844).

Από την πλευρά επίσης της ιδεολογίας για την προβολή της ελληνικής ιατρικής παράδοσης και σε συνδυασμό με τη διδασκαλία της Ιστορίας της Ιατρικής, παρουσιάστηκαν στον ιατρικό τύπο και σε μονογραφίες πολλές μελέτες για την αρχαία και τη βυζαντινή ιατρική.

Η σταδιακή διαμόρφωση της διδασκαλίας στην Ιατρική Σχολή στις διάφορες χρονικές περιόδους, που εμφαίνεται στον Πίνακα III, αντανακλά την προσπάθεια κάλυψης των αναγκών της και την προσαρμογή της στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Από την πρώτη εικοσιπενταετή περίοδο αρχίζει ο διαχωρισμός της αρχικής σε δέσμες μαθημάτων διδασκαλίας. Τη δυνατότητα αυτή την πρόσφεραν νέοι καθηγητές οι οποίοι είχαν εκπαιδευτεί στους ανάλογους κλάδους

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/209.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Η ανάπτυξη των εδρών διδασκαλίας στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, 1837-1987

1837

1846-1862

1863-1887 1888-1912

1913-1937

1938-1987

Γενικής Νοσολογίας,

Θεραπευτικής, Λοιμολογίας και Ιστορίας της Ιατρικής

Οφθαλμολογίας

Παιδιατρικής Νευρολογίας και Ψυχιατρικής

Ωτορινολαρυγγολογίας 

Υδροθεραπείας και Κλιματολογίας

Νευρικών, Συφιλιδικών και

Δερματικών Νοσημάτων

Υγιεινής και Μικροβιολογίας

Στοματολογίας

Ιατρικής Χημείας

Μερικής Παθολογίας, Θεραπευτικής και

Κλινικής Ιατρικής

Γυναικολογίας

Ακτινολογίας

Κλινικής

Δερματικών και

 

Ψυχικών Νοσημάτων και Νοσημάτων Παίδων

Αφροδισίων Νοσημάτων

Ιστορίας της Ιατρικής

Φυματιολογίας

Χειρουργικής Κλινικής

Ειδικής Νοσολογίας

Ανθρωπολογίας

Καρδιολογίας

Χειρουργίας

Νευρολογίας

Παθολογικής και Γενικής

Παθολογικής Φυσιολογίας

Μαιευτικής

Ανατομίας

 

Ψυχιατρικής

Ανατομικής και

Φαρμακολογίας

Ορθοπεδικής

Ιατρικής Φυσικής

Φυσιολογίας

Εγχειρητικής και Τοπογραφικής Ανατομικής

Θεραπευτικής

Υγιεινής και Φαρμακολογίας

 

Υγιεινής

Υγιεινής και Συφιλιδικών

Ιατροδικαστικής

Νοσημάτων

Μικροβιολογίας

Φυσική

Σχολικής Υγιεινής

Χημεία

και Παθολογίας

 Βοτανική

14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/210.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της ιατρικής, καθώς οι αρχικές ελλείψεις άνοιγαν δρόμους στις φιλοδοξίες για πανεπιστημιακή σταδιοδρομία.

Οι διαφοροποιήσεις στη διδασκαλία, ιδίως των κλινικών μαθημάτων, μέχρι το 1912, είχαν αλληλένδετες σχέσεις με την ανάπτυξη της νοσοκομειακής υποδομής της Αθήνας και της υγειονομικής οργάνωσης. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημανθεί ότι η όλη νοσοκομειακή ανάπτυξη στο χρονικό αυτό διάστημα οφείλεται στη δραστηριότητα ενός χαρακτηριστικού φαινομένου της νεοελληνικής εθνότητας, της χορηγίας. Το κράτος, εκτός από μερικές πρόσκαιρες λύσεις, απουσίασε. Αλλά και το Πανεπιστήμιο μόλις στο τέλος του 19ου αιώνα κατόρθωσε να ιδρύσει τα μοναδικά και μέχρι σήμερα δικά του νοσοκομεία, το "Αρεταίειο" και το "Αιγινήτειο", κι' αυτά με κληροδοτήματα των ομώνυμων καθηγητών της Ιατρικής Σχολής. Έτσι, η συνειδητή αντίληψη και συμμετοχή της αθηναϊκής κοινωνίας στην ανάπτυξη της νοσηλευτικής πολιτικής, αναδεικνύεται και σημαντική για την ανάπτυξη της ιατρικής εκπαίδευσης και παιδείας.15

Η περίοδος 1913-1937 χαρακτηρίζεται από την εξειδίκευση των μαθημάτων, ακολουθώντας τις εξελίξεις της ιατρικής, τόσο στην εκπαίδευση, όσο και τη μετεκπαίδευση. Αλληλεπιδράσεις με την νοσοκομειακή υποδομή παρουσιάστηκαν και κατά την περίοδο αυτή.

Σημαντικό μέτρο για την αξιολόγηση του βαθμού επιτυχίας των σκοπών της ιατρικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα, είναι η διακίνηση των φοιτητών, η οποία παρουσιάζεται στον Πίνακα IV. Για την ερμηνεία των εμφανιζόμενων

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

Αριθμοί και αναλογικές σχέσεις των εγγραφέντων και πτυχιούχων της Ιατρικής Σχολής, 1837-1962

1837-1862

1863-1887

1888-1912

1913-1937

1938-1962

Εγγραφέντες

1084

3263

5424

9653

11195

Πτυχιούχοι,

354

1990

4160

5670

6583

ο/ /ο

32,7

61

76,7

52,7

58,8

αναλογιών εγγραφέντων και αποφοιτησάντων φοιτητών θα πρέπει να ληφθούν υπόψη πολλοί παράγοντες για την κάθε χρονική περίοδο, οι οποίοι έχουν

———————

15. Α. Σταυρόπουλος, "Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα...", ό.π.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/211.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

σχέση όχι μόνο με τις δυνατότητες και το ποιόν της διδασκαλίας αλλά και με τις συνθήκες της ιστορικής διαδρομής του ελληνικού έθνους και κράτους.

Η χαμηλή αναλογία του 32,7% κατά την πρώτη εικοσιπενταετία της λειτουργίας της Σχολής μπορεί να αποδοθεί σε δύο κύριους παράγοντες. Την αδυναμία των εγγραφέντων φοιτητών, για λόγους ανεπαρκούς προετοιμασίας, να παρακολουθήσουν την πανεπιστημιακή διδασκαλία και το γεγονός ότι πολλοί από τους εγγραφέντες συνέχισαν τις σπουδές τους στην Ευρώπη. Το φαινόμενο είναι φυσιολογικό για τα πρώτα βήματα μιας Ιατρικής Σχολής σε ένα νεοσύστατο κράτος, καθώς μάλιστα οι προηγούμενοι δρόμοι ιατρικής σπουδής οδηγούσαν στην Ευρώπη, ιδιαίτερα των νέων του εκτός ελληνικού κράτους Ελληνισμού. Οι αναλογίες 61% και 76,7% στις επόμενες περιόδους, μέχρι το 1912, δηλοποιούν την σταθεροποίηση των ιατρικών σπουδών στην Ελλάδα και την ανάπτυξη και βελτίωση των προϋποθέσεων γι' αυτές. Η πτώση των αναλογιών στην περίοδο 1913-1962 μπορεί να αποδοθεί, κυρίως, στα πολεμικά γεγονότα και τις εθνικές και οικονομικές καταστροφές του ελληνικού κράτους και του Ελληνισμού. Πάντως οι απόλυτοι αριθμοί υποδηλώνουν και μία, ίσως, υπέρμετρη τάση ιατρικών σπουδών και παραγωγής γιατρών.

Ο βαθμός επιτυχίας της ιδέας προσέλκυσης των νέων του Ελληνισμού για σπουδές στην Αθήνα, εμφαίνεται στις ακόλουθες στατιστικές εκτιμήσεις, περιορισμένες αναγκαστικά στην έκτασή τους. Στον Πίνακα V παρουσιάζονται

ΠΙΝΑΚΑΣ V

Η καταγωγή των αποφοίτων διδακτόρων της Ιατρικής Σχολής και αναλογικές σχέσεις 1837-1912

   1837-1862 1863-1887 1888-1912
      αρ. % αρ. % αρ. %
ΗΜΕΔΑΠΟΙ 218 62,5 1328 69,4 2460 59,1
ΟΜΟΓΕΝΕΙΣ 131 37,5 608 30,6 1700 40,9
  349   1936   4160  

οι αναλογικές σχέσεις μεταξύ των ομογενών και ημεδαπών διδακτόρων της Ιατρικής Σχολής μέχρι το 1912, υποχρεωτική κατάληξη των σπουδών μέχρι τότε. Για τις υπόλοιπες περιόδους δεν υπάρχουν στοιχεία. Οι αναλογικές αυτές σχέσεις των ομογενών θα πρέπει να θεωρηθούν ως ικανοποιητικές. Δεν θα επεκταθούμε σε ερμηνείες των διακυμάνσεων καθώς υπεισέρχονται πολλαπλοί παράγοντες εκτιμήσεων για κάθε χρονική περίοδο.

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/212.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στον Πίνακα VI παρουσιάζονται οι συνολικές αναλογικές σχέσεις των ομογενών διδακτόρων του Πανεπιστημίου Αθηνών, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, οι οποίοι εκπροσωπούσαν το 28,7% του συνόλου. Από τον Πίνακα,

ΠΙΝΑΚΑΣ VI

Αναλογικές σχέσεις των ομογενών διδακτόρων των Σχολών του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1912 (Σύνολο 14388, Ημεδαποί: 10254, Ομογενείς: 4134 η 28,7%)

Αριθ. ομογενών

Σχολές

διδακτόρων

%

ΙΑΤΡΙΚΗ

2439

59

ΝΟΜΙΚΗ

1140

27,5

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

441

10,7

(με το Φυσικομαθηματικό Τμήμα)

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ

114

2,8

Σύνολο

4134

100

Ομογενείς

Πτυχιούχοι

226

του Φαρμακευτικού

(19,2% των

-

Σχολείου

πτυχιούχων του)

στον οποίο δεν συμπεριλαμβάνονται οι γνωστοί ως "προλύτες" τελειοδίδακτοι των άλλων σχολών, προκύπτει η σημαντική υπεροχή των ιατρικών σπουδών στους ομογενείς, δηλωτική της σημασίας και του ρόλου των γιατρών στις περιοχές του μη ελεύθερου μέχρι τότε Ελληνισμού. Στον Πίνακα υπάρχει αναφορά στον αριθμό των ομογενών πτυχιούχων του Φαρμακευτικού Σχολείου, μέχρι τότε παραρτήματος της Ιατρικής Σχολής, και η αναλογία τους, 19%, επί του συνόλου των πτυχιούχων του Σχολείου. Δεν θα επεκταθούμε στην παρουσίαση λεπτομερέστερων συσχετισμών.

Η σχέση της ανάπτυξης ιατρικής παιδείας με τις προϋποθέσεις για τη δημιουργία και την ανέλιξη της ιατρικής εκπαίδευσης υποδηλώνεται και από τις στατιστικές εκτιμήσεις της καταγωγής των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας, που παρουσιάζονται στον Πίνακα VII. Από τους 7 πρώτους έλληνες καθηγητές της Σχολής, το 1837, μόνον ένας καταγόταν από τα όρια του τότε ελληνικού κράτους. Κατά την περίοδο 1837-1862, γενικώς, το 82% των καθηγητών προερχόταν από τον εκτός ελληνικού κράτους Ελληνισμό και

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/213.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ VII

Η καταγωγή των καθηγητών της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, 1837-1912

Καταγωγή 1837-1862 1863-1887 1888-1912 1913-1937
  καθηγητών αρ. % αρ. % αρ. % αρ. %  
  Εκ των ορίων    
  του ελληνικού κράτους 4 18,2 13 81,3 23 92 31 97  

Αθήνα

 

  12% 32% 41%

Πελοπόννησος

 

25% 20% 28%

Ιόνια Νησιά

 

  25% 16% 9%
Εκτός των ορίων  
  του ελληνικού κράτους 18 81,8 3 18,7 2 8 1 3  
  Ήπειρος 27%              
  Χίος 18%              
  Μ. Ασία-Αν. Θράκη 18%              
  ΣΥΝΟΛΟ 22   16   25   32    

ιδιαίτερα από την Ήπειρο, Χίο, Μικρά Ασία και Ανατολική Θράκη, γεγονός που δηλοποιεί τόσο την ανάπτυξη ιατρικής παιδείας στις περιοχές αυτές, όσο και τη τάση συγκέντρωσης στην Αθήνα.

Η άμεση αναστροφή των αναλογιών στη μεταοθωνική περίοδο και η απόλυτη επικράτηση στη συνέχεια των προερχομένων από τα εκάστοτε όρια του ελληνικού κράτους καθηγητών, καθώς και οι αναλογίες που εκπροσωπούν την Αθήνα, την Πελοπόννησο και τα Ιόνια Νησιά, δηλώνουν την ανέλιξη της ιατρικής παιδείας στην Ελλάδα και την απόλυτη σχεδόν επικράτηση των προερχομένων από τα αναφερθέντα διαμερίσματα της χώρας.

Έχω την ελπίδα ότι οι περιορισμένες αναγκαστικά από το χρόνο θεωρήσεις του θέματος που ανέπτυξα και οι προβληματισμοί έρευνας που προέκυψαν, θα οδηγήσουν σε πληρέστερη διερεύνηση και αξιολόγηση των στοιχείων που σηματοδοτούν την ανάπτυξη και την πορεία της ιατρικής εκπαίδευσης και της ιατρικής επιστήμης στην Ελλάδα και όχι μόνο της Ιατρικής Σχολής της Αθήνας, στην οποίαν και στάθηκα.16

———————

16. Α. Σταυρόπουλος, "Η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και η αναγέννηση της νεοελληνικής ιατρικής". Εισήγηση στο Διεθνές Συμπόσιο 150 χρόνια. Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών. Τρίτο Ιωβηλαίο. Οργάνωση: Ελληνική Εταιρεία Ιστορίας, Κοινωνιολογίας και Φιλοσοφίας των Ιατρικών Επιστημών, Αθήνα, 24-25 Σεπτεμβρίου 1987. Υπό έκδοση στα Πρακτικά του Συμποσίου.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/214.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/215.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΕΝΔΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ

ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥΣ (1910-1926)

ΡΕΝΑ ΣΤΑΥΡΙΔΗ - ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

Η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο εξασφαλίζονταν οι ισορροπίες ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα ιδεών, που εξέφραζαν διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις μέσα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιστεύω πως συναντά μια κυρίως δυσκολία, η οποία συνίσταται στο ότι οι ισορροπίες αυτές ήσαν σε αμοιβαία εξάρτηση με τις αναγκαίες ταυτόχρονα ισορροπίες ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο ως συνολικό φορέα ιδεολογίας και εξουσίας και την Πολιτεία.

Οι ρυθμίσεις νομοθετικού και διοικητικού περιεχομένου που οδήγησαν στη δημιουργία ενός πλαισίου, μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτά τα δύο είδη ισορροπιών, έτσι όπως αναγνωρίζονταν ως τις πρόσφατες δεκαετίες, έγιναν το 1910 και το 1911: Πρόκειται για το νόμο ΓΨΛΑ' της 3/3/1910 «περί εκκαθαρίσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου» και τις συναφείς προς αυτόν πράξεις και τους νόμους, κυρίως, ΓΩΓΚ' και ΓΩΓΕ' του 1911 («περί οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου» και «περί Καποδιστριακού Πανεπιστημίου»).

Πρέπει αμέσως να διακρίνουμε τα δύο αυτά σύνολα νομοθετημάτων, του 1910 και του 1911. Έγιναν από διαφορετικές κυβερνήσεις, σε διαφορετικό κλίμα, με διαφορετικούς στόχους.

Το Μάρτιο του 1910, η κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη, δεύτερη κυβέρνηση μετά την επανάσταση του Γουδί, με εισήγηση του υπουργού Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλου, παλαιού μέλους της ομάδας των Ιαπώνων, και μέσα στο γενικότερο εκκαθαριστικό πνεύμα που επικρατεί, ψηφίζει τον παραπάνω νόμο «περί εκκαθαρίσεως του Πανεπιστημίου», σύμφωνα με τον οποίο επρόκειτο να συσταθεί δεκαπενταμελής Επιτροπή καθηγητών από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, η οποία θα υπεδείκνυε τους απολυτέους συναδέλφους.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/216.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο, ωστόσο, δεν δέχεται να εκφέρει γνώμη —είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση αντίδρασης του Πανεπιστημίου ως συνόλου απέναντι στην Πολιτεία— και η κυβέρνηση αναλαμβάνει η ίδια την πλήρη ευθύνη των απομακρύνσεων. Με την πράξη, λοιπόν, 151 της 12ης Ιουλίου 1910, χωρίς αιτιολόγηση και «...αποσχόντος του δεκαπενταμελούς Συμβουλίου να εκφέρη γνώμην περί εκάστου των καθηγητών [...] προέβη απ' ευθείας (το υπουργικό Συμβούλιο) εις την λεπτομερή εξέτασιν των προσαχθέντων αυτώ στοιχείων και πληροφοριών περί ενός εκάστου των καθηγητών του Πανεπιστημίου και επί τη βάσει τούτων αποφασίζει ομοψήφως όπως διατηρηθώσι εν ταις [...] θέσεσιν αυτών οι εξής καθηγηταί:». Ακολουθούν 37 ονόματα. Οι καθηγητές είναι τότε 57. Απολύονται επομένως οι είκοσι. Παραμένουν λίγο περισσότεροι από τους μισούς αν υπολογίσουμε ότι δεν απολύεται κανείς από τους έξι καθηγητές της Θεολογικής Σχολής. Οι εκκαθαρίσεις, δηλαδή, αφορούν μόνον τις τέσσερις Σχολές.

Η αναζήτηση των κριτηρίων, σύμφωνα με τα οποία απομακρύνθηκαν οι καθηγητές, δεν με έχει οδηγήσει, για την ώρα, σε ασφαλές συμπέρασμα. Κριτήρια τυπικά δεν διαπίστωσα. Η ηλικία π.χ. η ο χρόνος διορισμού δεν φαίνεται να λαμβάνεται καθόλου υπόψη. Ο παλαιότερα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Γεώργιος Μιστριώτης (1875) και ο πιο πρόσφατα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Ιατρικής Κωνσταντίνος Λούρος (1908). Ο Μιστριώτης παραμένει, ο Λούρος απολύεται. Ανάμεσα στις δύο ακραίες περιπτώσεις, η συντριπτική πλειοψηφία είναι διορισμένη προς το τέλος της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα. Και αυτοί που φεύγουν και αυτοί που μένουν. Κριτήρια πολιτικά συγκεκριμένα, δύσκολα επισημαίνονται. Υπάρχουν μερικές περιπτώσεις καθηγητών που η μεταγενέστερη πολιτική τους δράση είναι σαφώς αντιβενιζελική, πράγμα, όμως, που στα 1910 δεν σημαίνει ακόμη πολλά πράγματα. Κριτήρια προσωπικά ασφαλώς υπήρξαν. Πιέσεις, δηλαδή, που προήλθαν από πρόσωπα ή από κλίκες. Γι' αυτό άλλωστε και η εξαγγελία των μέτρων είχε δημιουργήσει κάποιο μικροπανικό στις τάξεις των καθηγητών. Τούτο τουλάχιστον φανερώνει περικοπή ενός γράμματος που στέλνει η Μαρία Πολίτη, σύζυγος του Νικολάου Πολίτη, στο γιο της Γεώργιο, στο Βερολίνο, για να τον καθησυχάσει: «Για τους καθηγητάς είπαν πως θα τους παύσουν όλους [...] Αλλά για το μπαμπά σου μη φοβάσαι δεν είναι από αυτούς που παύονται».1

Την αίσθηση ότι οι ατομικές παρεμβάσεις έπαιξαν ένα σοβαρό ρόλο στις εκκαθαρίσεις μάς τη δίνει και ένα άλλο απόσπασμα επιστολής του Κώστα

———————

1. Η επιστολή έχει ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου 1910, ανήκει στο Αρχείο Λίνου Πολίτη και είναι ανέκδοτη. Μου δόθηκε η δυνατότητα να διαβάσω τις επιστολές της Μαρίας Πολίτη χάρη στη φιλία του Αλέξη Πολίτη και τον ευχαριστώ θερμά και από εδώ.

Σελ. 216
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 197
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    μετά την ίδρυσή του υστερούσε σε πάρα πολλά σημεία.58 Όμως από το 1847 και ύστερα "οι χρονογράφοι της εποχής έρχονται να διαγνώσουν έντονη τη στροφή της φοιτητικής νεολαίας προς την εσωτερική πολιτική πράξη, εκείνην που οδηγεί στην ενεργό συμμετοχή των φοιτητών όταν επέρχεται η πτώση της Οθωνικής δυναστείας".57 Η Μεγάλη Ιδέα, όπως διατυπώθηκε από τον Κωλέττη και όπως ειδικότερα εκτέθηκε σχετικά με το Πανεπιστήμιο από τον ίδιο στην Τρίτη Σύνοδο της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου το 1847,58 έχει απήχηση στους φοιτητές και ειδικά στους φοιτητές της Ιατρικής. Από το άλλο μέρος οι ιδέες, που θα οδηγούσαν τη Γαλλία στα γεγονότα του 1848, διαχέονταν και προς την Ελλάδα. Έτσι στα γεγονότα που θα ακολουθήσουν, τα γνωστά "Μανούσεια",59 οι φοιτητές της Ιατρικής -τουλάχιστον ένας αριθμός τους- θα υπερασπιστούν τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Θ. Μανούση μαζί με άλλους συναδέλφους τους από τις επιθέσεις για αθεΐα που εξαπολύονται εναντίον του από τους πολιτικούς κύκλους που κινούνται γύρω από την εφημερίδα Αιών. Μερικοί μας είναι γνωστοί με τα ονόματά τους,60 όπως οι μετέπειτα στρατιωτικοί γιατροί Ευστάθιος Γκίκας και Περικλής Σούτζος, αλλά και ο Σπυρίδων Μπαλάνος που θα διοριστεί καθηγητής τον Οκτώβριο του 1862. Με βεβαιότητα είναι αυτοί οι τρεις, ίσως όμως είναι και άλλοι που δεν μπορούν να εντοπιστούν εύκολα λόγω του κοινότοπου του επιθέτου τους και της ασάφειας στις υπογραφές στο κείμενο της υποστήριξης του Θ. Μανούση. Αυτή η σύγκρουση, που είχε καθαρά πολιτικά κίνητρα στο επίπεδο των παρατάξεων, που ερίζανε για τον έλεγχο της Βουλής αλλά και της χειραγώγησης του Όθωνα, θα ανοίξει οριστικά το δρόμο για την έντονη ανάμιξη των φοιτητών, και φυσικά των φοιτητών της Ιατρικής, στις μετέπειτα αναστατώσεις.

    Συγκεκριμένα αναφέρουμε την αντίδραση τη γνωστή ως "Αιγινήτεια" το 1855, με στόχο κυρίως το Υπουργείο που θέλησε να προωθήσει τον εκλεκτό του και εκλεκτό του αυλικού γιατρού Ι. Βούρου Διονύσιο Αιγινήτη.61 Οι φοιτητές αντέδρασαν βίαια παρεμποδίζοντας τον Αιγινήτη να διδάξει μέχρι που έγινε δεκτό το αίτημα να διδάσκει το μάθημα και ο Γ. Μακκάς. Θα είναι ασφαλώς παρόντες, χωρίς όμως συγκεκριμένη μαρτυρία, στις ταραχές των 18ης-25ης Μαρτίου 1857 με επίκεντρο τον προστατευόμενο του Όθωνα Αλέξανδρο Ρίζο

    ———————

    56. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα, 1857, Συνεδρία 7-3-1847, σ. 1167, 1175- και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 344-345.

    57. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 352.

    58. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, ό.π., σ. 1107-1170.

    59. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 89-91.

    60. Ελπίς, φ. 442, 3-2-1848, σ. 1785 και φ. 444, 14-2-1848, σ. 1794.

    61. Επιστολή από Κωνσταντινούπολη 18-4-1855, υπογράφει: Ι. Β., Ιατρική Μέλισσα, τ. 4, 1856, σ. 555-561.